سانچو:Imbox

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سانچو:Imbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5761</id>
    <revision>
      <id>372226</id>
      <parentid>29485</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;{{#invoke:Message box|imbox}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt; &lt;/noinclude&gt;&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="90yqkd9klfkh2s7isb6vikemdvm668g" xml:space="preserve">{{#invoke:Message box|imbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>90yqkd9klfkh2s7isb6vikemdvm668g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Fmbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5897</id>
    <revision>
      <id>372227</id>
      <parentid>30572</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141" sha1="q4qfnrd9je1n71bknyj9gdhs02g2rws" xml:space="preserve">{{#invoke:Message box|fmbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q4qfnrd9je1n71bknyj9gdhs02g2rws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Lua</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6830</id>
    <revision>
      <id>372211</id>
      <parentid>367743</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="jtzl577vbapqbi9izrcptcstwn6qj0j" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Lua banner|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{لُووا|ماڊيول:Lua banner}}
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jtzl577vbapqbi9izrcptcstwn6qj0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Lua banner</title>
    <ns>828</ns>
    <id>6856</id>
    <revision>
      <id>372212</id>
      <parentid>365259</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372212</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4168" sha1="s49c68x9l0brlzr5bemiuouufqzfkxu" xml:space="preserve">-- هي ماڊيول {{lua}} سانچي کي لاڳو ڪري ٿو۔
local yesno = require('Module:Yesno')
local mList = require('Module:List')
local mTableTools = require('Module:TableTools')
local mMessageBox = require('Module:Message box')

local p = {}

function p.main(frame)
	local origArgs = frame:getParent().args
	local args = {}
	for k, v in pairs(origArgs) do
		v = v:match('^%s*(.-)%s*$')
		if v ~= '' then
			args[k] = v
		end
	end
	return p._main(args)
end

function p._main(args)
	local modules = mTableTools.compressSparseArray(args)
	local box = p.renderBox(modules)
	local trackingCategories = p.renderTrackingCategories(args, modules)
	return box .. trackingCategories
end

function p.renderBox(modules)
	local boxArgs = {}
	if #modules &lt; 1 then
		boxArgs.text = '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: no modules specified&lt;/strong&gt;'
	else
		local moduleLinks = {}
		for i, module in ipairs(modules) do
			moduleLinks[i] = string.format('[[:%s]]', module)
			local maybeSandbox = mw.title.new(module .. '/sandbox')
			if maybeSandbox and maybeSandbox.exists then
				moduleLinks[i] = moduleLinks[i] .. string.format(' ([[:%s|sandbox]])', maybeSandbox.fullText)
			end
		end
		local moduleList = mList.makeList('bulleted', moduleLinks)
		local title = mw.title.getCurrentTitle()
		if title.subpageText == &quot;doc&quot; then
			title = title.basePageTitle
		end
		if title.contentModel == &quot;Scribunto&quot; then
			boxArgs.text = 'This module depends on the following other modules:' .. moduleList
		else
			boxArgs.text = 'This template uses [[Wikipedia:Lua|Lua]]:\n' .. moduleList
		end
	end
	boxArgs.type = 'notice'
	boxArgs.small = true
	boxArgs.image = '[[File:Lua-Logo.svg|30px|alt=|link=]]'
	return mMessageBox.main('mbox', boxArgs)
end

function p.renderTrackingCategories(args, modules, titleObj)
	if yesno(args.nocat) then
		return ''
	end

	local cats = {}

	-- Error category
	if #modules &lt; 1 then
		cats[#cats + 1] = 'Lua templates with errors'
	end

	-- Lua templates category
	titleObj = titleObj or mw.title.getCurrentTitle()
	local subpageBlacklist = {
		doc = true,
		sandbox = true,
		sandbox2 = true,
		testcases = true
	}

	if not subpageBlacklist[titleObj.subpageText] then
		local protCatName

		if titleObj.namespace == 10 then
			local category = args.category
			if not category then
				local categories = {
					['Module:String'] = 'Templates based on the String Lua module',
					['Module:Math'] = 'Templates based on the Math Lua module',
					['Module:BaseConvert'] = 'Templates based on the BaseConvert Lua module',
					['Module:Citation/CS1'] = 'Templates based on the Citation/CS1 Lua module'
				}
				category = modules[1] and categories[modules[1]]
				category = category or 'Lua-based templates'
			end
			cats[#cats + 1] = category
			protCatName = 'Templates using under-protected Lua modules'
		elseif titleObj.namespace == 828 then
			protCatName = 'Modules depending on under-protected modules'
		end

		if not args.noprotcat and protCatName then
			local protLevels = {
				autoconfirmed = 1,
				extendedconfirmed = 2,
				templateeditor = 3,
				sysop = 4
			}

			local currentProt
			if titleObj.id ~= 0 then
				-- id is 0 (page does not exist) if previewing before creating a template.
				local currentEditProt = titleObj.protectionLevels and titleObj.protectionLevels[&quot;edit&quot;]
				currentProt = currentEditProt and currentEditProt[1]
			end

			if currentProt == nil then
				currentProt = 0
			else
				currentProt = protLevels[currentProt] or 0
			end

			for i, module in ipairs(modules) do
				if module ~= 'WP:libraryUtil' then
					local moduleTitle = mw.title.new(module)
					local moduleEditProt = moduleTitle and moduleTitle.protectionLevels and moduleTitle.protectionLevels[&quot;edit&quot;]
					local moduleProt = moduleEditProt and moduleEditProt[1]

					if moduleProt == nil then
						moduleProt = 0
					else
						moduleProt = protLevels[moduleProt] or 0
					end

					if moduleProt &lt; currentProt then
						cats[#cats + 1] = protCatName
						break
					end
				end
			end
		end
	end

	for i, cat in ipairs(cats) do
		cats[i] = string.format('[[Category:%s]]', cat)
	end

	return table.concat(cats)
end

return p</text>
      <sha1>s49c68x9l0brlzr5bemiuouufqzfkxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Cmbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14381</id>
    <revision>
      <id>372228</id>
      <parentid>139505</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaleem Bhatti</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;{{#invoke:Message box|cmbox}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt; &lt;/noinclude&gt;&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="2wg1g94nws2nefrz0o1pxm105lovzoz" xml:space="preserve">{{#invoke:Message box|cmbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wg1g94nws2nefrz0o1pxm105lovzoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:TemplateData header</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14637</id>
    <revision>
      <id>372183</id>
      <parentid>356467</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="528" sha1="tb9ocz425rbyrzftbmgs47zg63uw5vz" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}| |هي هن سانچي لاءِ [[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا]] جي دستاويز آهي، جيڪا [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي۔}}

'''{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ TemplateData'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:مواد سانچا دستاويز]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>tb9ocz425rbyrzftbmgs47zg63uw5vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372184</id>
      <parentid>372183</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="574" sha1="ohojdweu7sqwpi90vphlbxtxk490gac" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}| |هي هن سانچي لاءِ [[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا|سانچائي ڊيٽا]] جي دستاويز آهي، جيڪا [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر|نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي۔}}

'''{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ TemplateData'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:مواد سانچا دستاويز]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>ohojdweu7sqwpi90vphlbxtxk490gac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372185</id>
      <parentid>372184</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="585" sha1="44aclb6ylqgsqccgh9lp33zkmvi5pzl" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}| |هي هن سانچي لاءِ [[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا|سانچائي ڊيٽا]] جي دستاويز آهي، جيڪا [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر|نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي۔}}

'''{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ سانچائي ڊيٽا'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:مواد سانچا دستاويز]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>44aclb6ylqgsqccgh9lp33zkmvi5pzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372186</id>
      <parentid>372185</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="589" sha1="cu7mcqka6bok3okshttznwm5gi7prom" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}| |هي هن سانچي لاءِ [[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا|سانچائي ڊيٽا]] جي دستاويز آهي، جيڪا [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر|نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي۔}}

'''{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ سانچائي ڊيٽا'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:سانچائي ڊيٽا دستاويز]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;
[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>cu7mcqka6bok3okshttznwm5gi7prom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Tmbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18118</id>
    <revision>
      <id>372224</id>
      <parentid>60978</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="jcav8pdjkvcwg8gc4m0b4gox7yjnxku" xml:space="preserve">{{#invoke:Message box|tmbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jcav8pdjkvcwg8gc4m0b4gox7yjnxku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بجلي پرکڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29007</id>
    <revision>
      <id>372037</id>
      <parentid>139365</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="elknfuai09ehnh521a4e6v2qzxey5lc" xml:space="preserve">هيءُ پرکڻو اهڙو -اوزار- آهي، جنهن سان [[بجلي|بجليءَ]] جي ڀرتي معلوم يا چڪاس ڪري سگهجي ٿي. اهو -پتل- جي لٺ جو ٺهيل آهي، جنهن جي مٿئين ڇيڙي تي -ٿالهي- يا گولو ٺهيل آهي ۽ هيٺئين ڇيڙي تي ٻه سنها سونا ورق لڳل آهن. -بجلي- پرکڻي ۾ اليمونيم جا ورق، سون جي ورقن بدران پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AC%D9%84%D9%8A%20%D9%BE%D8%B1%DA%A9%DA%BB%D9%88 بجلي پرکڻو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوزار]]
[[زمرو:برقي اوزار]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>elknfuai09ehnh521a4e6v2qzxey5lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Protection padlock</title>
    <ns>10</ns>
    <id>29079</id>
    <revision>
      <id>372122</id>
      <parentid>185569</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:نيم محفوظ]] کي [[سانچو:Protection padlock]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>119355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="8rt1snyv5yit3jnuzrbl00negaj27e5" xml:space="preserve">{{#invoke:Protection banner|main}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8rt1snyv5yit3jnuzrbl00negaj27e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو بحث:Protection padlock</title>
    <ns>11</ns>
    <id>29081</id>
    <revision>
      <id>372124</id>
      <parentid>185571</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:نيم محفوظ]] کي [[سانچو بحث:Protection padlock]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>119352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="1yqn6fs6nyfa66l4z9v1cvc9h60y34k" xml:space="preserve">--Jogi don 00:41, 28 جُونِ 2016 (UTC)</text>
      <sha1>1yqn6fs6nyfa66l4z9v1cvc9h60y34k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪمپيوٽر سائنس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>37020</id>
    <revision>
      <id>372181</id>
      <parentid>371810</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="gp5kb2jt1qpiwp2wm94jufnvagopjid" xml:space="preserve">{{Category diffuse}}
{{Infobox library classification |DDC= |LCC= |UDC=0 004}}
{{Cat main|ڪمپيوٽر سائنس}}
{{Commons category|ڪمپيوٽر سائنس}}

[[زمرو:ڪمپيوٽر]]
[[زمرو:اطلاقي سائنس]]</text>
      <sha1>gp5kb2jt1qpiwp2wm94jufnvagopjid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:اڻزمريل</title>
    <ns>10</ns>
    <id>41435</id>
    <revision>
      <id>372237</id>
      <parentid>112560</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="ld3k9s8jilp8hm9o4j6g5i4dtvyhzm7" xml:space="preserve">{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B=
&lt;!--{{Uncategorized}} begin--&gt;{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Main Page||{{mbox
| type      = style
| class     = ambox-uncategorized
| image     = [[File:Wiki letter w.svg|50x40px]]
| small     = {{{small|}}}
| demospace = {{{demospace|}}}
| text      = ھن {{pagetype|subjectspace=yes}} '''۾ ڪي بہ [[وڪيپيڊيا:زمراڪاري|زمرا]]  نہ آھن'''. مھرباني ڪري ان ۾ [[وڪيپيڊيا:زمراڪاري ڪپس#مضمون کي ڪنھن زمري ۾ ڪيئن وجھجي؟|زمرا وجھو]] تہ جيئن ان کي ھڪ جھڙن {{#ifeq:{{pagetype|subjectspace=yes}}| category | categorie | {{pagetype|subjectspace=yes}} }}ن جي فھرست ۾ وجھي سگھجي. {{#if:{{{date|}}}|&lt;small&gt;''({{{date}}})''&lt;/small&gt;}}
| smalltext = ھن کي {{pagetype|subjectspace=yes}} ڪن بہ [[وڪيپيڊيا:زمراڪاري|زمرن]] ۾ نہ وڌو ويو آھي.

}}&lt;includeonly&gt;{{DMCFACT|Uncategorized|from|{{{date|}}}|All uncategorized pages|Uncategorized pages}}&lt;/includeonly&gt;}}&lt;!-- {{Uncategorized}} end --&gt; }}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, thanks! --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ld3k9s8jilp8hm9o4j6g5i4dtvyhzm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميجر جنرل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41796</id>
    <revision>
      <id>372182</id>
      <parentid>368109</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing British_Army_OF-7.svg with [[File:British_Army_(1920–1953)_OF-7_(rounded).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:British Army (1920–1953) OF-7 (ro</comment>
      <origin>372182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5145" sha1="pv6hau5e265c13fj8aoy9qrlpoomkyn" xml:space="preserve">'''ميجر جنرل''' [[انگريزي]] (Major general) [[مخفف]] ('''MG''' يا '''Maj. Gen.''') هڪ فوجي عهدو آهي، جيڪو ڪيترن ئي ملڪن ۾ استعمال ٿيندو آهي. هي ٻن تارن وارو فوجي جنرل هوندو آهي. هي فوجي عهدو [[برگيڊيئر]] کان مٿاهون ۽ [[ليفٽيننٽ جنرل]] کان هيٺيائون هوندو آهي. 

== ملڪ ==

=== برازيل ===
''برازيل جي فوج ۾ ميجر جنرل ([[اسپيني ٻولي|اسپينش]]: ''General de Brigada [[انگريزي]]: Brigade General'')  عهدو [[جنرل آفيسر]] جو سڀني کان هيٺيائون عهدو هوند آهي. ''

=== اسٽونيا ===
اسٽونيا جي فوج ۾ ميجر جنرل کي kindralmajor چيو ويندو آهي.

=== هندوستان ===
هندوستان ۾ ميجر جنرل [[بحري فوج]] جي [[ريئر ايڊمرل]] ۽ [[هوائي فوج]] جي [[ايئر وائيس مارشل]] جي برابر هوندو آهي.  هي عهدو [[ليفٽيننٽ جنرل]] ۽ [[برگيڊيئر]] جي وچ وارو هوندو آهي.

=== پاڪستان ===
[[پاڪ فوج]] ۾ ميجر جنرل [[بحري فوج]] جي [[ريئر ايڊمرل]] ۽ [[هوائي فوج]] جي [[ايئر وائيس مارشل]] جي برابر هوندو آهي. پاڪ فوج ۾ هي عهدو [[ليفٽيننٽ جنرل]] ۽ [[برگيڊيئر]] جي وچ وارو هوندو آهي. پاڪ فوج ۾ ٻه عورت ميجر جنرل آهي.

== نشان ==

=== زميني فوج ===
&lt;gallery&gt;
Afgn-Army-Turan Jenral(MGen).svg            | افغانستان
Australian Army OF-7.svg                    | آسٽرليا
GenMjr OF7-Rockkragen AT.gif                   | آسٽريا
فائل:Bangladesh-army-OF-7.svg                      | بنگلاديش
Brasil-Insígnia de General de Brigada-V.gif | برازيل 
CDN-Army-MGen-Shoulder.svg                  | ڪينيڊا
CzArmy 2011 OF7-Generalmajor shoulder.svg   | چيڪ ريپبلڪ
EgyptianArmyInsignia-MajorGeneral.svg       | مصر
فائل:Georgia-Army-OF-7.svg                       |جارجيا
DH321-Generalmajor.png                      | جرمني
Army-GRE-OF-07.svg                          | يونان 
Major_General_of_the_Indian_Army.svg        | انڊيا
فائل:20-TNI Army-MG.svg                     |انڊونيشيا
sarlashgar.png                              |ايران
IT-Army-OF7.svg                             |آتلي
فائل:JGSDF Major General insignia (b).svg  |جاپان
Army-NOR-OF-07.svg                          |ناروي
Nl-landmacht-generaal majoor.svg            |هالينڊ
فائل:OF-7 Pakistan Army.svg                 |پاڪستان
فائل:PHIL_ARMY_MGEN_WOODLAND.svg            |فلپائين 
Army-POL-OF-07.svg                          |پولينڊ
20 - Major-general.svg                      |پورتگال
RO-Army-OF7.png                             |رومانيا
4ej.png                                     |اسپين
فائل:OF-7_Generalmajor_M87.png              |سوئيڊن
CHE OF7 Div.svg                             |سوئيزرلينڊ
فائل:RTA OF-7 (Major General).svg           |ٿائيلينڊ
فائل:Turkey-army-OF-7.svg                   |ترڪي
فائل:British Army (1920–1953) OF-7 (rounded).svg                  |برطانيا
Army-USA-OF-07.svg                          |آمريڪا
US Army O8 shoulderboard rotated.svg        | آمريڪا (1959 کان 2014 تائين)
&lt;/gallery&gt;

=== هوائي فوج ===
&lt;gallery&gt;
Brazilian_Air_Force_Brigadier_rank_insignia.svg| برازيل
Canadian_RCAF_(shoulder)_OF-7.svg|ڪينيڊا
Czech-Airforce_OF-7.svg          |چيڪ ريپبلڪ
Georgia Air Force OF-8.png       |جارجيا
Hellenic Air Force OF-7.svg      |يونان
فائل:Ireland-AirForce-OF-7.svg   |آئيرلينڊ
فائل:JASDF Major General insignia (b).svg|جاپان
Malaysia-Air_Force-OF-7.svg      |ماليشيا
PHIL ARMY MGEN WOODLAND.svg      |فلپائين
Rank insignia of generał dywizji of the Air Force of Poland.svg|پولينڊ
Portugal-AirForce-OF-7.svg       |پروتگال
RO-Airforce-OF-7s.PNG            |رومانيا
OF-7_Generalmajor_FV_hylsa.jpg   |سوئيڊن
Turkey-air-force-OF-7.svg        |ترڪي
فائل:US Air Force O8 shoulderboard.svg| آمريڪا
&lt;/gallery&gt;

=== بحري فوج ===
&lt;gallery&gt;
فائل:1in.png                                 |اسپين
فائل:OF-7_Konteramiral_FL_hylsa.jpg          |سوئيڊن
فائل:British Royal Marines OF-7.svg          |برطانيا
فائل:US_Marine_O8_shoulderboard_vertical.svg | آمريڪا
فائل:20-TNI Navy-RADM.svg                    |انڊونيشيا
&lt;/gallery&gt;

== Footnotes ==
&lt;references /&gt;

== حوالا ==

* Boatner, Mark M., III. ''The Civil War Dictionary.'' New York: David McKay, 1959. {{ISBN|0-679-50013-8}}.
* Bowden, Scotty &amp; Tarbox, Charlie. ''Armies on the Danube 1809.'' Arlington, TX: Empire Games Press, 1980. OCLC{{OCLC|6649795}}.
* Foote, Shelby. ''The Civil War: A Narrative. Vol. 2''. New York: Random House, 1986. {{ISBN|0-394-74621-X}}.</text>
      <sha1>pv6hau5e265c13fj8aoy9qrlpoomkyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Sandbox other</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46626</id>
    <revision>
      <id>372191</id>
      <parentid>138078</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="itim1vx278auqnx0q4vwakdq9rs5op8" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|ريتخانو|{{{1|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>itim1vx278auqnx0q4vwakdq9rs5op8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:TemplateData</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46679</id>
    <revision>
      <id>372023</id>
      <parentid>372008</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7090" sha1="su432rpj114vb3mjbqui6q0wgb564rc" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو TemplateData [[WP:Wikimedia Commons]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>su432rpj114vb3mjbqui6q0wgb564rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372024</id>
      <parentid>372023</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7110" sha1="qfpx9g8s5kt30azbow6dnww4fq8ubph" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچائي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچائي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچائي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچائي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچائي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو TemplateData [[WP:Wikimedia Commons]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qfpx9g8s5kt30azbow6dnww4fq8ubph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372025</id>
      <parentid>372024</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7150" sha1="qeah6tgwu2ll12c8leupwgqw8ydjafz" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچائي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچائي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچائي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچائي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچائي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچائي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچائي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچائي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچائي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو سانچائي ڊيٽا TemplateData [[WP:Wikimedia Commons]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qeah6tgwu2ll12c8leupwgqw8ydjafz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372026</id>
      <parentid>372025</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سانچائي ڊيٽا درآمد ڪرڻ */</comment>
      <origin>372026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7154" sha1="pmvdsybimpvjiklk3erc4kfbw9yd0af" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچائي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچائي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچائي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچائي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچائي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچائي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچائي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچائي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچائي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچائي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو سانچائي ڊيٽا TemplateData [[WP:Wikimedia Commons]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pmvdsybimpvjiklk3erc4kfbw9yd0af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372027</id>
      <parentid>372026</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سانچائي ڊيٽا درآمد ڪرڻ */</comment>
      <origin>372027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7179" sha1="ss3p8mnq7x2hzsee6vgq5gnw87ud55x" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچائي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچائي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچائي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچائي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچائي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچائي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچائي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچائي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچائي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچائي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو سانچائي ڊيٽا TemplateData [[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڪامنز]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ss3p8mnq7x2hzsee6vgq5gnw87ud55x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372028</id>
      <parentid>372027</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="bwofw25czkm4qpvlz1to2oxm6p188el" xml:space="preserve">
{{for-multi|هڪ سبق|وڪيپيڊيا:TemplateData/Tutorial|وڌيڪ فني معلومات|mw:Help:TemplateData|۽|mw:Extension:TemplateData}}
{{Short description|سانچي جي معياري وضاحت}}
{{VisualEditor navbox}}
{{stack|{{Shortcuts|WP:VE/TD|WP:TDATA}}}}
__TOC__

== سانچائي ڊيٽا ڇا آهي؟ ==
سانچائي ڊيٽا (TemplateData) هڪ سانچي جي معياري وضاحت آهي، جيڪا ڊفالٽ [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|ويژوئل ايڊيٽر]]، اختياري [[mw:2017 wikitext editor|2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪئي ويندي آهي ته جيئن صارف لاءِ سانچي کي ايڊٽ ڪرڻ جو تجربو بهتر بڻائي سگهجي۔ ويژوئل ايڊيٽر ۽ 2017 وڪي ٽيڪسٽ ايڊيٽر ٻنهي ۾ سانچن کي ايڊٽ ڪرڻ لاءِ هڪ وزرڊ شامل هوندو آهي، پر ان کي مفيد بڻائڻ لاءِ ضروري آهي ته اهو هر سانچي بابت مخصوص معلومات ڏيکاري، جهڙوڪ سانچي جو مقصد ۽ ان جا پيراميٽر۔ هي معلومات رسمي طور تي (ڪنهن به وڪي ايڊيٽر طرفان) سانچي ڊيٽا ذريعي شامل ڪئي ويندي آهي۔

=== سانچائي ڊيٽا کانسواءِ ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا کانسواءِ، سپورٽ ڪيل پيراميٽرن جي هڪ فهرست پاڻمرادو تيار ٿي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - No data.png|frameless|500px]]

پيراميٽر جي قدر بابت ڪا به معلومات مهيا نه ڪئي ويندي آهي۔

[[File:VisualEditor - Template without TemplateData - Undescribed.png|frameless|500px]]

=== سانچائي ڊيٽا سان ايڊيٽنگ ===
سانچي ڊيٽا سان، جڏهن توهان ڪنهن مضمون ۾ سانچو شامل ڪندا آهيو يا اڳ ۾ شامل ٿيل سانچي کي ايڊٽ ڪندا آهيو، تڏهن پيراميٽرن جي فهرست ۽ انهن جون وضاحتون ڏيکاريون وينديون آهن۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Description.png|frameless|500px]]

سانچائي ڊيٽا هر پيراميٽر لاءِ وضاحتي پس منظر فراهم ڪري ٿي ۽ مضمونن ۾ سانچن کي تبديل ڪرڻ کي تمام آسان بڻائي ٿي۔

[[File:VisualEditor - Template with TemplateData - Dropdown.png|frameless|500px]]

== سانچائي ڊيٽا شامل ڪرڻ ==
ڪو به شخص سانچن ۾ سانچائي ڊيٽا شامل ڪري سگهي ٿو (خاص ڪري اهم سانچا جهڙوڪ [[WP:INFOBOX|ڄاڻخانا]]) ته جيئن اهي ويژوئل ايڊيٽر ۾ آساني سان ايڊٽ ٿي سگهن۔ ان لاءِ بهترين طريقو اهو آهي ته ايڊيٽ پيج جي مٿئين حصي ۾ موجود بٽڻ ذريعي TemplateData ايڊيٽر کوليو: &lt;span class=&quot;oo-ui-widget oo-ui-widget-enabled oo-ui-buttonElement oo-ui-buttonElement-framed oo-ui-labelElement oo-ui-buttonWidget&quot; style=&quot;display:inline-block;vertical-align:middle;margin-right: 0.5em;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-buttonElement-button&quot; style=&quot;color: #757575;border: solid 1px #cdcdcd;margin: 0.1em 0;padding: 0.2em 0.8em;border-radius: 2px;transition: background 0.1s ease-in-out,color 0.1s ease-in-out,box-shadow 0.1s ease-in-out;font-weight: bold;display: inline-block;vertical-align: top;text-align: center;cursor: pointer;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;oo-ui-labelElement-label&quot; style=&quot;line-height: 1.9em;&quot;&gt;{{int:templatedata-editbutton}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;

توهان هٿ سان به سانچائي ڊيٽا لکي سگهو ٿا۔ هيٺ هڪ بنيادي مثال ڏنل آهي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
==TemplateData==
{{TemplateData header}}

&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;هتي وضاحت داخل ڪريو&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;پهريون پيراميٽر&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;x&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;suggested&quot;: true,
      &quot;autovalue&quot;: &quot;خودڪار قدر&quot;,
      &quot;default&quot;: &quot;ڊفالٽ قدر&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

'''[[وڪيپيڊيا:VisualEditor/TemplateData tutorial|سانچائي ڊيٽا سبق]]''' وضاحت ڪري ٿو ته ڪيئن هٿ سان سانچي ڊيٽا شامل ڪجي۔

=== پيراميٽرن لاءِ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ===
پيراميٽر خاصيت &lt;code&gt;suggestedvalues&lt;/code&gt; استعمال ڪندي توهان ويژوئل ايڊيٽر ۾ ڊراپ ڊائون فهرست ٺاهي سگهو ٿا۔

==== وڪي ٽيڪسٽ ۾ تجويز ڪيل قدر شامل ڪرڻ ====
هيٺ مثال ڏسو:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;json&quot;&gt;
&quot;media_type&quot;: {
	&quot;label&quot;: &quot;ميڊيا جو قسم&quot;,
	&quot;example&quot;: &quot;اخبار&quot;,
	&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;مضمون ڪهڙي ميڊيا ۾ شايع ٿيو؟&quot;,
	&quot;suggestedvalues&quot;: [
    	&quot;جرنل&quot;,
    	&quot;ڪتاب&quot;,
    	&quot;اخبار&quot;,
    	&quot;رسالو&quot;
	]
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== ايڊيٽر ذريعي شامل ڪرڻ ====
1. &quot;Manage TemplateData&quot; تي ڪلڪ ڪريو  
2. پيراميٽر چونڊيو  
3. ان جو قسم مقرر ڪريو  
4. تجويز ڪيل قدر داخل ڪريو  

=== سانچائي ڊيٽا درآمد ڪرڻ ===
ڪجهه سانچا پنهنجو سانچائي ڊيٽا TemplateData [[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڪامنز]] مان وٺن ٿا، مثال طور {{ml|TNT|doc}} ذريعي۔

== استعمال ٿيل سانچا ==
{{Main|وڪيپيڊيا:TemplateData/Used templates}}

== پڻ ڏسو ==
* [[وڪيپيڊيا:TemplateData/List]] — سڀني سانچائي ڊيٽا وارن صفحن جي فهرست

[[زمرو:TemplateData| ]]
[[زمرو:VisualEditor]]
[[زمرو:Wikipedia template help]]


{{Navbox
| name = Data
| title = [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| list1 =
* [[ڊيٽا تجزيو]]
* [[ڊيٽا آرڪيالاجي]]
* [[ڊيٽا صفائي]]
* [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]]
* [[ڊيٽا دٻاءُ]]
* [[ڊيٽا خراب ٿيڻ]]
* [[ڊيٽا سنڀال]]
* [[ڊيٽا زوال]]
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا فارمنگ]]
* [[ڊيٽا فارميٽ انتظام]]
* [[ڊيٽا فيوزن]]
* [[ڊيٽا انضمام]]
* [[ڊيٽا سالميت]]
* [[ڊيٽا لائبريري]]
* [[ڊيٽا نقصان]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا منتقلي]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]
* [[ڊيٽا تحفظ]]
* [[معلوماتي رازداري|تحفظ (رازداري)]]
* [[ڊيٽا بحالي]]
* [[ڊيٽا گهٽتائي]]
* [[ڊيٽا برقرار رکڻ]]
* [[ڊيٽا معيار]]
* [[ڊيٽا سائنس]]
* [[ڊيٽا اسڪراپنگ]]
* [[ڊيٽا اسڪربنگ]]
* [[ڊيٽا سيڪيورٽي]]
* [[ڊيٽا سرپرستي]]
* [[ڊيٽا اسٽوريج]]
* [[ڊيٽا تصديق]]
* [[ڊيٽا ويئرهاوس]]
* [[ڊيٽا ورينگلنگ/منگنگ]]
}}
&lt;noinclude&gt;{{documentation|content=
[[ڊيٽا]] سان لاڳاپيل موضوعن لاءِ هڪ نيويگيشن باڪس (navbox)۔
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bwofw25czkm4qpvlz1to2oxm6p188el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:ڊيٽابيس رپورٽس/اڄ جون پيدائشون</title>
    <ns>4</ns>
    <id>47319</id>
    <revision>
      <id>372132</id>
      <parentid>370956</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>372132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="o20qctkbji2bujtsm4kn4oxemhw4ybv" xml:space="preserve">{{bots|allow=ListeriaBot}}
روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا.

آخري نئين سر شروعات: &lt;onlyinclude&gt;{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}&lt;/onlyinclude&gt;


== فهرست ==
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item  WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision &quot;11&quot;^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) &gt; 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/&lt;http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569&gt; ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) }  ORDER BY DESC(?date) ?item
|columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735
|thumb=125
|autolist=fallback
|links=local
}}
{| class='wikitable sortable'
! تصوير
! تاريخ پيدائش
! ماڻهو
! وضاحت
! پيشو
! position held
! شهريت
! ذاتي نالو
|-
| [[فائل:Lakshya in 2024 (cropped).jpg|center|125px]]
| 1996-04-19
| [[لڪش لالواڻي]]
| 
| [[اداڪار]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q4610556|model]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q10798782|television actor]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
|-
| [[فائل:Mukesh Ambani.jpg|center|125px]]
| 1957-04-19
| [[مڪيش امباڻي]]
| 
| ''[[:d:Q131524|entrepreneur]]''&lt;br/&gt;[[ڪاروبار ڪندڙ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q627325|graphic designer]]''
| 
| [[ڀارت]]
| ''[[:d:Q424496|Mukesh]]''
|}
{{Wikidata list end}}

[[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]]
[[زمرو:مارچ جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>o20qctkbji2bujtsm4kn4oxemhw4ybv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مائيڪل فئراڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75700</id>
    <revision>
      <id>372072</id>
      <parentid>265638</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[مائيڪل فراڊي]] کي [[مائيڪل فئراڊي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>265638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9593" sha1="obt9n1ohhzx8pq6myga0rqgc11pqxpn" xml:space="preserve">'''مائيڪل فيراڊي''' (Michael Faraday) [1792ع – 1867ع] ڊائنامو، جنريٽر، ٽيليفون، تارَ ۽ زندگيءَ جون ٻيون ڪيتريون سهولتون هن موجد جي محنتن جو نتيجو آهن. هو هڪ طبيعاتي ماهر هئڻ سان گڏوگڏ ڪيميادان پڻ هو. مائيڪل فيراڊي علم [[فزڪس|طبيعات]] کي نَون بنيادن تي قائم ڪيو. هِن نيوٽن جي نظرين ۾ اهم تبديليون آنديون. فيراڊي چقمقي ميدان جو درست مفھومُ پيش نہ ڪري ها تہ وائرليس ٽيليگرافيءَ کي وجود ۾ اچڻ ۾ ڏاڍي دير لڳي ها! اُنهيءَ بنياد تي آئن اِنسٽائن پنھنجو اضافيت وارو نظريو قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://library.sindhila.org/kitab?number=2|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ناميارا سائنسدان (جلد II)|website=library.sindhila.org|language=sd-pk|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو احوال ==
فيراڊي ڪنهن سُٺي اِسڪولَ ۾ تعليم پرائي نہ سگهيو ۽ نہ وري کيس حسابن تي عُبور حاصل هو. پيدائشي ذهانت ۽ همت سان گڏ کيس طبيعيات ۽ ڪيميا ٻنهي عِلمن سان گِهرو لڳاءُ هو. هُن مسڪيني حالَ هوندي ڪڏهن بہ پنھنجي ايجادُن مان پئسي ڪمائڻ جي ڪا ڪوشش نہ ڪئي. اهو ئي جذبو سندس مشھوريءَ جو سبب بڻيو. هيءَ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿيو ۽ غربت ۾ ئي گذاري ويو. فيراڊيءَ جو پيءُ هڪ لوهار هو. هو لنڊن ويجهو 22 سيپٽمبر 1791ع تي پيدا ٿيو. والدين جي غريب هئڻ ڪري هو ڪنهن اِسڪولَ ۾ بہ داخلا وٺي نہ سگهيو. ’منھنجي تعليم‘ جي سَري سان هو پنهنجي ڊائريءَ ۾ لکي ٿو:

::”هڪ تمام هيٺئين درجي واري اِسڪولَ ۾ آءٌ لکڻ، پڙهڻ ۽ ڪجهہ حساب ڪتاب سِکي سگهيس ۽ پنھنجو گهڻو وقت گهر ۾ يا ٻاهر گهٽين ۾ گذاريندو هئس.“

تيرهن سالن جي عمر ۾ فيراڊي ڪتابن جي هڪ دُڪان تي نوڪري ڪئي، پوءِ هِن ڪتابن تي جلد ٻڌڻ جو ڪم بہ سِکيو. انهيءَ زماني ۾ ئي هِن سائنسي ڪتابن جو مطالعو شروع ڪيو. کيس مشهور ڪيمياگر سَر همفري ڊيويءَ جا ليڪچر ٻُڌڻ جو موقعو مليو ۽ بعد ۾ ان جي تجربيگاھ ۾ اسسٽنٽ جي حيثيت سان ملازم بڻيو. هِتان ئي فيراڊيءَ جي تحقيقي مشغولين جي شروعات ٿي. هن سَر همفري ڊيويءَ سان گڏجي ٻہ سالَ يورپ جو دورو ڪيو ۽ پوءِ سندس تجربيگاھ ۾ سائنسي تجربا ڪرڻ لڳو، جيڪي گهڻي ڀاڱي علم ڪيميا سان واسطو رکندڙ هئا. هُن بينزين ڳولي لڌي ۽ پھريون ڀيرو اهڙو لوھ بڻايو، جنھن کي ڪٽ نہ ٿي لڳي سگهي. هن ڪيترين ئي گئسن کي پاڻياٺ جي صورت ۾ تبديل ڪيو، پر جنھن کوجنا کيس جڳ مشھور بڻايو، اهو بجليءَ ۽ چقمق جو گڏيل لاڳاپو هئي.

1820ع ۾ ڊينمارڪ جي مشھور سائنسدان اورسٽڊ بجليءَ ۽ چقمق جي وچ ۾ هڪ لاڳاپي جو اعلانُ ڪيو. ان تجرباتي طور اهو ڏٺو هو تہ جيڪڏهن ڪنهن اهڙي تار ويجهو، جنهن ۾ بجليءَ جو وهڪرو گذري رهيو هجي، هڪ چقمقي سُئي آندي وڃي تہ اُها سئي حرڪت ۾ اچي پنھنجو طرف تبديل ڪري ڇڏيندي. هُن انهيءَ تجربي جو اِهو نتيجو ڪڍيو تہ بجلي-وهڪ گذرڻ سبب تارَ جي چئني پاسي هڪ ”چقمقي-ميدان“ جُڙي پوي ٿو. ان کان پوءِ ٻئي سال فرينچ سائنسدان ايمپيئر بہ انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهہ وڌيڪ تجربا ڪيا. ڊيوي ۽ فيراڊيءَ کي بہ اهڙن تجربن سان دلچسپي پيد اٿي ۽ انهن پاڻ اهي تجربا ڪري ڏٺا. فيراڊيءَ بجليءَ واري موٽر جو بنيادي اصول ڳولي لڌو. 1833ع ۾ فيراڊيءَ کي رائل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊيو ويو.

فيراڊي وري ڪيميائي تجربن ۾ مَحو ٿي ويو، پر سندس ذهن ۾ هر وقت اِهو خيالُ ڦِرندو رهيو تہ جيڪڏهن بجليءَ مان چقمقي قوت حاصل ٿي سگهي ٿي تہ [[چقمق]] مان بجلي ڇو نہ ٿي پيدا ٿي سگهي! هِن سال 1824ع ۽ 1825ع ۾ انهيءَ موضوعَ تي تجربا ڪيا، پر ناڪام ويو.

1831ع ۾ فيراڊي ڪيميائي تجربن جو سلسلو ختم ڪري ڇڏيو ۽ سمورو ڌيانُ اِن پاسي ڏنو تہ چقمق جي مدد سان بجلي ڪهڙيءَ ريت پيدا ڪئي وڃي. اِن سوال جو جواب کيس 29 آگسٽ 1831ع تي مليو. هو چقمق مان بجلي حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابُ ٿي ويو. هِن بجليءَ واري جنريٽر جو بُنيادي اُصول پڻ ڳولي ڪڍيو. سندس سڀ کان اهم دريافت چقمقي ميدان آهي، جنھن تي جديد طبيعات جي عمارت جُڙي.

فيراڊيءَ جو ملڪ ۽ قوم سندس حد کان وڌيڪ قدرُ ڪيو. رائل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊجڻ کان ٻَہ سالَ پوءِ کيس رائل اِنسٽيٽيوٽ جي تجربيگاههَ جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو، 1833ع ۾ کيس اِنهيءَ درسگاھ ۾ تاحيات ڪيمسٽريءَ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو پر ليڪچرُ ڏيڻ سندس فرضن ۾ شامل نہ هو. فيراڊيءَ جي زندگيءَ ۾ بجليءَ جي روشني مُمڪن ٿي وئي هئي، کيس 1836ع ۾ ٽرنٽي هائوس جو صلاحڪار بنايو ويو. انهيءَ زماني ۾ سمنڊَ تي مينارن وسيلي روشنيءَ جو جوڳو بندوبست ڪو نہ هو، ان لاءِ فيراڊي اِها صلاح ڏني تہ سڀ کان پھريائين بجليءَ جي روشني اِنهن مينارن تي اِستعمال ڪئي وڃي. اهڙيءَ طرح ڏاکڻو فورلئنڊ بجلي گهر روشنيءَ سان چمڪايو ويو. اِهو دنيا جو پھريون مُنارو هو، جنھن مَٿان بجليءَ جي روشني نظر آئي.

فيراڊيءَ کي واپار ڪرڻ ۽ پئسن ڪمائڻ کان نفرت هئي. هو هڪ حقيقي سائنسدانَ وانگر پنھنجن تجربن ۾ مصروف رهڻ چاهيندو هو تہ جيئن قدرت جا گهڻي کان گهڻا رازَ ظاهر ٿي سگهن. هِن بجلي ۽ ڪيميا وچ ۾ واسطيداريءَ تي بہ گهڻو ڪم ڪيو ۽ اڻ ڳڻيا سُڌارا آندا، جيڪي اڄ بہ هلندڙ آهن.

ان بعد فيراڊيءَ جي صحت ڪرڻ لڳي. سخت محنت ۽ مسلسل مصروفيت کيس ٿڪائي ڇڏيو هو. انهن ڏينھن ۾ فيراڊيءَ کي ٽي سؤ پائونڊَ سالياني پينشن ملندي هئي. 1841ع ۾ هِن تي فالج جو حملو ٿيو، جنهن سان سندس ذهن ۽ اعصابَ سخت متاثر ٿيا. هُو ويسارو بڻجي پيو، ايستائين جو پنھنجا پراڻا تجربا ۽ انهن جا نتيجا بہ وساري ويھندو هو. ٽن سالن تائين ڪو بہ ڪم ڪري نہ سگهيو ۽ پنھنجي گهرواريءَ سان گڏ سئٽزرلئنڊ هليو ويو. هُن کي پنھنجي زالَ ۽ ٻارن سان بيحد پيارُ هو. طبيعت ۾ هَٺ ۽ غُرور بنهہ ڪونہ هئس، کيس اِهو چوڻ ۾ ڪڏهن بہ عارُ محسوس نہ ٿيو تہ هو هڪ لوهار جو پُٽ آهي. جيئن ئي سندس صحت سُڌري تہ هو وري پنھنجي تحقيق ۾ جنبي ويو. 1845ع ۾ هُن چقمق ۽ روشنيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو ڳانڍاپو ڳوليو، جيڪو اڄ تائين سندس نالي پُٺيان مشهور آهي. انهيءَ دريافت گهڻو پوءِ وائرليس ٽيليگرافيءَ کي جنم ڏنو. سندس تحقيقي ڪَمَ ايترا تہ گهڻا آهن، جو انهن جي تفصيلي بيانَ سان هڪ پورو ڪتابُ لکجي سگهي ٿو. هو نہ فقط هڪ قابل سائنسدان هو، پر تقرير جو بہ ايترو ماهر هو، جو ٻُڌندڙ حيران رهجي ويندا هئا.

فيراڊي پنھنجي حياتيءَ جا پورا چاليھ سالَ رائل اِنسٽيٽيوشن ۾ گهاريا، پر 1858ع ۾ راڻيءَ کيس هڪ ڌار گهرُ ڏنو، جتي فيراڊيءَ پنهنجي جيون جا پويان پَهر گذاريا. هِن 1965ع ۾ پنهنجي کوجنائي تحقيق وارو سلسلو ختم ڪري ڇڏيو. حافظي ساڻس ساٿ ڇڏي ڏنو. مائيڪل فيراڊي 25 آگسٽ 1867ع تي مطالعي واري ميز تي ساھ ڏنو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1792ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1867ع جون وفاتون]]
[[زمرو:1867ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>obt9n1ohhzx8pq6myga0rqgc11pqxpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372074</id>
      <parentid>372072</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9715" sha1="3m0gncnevrrn53qym9bmejreen8z9r1" xml:space="preserve">'''مائيڪل فئراڊئ''' (Michael Faraday؛ 1792ع – 1867ع) ڊائنامو، جنريٽر، [[ٽيليفون]]، تارَ ۽ زندگيءَ جون ٻيون ڪيتريون سهولتون هن موجد جي محنتن جو نتيجو آهن. هو هڪ طبيعاتي ماهر هئڻ سان گڏوگڏ ڪيميادان پڻ هو. مائيڪل فيراڊي علم [[فزڪس|طبيعات]] کي نَون بنيادن تي قائم ڪيو. هِن [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]] جي نظرين ۾ اهم تبديليون آنديون. فيراڊي [[برقناطيسيت|برقناطيسي]] ميدان جو درست مفھومُ پيش نہ ڪري ها تہ وائرليس ٽيليگرافيءَ کي وجود ۾ اچڻ ۾ ڏاڍي دير لڳي ها! اُنهيءَ بنياد تي [[البرٽ آئنسٽائن|آئن اِنسٽائن]] پنھنجو [[نسبت جو نظريو|اضافيت وارو نظريو]] قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://library.sindhila.org/kitab?number=2|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ناميارا سائنسدان (جلد II)|website=library.sindhila.org|language=sd-pk|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;

== زندگيءَ جو احوال ==
فيراڊي ڪنهن سُٺي اِسڪولَ ۾ تعليم پرائي نہ سگهيو ۽ نہ وري کيس حسابن تي عُبور حاصل هو. پيدائشي ذهانت ۽ همت سان گڏ کيس طبيعيات ۽ ڪيميا ٻنهي عِلمن سان گِهرو لڳاءُ هو. هُن مسڪيني حالَ هوندي ڪڏهن بہ پنھنجي ايجادُن مان پئسي ڪمائڻ جي ڪا ڪوشش نہ ڪئي. اهو ئي جذبو سندس مشھوريءَ جو سبب بڻيو. هيءَ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿيو ۽ غربت ۾ ئي گذاري ويو. فيراڊيءَ جو پيءُ هڪ لوهار هو. هو لنڊن ويجهو 22 سيپٽمبر 1791ع تي پيدا ٿيو. والدين جي غريب هئڻ ڪري هو ڪنهن اِسڪولَ ۾ بہ داخلا وٺي نہ سگهيو. ’منھنجي تعليم‘ جي سَري سان هو پنهنجي ڊائريءَ ۾ لکي ٿو:

::”هڪ تمام هيٺئين درجي واري اِسڪولَ ۾ آءٌ لکڻ، پڙهڻ ۽ ڪجهہ حساب ڪتاب سِکي سگهيس ۽ پنھنجو گهڻو وقت گهر ۾ يا ٻاهر گهٽين ۾ گذاريندو هئس.“

تيرهن سالن جي عمر ۾ فيراڊي ڪتابن جي هڪ دُڪان تي نوڪري ڪئي، پوءِ هِن ڪتابن تي جلد ٻڌڻ جو ڪم بہ سِکيو. انهيءَ زماني ۾ ئي هِن سائنسي ڪتابن جو مطالعو شروع ڪيو. کيس مشهور ڪيمياگر سَر همفري ڊيويءَ جا ليڪچر ٻُڌڻ جو موقعو مليو ۽ بعد ۾ ان جي تجربيگاھ ۾ اسسٽنٽ جي حيثيت سان ملازم بڻيو. هِتان ئي فيراڊيءَ جي تحقيقي مشغولين جي شروعات ٿي. هن سَر همفري ڊيويءَ سان گڏجي ٻہ سالَ يورپ جو دورو ڪيو ۽ پوءِ سندس تجربيگاھ ۾ سائنسي تجربا ڪرڻ لڳو، جيڪي گهڻي ڀاڱي علم ڪيميا سان واسطو رکندڙ هئا. هُن بينزين ڳولي لڌي ۽ پھريون ڀيرو اهڙو لوھ بڻايو، جنھن کي ڪٽ نہ ٿي لڳي سگهي. هن ڪيترين ئي گئسن کي پاڻياٺ جي صورت ۾ تبديل ڪيو، پر جنھن کوجنا کيس جڳ مشھور بڻايو، اهو بجليءَ ۽ چقمق جو گڏيل لاڳاپو هئي.

1820ع ۾ ڊينمارڪ جي مشھور سائنسدان اورسٽڊ بجليءَ ۽ چقمق جي وچ ۾ هڪ لاڳاپي جو اعلانُ ڪيو. ان تجرباتي طور اهو ڏٺو هو تہ جيڪڏهن ڪنهن اهڙي تار ويجهو، جنهن ۾ بجليءَ جو وهڪرو گذري رهيو هجي، هڪ چقمقي سُئي آندي وڃي تہ اُها سئي حرڪت ۾ اچي پنھنجو طرف تبديل ڪري ڇڏيندي. هُن انهيءَ تجربي جو اِهو نتيجو ڪڍيو تہ بجلي-وهڪ گذرڻ سبب تارَ جي چئني پاسي هڪ ”چقمقي-ميدان“ جُڙي پوي ٿو. ان کان پوءِ ٻئي سال فرينچ سائنسدان ايمپيئر بہ انهيءَ سلسلي ۾ ڪجهہ وڌيڪ تجربا ڪيا. ڊيوي ۽ فيراڊيءَ کي بہ اهڙن تجربن سان دلچسپي پيد اٿي ۽ انهن پاڻ اهي تجربا ڪري ڏٺا. فيراڊيءَ بجليءَ واري موٽر جو بنيادي اصول ڳولي لڌو. 1833ع ۾ فيراڊيءَ کي رائل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊيو ويو.

فيراڊي وري ڪيميائي تجربن ۾ مَحو ٿي ويو، پر سندس ذهن ۾ هر وقت اِهو خيالُ ڦِرندو رهيو تہ جيڪڏهن بجليءَ مان چقمقي قوت حاصل ٿي سگهي ٿي تہ [[چقمق]] مان بجلي ڇو نہ ٿي پيدا ٿي سگهي! هِن سال 1824ع ۽ 1825ع ۾ انهيءَ موضوعَ تي تجربا ڪيا، پر ناڪام ويو.

1831ع ۾ فيراڊي ڪيميائي تجربن جو سلسلو ختم ڪري ڇڏيو ۽ سمورو ڌيانُ اِن پاسي ڏنو تہ چقمق جي مدد سان بجلي ڪهڙيءَ ريت پيدا ڪئي وڃي. اِن سوال جو جواب کيس 29 آگسٽ 1831ع تي مليو. هو چقمق مان بجلي حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابُ ٿي ويو. هِن بجليءَ واري جنريٽر جو بُنيادي اُصول پڻ ڳولي ڪڍيو. سندس سڀ کان اهم دريافت چقمقي ميدان آهي، جنھن تي جديد طبيعات جي عمارت جُڙي.

فيراڊيءَ جو ملڪ ۽ قوم سندس حد کان وڌيڪ قدرُ ڪيو. رائل سوسائٽيءَ جو فيلو چونڊجڻ کان ٻَہ سالَ پوءِ کيس رائل اِنسٽيٽيوٽ جي تجربيگاههَ جو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو، 1833ع ۾ کيس اِنهيءَ درسگاھ ۾ تاحيات ڪيمسٽريءَ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو پر ليڪچرُ ڏيڻ سندس فرضن ۾ شامل نہ هو. فيراڊيءَ جي زندگيءَ ۾ بجليءَ جي روشني مُمڪن ٿي وئي هئي، کيس 1836ع ۾ ٽرنٽي هائوس جو صلاحڪار بنايو ويو. انهيءَ زماني ۾ سمنڊَ تي مينارن وسيلي روشنيءَ جو جوڳو بندوبست ڪو نہ هو، ان لاءِ فيراڊي اِها صلاح ڏني تہ سڀ کان پھريائين بجليءَ جي روشني اِنهن مينارن تي اِستعمال ڪئي وڃي. اهڙيءَ طرح ڏاکڻو فورلئنڊ بجلي گهر روشنيءَ سان چمڪايو ويو. اِهو دنيا جو پھريون مُنارو هو، جنھن مَٿان بجليءَ جي روشني نظر آئي.

فيراڊيءَ کي واپار ڪرڻ ۽ پئسن ڪمائڻ کان نفرت هئي. هو هڪ حقيقي سائنسدانَ وانگر پنھنجن تجربن ۾ مصروف رهڻ چاهيندو هو تہ جيئن قدرت جا گهڻي کان گهڻا رازَ ظاهر ٿي سگهن. هِن بجلي ۽ ڪيميا وچ ۾ واسطيداريءَ تي بہ گهڻو ڪم ڪيو ۽ اڻ ڳڻيا سُڌارا آندا، جيڪي اڄ بہ هلندڙ آهن.

ان بعد فيراڊيءَ جي صحت ڪرڻ لڳي. سخت محنت ۽ مسلسل مصروفيت کيس ٿڪائي ڇڏيو هو. انهن ڏينھن ۾ فيراڊيءَ کي ٽي سؤ پائونڊَ سالياني پينشن ملندي هئي. 1841ع ۾ هِن تي فالج جو حملو ٿيو، جنهن سان سندس ذهن ۽ اعصابَ سخت متاثر ٿيا. هُو ويسارو بڻجي پيو، ايستائين جو پنھنجا پراڻا تجربا ۽ انهن جا نتيجا بہ وساري ويھندو هو. ٽن سالن تائين ڪو بہ ڪم ڪري نہ سگهيو ۽ پنھنجي گهرواريءَ سان گڏ سئٽزرلئنڊ هليو ويو. هُن کي پنھنجي زالَ ۽ ٻارن سان بيحد پيارُ هو. طبيعت ۾ هَٺ ۽ غُرور بنهہ ڪونہ هئس، کيس اِهو چوڻ ۾ ڪڏهن بہ عارُ محسوس نہ ٿيو تہ هو هڪ لوهار جو پُٽ آهي. جيئن ئي سندس صحت سُڌري تہ هو وري پنھنجي تحقيق ۾ جنبي ويو. 1845ع ۾ هُن چقمق ۽ روشنيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو ڳانڍاپو ڳوليو، جيڪو اڄ تائين سندس نالي پُٺيان مشهور آهي. انهيءَ دريافت گهڻو پوءِ وائرليس ٽيليگرافيءَ کي جنم ڏنو. سندس تحقيقي ڪَمَ ايترا تہ گهڻا آهن، جو انهن جي تفصيلي بيانَ سان هڪ پورو ڪتابُ لکجي سگهي ٿو. هو نہ فقط هڪ قابل سائنسدان هو، پر تقرير جو بہ ايترو ماهر هو، جو ٻُڌندڙ حيران رهجي ويندا هئا.

فيراڊي پنھنجي حياتيءَ جا پورا چاليھ سالَ رائل اِنسٽيٽيوشن ۾ گهاريا، پر 1858ع ۾ راڻيءَ کيس هڪ ڌار گهرُ ڏنو، جتي فيراڊيءَ پنهنجي جيون جا پويان پَهر گذاريا. هِن 1965ع ۾ پنهنجي کوجنائي تحقيق وارو سلسلو ختم ڪري ڇڏيو. حافظي ساڻس ساٿ ڇڏي ڏنو. مائيڪل فيراڊي 25 آگسٽ 1867ع تي مطالعي واري ميز تي ساھ ڏنو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1792ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1867ع جون وفاتون]]
[[زمرو:1867ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>3m0gncnevrrn53qym9bmejreen8z9r1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سائنسي اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>78696</id>
    <revision>
      <id>372039</id>
      <parentid>283218</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="ok45w3fvxyk0n7fg9ji1mk59c35vo8v" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:اوزار]]</text>
      <sha1>ok45w3fvxyk0n7fg9ji1mk59c35vo8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليڪٽرڪ چارج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79678</id>
    <revision>
      <id>372168</id>
      <parentid>320097</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="h1udnjl57zzmr4lv6616bhnom6yhts7" xml:space="preserve">{{short description|Electromagnetic property of matter}}
{{Infobox physical quantity
| name = اليڪٽرڪ چارج&lt;br&gt;Electric charge
| width =
| background =
| image = VFPt charges plus minus thumb.svg
| caption = برقي ميدان جو هڪ منفي ۽ مثبت پوائنٽ خارج
| unit = ڪولمب (C)
| otherunits = {{Unbulleted list|[[elementary charge]]|[[Faraday constant|faraday]]|[[ampere-hour]]}}
| symbols =''q''
| baseunits = C = A⋅s
| dimension = wikidata
| extensive = ها
| conserved = ها
| derivations =
}}'''اليڪٽرڪ چارج''' يا برقي چارج (Electric Charge؛ علامت q، ڪڏهن ڪڏهن Q) مادي جي طبيعي خاصيت  آهي. مادو ان جي طاقت جو تجربو ڪري ٿو جڏهن هڪ برقي مقناطيسي فيلڊ ۾ رکيو ويندو آهي. برقي چارج مثبت يا منفي ٿي سگهي ٿو. هڪ جيهڙا چارجز هڪ ٻئي کي ڇڪيندا آهن ۽ ان جي برعڪس مخالف چارج هڪ ٻئي کي ڪشش ڏيندا آهن. ڪنهن به شيءِ کي بغير خالص چارج جي برقي طور تي غير جانبدار سڏيو ويندو آهي. ابتدائي ڄاڻ ته چارج ٿيل مادو ڪيئن مداخلت ڪري ٿو هاڻي ڪلاسيڪل اليڪٽرروڊائينامڪس سڏيو ويندو آهي ۽ اڃا تائين انهن مسئلن لاء صحيح آهي جن کي ڪوانٽم اثرات تي غور ڪرڻ جي ضرورت ناهي.

برقي چارج هڪ محفوظ خاصيت آهي؛ هڪ الڳ ٿيل نظام جو خالص چارج، (مثبت چارج جي مقدار کان منفي چارج جي مقدار کي ڪڏهن)، تبديل نه ٿي سگهي. اليڪٽرڪ چارج ذيلي ائٽمي ذرڙن ذريعي ٿيندو آهي. عام مادي ۾، منفي چارج اليڪٽرانن ذريعي هوندو آهي ۽ مثبت چارج پروٽانن جي ذريعي ائٽم جي نيوڪليس ۾ هوندو آهي. جيڪڏهن مادي جي ڪنهن ٽڪري ۾ پروٽانن کان وڌيڪ اليڪٽران هوندا ته ان تي منفي چارج هوندو، جيڪڏهن پروٽانن کان گهٽ اليڪٽران هوندا ته ان تي مثبت چارج هوندو ۽ جيڪڏهن برابر تعداد هوندا ته اهو برقي طور غير جانبدار هوندو. چارج ڪوانٽائزڊ (quantized) هوندو آهي؛ مطلب تي، اهو انفرادي ننڍڙي اڪائين جي عددي ضربن ۾ اچي ٿو، جنهن کي ايليمينٽري چارج، e سڏيو وڃي ٿو، جيڪا سڀ کان ننڍو چارج آهي جيڪو آزاديءَ سان موجود ٿي سگهي ٿو. ذرڙا جن کي ڪوارڪس (Quarks) چئبو آهي، انهن ۾ ننڍا چارج، e جا ضرب هوندا آهن، پر اهي صرف انهن ذرڙن ۾ ملندا آهن، جن ۾ هڪ چارج هوندو آهي جيڪو e جو هڪ پوري انگ جو ضرب هوندو آهي. معياري ماڊل ۾، چارج هڪ بلڪل محفوظ مقدار جو نمبر آهي. پروٽان تي +e چارج آهي ۽ اليڪٽران تي -e چارج آهي. 

هڪ منفي چارج جي وضاحت، چارج جيڪا هڪ اليڪٽران طرفان ورتو ويو آهي، سان ڪئي وئي آهي ۽ هڪ مثبت چارج اهو آهي جيڪو هڪ پروٽون کڻندو آهي. انهن ذرڙن جي دريافت ٿيڻ کان اڳ، بينجمن فرينڪلن طرفان هڪ مثبت چارج جي وضاحت ڪئي وئي هئي جيئن هڪ شيشي جي راڊ طرفان حاصل ڪيل چارج جڏهن ان کي ريشمي ڪپڙي سان رگجي وڃي. 

اليڪٽرڪ چارج برقي ميدان پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Matter and interactions|last1=Chabay|first1=Ruth|last2=Sherwood|first2=Bruce|date=2015|publisher=Wiley|edition=4th|page=867}}&lt;/ref&gt; هڪ حرڪت ڪندڙ چارج پڻ هڪ مقناطيسي ميدان پيدا ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Matter and interactions|last1=Chabay|first1=Ruth|last2=Sherwood|first2=Bruce|date=2015|publisher=Wiley|edition=4th|page=673}}&lt;/ref&gt; برقي چارج جو هڪ برقياتي مقناطيسي ميدان سان تعامل (هڪ برقي ۽ هڪ مقناطيسي فيلڊ جو ميلاپ) برقي مقناطيسي يا لورينز قوت جو ذريعو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|title=Matter and interactions|last1=Chabay|first1=Ruth|last2=Sherwood|first2=Bruce|date=2015|publisher=Wiley|edition=4th|page=942}}&lt;/ref&gt; جيڪو فزڪس ۾ چئن بنيادي ڳالهين مان هڪ آهي. چارج ٿيل ذرات جي وچ ۾ فوٽوون وچولي رابطي جي مطالعي کي ڪوانٽم اليڪٽروڊائينامڪس سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Dictionary of Physics|date=2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198821472|editor1-last=Rennie|editor1-first=Richard|edition=8th|chapter=Quantum electrodynamics|editor2-last=Law|editor2-first=Jonathan}}&lt;/ref&gt;

برقي چارج جي SI نڪتل اڪائي ڪولمب (C) آهي جنهن جو نالو فرانسيسي طبيعيات دان، چارلس-آگسٽن ڊي ڪولمب جي نالي تي رکيو ويو آهي. اليڪٽريڪل انجنيئرنگ ۾ امپيئر-آور (A⋅h) استعمال ڪرڻ پڻ عام آهي. فزڪس ۽ ڪيمسٽري ۾ اهو عام آهي ته ابتدائي چارج e کي اڪائي طور استعمال ڪيو وڃي. ڪيميا پڻ فيراڊي مستقل (Faraday Constant، علامت: F) استعمال ڪري ٿي، جيڪو هڪ مول جي ابتدائي چارجز جو چارج آهي. 
==جائزو==
==اڪائي==
==تاريخ== 
==برق سڪونيات ۾ چارج جو ڪردار== 
==برقي ڪرنٽ ۾ چارج جو ڪردار==
==برقي چارج جو تحفظ==
==لاڳاپي واري تبديلي==
==پڻ ڏسو==
* [[برقناطيسيت]]
* [[ڪولمب جو قانون]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline}}
* [https://web.archive.org/web/20131005012550/http://www.ce-mag.com/archive/2000/marapril/mrstatic.html How fast does a charge decay?]

{{Authority control}}
[[Category:Spintronics]]
[[Category:Flavour (particle physics)]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اليڪٽرڪ چارج]]
[[زمرو:برقي مقدارون]]
[[زمرو:برق سڪونيات]]
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعي خاصيتون]]
[[زمرو:طبيعي مقدارون]]
[[زمرو:تحفظ جا قانون]]
[[زمرو:ڪيميائي خاصيتون]]</text>
      <sha1>h1udnjl57zzmr4lv6616bhnom6yhts7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيٽا سائنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81168</id>
    <revision>
      <id>372017</id>
      <parentid>372016</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33095" sha1="ca00lqf71qmq2sjy54z3hfkqqtbscf8" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* ڊيٽابيس مينيجمينٽ 
* فاڪس بيس 
* اوريڪل 
* پائيٿون (پروگرامنگ ٻولي) 
* ڊيٽا انجنيئرنگ 
* مشيني سکيا

==خارجي لنڪس==
==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]</text>
      <sha1>ca00lqf71qmq2sjy54z3hfkqqtbscf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372018</id>
      <parentid>372017</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33692" sha1="glm6grobrjtrs7pyz5w704kah4am6a6" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;


== پڻ ڏسو ==
{{wikibooks|ڊيٽا سائنس: هڪ تعارف}}
* [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[ڊيٽا انجنيئرنگ]]
* [[وڏي ڊيٽا]]
* [[مشين سکيا]]
* [[مصنوعي ذهانت]]
* [[بايو انفارميٽڪس]]
* [[ايسٽرو انفارميٽڪس]]
* [[ٽوپولوجيڪل ڊيٽا ايناليسس]]
* [[ڊيٽا سائنس جرنلن جي فهرست]]
* [[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[آزاد ۽ اوپن سورس سافٽويئر پيڪيجز جي فهرست#ڊيٽا سائنس|اوپن سورس ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[نوٽ بڪ انٽرفيس#نمايان مثال|ڊيٽا سائنس نوٽ بڪ سافٽويئر]]

==خارجي لنڪس==
==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]</text>
      <sha1>glm6grobrjtrs7pyz5w704kah4am6a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372019</id>
      <parentid>372018</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33695" sha1="eu4cy449sbbno6twr8nnyvc6frx6fze" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;


== پڻ ڏسو ==
{{wikibooks|ڊيٽا سائنس: هڪ تعارف}}
* [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[ڊيٽا انجنيئرنگ]]
* [[وڏي ڊيٽا]]
* [[مشين سکيا]]
* [[مصنوعي ذهانت]]
* [[بايو انفارميٽڪس]]
* [[ايسٽرو انفارميٽڪس]]
* [[ٽوپولوجيڪل ڊيٽا ايناليسس]]
* [[ڊيٽا سائنس جرنلن جي فهرست]]
* [[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[آزاد ۽ اوپن سورس سافٽويئر پيڪيجز جي فهرست#ڊيٽا سائنس|اوپن سورس ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[نوٽ بڪ انٽرفيس#نمايان مثال|ڊيٽا سائنس نوٽ بڪ سافٽويئر]]

==خارجي ڳنڍڻا==

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]</text>
      <sha1>eu4cy449sbbno6twr8nnyvc6frx6fze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372020</id>
      <parentid>372019</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33668" sha1="e0arnctgp0hmbu8lv03tfwifvjy2aut" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;


== پڻ ڏسو ==
{{wikibooks|ڊيٽا سائنس: هڪ تعارف}}
* [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[ڊيٽا انجنيئرنگ]]
* [[وڏي ڊيٽا]]
* [[مشين سکيا]]
* [[مصنوعي ذهانت]]
* [[بايو انفارميٽڪس]]
* [[ايسٽرو انفارميٽڪس]]
* [[ٽوپولوجيڪل ڊيٽا ايناليسس]]
* [[ڊيٽا سائنس جرنلن جي فهرست]]
* [[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[آزاد ۽ اوپن سورس سافٽويئر پيڪيجز جي فهرست#ڊيٽا سائنس|اوپن سورس ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[نوٽ بڪ انٽرفيس#نمايان مثال|ڊيٽا سائنس نوٽ بڪ سافٽويئر]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]</text>
      <sha1>e0arnctgp0hmbu8lv03tfwifvjy2aut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372021</id>
      <parentid>372020</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33695" sha1="enp2kpifqp7cugzh9jq0xhf4443g6sf" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو (هاياشي چيڪيو)]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;


== پڻ ڏسو ==
{{wikibooks|ڊيٽا سائنس: هڪ تعارف}}
* [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[ڊيٽا انجنيئرنگ]]
* [[وڏي ڊيٽا]]
* [[مشين سکيا]]
* [[مصنوعي ذهانت]]
* [[بايو انفارميٽڪس]]
* [[ايسٽرو انفارميٽڪس]]
* [[ٽوپولوجيڪل ڊيٽا ايناليسس]]
* [[ڊيٽا سائنس جرنلن جي فهرست]]
* [[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[آزاد ۽ اوپن سورس سافٽويئر پيڪيجز جي فهرست#ڊيٽا سائنس|اوپن سورس ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[نوٽ بڪ انٽرفيس#نمايان مثال|ڊيٽا سائنس نوٽ بڪ سافٽويئر]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]

==خارجي ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>enp2kpifqp7cugzh9jq0xhf4443g6sf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372022</id>
      <parentid>372021</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:06:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33670" sha1="cq2ftm4t1emwak69uw7q3itaq0rr91m" xml:space="preserve">{{Short description|Field of study to extract insights from data}}
{{Distinguish|انفارميشن سائنس|ڪمپيوٽر سائنس}}
[[File: PIA23792-1600x1200(1).jpg|thumb|ڪاميٽ، نيووائس (NEOWISE)، جو وجود (هتي ڳاڙهي نقطن جي هڪ سيريز جي طور تي ڏيکاريل)، هڪ خلائي دوربين، وائڊ فيلڊ انفراريڊ سروي ايڪسپلورر پاران حاصل ڪيل فلڪياتي سروي ڊيٽا جي تجزيو ڪندي دريافت ڪيو ويو.]]
'''ڊيٽا سائنس''' (Data Science) هڪ بين النظمياتي تعليمي ميدان آهي، &lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Donoho|first1=David|year=2017|title=50 Years of Data Science|journal=[[Journal of Computational and Graphical Statistics]]|volume=26|issue=4|pages=745–766|doi=10.1080/10618600.2017.1384734|doi-access=free|s2cid=114558008}}&lt;/ref&gt; جيڪا امڪاني شور ۽ منظم يا غير منظم ڊيٽا کان علم کي ڪڍڻ يا وڌائڻ ۽ بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ، انگ اکر، سائنسي ڪمپيوٽنگ، سائنسي طريقن، پروسيسنگ، سائنسي تصور، الگورتھم ۽ سسٽم کي استعمال ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Dhar|first1=V.|year=2013|title=Data science and prediction|url=http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|journal=Communications of the ACM|volume=56|issue=12|pages=64–73|doi=10.1145/2500499|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109113411/http://cacm.acm.org/magazines/2013/12/169933-data-science-and-prediction/fulltext|archive-date=9 November 2014|access-date=2 September 2015|s2cid=6107147|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس پڻ بنيادي ايپليڪيشن جي ڊومين (مثال طور، [[فطرتي سائنس|قدرتي سائنس]]، [[انفارميشن ٽيڪنالوجي]] ۽ [[طب]]) مان علم جي ڊومين کي ضم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite report|last1=Danyluk|first1=A.|last2=Leidig|first2=P.|date=2021|title=Computing Competencies for Undergraduate Data Science Curricula|work=ACM Data Science Task Force Final Report|url=https://dstf.acm.org/DSTF_Final_Report.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا سائنس گھڻ رخي آهي ۽ ان کي سائنس، هڪ تحقيقي نمونو، هڪ تحقيقي طريقو، هڪ نظم، هڪ ڪم جي فلو ۽ هڪ پيشي جي طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mike|first1=Koby|last2=Hazzan|first2=Orit|date=2023-01-20|title=What is Data Science?|journal=Communications of the ACM|volume=66|issue=2|pages=12–13|doi=10.1145/3575663|issn=0001-0782|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ڊيٽا سائنس، ڊيٽا سان حقيقي رجحان کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ انگن اکرن، ڊيٽا جي تجزيي، معلوماتيات ۽ انهن سان لاڳاپيل طريقن کي متحد ڪرڻ لاء هڪ تصور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Data Science, Classification, and Related Methods|last=Hayashi|first=Chikio|date=1998-01-01|publisher=Springer Japan|isbn=9784431702085|editor-last=Hayashi|editor-first=Chikio|series=Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization|pages=40–51|language=en|chapter=What is Data Science ? Fundamental Concepts and a Heuristic Example|doi=10.1007/978-4-431-65950-1_3|editor-last2=Yajima|editor-first2=Keiji|editor-last3=Bock|editor-first3=Hans-Hermann|editor-last4=Ohsumi|editor-first4=Noboru|editor-last5=Tanaka|editor-first5=Yutaka|editor-last6=Baba|editor-first6=Yasumasa|chapter-url=https://www.springer.com/book/9784431702085}}&lt;/ref&gt; اهو [[رياضي]]، [[شماريات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[اطلاعاتي سائنس]] ۽ ڊومين علم جي حوالي سان ڪيترن ئي شعبن مان تيار ڪيل [[ٽيڪنالاجي]] ۽ [[نظريو|نظريا]] استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal|last=Cao|first=Longbing|date=2017-06-29|title=Data Science: A Comprehensive Overview|journal=ACM Computing Surveys|volume=50|issue=3|pages=43:1–43:42|arxiv=2007.03606|doi=10.1145/3076253|issn=0360-0300|doi-access=free|s2cid=207595944}}&lt;/ref&gt; بهرحال، ڊيٽا سائنس ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفارميشن سائنس کان مختلف آهي. ٽورنگ ايوارڊ کٽيندڙ جم گري ڊيٽا سائنس کي سائنس جي &quot;چوٿين تمثيل&quot; (تجرباتي، نظرياتي، ڪمپيوٽيشنل ۽ هاڻ ڊيٽا تي ٻڌل) تصور ڪيو ۽ زور ڀريو ته؛ 
&quot;سائنس بابت سڀ ڪجهه انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ڊيٽا جي ٻوڏ جي اثر سبب بدلجي رهيو آهي.&quot;&lt;ref name=&quot;TansleyTolle20092&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|title=The Fourth Paradigm: Data-intensive Scientific Discovery|author1=Tony Hey|author2=Stewart Tansley|author3=Kristin Michele Tolle|publisher=Microsoft Research|year=2009|isbn=978-0-9825442-0-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320193019/https://books.google.com/books?id=oGs_AQAAIAAJ|archive-date=20 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BellHey20092&quot;&gt;{{cite journal|last1=Bell|first1=G.|last2=Hey|first2=T.|last3=Szalay|first3=A.|year=2009|title=Computer Science: Beyond the Data Deluge|journal=Science|volume=323|issue=5919|pages=1297–1298|doi=10.1126/science.1170411|issn=0036-8075|pmid=19265007|s2cid=9743327}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنسدان هڪ پروفيشنل آهي جيڪو پروگرامنگ ڪوڊ ٺاهي ٿو ۽ ان کي ڊيٽا مان بصيرت پيدا ڪرڻ لاءِ شمارياتي علم سان گڏ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Davenport|first1=Thomas H.|last2=Patil|first2=D. J.|date=October 2012|title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century|url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century/|journal=[[Harvard Business Review]]|volume=90|issue=10|pages=70–76, 128|pmid=23074866|access-date=2016-01-18}}&lt;/ref&gt;

==بنياد==


ڊيٽا سائنس هڪ [[بين الشعبائي لاڳاپا|بين الشعبائي]] [[علمي شعبو]] آهي&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Defining data science by a data-driven quantification of the community |journal=Machine Learning and Knowledge Extraction |year=2018 |doi=10.3390/make1010015 |doi-access=free |last1=Emmert-Streib |first1=Frank |last2=Dehmer |first2=Matthias |volume=1 |pages=235–251 }}&lt;/ref&gt; جيڪو عام طور تي [[علم جي حاصلات|علم حاصل ڪرڻ]] تي مرڪوز هوندو آهي، خاص ڪري [[وڏي ڊيٽا|وڏي]] [[ڊيٽا سيٽن]] مان، ۽ ان ڊيٽا مان حاصل ٿيل علم کي ٻين عملي شعبن ۾ مسئلا حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو آهي۔ هن شعبي ۾ ڊيٽا کي تجزيي لاءِ تيار ڪرڻ، ڊيٽا سائنس جا مسئلا ترتيب ڏيڻ، ڊيٽا جو [[تجزيو]] ڪرڻ، ۽ نتيجن کي خلاصو ڪرڻ شامل آهي۔ ان ڪري، هي شعبي ڪمپيوٽر سائنس، رياضيات، [[ڊيٽا ڏيکاءُ]]، [[گرافڪ ڊزائن]]، [[رابطي]] ۽ [[ڪاروبار]] مان مهارتون گڏ ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.oreilly.com/library/view/doing-data-science/9781449363871/ch01.html |contribution=1. Introduction: What Is Data Science? |title=Doing Data Science |date=2013 |publisher=O'Reilly |isbn=978-1-4493-6387-1 |language=en |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

[[واسنت ڌر]] لکي ٿو ته شماريات (statistics) مقداري ڊيٽا ۽ بيان تي زور ڏئي ٿي۔ ان جي ابتڙ، ڊيٽا سائنس مقداري ۽ معياري ڊيٽا (جهڙوڪ تصويرون، متن، سينسرز، ٽرانزيڪشن، گراهڪن جي معلومات وغيره) ٻنهي سان واسطو رکي ٿي ۽ اڳڪٿي ۽ عمل تي زور ڏئي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Vasant Dhar |date=2013-12-01 |title=Data science and prediction |journal=Communications of the ACM |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |language=en |doi=10.1145/2500499 |s2cid=6107147|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/31553 }}&lt;/ref&gt; [[اينڊرو گيلمين (اينڊرو گيلمين)]] جو [[ڪولمبيا يونيورسٽي (ڪولمبيا يونيورسٽي)]] مان چوڻ آهي ته انگ اکر ڊيٽا سائنس جو غير ضروري حصو آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statmodeling.stat.columbia.edu/2013/11/14/statistics-least-important-part-data-science/ |title=Statistics is the least important part of data science « Statistical Modeling, Causal Inference, and Social Science |website=statmodeling.stat.columbia.edu |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt; اسٽينفورڊ يونيورسٽي جو پروفيسر [[ڊيوڊ ڊونوهو ]] لکي ٿو ته ڊيٽا سائنس کي انگ اکر کان ڊيٽا سيٽن جي ماپ يا ڪمپيوٽنگ جي استعمال جي بنياد تي الڳ نٿو ڪري سگهجي، ۽ ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام گمراهه ڪندڙ طريقي سان پنهنجي اينالائيٽڪس ۽ انگ اکر جي تربيت کي ڊيٽا سائنس جو اصل جزو ظاهر ڪن ٿا۔ هو ڊيٽا سائنس کي هڪ عملي شعبي طور بيان ڪري ٿو جيڪو روايتي انگ اکر مان ترقي ڪري رهيو آهي۔&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

==نالي جي تشڪيل ==

=== شروعاتي استعمال ===
1962ع ۾، [[جان ٽوڪي]] هڪ شعبي جو بيان ڪيو جنهن کي هن &quot;[[ڊيٽا تجزيو]]&quot; سڏيو، جيڪو جديد ڊيٽا سائنس سان گهڻو مشابهت رکي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |url=http://courses.csail.mit.edu/18.337/2015/docs/50YearsDataScience.pdf |title=50 years of Data Science |last=Donoho |first=David |date=18 September 2015 |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1985ع ۾، بيجنگ ۾ [[چيني اڪيڊمي آف سائنسز ]] ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾ [[سي. ايف. جيف وو ]] پهريون ڀيرو &quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن کي هن انگ اکر (statistics) جو متبادل نالو قرار ڏنو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Wu |first1=C. F. Jeff |year=1986 |title=Future directions of statistical research in China: a historical perspective |url=https://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/publications/fazhan.pdf |journal=Application of Statistics and Management |volume=1 |pages=1–7 |access-date=29 November 2020}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ، 1992ع ۾ [[مونٽپيلير يونيورسٽي II]] ۾ ٿيل هڪ انگ اکر جي سيمينار ۾ شرڪت ڪندڙن هڪ نئين شعبي جي اُڀرڻ کي تسليم ڪيو، جيڪو مختلف ذريعن ۽ شڪلين جي ڊيٽا تي مرڪوز هو ۽ جنهن ۾ انگ اکر ۽ ڊيٽا تجزيي جا قائم ٿيل اصول ڪمپيوٽنگ سان گڏيل هئا۔&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Data science and its applications |publisher=Academic Press/Harcourt Brace |editor-last1=Escoufier |editor-first1=Yves |editor-last2=Hayashi |editor-first2=Chikio |editor-last3=Fichet |editor-first3=Bernard |year=1995 |isbn=0-12-241770-4 |location=Tokyo |oclc=489990740}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Murtagh |first1=Fionn |last2=Devlin |first2=Keith |date=2018 |title=The Development of Data Science: Implications for Education, Employment, Research, and the Data Revolution for Sustainable Development |journal=Big Data and Cognitive Computing |language=en |volume=2 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/bdcc2020014 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنس&quot; جو اصطلاح 1974ع تائين به ڳنڍيو ويو آهي، جڏهن [[پيٽر ناور ]] ان کي ڪمپيوٽر سائنس جي متبادل نالي طور پيش ڪيو۔ پنهنجي ڪتاب ''Concise Survey of Computer Methods'' ۾ هن تجويز ڏني ته &quot;ڪمپيوٽر سائنس&quot; بدران &quot;ڊيٽا سائنس&quot; استعمال ٿيڻ گهرجي ته جيئن ڊيٽا تي ٻڌل طريقن جي وڌندڙ اهميت ظاهر ٿئي۔&lt;ref&gt;{{cite web | title=What is data science | url=https://seas.harvard.edu/news/what-data-science-definition-skills-applications-more }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
1996ع ۾، ''انٽرنيشنل فيڊريشن آف ڪلاسيفڪيشن سوسائٽيز'' پهريون ڪانفرنس بڻجي جنهن ۾ خاص طور تي ڊيٽا سائنس کي موضوع طور شامل ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ان وقت تائين تعريف اڃا مڪمل طور طئي نه ٿي هئي۔ 1997ع ۾، بيجنگ واري ليڪچر کان پوءِ، [[سي. ايف. جيف وو ]] ٻيهر تجويز ڏني ته انگ اکرن کي &quot;ڊيٽا سائنس&quot; سڏيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ نئون نالو غلط خيالن (جهڙوڪ حساب ڪتاب تائين محدود هجڻ) کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.isye.gatech.edu/~jeffwu/presentations/datascience.pdf |title=Statistics=Data Science? |last=Wu |first=C.&amp;nbsp;F. Jeff |access-date=2 April 2020}}&lt;/ref&gt; 1998ع ۾، [[هاياشي چيڪيو ]] ڊيٽا سائنس کي هڪ نئين، بين الشعبا تصور طور بيان ڪيو، جنهن جا ٽي پهلو هئا: ڊيٽا جو ڊزائن، گڏ ڪرڻ، ۽ تجزيو۔&lt;ref name=&quot;Murtagh 2018 14&quot;/&gt;

=== جديد استعمال ===
2012ع ۾، ٽيڪنالاجي ماهرن [[ٿامس ايچ. ڊيونپورٽ]] ۽ [[ڊي. جي. پٽيل ]] اعلان ڪيو ته &quot;ڊيٽا سائنسدان: 21هين صديءَ جي سڀ کان پرڪشش نوڪري&quot;،&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2012-10-01 |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; جيڪو هڪ مشهور جملو بڻجي ويو ۽ وڏن اخبارن جهڙوڪ [[نيو يارڪ ٽائيمز ]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Miller |first=Claire |date=2013-04-04 |title=Data Science: The Numbers of Our Lives |url=https://www.nytimes.com/2013/04/14/education/edlife/universities-offer-courses-in-a-hot-new-field-data-science.html |work=[[New York Times]] |location=[[New York City]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۽ [[بوسٽن گلوب (بوسٽن گلوب)]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Borchers |first=Callum |date=2015-11-11 |title=Behind the scenes of the 'sexiest job of the 21st century' |url=https://www.bostonglobe.com/business/2015/11/11/behind-scenes-sexiest-job-century/Kc1cvXIu31DfHhVmyRQeIJ/story.html |work=[[Boston Globe]] |location=[[Boston]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt; ۾ به استعمال ٿيو۔
هڪ ڏهاڪي بعد، انهن ٻيهر تصديق ڪئي ته &quot;هي نوڪري اڳي کان به وڌيڪ طلب ۾ آهي&quot;۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Davenport |first=Thomas |date=2022-07-15 |title=Is Data Scientist Still the Sexiest Job of the 21st Century? |url=https://hbr.org/2022/07/is-data-scientist-still-the-sexiest-job-of-the-21st-century |magazine=[[Harvard Business Review]] |access-date=2022-10-10}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس جي جديد تصور کي هڪ آزاد شعبي طور ڪڏهن ڪڏهن [[وليئم ايس. ڪليولينڊ ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite Q|Q134576907}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾، [[آمريڪن اسٽيٽسٽيڪل ايسوسيئيشن ]] جي اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا مائننگ واري سيڪشن پنهنجو نالو تبديل ڪري '''اسٽيٽسٽيڪل لرننگ اينڊ ڊيٽا سائنس''' رکيو، جيڪو ڊيٽا سائنس جي وڌندڙ مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Talley |first=Jill |url=https://magazine.amstat.org/blog/2016/06/01/datascience-2/ |title=ASA Expands Scope, Outreach to Foster Growth, Collaboration in Data Science |date=1 June 2016 |work=Amstat News |publisher=[[American Statistical Association]]}}&lt;/ref&gt;
گذريل ڪجهه سالن ۾، ڪيترن ئي ڪاليجن ڊيٽا سائنس ۾ وڌيڪ منظم بيچلر پروگرام شروع ڪيا آهن۔ نيشنل اڪيڊميز جي رپورٽ موجب، مضبوط پروگرام عام طور تي انگ اکر، ڪمپيوٽنگ، اخلاقيات، ۽ رابطي جي تربيت شامل ڪن ٿا، گڏوگڏ ڪنهن مخصوص شعبي ۾ عملي ڪم به شامل هوندو آهي۔ جيئن اسڪول شاگردن کي ڊيٽا سان لاڳاپيل نوڪرين لاءِ تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي طريقا وڌيڪ عام ٿيندا پيا وڃن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data Science for Undergraduates |url=https://www.nationalacademies.org/projects/DEPS-CSTB-16-01/publication/25104 |access-date=2025-11-23 |website=www.nationalacademies.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

&quot;ڊيٽا سائنسدان&quot; جو پيشاور عنوان 2008ع ۾ [[ڊي. جي. پٽيل ]] ۽ [[جيف هيما رباشر]] سان منسوب ڪيو ويو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Davenport |first1=Thomas H. |url=https://hbr.org/2012/10/data-scientist-the-sexiest-job-of-the-21st-century |title=Data Scientist: The Sexiest Job of the 21st Century |date=2012-10-01 |work=Harvard Business Review |access-date=2020-04-03 |last2=Patil |first2=D. J. |issue=October 2012 |issn=0017-8012}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اهو اصطلاح [[نيشنل سائنس بورڊ]] پاران 2005ع جي رپورٽ &quot;Long-Lived Digital Data Collections: Enabling Research and Education in the 21st Century&quot; ۾ استعمال ٿيو هو، پر ان جو مطلب عام طور تي ڪنهن به اهڙي اهم ڪردار لاءِ هو جيڪو ڊجيٽل [[ڊيٽا گڏ ڪرڻ]] جي انتظام سان لاڳاپيل هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/2005/nsb0540/ |title=US NSF – NSB-05-40, Long-Lived Digital Data Collections Enabling Research and Education in the 21st Century |website=www.nsf.gov |access-date=2020-04-03}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس ۽ ڊيٽا جو تجزيو==

[[File:EDA example - Always plot your data.jpg|alt=خلاصياتي انگن ۽ اسڪيٽر پلاٽن جو ڏيک، جيڪو ڊيٽاسورس ڊزن ڊيٽا سيٽ کي ظاهر ڪري ٿو|thumb|[[ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو]] جو مثال، [[ڊيٽاسورس ڊزن (ڊيٽاسورس ڊزن)]] ڊيٽا سيٽ استعمال ڪندي]]

ڊيٽا سائنس ۾، '''ڊيٽا تجزيو''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڊيٽا جي جاچ، صفائي، تبديلي، ۽ ماڊلنگ ڪئي ويندي آهي ته جيئن مفيد معلومات حاصل ڪئي وڃي، نتيجا ڪڍيا وڃن، ۽ فيصلا سازي جي مدد ڪئي وڃي۔&lt;ref name=&quot;spiegelhalter&quot;&gt;{{cite book |last=Spiegelhalter |first=David |title=The Art of Statistics: How to Learn from Data |publisher=Basic Books |year=2019 |isbn=978-1-5416-1851-0}}&lt;/ref&gt; هن ۾ '''ڳولاڳاڻي ڊيٽا تجزيو''' (EDA) شامل آهي، جيڪو گرافڪس ۽ وضاحتي انگن اکرن ذريعي نمونن کي ڳولي ٿو ۽ مفروضا (hypotheses) پيدا ڪري ٿو،&lt;ref name=&quot;tukey&quot; /&gt; ۽ '''تصديقي ڊيٽا تجزيو'''، جيڪو شمارياتي استدلال استعمال ڪري مفروضن کي پرکي ٿو ۽ غير يقينيت کي ماپي ٿو۔&lt;ref name=&quot;islr&quot; /&gt;

عام سرگرمين ۾ شامل آهن:
* ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ انضمام؛
* ڊيٽا صفائي ۽ تياري (گم ٿيل قدرن، غير معمولي قدرن، ڪوڊنگ، ۽ نارملائيزيشن جو سنڀال)؛
* خاصيتن جي انجنيئرنگ ۽ چونڊ؛
* ڏيکاءُ ۽ وضاحتي انگ اکر؛&lt;ref name=&quot;tukey&quot;&gt;{{cite book |last=Tukey |first=John W. |title=Exploratory Data Analysis |publisher=Addison-Wesley |year=1977 |isbn=978-0-201-07616-5}}&lt;/ref&gt;
* شمارياتي يا مشين سکيا جا ماڊل ٺهڻ ۽ انهن جو جائزو؛&lt;ref name=&quot;islr&quot;&gt;{{cite book |last1=James |first1=Gareth |last2=Witten |first2=Daniela |last3=Hastie |first3=Trevor |last4=Tibshirani |first4=Robert |title=An Introduction to Statistical Learning: with Applications in R |publisher=Springer |year=2017 |isbn=978-1-4614-7137-0}}&lt;/ref&gt;
* نتيجن جي پيشڪش ۽ ٻيهر پيدا ٿيڻ جي ضمانت (مثال طور رپورٽون، نوٽ بُڪ، ۽ ڊيش بورڊز)۔&lt;ref name=&quot;oneil&quot;&gt;{{cite book |last1=O'Neil |first1=Cathy |last2=Schutt |first2=Rachel |title=Doing Data Science |publisher=O'Reilly Media |year=2013 |isbn=978-1-4493-5865-5}}&lt;/ref&gt;

زندگي چڪر جا فريم ورڪ جهڙوڪ [[ڪرِسپ-ڊي ايم]]  (CRISP-DM) انهن مرحلن کي بيان ڪن ٿا، ڪاروباري سمجهه کان وٺي نفاذ ۽ نگراني تائين۔&lt;ref name=&quot;crispdm&quot;&gt;{{cite report |title=CRISP-DM 1.0: Step-by-step data mining guide |publisher=SPSS |date=2000 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ عام طور تي وڏن ڊيٽا سيٽن سان ڪم ڪيو ويندو آهي، جيڪي تجزيي لاءِ جديد ڪمپيوٽنگ ۽ شمارياتي طريقن جي ضرورت رکندا آهن۔ ڊيٽا سائنسدان اڪثر ڪري [[غير منظم ڊيٽا]] (جهڙوڪ متن يا تصويرون) سان ڪم ڪندا آهن ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊل ٺاهڻ لاءِ [[مشين سکيا]] جا الگورٿم استعمال ڪندا آهن۔ ڊيٽا سائنس ۾ اڪثر [[شمارياتي تجزيو]]، [[ڊيٽا اڳ-پروسيسنگ]]، ۽ [[نگراني هيٺ سکيا]] استعمال ٿيندي آهي۔&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/256438799|title=Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking. |last1=Provost |first1=Foster |date=2013-08-01 |website=O'Reilly Media, Inc. |language=en|last2=Tom Fawcett }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.sciencedirect.com/book/9780123814791/data-mining-concepts-and-techniques|title=Data Mining: Concepts and Techniques. |last1=Han |first1=Kamber |date=2011 |language=en|last2=Pei |isbn=978-0-12-381479-1 }}&lt;/ref&gt;
تازين مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي ته مصنوعي ذهانت هاڻي ڊيٽا-مرڪوز طريقن ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي ڌيان صرف ماڊلز کي بهتر ڪرڻ بدران ڊيٽا سيٽن جي معيار تي ڏنو وڃي ٿو۔ هي رجحان نظام جي ڪارڪردگي کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊيٽا جي صفائي، سڌاري، ۽ ليبلنگ تي زور ڏئي ٿو (ڀٽ ۽ ٻين، 2024)۔ جيئن جيئن مصنوعي ذهانت جا نظام وڏا ٿين ٿا، ڊيٽا-مرڪوز نظرئي جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bhatt |first1=Nikita |last2=Bhatt |first2=Nirav |last3=Prajapati |first3=Purvi |last4=Sorathiya |first4=Vishal |last5=Alshathri |first5=Samah |last6=El-Shafai |first6=Walid |date=2024-09-27 |title=A Data-Centric Approach to improve performance of deep learning models |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |pages=22329 |doi=10.1038/s41598-024-73643-x |pmid=39333381 |pmc=11436781 |bibcode=2024NatSR..1422329B |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;

==ڊيٽا سائنس هڪ تعليمي نظم جي طور تي== 
جيئن اڳئين حصن ۾ بيان ڪيو ويو آهي، ڊيٽا سائنس، ڊيٽا جي تجزيي ۽ شماريات جي وچ ۾ ڪافي فرق آهي. نتيجي طور، جيئن انگ اکر لاڳو ٿيل رياضي مان هڪ آزاد ميدان ۾ وڌيا آهن، ساڳئي طرح ڊيٽا سائنس هڪ آزاد فيلڊ طور اڀري آهي ۽ تازو سالن ۾ ڪشش حاصل ڪئي آهي. ڪمپيوٽرائيزڊ ڊيٽا جي تجزياتي صلاحيتن تي پيشه ورانه مهارتن لاءِ منفرد گهربل مختلف آزاد ذريعن مان نڪرندڙ ڊيٽا جي وڌندڙ مقدار جي ڪري ڌماڪو ٿيو آهي. جڏهن ته انهن مان ڪجهه اعليٰ گهربل صلاحيتون شماريات دانن طرفان مهيا ڪري سگهجن ٿيون، اعليٰ الگورٿمڪ لکڻ جي مهارتن جي کوٽ انهن کي تربيت يافته ڊيٽا سائنسدانن کان گهٽ ترجيح ڏئي ٿي جيڪا مهارتن، جهڙوڪ اپاخي (Apache)، NoSQL، هادوپ (Hadoop)، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ پليٽ فارمز ۽ پيچيده نيٽ ورڪن جي استعمال جي مهارتن سان منفرد ماهر مهيا ڪن ٿا. هن پيراڊم شفٽ ۾ مختلف ادارن جي ڪرافٽ اڪيڊمي پروگرامن کي مارڪيٽ لاءِ ماهر تيار ڪرڻ لاءِ ڏٺو آهي. ڪجهه ادارا جيڪا ڊيٽا سائنس ۾ ڊگري پروگرام پيش ڪن ٿا انهن ۾ اسٽينفورڊ يونيورسٽي، هارورڊ يونيورسٽي، يونيورسٽي آف آڪسفورڊ، اي ٽي ايڇ زيورخ ۽ ميرو يونيورسٽي شامل آهن. 
==ڊيٽا سائنس لاءِ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ==

[[File:Cloud computing in enabling data science at scale.jpg|thumb|ڪلاوڊ تي ٻڌل جوڙجڪ جيڪا وڏي پيماني تي ڊيٽا سائنس کي ممڪن بڻائي ٿي۔ ڊيٽا مختلف ذريعن، جهڙوڪ [[ذاتي ڪمپيوٽر]]، [[ليپ ٽاپ]]، ۽ [[اسمارٽ فون]] مان وهي ٿي، ڪلاوڊ خدمتن ذريعي پروسيسنگ ۽ تجزيي لاءِ، ۽ آخرڪار مختلف [[وڏي ڊيٽا]] جي ايپليڪيشنن تائين پهچي ٿي۔]]

[[ڪلاوڊ ڪمپيوٽنگ]] وڏي مقدار ۾ حسابي طاقت ۽ [[ڊيٽا اسٽوريج]] تائين رسائي مهيا ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hashem |first1=Ibrahim Abaker Targio |last2=Yaqoob |first2=Ibrar |last3=Anuar |first3=Nor Badrul |last4=Mokhtar |first4=Salimah |last5=Gani |first5=Abdullah |last6=Ullah Khan |first6=Samee |date= 2015|title=The rise of &quot;big data&quot; on cloud computing: Review and open research issues |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306437914001288 |journal=Information Systems |language=en |volume=47 |pages=98–115 |doi=10.1016/j.is.2014.07.006|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; [[وڏي ڊيٽا]] جي حوالي سان، جتي معلومات جا وڏا مقدار لڳاتار پيدا ۽ پروسيس ڪيا وڃن ٿا، اهي پليٽفارم پيچيده ۽ وسيلا گهڻا استعمال ڪندڙ تجزياتي ڪم سنڀالڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Qiu |first1=Junfei |last2=Wu |first2=Qihui |last3=Ding |first3=Guoru |last4=Xu |first4=Yuhua |last5=Feng |first5=Shuo |date= 2016|title=A survey of machine learning for big data processing |journal=EURASIP Journal on Advances in Signal Processing |language=en |volume=2016 |issue=1 |article-number=67 |doi=10.1186/s13634-016-0355-x |bibcode=2016EJASP2016...67Q |doi-access=free |issn=1687-6180}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه ورهايل ڪمپيوٽنگ فريم ورڪ وڏي ڊيٽا جي ڪم لاءِ خاص طور تي تيار ڪيا ويا آهن۔ اهي فريم ورڪ ڊيٽا سائنسدانن کي وڏي ڊيٽا سيٽن کي متوازي طريقي سان پروسيس ۽ تجزيو ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿا، جنهن سان پروسيسنگ وقت گهٽجي سگهي ٿو۔&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book |last1=Armbrust |first1=Michael |last2=Xin |first2=Reynold S. |last3=Lian |first3=Cheng |last4=Huai |first4=Yin |last5=Liu |first5=Davies |last6=Bradley |first6=Joseph K. |last7=Meng |first7=Xiangrui |last8=Kaftan |first8=Tomer |last9=Franklin |first9=Michael J. |last10=Ghodsi |first10=Ali |last11=Zaharia |first11=Matei |chapter=Spark SQL: Relational Data Processing in Spark |date=2015-05-27 |title=Proceedings of the 2015 ACM SIGMOD International Conference on Management of Data |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2723372.2742797 |language=en |publisher=ACM |pages=1383–1394 |doi=10.1145/2723372.2742797 |isbn=978-1-4503-2758-9}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي پھلو ==

ڊيٽا سائنس ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري ذاتي ۽ حساس معلومات به شامل هوندي آهي۔ اخلاقي خدشن ۾ رازداري جي ڀڃڪڙي، تعصب جي واڌ، ۽ سماج تي منفي اثرات شامل آهن۔&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Floridi |first1=Luciano |author1-link=Luciano Floridi |last2=Taddeo |first2=Mariarosaria |author2-link=Mariarosaria Taddeo |date=2016-12-28 |title=What is data ethics? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |language=en |volume=374 |issue=2083 |article-number=20160360 |doi=10.1098/rsta.2016.0360 |issn=1364-503X |pmc=5124072 |pmid=28336805|bibcode=2016RSPTA.37460360F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mittelstadt |first1=Brent Daniel |last2=Floridi |first2=Luciano |date= 2016|title=The Ethics of Big Data: Current and Foreseeable Issues in Biomedical Contexts |url=http://link.springer.com/10.1007/s11948-015-9652-2 |journal=Science and Engineering Ethics |language=en |volume=22 |issue=2 |pages=303–341 |doi=10.1007/s11948-015-9652-2 |pmid=26002496 |issn=1353-3452|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽا سائنس ۾ اخلاقي تعليم هاڻي صرف فني اصولن تائين محدود نه رهي آهي، پر وسيع فلسفياتي سوالن کي به شامل ڪري ٿي۔ تحقيق ڏيکاري ٿي ته ڊيٽا سائنس جي اخلاقي ڪورسن ۾ انساني مرڪز وارا موضوع، جهڙوڪ انصاف، ذميواري، ۽ ذميوار فيصلا سازي، وڌندڙ طور شامل ڪيا پيا وڃن، جنهن سان انهن کي اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جي جاري بحثن سان ڳنڍيو وڃي ٿو (ڪولانڊو ۽ هارڊن، 2024)۔ هن طريقي جو مقصد شاگردن کي اهو سمجهائڻ آهي ته ڊيٽا تي ٻڌل ٽيڪنالاجيون سماج تي ڪيئن اثر انداز ٿين ٿيون۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Colando |first1=Sara |last2=Hardin |first2=Johanna |date=2024-10-01 |title=Philosophy within Data Science Ethics Courses |url=https://doi.org/10.1080/26939169.2024.2394542 |journal=Journal of Statistics and Data Science Education |volume=32 |issue=4 |pages=361–373 |doi=10.1080/26939169.2024.2394542}}&lt;/ref&gt;
[[مشين لرننگ]] جا ماڊل تربيت واري ڊيٽا ۾ موجود اڳوڻن تعصبن کي وڌائي سگهن ٿا، جنهن سان امتيازي يا غير منصفاڻا نتيجا پيدا ٿي سگهن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Barocas|first1=Solon|last2=Selbst|first2=Andrew D |via=Berkeley Law Library Catalog  |date=2016 |title=Big Data's Disparate Impact |url=https://lawcat.berkeley.edu/record/1127463 |journal=California Law Review |doi=10.15779/Z38BG31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Caliskan |first1=Aylin |last2=Bryson |first2=Joanna J. |author2-link=Joanna Bryson |last3=Narayanan |first3=Arvind |author3-link=Arvind Narayanan |date=2017-04-14 |title=Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aal4230 |journal=Science |language=en |volume=356 |issue=6334 |pages=183–186 |doi=10.1126/science.aal4230 |pmid=28408601 |arxiv=1608.07187 |bibcode=2017Sci...356..183C |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt;

ڊيٽا سائنس جو هڪ ٻيو وڌندڙ ميدان ڊيٽا جي حوالن کي بهتر بڻائڻ آهي۔ ڊيٽا سيٽن جو حوالو ڏيڻ ٻين محققن لاءِ اهو سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته ڪهڙي ڊيٽا استعمال ڪئي وئي ۽ تحقيق کي ٻيهر ورجايو وڃي (لافيا وغيره، 2023)۔ اهي طريقا ڊيٽا گڏ ڪندڙ ۽ منظم ڪندڙ ماڻهن کي مناسب سڃاڻپ ۽ سھرا ڏين ٿا، جيڪو جديد تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري رهيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lafia |first1=Sara |last2=Thomer |first2=Andrea |last3=Moss |first3=Elizabeth |last4=Bleckley |first4=David |last5=Hemphill |first5=Libby |date=2023-04-28 |title=How and Why Do Researchers Reference Data? A Study of Rhetorical Features and Functions of Data References in Academic Articles |journal=Data Science Journal |language=en |volume=22 |issue=1 |doi=10.5334/dsj-2023-010 |doi-access=free |issn=1683-1470}}&lt;/ref&gt;


== پڻ ڏسو ==
{{wikibooks|ڊيٽا سائنس: هڪ تعارف}}
* [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)]]
* [[ڊيٽا انجنيئرنگ]]
* [[وڏي ڊيٽا]]
* [[مشين سکيا]]
* [[مصنوعي ذهانت]]
* [[بايو انفارميٽڪس]]
* [[ايسٽرو انفارميٽڪس]]
* [[ٽوپولوجيڪل ڊيٽا ايناليسس]]
* [[ڊيٽا سائنس جرنلن جي فهرست]]
* [[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[آزاد ۽ اوپن سورس سافٽويئر پيڪيجز جي فهرست#ڊيٽا سائنس|اوپن سورس ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
* [[نوٽ بڪ انٽرفيس#نمايان مثال|ڊيٽا سائنس نوٽ بڪ سافٽويئر]]

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:معلومات]]
[[زمرو:شماريات]]
[[زمرو:درسي علم]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس]]
[[زمرو:انفارميشن سائنس]]
[[زمرو:ڊيٽا سائنس]]

==خارجي ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>cq2ftm4t1emwak69uw7q3itaq0rr91m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سائنسي قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>82920</id>
    <revision>
      <id>372096</id>
      <parentid>322825</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="3qdw9pb4wnav3s53zwie7039mikc1nq" xml:space="preserve">* [[گراهم جو قانون]]
* [[راولٽ جو قانون]]
* [[گي-لوساڪ جو قانون]]
* [[ڊالٽن جو جزوي دٻاءُ جو قانون]] 
* [[گاس جو قانون]] 
* [[ايمپيئر جو قانون]]
* [[فيثا غورث ٿيورم]]
* [[هڪ جو قانون]]
* [[آرشيميڊس جو اصول]] 
* [[هنڊ جا اصول]]
* [[اسٽيفن-بولٽزمان قانون]]  
* [[هيس جو قانون]]
* [[ٿرموڊائنامڪس جا قانون]]
* [[اسنيل جو روشني جو قانون]] 
* [[مينڊل جا وراثت جا قانون]]  

[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]</text>
      <sha1>3qdw9pb4wnav3s53zwie7039mikc1nq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372143</id>
      <parentid>372096</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>مواد کي &quot;[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="srrox84wwq38jg6jm2wddbbj6lsoret" xml:space="preserve">[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]</text>
      <sha1>srrox84wwq38jg6jm2wddbbj6lsoret</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372144</id>
      <parentid>372143</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="8gyqmbqpgsxijcul3m9edqgk1lt11i8" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Cat main|Scientific law}}


[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]</text>
      <sha1>8gyqmbqpgsxijcul3m9edqgk1lt11i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372145</id>
      <parentid>372144</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="t7o6yvcankzz008taydxa1ryjsjtxut" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Cat main|سائنسي قانون}}

[[زمرو:مساواتون]] 
[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]
[[زمرو:سائنس ۾ شعبن جي لحاظ کان تصورات| قانون]]</text>
      <sha1>t7o6yvcankzz008taydxa1ryjsjtxut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372147</id>
      <parentid>372145</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سائنس ۾ شعبن جي لحاظ کان تصورات]]; added [[Category:سائنس جا تصور بلحاظ شعبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="lykuhb8mocykkepq3ao26yxbi0hmmsk" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Cat main|سائنسي قانون}}

[[زمرو:مساواتون]] 
[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]
[[زمرو:سائنس جا تصور بلحاظ شعبا| قانون]]</text>
      <sha1>lykuhb8mocykkepq3ao26yxbi0hmmsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372148</id>
      <parentid>372147</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="525" sha1="55l56xw5r0mdev2to79q9tww1i2evnm" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Cat main|سائنسي قانون}}

[[زمرو:حياتيات جا قانون]]
[[زمرو:تحفظ جا قانون]]
[[زمرو:معاشيات جا قانون]] 
[[زمرو:جاگرافي جا قانون]]
[[زمرو:طبعي مستقل]]
[[زمرو:بجلي جا قانون]]
[[زمرو:شماريات جا قانون]]
[[زمرو:روشني جا قانون]]


[[زمرو:مساواتون]] 
[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]
[[زمرو:سائنس جا تصور بلحاظ شعبا| قانون]]</text>
      <sha1>55l56xw5r0mdev2to79q9tww1i2evnm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372155</id>
      <parentid>372148</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="196" sha1="9vs8h3r7ekg34wkvgxt45dp14p40ovt" xml:space="preserve">{{Commonscat}}
{{Cat main|سائنسي قانون}}

[[زمرو:مساواتون]] 
[[زمرو:سائنس بابت تحقيق]]
[[زمرو:سائنس جا تصور بلحاظ شعبا|قانون]]</text>
      <sha1>9vs8h3r7ekg34wkvgxt45dp14p40ovt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليڪٽرڪ پاور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83058</id>
    <revision>
      <id>372063</id>
      <parentid>371989</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2514" sha1="pla1twdkpegsjzhl2for9yd1wfsc2w0" xml:space="preserve">{{Infobox physical quantity
|name=برقي پاور&lt;br&gt; Electric Power
|unit=واٽ (W)
|symbols='''℘''' يا '''P'''
|dimension=wikidata
|otherunits=
Kg.m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.s&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;}}
[[File:NIGU_Strain_tower.JPG|thumb|اليڪٽرڪ جي پاور اوور هيڊ لائينن ذريعي، جئين هتان ڏيکاريل آهن يا زير زمين هاءِ وولٽيج ڪيبلن ذريعي منتقل ڪئي ويندي آهي.]]
'''بجلي جي پاور''' (Electric Power) هڪ بجلي جي سرڪٽ جي اندر برقي توانائي جي منتقلي جي شرح آهي. ان جي [[اڪائين جو بين الاقوامي نظام|اڪائين جي بين الاقوامي نظام]] جي اڪائي واٽ آهي، پاور (طاقت) جي عام اڪائي، جنهن کي هڪ جول في [[سيڪنڊ]] توانائي جي منتقلي طور بيان ڪيو ويندو آهي. ڪلو، ميگا ۽ گيگا جا معياري لاحقا، ٻين SI يونٽن وانگر، بالترتيب هن جي 10&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ، 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; ۽ 10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; جي ضرب سان مقدار ڏيکاريل لاء استعمال ٿيندا آهن.  

عام ٻولي ۾، بجلي جي پاور سان مراد بجلي جي پيداوار ۽ ترسيل آهي، جيڪا دنيا جي اڪثر حصن ۾ هڪ ضروري عوامي افاديت آهي. بجلي يا بجلي جي پاور عام طور تي برقي جنريٽر ذريعي پيدا ڪئي ويندي آهي، پر ان کي برقي بيٽري جي ذريعي پڻ فراهم ڪري سگهجي ٿو. اها عام طور تي، بجلي جي پيدا ڪندڙ پاران هڪ برقي گرڊ جي ذريعي صنعتن ۽ گهريلو صارفين کي فراهم ڪئي ويندي آهي.

بجلي جي پاور کي ڊگهي فاصلن تي ٽرانسميشن لائينن ذريعي پهچائي سگهجي ٿو ۽ حرڪت، روشني ۽ گرمي ايپليڪيشنن لاءِ اعليٰ ڪارڪردگي سان استعمال ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;smith-2001&quot;&gt;
{{ڪتابن مان حوالا|title=Environmental Physics|last=Smith|first=Clare|date=2001|publisher=[[Routledge]]|isbn=0-415-20191-8|location=London}}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
℘ = E/t
℘ = F.v
℘ = V.I
℘ = τ. ω

Kg.m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.s&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اليڪٽرڪ پاور]]
[[زمرو:توانائي]]
[[زمرو:برق سڪونيات]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:توانائي جون قسمون]]</text>
      <sha1>pla1twdkpegsjzhl2for9yd1wfsc2w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جاگرافي جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85528</id>
    <revision>
      <id>372152</id>
      <parentid>334979</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:21:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="8hpufm2ul008yc157xyq4kccmjc0qkg" xml:space="preserve">
[[زمرو:جاگرافي]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>8hpufm2ul008yc157xyq4kccmjc0qkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تجرباتي قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88897</id>
    <revision>
      <id>372167</id>
      <parentid>350993</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="9fvhr4q9bso8u6j6yqash77z2aleb58" xml:space="preserve">[[زمرو:تجربيت]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:سائنسي طريقو]]</text>
      <sha1>9fvhr4q9bso8u6j6yqash77z2aleb58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وولگا درياھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90623</id>
    <revision>
      <id>372102</id>
      <parentid>371980</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36190" sha1="qevjckrlcrzhvmf5x2i0b9u4o26zeux" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
==نيويگيشن== 
==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>qevjckrlcrzhvmf5x2i0b9u4o26zeux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372103</id>
      <parentid>372102</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38790" sha1="a00kq4g1kycjdsx3xtdnu8f4cp0vz9u" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
==نيويگيشن==
The Volga, widened for navigation purposes with construction of huge dams during the years of [[Joseph Stalin]]'s [[industrialization]], is of great importance to inland shipping and transport in Russia: all the dams in the river have been equipped with large (double) [[Canal lock|ship locks]], so that vessels of considerable dimensions can travel from the [[Caspian Sea]] almost to the upstream end of the river.

Connections with the river [[Don River, Russia|Don]] and the [[Black Sea]] are possible through the [[Volga–Don Canal]]. Connections with the lakes of the North ([[Lake Ladoga]], [[Lake Onega]]), [[Saint Petersburg]] and the [[Baltic Sea]] are possible through the [[Volga–Baltic Waterway]]; and commerce with Moscow has been realised by the [[Moscow Canal]] connecting the Volga and the [[Moskva River]].

This infrastructure has been designed for vessels of a relatively large scale (lock dimensions of {{convert|290|×|30|m|ft}} on the Volga, slightly smaller on some of the other rivers and canals) and it spans many thousands of kilometers. A number of formerly state-run, now mostly privatized, companies operate passenger and cargo vessels on the river; [[Volgotanker]], with over 200 [[petroleum tanker]]s, is one of them.

In the later [[Soviet Union|Soviet era]], up to the modern times, [[grain]] and oil have been among the largest cargo exports transported on the Volga.
&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; Until recently access to the Russian waterways was granted to foreign vessels on a very limited scale. The increasing contacts between the European Union and Russia have led to new policies with regard to the access to the Russian inland waterways.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=200 heights=160&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|The Volga at Volgograd
File:Utes step raz2.jpg|In some locations, the Volga has a rocky west bank.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|Cruise ship on the Volga.
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>a00kq4g1kycjdsx3xtdnu8f4cp0vz9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372104</id>
      <parentid>372103</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39373" sha1="lj7v4976j34c1oduzbaajbns7zf49rs" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>lj7v4976j34c1oduzbaajbns7zf49rs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372105</id>
      <parentid>372104</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46377" sha1="mkymcmtm0gdjbphydw6m8c11z4nqtib" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|The Volga in the [[Zhiguli Mountains]].]]

Many different ethnicities lived on the Volga river. Numerous were the Eastern Slavic [[Vyatichi|Vyatchi]] tribes which took a decisive role in the development of modern Russians.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; Among the first recorded people along the upper Volga were also the Finnic [[Mari people|Mari]] (Мари) and [[Merya people|Merya]] (Мäрӹ) people. Where the Volga flows through the steppes the area was also inhabited by the Iranian people of the [[Sarmatians]] from 200 BC.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; Since ancient times, even before Rus' states developed, the Volga river was an important trade route where not only Slavic, Turkic and Finnic peoples lived, but also where the [[Arabs|Arab]] world of the Middle East met the [[Varangians|Varangian]] people of the Nordic countries through trade.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In the 8th and 9th centuries colonization began from [[Kievan Rus']]. Slavs from Kievan Rus' brought Christianity to the upper Volga, and a portion of non-Slavic local people adopted Christianity and gradually became [[East Slavs]]. The remainder of the Mari people migrated to the east far inland. In the course of several centuries the Slavs assimilated the indigenous Finnic populations, such as the [[Merya people|Merya]], [[Meshchera]] and [[Muromians|Muroma]] peoples. The surviving peoples of [[Volga Finns|Volga Finnic]] ethnicity include the [[Mari people|Maris]], [[Erzya people|Erzyas]] and [[Mokshas]] of the middle Volga. Also Khazar and Bulgar peoples inhabited the upper, middle and lower of the Volga River basin.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Apart from the [[Huns]], the earliest Turkic tribes arrived in the 7th century and assimilated some Finno-Ugric and Indo-European population on the middle and lower Volga. The Turkic [[Christians|Christian]] [[Chuvash people|Chuvash]] and [[Muslims|Muslim]] [[Volga Tatars]] are descendants of the population of medieval [[Volga Bulgaria]]. Another Turkic group, the [[Nogais]], formerly inhabited the lower Volga steppes.

The Volga region is home to a German minority group, the [[Volga Germans]]. [[Catherine the Great]] had issued a manifesto in 1763 inviting all foreigners to come and populate the region, offering them numerous incentives to do so.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; This was partly to develop the region but also to provide a buffer zone between the Russians and the [[Mongols]] to the east.{{citation needed|date=March 2021}}&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; Because of conditions in German territories, Germans responded in the largest numbers. Under the Soviet Union a slice of the region was turned into the [[Volga German Autonomous Soviet Socialist Republic]].

On 22 June 1941, Hitler started the [[Eastern Front (World War II)|German-Soviet War]]. On 28 August 1941, Stalin had the [[Presidium of the Supreme Soviet of the USSR]] pass a decree ‘On the resettlement of Germans residing in the Volga region’.
The approximately 400,000 remaining Volga Germans were accused of collective collaboration, deported to [[Siberia]] and Central Asia, and forced into labour camps of the ‘Labour Army’ (Трудармия); thousands of them died. 
Most Russian Germans (men and women) were ‘conscripted’ between October 1942 and December 1943.

In 1964, they were officially cleared of the accusation of collaboration, albeit with restrictions. (1964 marked the end of the [[Khrushchev era]], which had begun in 1953 after Stalin's death. The [[Khrushchev thaw|Thaw period]] lasted from about 1956 to [[Leonid Brezhnev|October 1964]]. 
The freedom of travel granted in 1972 allowed a return to the Volga, but explicitly not to the settlement inhabited before the deportation. This only became possible after the [[Dissolution of the Soviet Union]].&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>mkymcmtm0gdjbphydw6m8c11z4nqtib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372188</id>
      <parentid>372105</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47118" sha1="e2xx7nkw1iphn9tzlo7sj2u865po8lg" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

On 22 June 1941, Hitler started the [[Eastern Front (World War II)|German-Soviet War]]. On 28 August 1941, Stalin had the [[Presidium of the Supreme Soviet of the USSR]] pass a decree ‘On the resettlement of Germans residing in the Volga region’.
The approximately 400,000 remaining Volga Germans were accused of collective collaboration, deported to [[Siberia]] and Central Asia, and forced into labour camps of the ‘Labour Army’ (Трудармия); thousands of them died. 
Most Russian Germans (men and women) were ‘conscripted’ between October 1942 and December 1943.

In 1964, they were officially cleared of the accusation of collaboration, albeit with restrictions. (1964 marked the end of the [[Khrushchev era]], which had begun in 1953 after Stalin's death. The [[Khrushchev thaw|Thaw period]] lasted from about 1956 to [[Leonid Brezhnev|October 1964]]. 
The freedom of travel granted in 1972 allowed a return to the Volga, but explicitly not to the settlement inhabited before the deportation. This only became possible after the [[Dissolution of the Soviet Union]].&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>e2xx7nkw1iphn9tzlo7sj2u865po8lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372192</id>
      <parentid>372188</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47554" sha1="qbxil9kze87vtqpg4fgggevhofgjj2d" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

== جاگرافيائي بناوٽ ==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>qbxil9kze87vtqpg4fgggevhofgjj2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372193</id>
      <parentid>372192</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46962" sha1="9iu2c80cm6w6dp9o83gbh3d0wvhpkh8" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==وضاحت==
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>9iu2c80cm6w6dp9o83gbh3d0wvhpkh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372194</id>
      <parentid>372193</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47519" sha1="l4zn5l5amtv2hrg5ixtonvj3aziy2ou" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.

==ثقافتي اهميت==
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي. 
==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>l4zn5l5amtv2hrg5ixtonvj3aziy2ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372195</id>
      <parentid>372194</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47492" sha1="e69l0sk9i3kto5wedchswb4lakk6pie" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|View of the river and [[Volgograd]] from space.
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|Volga river delta, [[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]] 2010-07-17.
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17.
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.


===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>e69l0sk9i3kto5wedchswb4lakk6pie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372201</id>
      <parentid>372195</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48046" sha1="28p6b2d1xerh1zzjy3k9td8snr31jhb" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|خلا مان درياءَ ۽ [[وولگوگراڊ]] جو نظارو
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا. &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|ٽيرا/موڊس، 2002-05-17&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; فائل:Volgograd_44.67670E_48.66724N.jpg|ٽيرا/موڊس، 2001-10-10. فائل:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا، &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;. فائل:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. فائل:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. &lt;/gallery&gt;
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.


===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>28p6b2d1xerh1zzjy3k9td8snr31jhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372202</id>
      <parentid>372201</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* سيٽلائيٽ تصويرون */</comment>
      <origin>372202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48031" sha1="reyf302w7zi1extvxv3zs7gginjyy0h" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|خلا مان درياءَ ۽ [[وولگوگراڊ]] جو نظارو
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا. &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|ٽيرا/موڊس، 2002-05-17&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; File:Volgograd_44.67670E_48.66724N.jpg|ٽيرا/موڊس، 2001-10-10. 
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا، &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. &lt;/gallery&gt;
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==

وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.


===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>reyf302w7zi1extvxv3zs7gginjyy0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372203</id>
      <parentid>372202</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:46:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ثقافتي اهميت */</comment>
      <origin>372203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48028" sha1="agpg69a0v2nf5spp1uxmg7fv54wchsm" xml:space="preserve">{{Short description|River in Russia; longest river in Europe}}
{{Infobox river
| name = وولگا&lt;br&gt;Volga
| native_name = Волга
| name_other = 
| name_etymology = &quot;وولگا&quot; (vòlga: نم) پروٽو سلوڪ
| image = Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg
| image_size = 300
| image_caption = وولگا ياروسلاول ۾
| map = volgarivermap.png
| map_size = 300
| map_caption = وولگا جي نيڪال جو حوض
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 300
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type1 = جڳھ
| subdivision_name1 = [[اوڀر يورپ]]
| subdivision_type2 = [[ملڪ]]
| subdivision_name2 = [[روس|روسي فيڊريشن]]
| subdivision_type3 = وفاقي مضمون
| subdivision_name3 = [[ٽوير اوبلاسٽ]] • [[ماسڪو اوبلاسٽ]] • [[ياروسلاول اوبلاسٽ]]  • [[ماري ايل|جمهوريه  ماري ايل]] [[چوواشيا|جمهوريه چوواشيا]] • [[تاتارستان|جمهوريه تاتارستان]] •  [[سمارا اوبلاسٽ]] • [[ساراتوف اوبلاسٽ]] •  [[آستراخان اوبلاسٽ]] • [[ڪالميڪيا|جمهوريه ڪالميڪيا]] • [[ڪوسٽروما اوبلاسٽ]] • [[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ]] • [[اليانووسڪ اوبلاسٽ|اُليانووسڪ اوبلاسٽ]] • [[آئيوانووو اوبلاسٽ]] • [[وولگوگراڊ اوبلاست|وولگوگراڊ اوبلاسٽ]]
| subdivision_type4 = [[شهر]]
| subdivision_name4 = ٽوير • ياروسلاول • نزني نووگوروڊ • چيبوڪسري •  قازان • اُوليانووسڪ • سمارا • ساراتوف • وولگوگراڊ • آسترخان • ٽوگليٽي
| length = 3531 ڪلوميٽر
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = آستراخان (بيسن جي ماپ:  13,91,271 چورس ڪلوميٽر)
| discharge1_min = 5000 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| discharge1_avg = 8060 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
8103 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
[[وولگا ڊيلٽا]] 111 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge1_max = 48500 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪن
| source1 = 
| source1_location = والڊائي ٽڪريون , [[ٽوير اوبلاسٽ]]
| source1_coordinates = {{coord|57|15|4.7|N|32|28|5.1|E|display=inline}}
| source1_elevation = 228 ميٽر&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;
| mouth = [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپيئن سمنڊ]]
| mouth_location = [[آستراخان اوبلاسٽ]]
| mouth_coordinates = {{coord|45|41|42|N|47|53|51|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation = 28 ميٽر
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 13,60,000 چورس ڪلوميٽر
14,04,108 چورس ڪلوميٽر
| tributaries_left = ڪاما ندي
| tributaries_right = اوڪا ندي
| custom_label = 
| custom_data = 
| discharge2_location = وولگوگراڊ (بيسن جي ماپ: 13,59,397 چورس ڪلوميٽر)
| discharge2_min = 5090 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_avg = 8150 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge2_max = 48,450 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge3_location = سمارا  (بيسن جي ماپ:  12,18,995 چورس ڪلوميٽر)
| discharge3_avg = 7,680 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge4_location = نزني نووگوروڊ (بيسن جي ماپ:  4,97,637 چورس ڪلوميٽر)
| discharge4_avg = 2,940 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 2,806 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
ياروسلاول (بيسن جي ماپ: 153658 چورس ڪلوميٽر): 
1,008 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt;
رائبنسک (بيسن جي ماپ: 125120 چورس ڪلوميٽر):
993 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| discharge5_location = ٽوير (بيسن جي ماپ: 24,659 چورس ڪلوميٽر)
| discharge5_avg = 176 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ&lt;br&gt; 186 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ
| mapframe = yes | mapframe-frame-width = 300
| mapframe-wikidata=yes | mapframe-zoom=4 | mapframe-height=250 | mapframe-stroke-width=3
}}
[[File:Yaroslavl. Volga River. Cathedral of the Dormition P5212700 2200.jpg|thumb|اوليانوفسڪ جي ويجهو وولگا ندي]] 
'''وولگا''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Волга) يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو اينڊورهائيڪ بيسن درياهه، [[روس]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/rivers/10-longest-rivers-in-europe.html|title=10 Longest Rivers In Europe}}&lt;/ref&gt; اهو وچ روس مان ڏکڻ روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي. وولگا جي ڊيگهه &lt;small&gt;3,531&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,194&lt;/small&gt; ميل) آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ ايريا &lt;small&gt;13,60,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,30,000&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي. اهو ڊيلٽا تي سراسري خارج ٿيڻ، &lt;small&gt;8,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;8,500&lt;/small&gt; ڪيوبڪ ميٽر (&lt;small&gt;2,80,000&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;3,00,000&lt;/small&gt; ڪيوبڪ فوٽ) في سيڪنڊ جي وچ ۾، جي لحاظ کان يورپ جو سڀ کان وڏو درياهه پڻ آهي&lt;ref name=&quot;gvr2&quot;&gt;[http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058 «Река Волга»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021422/http://textual.ru/gvr/index.php?card=179058|date=5 March 2016}}, Russian State Water Registry&lt;/ref&gt; ۽ نيڪال جي بيسن جي لحاظ کان ان کي وڏي پيماني تي روس جي قومي درياهه طور  سمجهيو ويندو آهي. پراڻي روسي رياست، روس خگنيٽ، تقريبن 830 عيسوي ۾ وولگا جي ڪناري تي پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Gannholm2&quot;&gt;{{Cite web|last=Gannholm|first=Tore|title=Birka, Varangian Emporium|url=https://www.academia.edu/40313672|language=en|access-date=15 August 2020|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418181057/https://www.academia.edu/40313672|url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخي طور تي درياهه مختلف يوريشيائي تهذيبن جي هڪ اهم ملاقات جي جڳهه طور ڪم ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Grand Strategy of the Byzantine Empire |last=Luttwak, Edward N. |date=2011 |publisher=Belknap Harvard |isbn=978-0674062078 |pages=52 |oclc=733913679}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Walker |first=Joel |date=2007 |title=Iran and Its Neighbors in Late Antiquity: Art of the Sasanian Empire (224–642 C.E.) |journal=American Journal of Archaeology |volume=1 11 |issue=4 |pages=797 |doi=10.3764/aja.111.4.795 |s2cid=192943660 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=McNeese |first=Tim |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14–16 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt;

درياهه روس ۾ ٻيلن ۽ ميدانن مان وهندو آهي. قوم جي گاديءَ جي هنڌ، [[ماسڪو]] سميت، روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج، وولگا جي نيڪال واري بيسن ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپين سمنڊ]] ۾ وهندو آهي، جيڪو هڪ اندروني پاڻي جو جسم آهي، وولگا قدرتي طور تي دنيا جي ڪنهن به سمنڊ سان ڳنڍيل ناهي.

دنيا جا ڪجهه وڏا پاڻي جا ذخيرا وولگا ندي جي ڪناري تي واقع آهن. روسي ثقافت ۾ درياهه جو هڪ علامتي مطلب آهي. روسي ادب ۽ لوڪ ڪهاڻيون اڪثر ڪري ان کي &quot;وولگا-ماتوشڪا&quot; (روسي: Волга-матушка، مادر وولگا) جي نالي سان سڏين ٿا.

==نالو==
روسي نالو وولگا (Волга) پروٽو-سلاوڪ لفظ &quot;vòlga&quot; 'نم' مان نڪتل آهي. جيڪو ڪيترين ئي سلاوڪ ٻولين ۾ محفوظ آهي. وولگا (влага, نمي; بلغاريا; سربو-ڪروشين: سلووين. پولش. مقدونيائي ۽ چيڪ: ولها &quot;نمي) 

وولگا جو سٿين نالو &quot;راها&quot;, لفظي معنيٰ 'نم' هو.  هي هڪ افسانوي وهڪري جي اويستا نالي سان لاڳاپيل آهي، راها (𐬭𐬀𐬢𐬵𐬁)، جنهن جو مطلب &quot;نم&quot; آهي. هن نالي جو مقابلو ڪيترن ئي هند-ايراني اصطلاحن سان ڪري سگهجي ٿو، جهڙوڪ: سوگديان رڪ (𐽀𐼰𐼸‎) 'رڳ، رت جي رڳ' (پراڻي ايراني: راهاڪا مان). فارسي: رڳ. رڳ. ويدڪ سنسڪرت: راسا (رس). شبنم، مائع، رس. افسانوي درياهه. جيڪو [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي هڪ معاون ندي جو نالو پڻ هو. سٿين نالو جديد موڪشا ۾ را (Рав) جي نالي سان زنده آهي. 
 
يوناني ليکڪ [[هيروڊوٽس]] وولگا جا ٻه وڌيڪ قديم ايراني نالا درج ڪيا آهن: 
* اوارو (قديم يوناني: Ὄαρος, اورس). جيڪو سٿين مان نڪتل آهي: وارو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;وسيع&quot;. ڊنيپر نديءَ جو هون نالو، وار، پڻ سٿين مان نڪتل آهي: وارو. 
* اراڪسس (قديم يوناني: Ἀράξης, ارڪسس). درياهه جي ڪناري تي رهندڙ ترڪ ماڻهو اڳ ۾ ان کي اتيل يا اتيل سڏيندا هئا. جديد ترڪ ٻولين ۾. وولگا کي تاتار ۾ İdel (Идел) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. چواش ۾ اتال (Атӑл). بشڪير ۾ ايزل. قازق ۾ ايڊيل، ۽ ترڪي ۾ اِدل. ترڪ نالا قديم ترڪ روپ &quot;ايتل/ايرتل&quot; ڏانهن واپس وڃن ٿا، جنهن جي اصليت ۽ معنيٰ واضح ناهي. شايد هن شڪل جو هائيڊرونيم ارتيش سان تعلق آهي. 
* ترڪ ماڻهن اِتل جي اصليت کي ڪاما سان ڳنڍيو. اهڙيءَ طرح، ڪاما جي هڪ کاٻي شاخ کي آق اِتل 'اڇو اِتل' جو نالو ڏنو ويو جيڪو جديد شهر اوفا ۾ ڪارا اِتل 'ڪارو اِتل' سان ملائي ٿو. انڊيل (انڊيل) جو نالو چرڪس ٻولي ۾ استعمال ٿيندو آهي. 
* ايشيا ۾ درياهه کي ان جي ٻئي ترڪ نالو سارِ-سو 'پيلو پاڻي' سان سڃاتو ويندو هو، پر اوئرات پڻ پنهنجو نالو، اِجل مورون يا 'موافقت درياءَ' استعمال ڪندا هئا. هن وقت ماري، هڪ ٻيو يورالڪ گروهه، درياهه کي جُل (Юл) سڏيندو آهي، جنهن جي معنيٰ تاتار ۾ 'رستو' آهي.
==جاگرافي==
وولگا درياءُ روس جي ٻيلن ۽ ميداني علائقن (steppes) مان گذري ٿو. روس جي ڏهن وڏن شهرن مان پنج شهر، بشمول گاديءَ جو هنڌ '''ماسڪو'''، هن درياءَ جي طاس (drainage basin) ۾ واقع آهن. ڇاڪاڻ ته وولگا ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، جيڪو چئني پاسن کان زمين سان گهيريل آهي، ان ڪري هي درياءُ قدرتي طور تي دنيا جي وڏن سمنڊن (Oceans) سان ڳنڍيل ناهي.
[[File:Саратовский мост.jpeg|alt=|thumb|رات جو ساراتوف پل، [[ساراتوف اوبلاسٽ|ساراتوف اوبلاست]]]]
[[File:Staritsa.jpg|thumb|اسٽارٽسا جي ويجهو مٿئين وولگا، 1912]]
[[File:ISS-60 Volga River flowing into the Caspian Sea.jpg|alt=Large river ending in triangular delta into sea, seen from above the atmosphere|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان وولگا ڊيلٽا جو نظارو]]

وولگا [[يُورَپ|يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي ۽ ان جو ڪيچمينٽ جو  علائقو تقريبن مڪمل طور تي روس جي اندر آهي. جيتوڻيڪ روس ۾ سڀ کان ڊگهو درياهه اوب-ارٽيش ندي نظام آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جي بند بيسن سان تعلق رکي ٿو. بند بيسن ۾ وهندڙ سڀ کان ڊگهو درياهه آهي. وولگا جو ذريعو [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾ وولگوورخووي ڳوٺ ۾ آهي. [[ماسڪو]] جي اتر اولهه ۾ سمنڊ جي سطح کان 225 ميٽر (738 فوٽ) مٿي ۽ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] کان تقريباً &lt;small&gt;320&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;200&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اوڀر ۾ والڊائي ٽڪرين ۾ اڀري ٿو. وولگا اوڀر طرف ڍنڍ اسٽرز، ٽور، ڊبنا، رائبنسک، ياروسلاول، نزني نوگوروڊ ۽ قازان کان گذري ٿو. اتان کان اهو ڏکڻ طرف موڙ ڪري ٿو ۽ يوليانووسڪ، ٽولياٽِي، سمارا، سراتوف ۽ وولگوگراڊ مان وهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح کان 28 ميٽر (92 فوٽ) هيٺ آسٽرخان کان هيٺ ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. 

وولگا ۾ ڪيتريون ئي معاون نديون آهن. سڀ کان اهم ڪاما، اوڪا، ويٽلوگا ۽ سورا. وولگا ۽ ان جون شاخون وولگا نديءَ جو نظام ٺاهين ٿيون, جيڪو لڳ ڀڳ &lt;small&gt;13,50,000&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;5,20,000&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضيءَ مان وهي ٿو. اهو روس جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري حصي ۾ وهندو آهي. وولگا ڊيلٽا جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 160 ڪلوميٽر (99 ميل) آهي ۽ ان ۾ 500 چينل ۽ ننڍا نديون شامل آهن. يورپ ۾ سڀ کان وڏو درياهه, اهو روس ۾ واحد جڳهه آهي جتي پيليڪن، فليمنگو ۽ لوٽس ملي سگهن ٿا. وولگا هر سال ٽن مهينن تائين پنهنجي ڊيگهه جو گهڻو حصو منجمد رهي ٿو. 

وولگا اولهاهين روس جي گهڻي حصي کي پاڻي ڏئي ٿو. ان جا ڪيترائي وڏا ذخيرا آبپاشي ۽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور فراهم ڪن ٿا. ماسڪو ڪينال، وولگا-ڊان ڪينال ۽ وولگا-بالٽڪ واٽر وي ماسڪو کي اڇي سمنڊ، بالٽڪ سمنڊ، ڪيسپين سمنڊ، ازوف سمنڊ ۽ ڪاري سمنڊ سان ڳنڍيندڙ نيويگيبل واٽر وي ٺاهين ٿا. ڪيميائي آلودگي جي اعليٰ سطح درياءَ ۽ ان جي رهائش کي خراب طور تي متاثر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book |title=Natural Wonders of the World |publisher=Reader's Digest Association, Inc |year=1980 |isbn=0-89577-087-3 |editor-last=Scheffel |editor-first=Richard L. |location=United States of America |pages=406 |editor-last2=Wernet |editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

زرخيز درياءَ جي وادي ڪڻڪ ۽ ٻيون زرعي پيداوار ۽ ان ۾ ڪيتريون ئي معدني دولت پڻ آهي. وولگا وادي تي هڪ اهم پيٽروليم صنعت جو مرڪز آهي. ٻين وسيلن ۾ قدرتي گئس، لوڻ ۽ پوٽاش شامل آهن. وولگا ڊيلٽا ۽ ڪيسپين سمنڊ مڇي مارڻ جا ميدان آهن.

=== سنگم (هيٺئين وهڪري کان مٿي واري وهڪري تائين) ===
[[File:Tver dusk 3.jpg|thumb|اسٽاروووزسڪي پل - [[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]]|alt=]]
[[File:Volga Hydroelectric Station 002 (cropped).JPG|thumb|وولگا هائيڊرو اليڪٽرڪ اسٽيشن]]
[[File:Nizhny Novgorod P8132254 2200.jpg|thumb|[[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾ اوڪا (کاٻي پاسي) ۽ وولگا جو سنگم]]
* اختابو (وولارزسڪي جي ويجهو)، هڪ تقسيم ڪندڙ
* بالشوائي ارجيز (وولسڪ  جي ويجهو)
* سمارا ([[سمارا اوبلاسٽ|سامارا اوبلاست]] ۾)
* ڪاما (ڪازان جي ڏکڻ) 
* قازانڪا (قازان ۾) 
* سوويگا (اولهه قازان) 
* ويٽلوگا (ڪوزموڊيميانسڪ  جي ويجهو)
* سورا (واسيلسرسڪ ۾) 
* کيرزينٽس (ليسڪووو جي ويجهو)
* اوڪا ([[نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ|نزني نوگوروڊ]] ۾) 
* ازولا (بلخنا جي ويجهو) 
* اونڌا (يورويٽس جي ويجهو)
* ڪوسٽروما ([[ڪوسٽروما اوبلاسٽ|ڪوسٽروما]] ۾)
* ڪوٽوروسل ([[ياروسلاول اوبلاسٽ|ياروسلاو]] ۾) 
* شيڪسينا (چيريپو ويٽس ۾) 
* مولوگا (ويسگنسک جي ويجهو)
* ڪاشينڪا (ڪليزين جي ويجهو) 
* نيرل (ڪليزين جي ويجهو) 
* ميڊويدتسا ([[ڪيمرووو اوبلاسٽ|ڪيمروو]] جي ويجهو)
* ڊبنا (ڊبنا ۾) 
* شوشا (ڪوناڪوو جي ويجهو)
* ٽويرٽسا  ([[ٽوير اوبلاسٽ|ٽوير اوبلاست]] ۾)
* وازوزا (زيوبٽسو  ۾)
* سيلزهارووڪا (سيلزهاروو ۾)

==== آبي ذخيرا (لاڙ کان مٿي تائين) ====
* سوويت دور ۾ وولگا تي ڪيترائي وڏا هائيڊرو اليڪٽرڪ ذخيرا تعمير ڪيا ويا. اهي آهن: 
* وولگوگراڊ ذخيرو
* ساراٽوف ذخيرو
* ڪوئبيشيف ذخيرو - مٿاڇري جي لحاظ کان يورپ ۾ سڀ کان وڏو 
* چيبوڪسري  ذخيرو
* گورڪي ذخيرو
* ريبنسک ذخيرو
* يوگليچ ذخيرو
* ايوانڪوو ذخيرو

==== وولگا جي ڪنارن تي سڀ کان وڏا شهر ====
* قازان 
* نزني نووگوروڊ 
* سمارا 
* وولگوگراڊ 
* سراتوف 
* ٽولياٽِي 
* ياروسلاوِل 
* آسٽراخان
* اوليانووسک 
* چيبوڪسري 
* ٽيور 

==== وولگا جي پار پل ====
* ڪوسٽروما ريل پل

=== انساني تاريخ ===
[[File:Volga River. Tolga Monastery P5212881 2200.jpg|thumb|ڪيتريون ئي آرٿوڊوڪس مزارون ۽ خانقاهون وولگا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهن.]]

وولگا-اوڪا علائقو گهٽ ۾ گهٽ 9,000 سالن کان قبضو ڪري رهيو آهي ۽ هڏن ۽ سينگار جي صنعت کي سهارو ڏنو ته جيئن هڏن جا تير، نيزا، خنجر ۽ شڪاري چاقو پيدا ٿين. ٺاهيندڙن مقامي ڪوارٽز ۽ درآمد ٿيل چقمق پڻ استعمال ڪيا. &lt;ref&gt;Zhilin, M. (2015). Early Mesolithic bone arrowheads from the Volga-Oka interfluve, central Russia. 32. 35-54.&lt;/ref&gt;

ڪلاسيڪل قديم دور ۾ وولگا ڪاڪيشين اسٽيپ ۾ سميرينز ۽ ڪيسپين اسٽيپ ۾ سٿينز جي علائقن جي وچ ۾ حد ٺاهي. سٿينز جي اولهه ڏانهن لڏپلاڻ ۽ سميرينز کي بي دخل ڪرڻ کان پوءِ، وولگا پونٽڪ ۽ ڪيسپين اسٽيپس ۾ سٿينز ۽ ڪيسپين ۽ ٽرانسڪيپين اسٽيپس ۾ مسجيٽا جي علائقن جي وچ ۾ حد بڻجي وئي. ڇهين ۽ اٺين صدي جي وچ ۾، الانس وچين وولگا علائقي ۾ ۽ روس جي ڏاکڻي علائقي جي پونٽڪ-ڪيپين اسٽيپس ۾ آباد ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |title=VORGESCHICHE DER URALISCHEN SPRACHFAMILIE, GESCHICHTE DER KLEINEREN URALISCHEN SPRACHEN: CHRONOLOGIE |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530052002/https://www.slm.uni-hamburg.de/ifuu/download/helimski/ural-vorgeschichte.pdf |archive-date=30 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

وولگا جي چوڌاري وارو علائقو پهرين صدي عيسوي ۾ سلاو قبيلن وائيٽچ ۽ بوزان، فنو-يوگرڪ، اسڪينڊينيوين، بالٽڪ، هن ۽ ترڪ ماڻهن (تاتار، ڪپچڪ، خزار) پاران آباد ڪيو ويو هو، جنهن سٿين جي جاءِ ورتي. &lt;ref&gt;{{Cite thesis |url=http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |title=Co-operation between the Viking Rus' and the Turkic nomads of the steppe in the ninth-eleventh centuries |last=Katona |first=Cseste |type=MA thesis |publisher=Central European University |date=2018 |access-date=4 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418221818/http://www.etd.ceu.edu/2018/katona_csete.pdf |archive-date=18 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، درياهه بازنطيني ماڻهن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم عالم ٽالمي آف اليگزينڊرريا پنهنجي جاگرافي (ڪتاب 5، باب 8، ايشيا جو ٻيو نقشو) ۾ هيٺين وولگا جو ذڪر ڪري ٿو. هو ان کي &quot;را&quot; سڏي ٿو، جيڪو درياءَ جو سٿين نالو هو. ٽالمي جو خيال هو ته ڊان ۽ وولگا ساڳي مٿئين شاخ شيئر ڪندا هئا، جيڪا هائپربورين جبلن مان وهندي هئي. ٻي ۽ پنجين صدي جي وچ ۾ بالٽڪ ماڻهو اڄ جي يورپي روس ۾ تمام گهڻا پکڙيل هئا. بالٽڪ ماڻهو سوز ندي کان اڄ جي ماسڪو تائين پکڙيل هئا ۽ اڄ جي مرڪزي روس جو گهڻو حصو ڍڪيندا هئا ۽ اوڀر سلاو سان ملائي ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |title=Marija Gimbutas. &quot;A Survey Study of the Ancient Balts - Reviewed by Jonas Puzinas |website=www.lituanus.org |access-date=30 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804192233/http://www.lituanus.org/1964/64_2_08_BR1.html |archive-date=4 August 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مغربي روس ۽ وولگا نديءَ جي چوڌاري روسي نسل, ٻين قبيلن سان گڏ، بوزان ۽ وِتياچي جي اوڀر سلاويڪ قبيلي مان  تمام گهڻي حد تائين ترقي ڪئي. وِتياچي اصل ۾ اوڪا نديءَ تي مرڪوز هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Zhirohov, Mikhail. |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، روس ۾ ڪيترائي علائقا سلاوڪ بوزان قبيلي سان ڳنڍيل آهن، مثال طور اورينبرگ اوبلاست ۾ سريڊني بوزان، آسترخان اوبلاست ۾  بوزان ندي. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia |website=Study.com |language=en |access-date=16 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328092408/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بوزان ايران جي نيشاپور ۾ هڪ ڳوٺ پڻ آهي. اٺين صدي جي آخر ۾ روسي رياست رسڪي ڪاگنيٽ مختلف اتر ۽ مشرقي ذريعن ۾ درج ٿيل آهي. وولگا روس جي خگانيٽ ثقافت جي مکيه دريائن مان هڪ هئي.

بعد ۾، درياءَ جي بيسن ايشيا کان يورپ تائين ماڻهن جي حرڪت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. وولگا بلغاريا جي هڪ طاقتور سياست هڪ ڀيرو اتي ترقي ڪئي جتي ڪاما وولگا ۾ شامل ٿئي ٿي. جڏهن ته خزريا درياءَ جي هيٺين حصن تي ڪنٽرول ڪن ٿا. وولگا جا شهر جهڙوڪ اتيل، ساڪسين، يا سرائي وچئين دور جي دنيا جي وڏن شهرن مان هئا. درياهه اسڪينڊينيويا ۽ فنلينڊ جي علائقن کي مختلف سلاو قبيلن ۽ ترڪ، جرمن، فنڪ ۽ پراڻي روس جي ٻين ماڻهن سان ۽ وولگا بلغاريا کي خزريا، فارس ۽ عرب دنيا سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم واپاري رستي طور ڪم ڪيو.

[[File:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|thumb|upright=1.15|right|اليا يفيمووچ ريپن جي 1870-1873 جي مصوري &quot;وولگا تي بارج هولرز&quot; (وولگا تي جهاز ڇڪڻ وارا)]]

خزارن جي جاءِ تي ڪيپچڪس، ڪيمڪس ۽ منگول آيا، جن وولگا جي هيٺين پهچ ۾ گولڊن هارڊ سلطنت (&lt;small&gt;Golden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hordes&lt;/small&gt;) قائم ڪيا.  بعد ۾ انهن جي سلطنت قازان جي خانيٽ ۽ آسٽراخان جي خانيٽ ۾ ورهائجي وئي. ٻنهي کي 16هين صدي جي روسو-قازان جنگين دوران روسين فتح ڪيو. وولگا لاءِ روسي ماڻهن جو گهرو احساس قومي ثقافت ۽ ادب ۾ گونجندو آهي. 12هين صدي جي &quot;لي آف ايگور&quot; جي مهم کان شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |title=The Volga |publisher=www.volgawriter.com |access-date=11 June 2010 |format=[[Microsoft FrontPage]] 12.0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620141913/http://www.volgawriter.com/VW%20Volga%20River.htm |archive-date=20 June 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &quot;وولگا بوٽ مين جو گيت&quot; روس جي قومي درياءَ لاءِ وقف ڪيل ڪيترن ئي گيتن مان هڪ آهي.

سوويت يونين دور جي ڊيمن جي تعمير ۾ اڪثر ڪري وڏي تعداد ۾ ماڻهن جي جبري آبادڪاري ۽ انهي سان گڏ انهن جي تاريخي ورثي جي تباهي شامل هئي. مثال طور مولوگا شهر کي ريبنسڪ رزروائر (ان وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مصنوعي ڍنڍ) جي تعمير جي مقصد لاءِ ٻوڏ ۾ ٻوڙيو ويو هو. يوگليچ رزروائر جي تعمير ڪيترن ئي خانقاهن, عمارتون 15 هين ۽ 16 هين صدي جون هيون, جي ٻوڏ جو سبب بڻيو. اهڙين حالتن ۾ ماحولياتي ۽ ثقافتي نقصان اڪثر ڪري ڪنهن به معاشي فائدي کي متوازن ڪري ڇڏيندو هو.&lt;ref&gt;&quot;In all, Soviet dams flooded 2,600 villages and 165 cities, almost 78,000&amp;nbsp;sq. km. – the area of Maryland, Delaware, Massachusetts, and New Jersey combined – including nearly 31,000&amp;nbsp;sq. km. of agricultural land and 31,000&amp;nbsp;sq. km. of forestland&quot;. Quoted from: Paul R. Josephson. ''Industrialized Nature: Brute Force Technology and the Transformation of the Natural World''. Island Press, 2002. {{ISBN|1-55963-777-3}}. Page 31.&lt;/ref&gt;

==== 20 هين صدي جا تڪرار ====
{{Main|اسٽالن گراڊ جي جنگ|قازان آپريشن}}
[[File:Soviet marines-in the battle of stalingrad volga banks.jpg|thumb|right|upright=0.9|سوويت ميرين وولگا نديءَ جي ڪناري تي حملو ڪري رهيا آهن. ]]

روسي خانہ جنگي دوران ٻنهي پاسن وولگا تي جنگي جهاز بيهاريا. 1918 ۾ ريڊ روسي (Red Army) &quot;وولگا فلوٽلا&quot; وائيٽ روسين (Whites) کي اوڀر طرف, قازان ۾ وچين وولگا کان ڪاما تائين ۽ آخرڪار بلايا تي اوفا تائين هلائڻ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Brian Pearce]], [https://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm Introduction] ({{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080203140800/http://www.marxists.org/history/ussr/government/red-army/1918/raskolnikov/ilyin/index.htm |date=3 February 2008 }}) to [[Fyodor Raskolnikov]]'s ''Tales of Sub-lieutenant Ilyin''.&lt;/ref&gt;

خانه جنگي دوران [[جوزف اسٽالن]] وولگا ۾ هڪ ٻيڙي تي ڪيترن ئي فوجي ماهرن کي قيد ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ هڪ سچل جيل جو ٻڏڻ جنهن ۾ آفيسر مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brackman |first1=Roman |title=The Secret File of Joseph Stalin: A Hidden Life |date=23 November 2004 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-75840-0 |page=129 |url=https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |language=en |access-date=30 October 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003000731/https://books.google.com/books?id=PY2RAgAAQBAJ&amp;dq=stalin+trotsky+military+specialist&amp;pg=PA129 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sebag Montefiore |first1=Simon |title=Stalin : the court of the red tsar |date=2004 |publisher=Grown House |location=London |isbn=978-0-7538-1766-7 |page=34 |url=https://archive.org/details/stalincourtofred0000seba/page/34/mode/1up?q=Enmity}}&lt;/ref&gt;

ٻي عالمي جنگ دوران وولگا جي وڏي موڙ تي شهر, جيڪو هن وقت وولگوگراڊ جي نالي سان مشهور آهي, اسٽالنگراڊ جي جنگ, ممڪن طور تي انساني تاريخ جي سڀ کان خونريز جنگ, ڏٺي. جنهن ۾ [[سوويت يونين]] ۽ جرمن فوجون درياءَ تائين رسائي لاءِ هڪ تعطل واري جنگ ۾ بند هيون. وولگا مرڪزي روس ۽ [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين سمنڊ]] جي وچ ۾ هڪ اهم ٽرانسپورٽ رستو هو ۽ اڃا تائين آهي جيڪو ابشيرون جزيره نما جي تيل جي شعبن تائين رسائي فراهم ڪري ٿو. [[هٽلر]]  مستقبل جي جرمن فتحن کي باهه ڏيڻ لاءِ  [[آذربائيجان]] جي تيل جي ميدانن تائين رسائي استعمال ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو. ان کان علاوه جيڪو به درياهه جي ٻنهي پاسن تي قبضو ڪري سگهي ٿو، درياهه کان ٻاهر دشمن جي قلعي کي شڪست ڏيڻ لاءِ, اهو درياهه جي پار فوجون منتقل ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |title=::The Battle of Stalingrad |publisher=Historylearningsite.co.uk |access-date=11 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530123434/http://www.historylearningsite.co.uk/battle_of_stalingrad.htm |archive-date=30 May 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; درياهه کي کڻي هٽلر جو جرمني روس جي اترئين حصي ۾ سامان، بندوقون ۽ ماڻهو منتقل ڪرڻ جي قابل هوندو. ساڳئي وقت [[جرمني]] سوويت يونين پاران هن ٽرانسپورٽ رستي کي مستقل طور تي رد ڪري سگهي ٿو. فارسي ڪوريڊور ذريعي تيل ۽ سپلاءِ تائين ان جي رسائي کي روڪي ٿو.

انهي سبب لاءِ درياهه جي ڪناري کان ٻئي پاسي کي هٽائڻ جي ڪوشش ۾ ڪيترائي ايمفيبيئس فوجي حملا ڪيا ويا. انهن جنگين ۾ سوويت يونين مکيه جارحاڻي طرف هو. جڏهن ته جرمن فوجن وڌيڪ دفاعي موقف استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ گهڻو ڪري ويڙهه ويجهي جنگ هئي ڪو به واضح جارحاڻي يا دفاعي طرف نه هو.

==نسلي گروهه==
[[File:Молодецкий курган осенью.jpg|thumb|زِگولي جبلن ۾ وولگا]]

وولگا نديءَ تي ڪيتريون ئي مختلف قومون رهنديون هيون, جن ۾   ڪيتريون ئي مشرقي سلاو وياتچي قبيلا هيون, جن جديد روسين جي ترقي ۾ فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |title=Early East Slavic Tribes in Russia {{!}} Study.com |work=Study.com |access-date=13 October 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183019/https://study.com/academy/lesson/early-east-slavic-tribes-in-russia.html |archive-date=26 August 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Khazars: a Judeo-Turkish Empire on the Steppes, 7th-11th Centuries AD. |last=Mikhail. |first=Zhirohov |date=2019 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |others=Nicolle, David., Hook, Christa. |isbn=9781472830104 |location=London |pages=47 |oclc=1076253515}}&lt;/ref&gt; مٿئين وولگا جي ڪناري تي پهرين رڪارڊ ٿيل ماڻهن ۾ فنڪ ماري (&lt;small&gt;Мари&lt;/small&gt;) ۽ مريا (&lt;small&gt;Мäрӹ&lt;/small&gt;) ماڻهو به شامل هئا. جتي وولگا ميدانن مان وهندو آهي, اهو علائقو 200 ق.م. کان ايراني سرماتين ماڻهن پاران پڻ آباد هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |title=Noble Sarmatian Grave Discovered In Russia |last=Bašić |first=Marko |date=14 May 2015 |website=Slavorum |language=en-US |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328082047/https://www.slavorum.org/noble-sarmatian-grave-discovered-in-russia/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Volga river |last=Tim. |first=McNeese |date=2005 |publisher=Chelsea House Publishers |isbn=0791082474 |location=Philadelphia |pages=14 |oclc=56535045}}&lt;/ref&gt; قديم زماني کان وٺي (&quot;روس رياست&quot; جي ترقي کان به اڳ) وولگا ندي هڪ اهم واپاري رستو هو, جتي نه رڳو [[سلاو]]، [[ترڪ قوم|ترڪ]] ۽ فنڪ ماڻهو رهندا هئا, پر اهو پڻ جتي [[وچ اوڀر]] جي عرب دنيا واپار ذريعي نارڊڪ ملڪن جي ورانگين ماڻهن سان ملي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.thenationalnews.com/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |title=When the Arabs met the Vikings: New discovery suggests ancient links |website=The National |date=6 May 2015 |language=en |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525021237/https://www.thenational.ae/world/when-the-arabs-met-the-vikings-new-discovery-suggests-ancient-links-1.125718 |archive-date=25 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |title=The Volga Trade Route |website=www.pbs.org |date=7 February 2013 |language=en-US |access-date=25 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190523220533/https://www.pbs.org/wgbh/nova/video/the-volga-trade-route/ |archive-date=23 May 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 هين ۽ 9 هين صدي ۾, نوآباديات ڪيوان روس کان شروع ٿي. ڪيوان روس کان سلاو عيسائيت کي مٿئين وولگا ۾ آندو ۽ غير سلاو مقامي ماڻهن جو هڪ حصو عيسائيت کي اختيار ڪيو ۽ آهستي آهستي اوڀر سلاو بڻجي ويو. باقي ماري ماڻهن اوڀر ۾ تمام گهڻي اندرئين علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڪيترن ئي صدين دوران سلاو مقامي فنڪ آبادي, جهڙوڪ ميريا، ميشچيرا ۽ موروما ماڻهو  کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. وولگا فنڪ نسل جي بچيل ماڻهن ۾ وچ وولگا جا ماريس، ايرزيا ۽ موڪش شامل آهن. ان کان علاوه خزر ۽ بلغاري ماڻهو وولگا نديءَ جي بيسن جي مٿئين، وچين ۽ هيٺين حصي ۾ آباد هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |title=Unique History of Volga River That You Need to Know - Learn Russian Language |date=30 June 2018 |work=Learn Russian Language |access-date=13 October 2018 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013211616/http://learnrussianlanguage.net/unique-history-of-volga-river-that-you-need-to-know |archive-date=13 October 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هُن کان علاوه, ابتدائي ترڪ قبيلا 7 صدي ۾ پهتا ۽ وچين ۽ هيٺين وولگا تي ڪجهه فنو-يوگرڪ ۽ هند-يورپي آبادي کي پاڻ ۾ ملائي ورتو. ترڪ عيسائي چواش ۽ مسلم وولگا تاتار وچين دور جي وولگا بلغاريا جي آبادي جا اولاد آهن. هڪ ٻيو ترڪ گروپ, نوگائي, اڳ ۾ هيٺين وولگا ميدانن ۾ آباد هو.

وولگا علائقو هڪ جرمن اقليتي گروهه، وولگا جرمنن جو گهر آهي. ڪيٿرائن دي گريٽ 1763 ۾ هڪ منشور جاري ڪيو, جن ۾ سڀني پرڏيهين کي اچڻ ۽ علائقي کي آباد ڪرڻ جي دعوت ڏني هئي. انهن کي ائين ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي ترغيبون ڏنيون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Catherine's Manifesto 1763 |url=https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |access-date=18 March 2021 |website=NORKA |language=en |archive-date=4 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304221905/https://www.norkarussia.info/catherines-manifesto-1763.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;اهو جزوي طور تي علائقي کي ترقي ڏيڻ لاءِ, پر اوڀر ۾ روسين ۽ منگولن جي وچ ۾ هڪ بفر زون فراهم ڪرڻ لاءِ هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Egan |first=Timothy |title=The Worst Hard Time |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2006 |isbn=9780618346974 |pages=63}}&lt;/ref&gt; جرمن علائقن ۾ حالتن جي ڪري, جرمنن وڏي تعداد ۾ جواب ڏنو. سوويت يونين جي تحت علائقي جو هڪ ٽڪرو وولگا جرمن خودمختيار سوويت سوشلسٽ جمهوريه ۾ تبديل ڪيو ويو.

&lt;small&gt;22&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;1941&lt;/small&gt; تي, [[هٽلر]] جرمن-سوويت جنگ شروع ڪئي. &lt;small&gt;28&lt;/small&gt; آگسٽ 1941 تي, اسٽالن يو ايس ايس آر جي سپريم سوويت جي پريزيڊيم کي 'وولگا علائقي ۾ رهندڙ جرمنن جي آبادڪاري' تي هڪ فرمان منظور ڪرايو. تقريبن &lt;small&gt;4,00,000&lt;/small&gt; باقي وولگا جرمنن تي اجتماعي تعاون جو الزام لڳايو ويو. انهن کي [[سائبيريا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو ۽ 'ليبر آرمي' (Трудармия) جي مزدور ڪئمپن ۾ مجبور ڪيو ويو. انهن مان هزارين مري ويا, گهڻا روسي جرمن (مرد ۽ عورتون) آڪٽوبر 1942 ۽ ڊسمبر 1943 جي وچ ۾ 'جبري طور تي' هئا.

1964 ۾. انهن کي سرڪاري طور تي تعاون جي الزام کان آزاد ڪيو ويو. جيتوڻيڪ پابندين سان. 1964 خروشچوف دور جي خاتمي جي نشاندهي ڪئي. جيڪو اسٽالن جي موت کان پوءِ 1953 ۾ شروع ٿيو هو. ٿڌ جو دور لڳ ڀڳ 1956 کان آڪٽوبر 1964 تائين رهيو. 1972 ۾ سفر جي آزادي ڏني وئي. وولگا ڏانهن واپسي جي اجازت ڏني وئي. پر واضح طور تي جلاوطني کان اڳ آباد ٿيل آباديءَ ڏانهن نه. اهو صرف سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;[https://de.rbth.com/lifestyle/85876-wie-leben-russlanddeutsche-heute-wolga ''Wie leben die Russlanddeutschen heute an den Ufern der Wolga?''] (7 February 2022)&lt;/ref&gt;

== جهاز راني ==
وولگا, جوزف اسٽالن جي صنعتي ٿيڻ جي سالن دوران وڏن ڊيمن جي تعمير سان جهاز راني جي مقصدن لاءِ وسيع ڪيو ويو, روس ۾ اندروني شپنگ ۽ ٽرانسپورٽ لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو. درياءَ ۾ سڀني ڊيمن کي وڏن (ٻٽي) جهازن جي تالان (locks) سان ليس ڪيو ويو آهي ته جيئن وڏي ماپ جا جهاز ڪيسپين سمنڊ کان درياهه جي اپ اسٽريم ڇيڙي تائين سفر ڪري سگهن.

درياهه ڊان ۽ ڪاري سمنڊ سان رابطا وولگا-ڊان ڪينال ذريعي ممڪن آهن. اتر جي ڍنڍن (لڪ لاڊوگا، ڍنڍ اونيگا)، سينٽ پيٽرسبرگ ۽ بالٽڪ سمنڊ سان رابطا وولگا-بالٽڪ واٽر وي ذريعي ممڪن آهن ۽ ماسڪو سان واپار ماسڪو ڪينال ذريعي ٿيو آهي جيڪو وولگا ۽ ماسڪوا ندي کي ڳنڍي ٿو.

هي انفراسٽرڪچر نسبتاً وڏي پيماني تي جهازن لاءِ ٺاهيو ويو آهي (وولگا تي 290 x 30 ميٽر (951 فوٽ × 98 فوٽ) جي تالا جي ماپ, ڪجهه ٻين دريائن ۽ واهن تي ٿورو ننڍو) ۽ اهو ڪيترن ئي هزارين ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهي. اڳ ۾ ڪيتريون ئي سرڪاري (هاڻي گهڻو ڪري خانگي) ڪمپنيون درياءَ تي مسافر ۽ ڪارگو جهاز هلائينديون آهن. وولگو ٽينڪر (200 کان وڌيڪ پيٽروليم ٽينڪرن سان) انهن مان هڪ آهي. 

سوويت دور ۾ (جديد دور تائين) اناج ۽ تيل وولگا تي منتقل ٿيندڙ سڀ کان وڏي ڪارگو برآمدات مان هڪ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1016/S1353-2561(01)00050-0 |title=Prediction of the Dispersal of Oil Transport in the Caspian Sea Resulting from a Continuous Release |year=2000 |last1=Korotenko |first1=K. A. |last2=Mamedov |first2=R. M. |last3=Mooers |first3=C. N. K. |journal=Spill Science &amp; Technology Bulletin |volume=6 |issue=5–6 |pages=323}}&lt;/ref&gt; تازو تائين روسي پاڻي جي رستن تائين رسائي تمام محدود پيماني تي پرڏيهي جهازن کي ڏني وئي هئي. يورپي يونين ۽ روس جي وچ ۾ وڌندڙ رابطن روسي اندروني پاڻي جي رستن تائين رسائي جي حوالي سان نئين پاليسين جو سبب بڻيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.noordersoft.com/indexen.html |title=NoorderSoft Waterways Database |publisher=Noordersoft.com |access-date=11 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109123915/http://www.noordersoft.com/indexen.html |archive-date=9 November 2005}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Volgograd. River Station P8080529 2200.jpg|وولگوگراڊ ۾ وولگا ندي
File:Utes step raz2.jpg|وولگا جا ڪنارا ڪٿي جبل آهن.
File:Rybinsk Reservoir. Cruise ship Maksim Litvinov P5213234 2200.jpg|alt=|وولگا تي ڪروز جهاز
&lt;/gallery&gt;

==سيٽلائيٽ تصويرون==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:Volgograd 44.67670E 48.66724N.jpg|خلا مان درياءَ ۽ [[وولگوگراڊ]] جو نظارو
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا. &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;
File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|ٽيرا/موڊس، 2002-05-17&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; File:Volgograd_44.67670E_48.66724N.jpg|ٽيرا/موڊس، 2001-10-10. 
File:Volga-river-delta-terra-modis-2010-07-17-750-UTC.jpg|وولگا نديءَ جو ڊيلٽا، &lt;small&gt;ٽيرا/موڊس ([[Terra (satellite)|Terra]]/[[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS]]). 12-07-2010&lt;/small&gt;. File:Volga.A2002137.0745.250m.jpg|Terra/MODIS, 2002-05-17. File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10. &lt;/gallery&gt;
File:Volga.250m.jpg|Terra/MODIS, 2001-10-10.
&lt;/gallery&gt;

==ثقافتي اهميت==
وولگا درياءَ جي ڪل ڊيگهه 3,531 ڪلوميٽر آهي. هي درياءُ پنهنجي وهڪري جي حوالي سان به يورپ جو سڀ کان وڏو درياءُ آهي. هن کي روس جو '''قومي درياءُ''' تسليم ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور تي، هي درياءُ يوريشيا جي مختلف تهذيبن جي ميلاپ جو مرڪز رهيو آهي. روس جي قديم رياست &quot;روس خگنيٽ&quot; (Rus' Khaganate) لڳ ڀڳ 830ع ۾ هن درياءَ جي ڪناري تي وجود ۾ آئي هئي.
===ادب===
* ڊوِري کان سواءِ، طوفان - روسي ڊراما نگار اليگزينڊر اوسترووسڪي جو ڊرامو
* ٻيلن ۾، ٽڪرين تي - پاول ميلنيڪوف جو ناول 
* يگور بوليچوف ۽ ٻيا، دوستيگايف ۽ ٻيا - [[ميڪسم گورڪي]] جو ڊرامو
* &quot;فاصلي کان پوءِ فاصلو&quot; - اليگزينڊر ٽوارڊوسڪي جي نظم 
* &quot;وولگا تي&quot; - نڪولائي نيڪراسوف جي هڪ نظم 
* &quot;وولگا ۽ وازوزا&quot; - ساموئيل مارشڪ جي هڪ نظم
* دي پريپيس - ايوان گونچاروف جو هڪ ناول 
* وولگا سي گنگا - هندي ٻولي جي ليکڪ راهول سنڪرتيان جو هڪ ناول. 
===سينيما===
* وولگا-وولگا (1938) - گريگوري اليگزينڊروف پاران هدايت ڪيل هڪ سوويت ڪاميڊي فلم  
* ايڪيٽيرينا وورونينا (1957) - ايسيڊور ايننسڪي پاران هدايت ڪيل سوويت ڊراما فلم 
* دي برج اِز بلٽ (1965) - اوليگ ايفريموف ۽ گيوريل ايگيازروف پاران سراتوف ۾ وولگا تي هڪ روڊ پل جي تعمير بابت هڪ سوويت فلم
* هڪ ظالم رومانس (1984) - ايلڊر ريازانوف پاران هدايت ڪيل رومانوي ڊراما 
* اليڪشن ڊي (2007) - اوليگ فومين پاران هدايت ڪيل روسي مزاحيه فلم 
===موسيقي===
* &quot;دي سونگ آف دي وولگا بوٽ مين&quot; 
===ويڊيو گيم===
* ميٽرو ايڪسوڊس - وولگا راند جي مکيه سطحن مان هڪ آهي.

==پڻ ڏسو==
* [[ينيسي دریاھہ|ينيسي ندي]] 
* [[لئنا ندي]]
* [[يورال ندي]]
* [[ڍنڍ بيڪال]]
* [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪئسپيئن سمنڊ]]
* ڪيسپين ڊپريشن 
* روس جي دريائن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
{{Commons category|وولگا}}
* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html خلا مان وولگا ڊيلٽا] 
* [http://as-volga.com وولگا ساحلن جون تصويرون] 
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw وولگا جي ماخذ بابت وڊيو]   

* [http://earthfromspace.photoglobe.info/spc_volga_delta.html Volga Delta from Space]
* [http://as-volga.com Photos of the Volga coasts]
* [https://www.youtube.com/watch?v=la1gakAbIgw Video about the source of the Volga]
{{Authority control}}

[[زمرو:وولگا درياهه]] 
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]]
[[زمرو:پيچدار درياهه]]
[[زمرو:چوواشيا جا درياهه]]   
[[زمرو:ڪالميڪيا جا درياهه]]
[[زمرو:تاتارستان جا درياهه]]
[[زمرو:روس ۾ درياهه ۽ نديون]]
[[زمرو:روس ۾ پيچدار درياهه]]
[[زمرو:ٽوير اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:سمارا اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ساراتو اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:آسٽراخان اوبلاسٽ جا درياهه]] 
[[زمرو:ڪوسٽروما اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:وولگوگراڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ياروسلاول اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:نزني نووگوروڊ اوبلاسٽ جا درياهه]]
[[زمرو:ڪيسپين سمنڊ جون مددگار نديون]]</text>
      <sha1>agpg69a0v2nf5spp1uxmg7fv54wchsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Non breaking hyphen/دستاويز</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92898</id>
    <revision>
      <id>372180</id>
      <parentid>364359</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="772" sha1="3kmtrbo0nguol7gpet4vivjmfsf6p12" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{tsh|nbhyph|nbh}}
{{tl|Non breaking hyphen}} هڪ [[non-breaking hyphen]] پيدا ڪري ٿو (ڏسو [[WP:Non-breaking hyphen]])۔

==استعمال==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Non breaking hyphen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

==سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {},
	&quot;description&quot;: &quot;هڪ نان-بريڪنگ هائيفن (NBH) داخل ڪري ٿو، جيڪو هائيفن سان ڳنڍيل لفظن يا فقرن کي گڏ رکي ٿو ۽ انهن کي ٻن مختلف سطرن ۾ ٽٽڻ کان روڪي ٿو.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

==پڻ ڏسو==
*{{lt|nbsp}}
*{{lt|shy}}
*{{lt|spaces}}
*{{lt|zwsp}} (صفر-ويڪر اسپيس)

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:ڪردار-بدلي سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>3kmtrbo0nguol7gpet4vivjmfsf6p12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:TemplateData header/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>93551</id>
    <revision>
      <id>372196</id>
      <parentid>366225</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4490" sha1="ibm9en3sbi1n2dmhes965qdu89zqr5j" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ بين الوڪي وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو --&gt;
{{Lua|Module:Check for unknown parameters}}

{{tlx|TemplateData header}} سانچو TemplateData سيڪشن لاءِ هڪ مختصر هيڊر شامل ڪري ٿو، ۽ صفحي کي [[: زمرو:Templates using TemplateData]] زمري ۾ شامل ڪري ٿو.

== استعمال ==
&lt;syntaxhighlight style=&quot;overflow: auto;&quot; lang=&quot;wikitext&quot; line highlight=3&gt;
&lt;!-- سيڪشن هيڊر == Parameters == يا == Usage == پڻ استعمال ڪري سگهجن ٿا --&gt;
== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt; {
...
} &lt;/templatedata&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{TemplateData header|Template name}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪريو جيڪڏهن توهان ڊيفالٽ نالي جي بدران ٻيو نالو ڏيکارڻ چاهيو ٿا. ڊيفالٽ نالو [[Help:Magic words#Variables|&lt;nowiki&gt;{{BASEPAGENAME}}&lt;/nowiki&gt;]] هوندو آهي. &lt;code&gt;Template:&lt;/code&gt; شامل نه ڪريو.

:{|
|{{TemplateData header|Template name}}
|}

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{TemplateData header|nolink=1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪريو جيڪڏهن &quot;TemplateData&quot; لفظ مان وڪي لنڪ هٽائڻو هجي، خاص طور جڏهن اهو اڳ ۾ ئي ٻئي هنڌ لنڪ ٿيل هجي.

:{|
|{{TemplateData header|nolink=1}}
|}

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{TemplateData header|noheader=1}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪريو جيڪڏهن هيڊر جي پهرين جملي کي هٽائڻو هجي.

:{|
|{{TemplateData header|noheader=1}}
|}

== مثال ==
{{elc|Template:User}} لاءِ collapse باڪس استعمال ڪندي:

{{nowiki template demo|code=&lt;nowiki&gt;
{{collapse top|title=TemplateData}}
{{TemplateData header|User}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو يوزر جي يوزر صفحي، ڳالهه ٻولهه صفحي ۽ ڪنٽريبيوشنز ڏانهن لنڪ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ هڪ خاص اطلاع (ping) پڻ ٺاهي ٿو.&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;User name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;description&quot;: &quot;اهو يوزر نالو جنهن ڏانهن لنڪ ۽ اطلاع موڪلڻو آهي.&quot;,
			&quot;aliases&quot;:[&quot;user&quot;]
		},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sister project&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;انگريزي وڪيپيڊيا جي بدران ڪنهن ٻئي سسٽر پروجيڪٽ ڏانهن لنڪ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&quot;
		},
		&quot;lang&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Other language project&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ٻئي ٻولي واري پروجيڪٽ ڏانهن لنڪ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&quot;
		},
		&quot;separator&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Separator&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;لنڪن جي وچ ۾ جدا ڪندڙ تبديل ڪرڻ لاءِ.&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{collapse bottom}}&lt;/nowiki&gt;}}

== پيرا ميٽر ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;{
  &quot;description&quot;: &quot;TemplateData سيڪشن لاءِ مختصر هيڊر شامل ڪري ٿو ۽ صفحي کي [[:Category:Templates using TemplateData]] ۾ شامل ڪري ٿو.&quot;,
  &quot;params&quot;: {
    &quot;1&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;Template name&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;ڊيفالٽ {{BASEPAGENAME}} جي بدران سانچي جو نالو ڏيکارڻ لاءِ.&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    },
    &quot;nolink&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;No link&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن هي پيرا ميٽر ڏنو وڃي ته \&quot;TemplateData\&quot; لفظ مان وڪي لنڪ هٽايو ويندو.&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    },
    &quot;noheader&quot;: {
      &quot;label&quot;: &quot;No header&quot;,
      &quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن هي پيرا ميٽر ڏنو وڃي ته هيڊر جو پهريون جملو هٽايو ويندو.&quot;,
      &quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
      &quot;required&quot;: false
    }
  }
}&lt;/templatedata&gt;

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{clc|Category:Pages using TemplateData header with unknown parameters}}
* {{clc|زمرو:Templates using TemplateData}}

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|TemplateData}}
* {{tl|Crude TemplateData}}
* {{tl|Format TemplateData}}
* {{tl|Template parameter usage}}
* {{tl|TemplateData}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- زمرا هن لائين کان پوءِ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪيڊيٽا ۾ --&gt;
{{DEFAULTSORT:Templatedata Header}}
[[زمرو:TemplateData|Header]]
[[زمرو:Documentation header templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ibm9en3sbi1n2dmhes965qdu89zqr5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:معاشيات جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>93757</id>
    <revision>
      <id>372151</id>
      <parentid>366714</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="letecgbupj6ritrtb9ozt88aydjo3va" xml:space="preserve">
[[زمرو:معاشيات]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>letecgbupj6ritrtb9ozt88aydjo3va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94090</id>
    <revision>
      <id>372070</id>
      <parentid>367832</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="selgmerhmc5cx27sxtboc193v0eh9xa" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:طبيعي ڪيميا]]</text>
      <sha1>selgmerhmc5cx27sxtboc193v0eh9xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Protection banner/documentation</title>
    <ns>828</ns>
    <id>94201</id>
    <revision>
      <id>372119</id>
      <parentid>368105</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7174" sha1="qb4dgi7moorvh1dv5b93ikf4hvz2w4p" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Module rating|protected}}
{{Lua|ماڊيول:Protection banner/config|ماڊيول:File link|ماڊيول:Effective protection level|ماڊيول:Effective protection expiry|ماڊيول:Yesno|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box|ماڊيول:Submit an edit request}}
هي ماڊيول تحفظ وارا بينر ۽ تالو (padlock) آئڪن ٺاهي ٿو جيڪي [[وڪيپيڊيا:تحفظ پاليسي|محفوظ ڪيل صفحن]] جي مٿان ڏيکاريا ويندا آهن. گهڻن استعمال ڪندڙن کي هن ماڊيول کي سڌو استعمال ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي۔

== استعمال ==

صفحن تي تحفظ سانچا شامل ڪرڻ لاءِ توهان {{tl|pp}} سانچو استعمال ڪري سگهو ٿا، يا هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود وڌيڪ مخصوص تحفظ سانچا استعمال ڪرڻ آسان ٿي سگهي ٿو۔

{{protection templates}}

=== وڪي ٽيڪسٽ مان ===

 &amp;#123;{#invoke:Protection banner|main
 | 1        = ''سبب''
 | small    = ''ها/نه''
 | action   = ''ڪارروائي''
 | date     = ''تحفظ جي تاريخ''
 | user     = ''واپرائيندڙ نالو''
 | section  = ''ڳالهه ٻولهه واري صفحي جو سيڪشن نالو''
 | category = ''ها''
 }&amp;#125;

#invoke جو طريقو {{tl|pp}} کان وڌيڪ مخصوص تحفظ سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، اهڙو تحفظ سانچو ٺاهڻ ممڪن آهي جيڪو هميشه تالو آئڪن ڏيکاري، هن ڪوڊ ذريعي:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Protection banner|main|small=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

اهي صفحا جيڪي هن سانچي کي استعمال ڪن ٿا، اهي اڃا به ٻيا پيرا ميٽر جهڙوڪ ''action'' استعمال ڪري سگهن ٿا. پر اهو فقط هڪ سطح تائين ڪم ڪري ٿو؛ جيڪڏهن ڪو صفحو اهڙو سانچو استعمال ڪري جيڪو ٻئي سانچي کي سڏي ۽ ان ۾ مٿيون ڪوڊ هجي، ته پوءِ ''action'' جهڙا پيرا ميٽر پاڻمرادو ڪم نه ڪندا۔

'''''نوٽ:''' هاڻي توهان کي expiry ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ڇو ته اهو هر حالت ۾ پاڻمرادو حاصل ڪيو ويندو آهي۔''

=== Lua مان ===

پهريان ماڊيول لوڊ ڪريو۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local mProtectionBanner = require('Module:Protection banner')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پوءِ _main فنڪشن استعمال ڪري تحفظ بينر ٺاهي سگهجن ٿا۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
mProtectionBanner._main(args, cfg, titleObj)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

&lt;var&gt;args&lt;/var&gt; دليلن (arguments) جي جدول آهي جيڪا ماڊيول ڏانهن موڪلي ويندي. هن جدول لاءِ ممڪن ڪنجيون ۽ قدر ڏسڻ لاءِ [[#Parameters|پيرا ميٽر سيڪشن]] ڏسو.  
&lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; صرف جاچ لاءِ آهن؛ &lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; هڪ ڪسٽم config جدول ڏئي ٿو جيڪو [[Module:Protection banner/config]] جي بدران استعمال ٿيندو، ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; موجوده عنوان جي بدران mw.title آبجڪٽ ڏئي ٿو.  
&lt;var&gt;args&lt;/var&gt;، &lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; سڀ اختياري آهن۔

== پيرا ميٽر ==

سڀ پيرا ميٽر اختياري آهن۔

* '''1''' – صفحي کي محفوظ ڪرڻ جو سبب. جيڪڏهن ڏنو وڃي ته اهو [[#Reasons|سببن واري جدول]] ۾ ڏنل قدرن مان هڪ هجڻ گهرجي۔
* '''small''' – جيڪڏهن &quot;yes&quot;، &quot;y&quot;، &quot;1&quot; يا &quot;true&quot; ڏنو وڃي ته مڪمل تحفظ بينر بدران رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو۔
* '''action''' – تحفظ جي ڪارروائي. هنن مان هڪ هجڻ گهرجي:  
  &quot;edit&quot; (عام تحفظ)،  
  &quot;move&quot; (منتقلي تحفظ)،  
  &quot;autoreview&quot; (pending changes).  
  ڊفالٽ قدر &quot;edit&quot; آهي۔
* '''date''' – تحفظ جي تاريخ. هي تاريخ [[mw:Help:Extension:ParserFunctions##time|#time parser function]] جي ٻئي پيرا ميٽر لاءِ صحيح هجڻ گهرجي۔
* '''user''' – واپرائيندڙ جو نالو جنهن لاءِ لنڪ ٺاهيا ويندا۔
* '''section''' – ڳالهه ٻولهه واري صفحي جو سيڪشن جتي بحث هلي رهيو آهي۔
* '''category''' – جيڪڏهن &quot;no&quot;، &quot;n&quot;، &quot;0&quot; يا &quot;false&quot; هجي ته زمرا شامل نه ڪيا ويندا۔
* '''catonly''' – جيڪڏهن &quot;yes&quot;، &quot;y&quot;، &quot;1&quot; يا &quot;true&quot; هجي ته صرف تحفظ وارا زمرا موٽايا ويندا، بينر يا تالو نه ڏيکاريو ويندو۔

== سبب ==

هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود سبب ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪارروائيون ڏيکاريل آهن۔

{{#invoke:Protection banner/documentation|reasonTable}}

== غلطيون ==

هيٺ ڪجهه عام غلطيون ۽ انهن جا حل ڏنل آهن۔

=== غلط تحفظ تاريخ ===

{{error|Error: invalid protection date (&quot;abc&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن {{para|date}} ۾ ڏنل تاريخ صحيح نه هوندي. جيڪڏهن پڪ نه هجي ته &quot;dd Month YYYY&quot; واري فارميٽ استعمال ڪريو، مثال:
&quot;{{#time:j F Y|+ 1 week}}&quot;

=== غلط ڪارروائي ===

{{error|Error: invalid action (&quot;abc&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن غلط تحفظ ڪارروائي ڏني ويندي. صحيح ڪارروائيون فقط ٽي آهن:
&lt;code&gt;edit&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;move&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;autoreview&lt;/code&gt;۔

=== سبب ۾ pipe ڪردار استعمال نٿو ڪري سگهجي ===

{{error|Error: reasons cannot contain the pipe character (&quot;&amp;#124;&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن سبب ۾ &quot;|&quot; ڪردار استعمال ڪيو وڃي. مهرباني ڪري پڪ ڪريو ته اوهان غلطي سان {{tl|!}} استعمال نه ڪيو آهي۔

=== ٻيون غلطيون ===

جيڪڏهن مٿين کان سواءِ ٻي غلطي اچي ته ممڪن آهي ماڊيول ۾ بگ هجي يا config ۾ غلطي هجي. اهڙي حالت ۾ [[Module talk:Protection banner]] تي پيغام ڇڏيو۔

== فني تفصيل ==

هي ماڊيول [[Module:Protection banner/config]] مان config ڊيٽا استعمال ڪري ٿو. ماڊيول جو گهڻو رويو اتي تبديل ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان اهو مختلف وڪيز ۽ ٻولين لاءِ آساني سان استعمال لائق بڻجي ٿو۔

عام جاچ ڪيس هتي موجود آهن:
[[w:en:Module:Protection banner/testcases|Module:Protection banner/testcases]]

۽ config سان لاڳاپيل جاچ ڪيس:
[[w:en:Module:Protection banner/config/testcases|Module:Protection banner/config/testcases]]

بگ رپورٽ يا نيون خاصيتون گهرڻ لاءِ:
[[w:en:Module talk:Protection banner|ماڊيول جي ڳالهه ٻولهه وارو صفحو]]

&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو ۽ بين الويڪي لنڪ وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو. --&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qb4dgi7moorvh1dv5b93ikf4hvz2w4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372120</id>
      <parentid>372119</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ماڊيول:Protection banner/doc]] کي [[ماڊيول:Protection banner/documentation]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7174" sha1="qb4dgi7moorvh1dv5b93ikf4hvz2w4p" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Module rating|protected}}
{{Lua|ماڊيول:Protection banner/config|ماڊيول:File link|ماڊيول:Effective protection level|ماڊيول:Effective protection expiry|ماڊيول:Yesno|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box|ماڊيول:Submit an edit request}}
هي ماڊيول تحفظ وارا بينر ۽ تالو (padlock) آئڪن ٺاهي ٿو جيڪي [[وڪيپيڊيا:تحفظ پاليسي|محفوظ ڪيل صفحن]] جي مٿان ڏيکاريا ويندا آهن. گهڻن استعمال ڪندڙن کي هن ماڊيول کي سڌو استعمال ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي۔

== استعمال ==

صفحن تي تحفظ سانچا شامل ڪرڻ لاءِ توهان {{tl|pp}} سانچو استعمال ڪري سگهو ٿا، يا هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود وڌيڪ مخصوص تحفظ سانچا استعمال ڪرڻ آسان ٿي سگهي ٿو۔

{{protection templates}}

=== وڪي ٽيڪسٽ مان ===

 &amp;#123;{#invoke:Protection banner|main
 | 1        = ''سبب''
 | small    = ''ها/نه''
 | action   = ''ڪارروائي''
 | date     = ''تحفظ جي تاريخ''
 | user     = ''واپرائيندڙ نالو''
 | section  = ''ڳالهه ٻولهه واري صفحي جو سيڪشن نالو''
 | category = ''ها''
 }&amp;#125;

#invoke جو طريقو {{tl|pp}} کان وڌيڪ مخصوص تحفظ سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور، اهڙو تحفظ سانچو ٺاهڻ ممڪن آهي جيڪو هميشه تالو آئڪن ڏيکاري، هن ڪوڊ ذريعي:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#invoke:Protection banner|main|small=yes}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

اهي صفحا جيڪي هن سانچي کي استعمال ڪن ٿا، اهي اڃا به ٻيا پيرا ميٽر جهڙوڪ ''action'' استعمال ڪري سگهن ٿا. پر اهو فقط هڪ سطح تائين ڪم ڪري ٿو؛ جيڪڏهن ڪو صفحو اهڙو سانچو استعمال ڪري جيڪو ٻئي سانچي کي سڏي ۽ ان ۾ مٿيون ڪوڊ هجي، ته پوءِ ''action'' جهڙا پيرا ميٽر پاڻمرادو ڪم نه ڪندا۔

'''''نوٽ:''' هاڻي توهان کي expiry ڏيڻ جي ضرورت نه آهي، ڇو ته اهو هر حالت ۾ پاڻمرادو حاصل ڪيو ويندو آهي۔''

=== Lua مان ===

پهريان ماڊيول لوڊ ڪريو۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local mProtectionBanner = require('Module:Protection banner')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پوءِ _main فنڪشن استعمال ڪري تحفظ بينر ٺاهي سگهجن ٿا۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
mProtectionBanner._main(args, cfg, titleObj)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

&lt;var&gt;args&lt;/var&gt; دليلن (arguments) جي جدول آهي جيڪا ماڊيول ڏانهن موڪلي ويندي. هن جدول لاءِ ممڪن ڪنجيون ۽ قدر ڏسڻ لاءِ [[#Parameters|پيرا ميٽر سيڪشن]] ڏسو.  
&lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; صرف جاچ لاءِ آهن؛ &lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; هڪ ڪسٽم config جدول ڏئي ٿو جيڪو [[Module:Protection banner/config]] جي بدران استعمال ٿيندو، ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; موجوده عنوان جي بدران mw.title آبجڪٽ ڏئي ٿو.  
&lt;var&gt;args&lt;/var&gt;، &lt;var&gt;cfg&lt;/var&gt; ۽ &lt;var&gt;titleObj&lt;/var&gt; سڀ اختياري آهن۔

== پيرا ميٽر ==

سڀ پيرا ميٽر اختياري آهن۔

* '''1''' – صفحي کي محفوظ ڪرڻ جو سبب. جيڪڏهن ڏنو وڃي ته اهو [[#Reasons|سببن واري جدول]] ۾ ڏنل قدرن مان هڪ هجڻ گهرجي۔
* '''small''' – جيڪڏهن &quot;yes&quot;، &quot;y&quot;، &quot;1&quot; يا &quot;true&quot; ڏنو وڃي ته مڪمل تحفظ بينر بدران رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو۔
* '''action''' – تحفظ جي ڪارروائي. هنن مان هڪ هجڻ گهرجي:  
  &quot;edit&quot; (عام تحفظ)،  
  &quot;move&quot; (منتقلي تحفظ)،  
  &quot;autoreview&quot; (pending changes).  
  ڊفالٽ قدر &quot;edit&quot; آهي۔
* '''date''' – تحفظ جي تاريخ. هي تاريخ [[mw:Help:Extension:ParserFunctions##time|#time parser function]] جي ٻئي پيرا ميٽر لاءِ صحيح هجڻ گهرجي۔
* '''user''' – واپرائيندڙ جو نالو جنهن لاءِ لنڪ ٺاهيا ويندا۔
* '''section''' – ڳالهه ٻولهه واري صفحي جو سيڪشن جتي بحث هلي رهيو آهي۔
* '''category''' – جيڪڏهن &quot;no&quot;، &quot;n&quot;، &quot;0&quot; يا &quot;false&quot; هجي ته زمرا شامل نه ڪيا ويندا۔
* '''catonly''' – جيڪڏهن &quot;yes&quot;، &quot;y&quot;، &quot;1&quot; يا &quot;true&quot; هجي ته صرف تحفظ وارا زمرا موٽايا ويندا، بينر يا تالو نه ڏيکاريو ويندو۔

== سبب ==

هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود سبب ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪارروائيون ڏيکاريل آهن۔

{{#invoke:Protection banner/documentation|reasonTable}}

== غلطيون ==

هيٺ ڪجهه عام غلطيون ۽ انهن جا حل ڏنل آهن۔

=== غلط تحفظ تاريخ ===

{{error|Error: invalid protection date (&quot;abc&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن {{para|date}} ۾ ڏنل تاريخ صحيح نه هوندي. جيڪڏهن پڪ نه هجي ته &quot;dd Month YYYY&quot; واري فارميٽ استعمال ڪريو، مثال:
&quot;{{#time:j F Y|+ 1 week}}&quot;

=== غلط ڪارروائي ===

{{error|Error: invalid action (&quot;abc&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن غلط تحفظ ڪارروائي ڏني ويندي. صحيح ڪارروائيون فقط ٽي آهن:
&lt;code&gt;edit&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;move&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;autoreview&lt;/code&gt;۔

=== سبب ۾ pipe ڪردار استعمال نٿو ڪري سگهجي ===

{{error|Error: reasons cannot contain the pipe character (&quot;&amp;#124;&quot;)}}

هي غلطي تڏهن ايندي جڏهن سبب ۾ &quot;|&quot; ڪردار استعمال ڪيو وڃي. مهرباني ڪري پڪ ڪريو ته اوهان غلطي سان {{tl|!}} استعمال نه ڪيو آهي۔

=== ٻيون غلطيون ===

جيڪڏهن مٿين کان سواءِ ٻي غلطي اچي ته ممڪن آهي ماڊيول ۾ بگ هجي يا config ۾ غلطي هجي. اهڙي حالت ۾ [[Module talk:Protection banner]] تي پيغام ڇڏيو۔

== فني تفصيل ==

هي ماڊيول [[Module:Protection banner/config]] مان config ڊيٽا استعمال ڪري ٿو. ماڊيول جو گهڻو رويو اتي تبديل ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان اهو مختلف وڪيز ۽ ٻولين لاءِ آساني سان استعمال لائق بڻجي ٿو۔

عام جاچ ڪيس هتي موجود آهن:
[[w:en:Module:Protection banner/testcases|Module:Protection banner/testcases]]

۽ config سان لاڳاپيل جاچ ڪيس:
[[w:en:Module:Protection banner/config/testcases|Module:Protection banner/config/testcases]]

بگ رپورٽ يا نيون خاصيتون گهرڻ لاءِ:
[[w:en:Module talk:Protection banner|ماڊيول جي ڳالهه ٻولهه وارو صفحو]]

&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
&lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو ۽ بين الويڪي لنڪ وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو. --&gt;
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qb4dgi7moorvh1dv5b93ikf4hvz2w4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فلسطيني راڪيٽ هٿيار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94663</id>
    <revision>
      <id>372036</id>
      <parentid>370204</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="nbp7w9phpsjgoqcia0nekyg5brcohqd" xml:space="preserve">[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]]</text>
      <sha1>nbp7w9phpsjgoqcia0nekyg5brcohqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:راڪيٽ هٿيار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94672</id>
    <revision>
      <id>372035</id>
      <parentid>370239</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="48aqkln0ccb1p9j8756z6p2fddosvpx" xml:space="preserve">
[[زمرو:راڪيٽ]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]</text>
      <sha1>48aqkln0ccb1p9j8756z6p2fddosvpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يهودين جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94821</id>
    <revision>
      <id>372177</id>
      <parentid>371760</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205141" sha1="l8wyofchevk6ifetm4gyzrz213uegsw" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

=== قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون ===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

The Kingdom of Israel was the more prosperous of the two kingdoms and soon developed into a regional power. During the days of the [[Omride Dynasty|Omride dynasty]], it controlled [[Samaria]], [[Galilee]], the upper [[Jordan Valley]], the [[Sharon plain|Sharon]] and large parts of the [[Transjordan (region)|Transjordan]]. [[Samaria (ancient city)|Samaria]], the capital, was home to one of the largest Iron Age palaces in the Levant. 

The kingdom of Israel was destroyed {{cx|720 BCE}}, when it was [[Samerina|conquered]] by the [[Neo-Assyrian Empire]].

The Kingdom of Judah, with its capital in [[Jerusalem]], controlled the [[Judaean Mountains]], the [[Shephelah]], the [[Judaean Desert]] and parts of the [[Negev]]. After the fall of Israel, Judah became a [[client state]] of the Neo-Assyrian Empire. In the 7th century BCE, the kingdom's population increased greatly, prospering under [[Neo-Assyrian Empire|Assyrian]] [[Vassal state|vassalage]], despite [[Hezekiah#Assyrian invasion|Hezekiah's revolt]] against the Assyrian king [[Sennacherib]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

In the beginning of the 5th century, the [[Emperor Theodosius]] issued a set of decrees establishing official persecution of Jews. Jews were not allowed to own slaves, build new synagogues, hold public office or try cases between a Jew and a non-Jew. Intermarriage between Jew and non-Jew was made a capital offence, as was the conversion of Christians to Judaism. Theodosius did away with the [[Sanhedrin]] and abolished the post of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. Under the [[Emperor Justinian]], the authorities further restricted the civil rights of Jews,&lt;ref&gt;Cod., I., v. 12&lt;/ref&gt; and threatened their religious privileges.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; The emperor interfered in the internal affairs of the synagogue,&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; and forbade, for instance, the use of the Hebrew language in divine worship. Those who disobeyed the restrictions were threatened with corporal penalties, exile, and loss of property. The Jews at Borium, not far from Syrtis Major, who resisted the Byzantine general [[Belisarius]] in his campaign against the [[Vandals]], were forced to embrace Christianity, and their synagogue was converted to a church.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

Justinian and his successors had concerns outside the province of Judea, and he had insufficient troops to enforce these regulations. As a result, the 5th century was a period when a wave of new synagogues were built, many with beautiful mosaic floors. Jews adopted the rich art forms of the Byzantine culture. Jewish mosaics of the period portray people, animals, menorahs, zodiacs, and Biblical characters. Excellent examples of these synagogue floors have been found at Beit Alpha (which includes the scene of Abraham sacrificing a ram instead of his son Isaac along with a zodiac), Tiberius, Beit Shean, and Tzippori.

The precarious existence of Jews under Byzantine rule did not long endure, largely due to the explosion of the Muslim religion out of the remote Arabian peninsula (where large populations of Jews resided, see [[History of the Jews under Muslim Rule]] for more). The [[Muslim]] [[Caliphate]] ejected the Byzantines from the Holy Land (or the Levant, defined as modern Israel, Jordan, Lebanon and Syria) within a few years of their victory at the [[Battle of Yarmouk]] in 636. Numerous Jews fled the remaining Byzantine territories in favour of residence in the Caliphate over the subsequent centuries.

The size of the Jewish community in the Byzantine Empire was not affected by attempts by some emperors to forcibly convert the Jews of Anatolia to Christianity, as these attempts met with very little success.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; Historians continue to research the status of the Jews in Asia Minor under Byzantine rule. (for a sample of views, see, for instance, J. Starr ''The Jews in the Byzantine Empire, 641–1204''; S. Bowman, ''The Jews of Byzantium''; R. Jenkins ''Byzantium''; Averil Cameron, &quot;Byzantines and Jews: Recent Work on Early Byzantium&quot;, ''Byzantine and Modern Greek Studies'' 20 (1996)). No systematic persecution of the type endemic at that time in Western Europe (pogroms, the stake, mass [[Expulsions and exoduses of Jews|expulsions]], etc.) has been recorded in Byzantium.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt; Much of the Jewish population of Constantinople remained in place after the conquest of the city by [[Mehmet II]].{{citation needed|date=November 2013}}

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|Mosaic pavement recovered from the [[Hamat Gader]] synagogue (5th or 6th century)
&lt;/gallery&gt;

=== Diaspora communities ===
[[File:Arrival of the Jewish pilgrims at Coachin, A.D. 68.jpg|thumb|Arrival of the Jewish pilgrims at Cochin, 68 CE]]
Cochin Jewish tradition holds that the roots of their community go back to the arrival of Jews at [[Kodungallur|Shingly]] in 72 CE, after the [[Destruction of the Second Temple]]. It also states that a Jewish kingdom, understood to mean the granting of autonomy by a local [[Tamils|Tamil]] king, [[Cheraman Perumal Nayanar]], to the community, under their leader Joseph Rabban, in 379 CE. The first synagogue there was built in 1568. The legend of the founding of Indian [[Christianity in Kerala]] by [[Thomas the Apostle]] relates that on his arrival there, he encountered a local girl who understood Hebrew.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

Perhaps in the 4th century, the [[Kingdom of Semien]], a Jewish nation in modern [[Beta Israel|Ethiopia]] was established, lasting until the 17th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>l8wyofchevk6ifetm4gyzrz213uegsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372179</id>
      <parentid>372177</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204693" sha1="m87pdvdoapul8z5derqsd2lr88r81m1" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

In the beginning of the 5th century, the [[Emperor Theodosius]] issued a set of decrees establishing official persecution of Jews. Jews were not allowed to own slaves, build new synagogues, hold public office or try cases between a Jew and a non-Jew. Intermarriage between Jew and non-Jew was made a capital offence, as was the conversion of Christians to Judaism. Theodosius did away with the [[Sanhedrin]] and abolished the post of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. Under the [[Emperor Justinian]], the authorities further restricted the civil rights of Jews,&lt;ref&gt;Cod., I., v. 12&lt;/ref&gt; and threatened their religious privileges.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; The emperor interfered in the internal affairs of the synagogue,&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; and forbade, for instance, the use of the Hebrew language in divine worship. Those who disobeyed the restrictions were threatened with corporal penalties, exile, and loss of property. The Jews at Borium, not far from Syrtis Major, who resisted the Byzantine general [[Belisarius]] in his campaign against the [[Vandals]], were forced to embrace Christianity, and their synagogue was converted to a church.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

Justinian and his successors had concerns outside the province of Judea, and he had insufficient troops to enforce these regulations. As a result, the 5th century was a period when a wave of new synagogues were built, many with beautiful mosaic floors. Jews adopted the rich art forms of the Byzantine culture. Jewish mosaics of the period portray people, animals, menorahs, zodiacs, and Biblical characters. Excellent examples of these synagogue floors have been found at Beit Alpha (which includes the scene of Abraham sacrificing a ram instead of his son Isaac along with a zodiac), Tiberius, Beit Shean, and Tzippori.

The precarious existence of Jews under Byzantine rule did not long endure, largely due to the explosion of the Muslim religion out of the remote Arabian peninsula (where large populations of Jews resided, see [[History of the Jews under Muslim Rule]] for more). The [[Muslim]] [[Caliphate]] ejected the Byzantines from the Holy Land (or the Levant, defined as modern Israel, Jordan, Lebanon and Syria) within a few years of their victory at the [[Battle of Yarmouk]] in 636. Numerous Jews fled the remaining Byzantine territories in favour of residence in the Caliphate over the subsequent centuries.

The size of the Jewish community in the Byzantine Empire was not affected by attempts by some emperors to forcibly convert the Jews of Anatolia to Christianity, as these attempts met with very little success.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; Historians continue to research the status of the Jews in Asia Minor under Byzantine rule. (for a sample of views, see, for instance, J. Starr ''The Jews in the Byzantine Empire, 641–1204''; S. Bowman, ''The Jews of Byzantium''; R. Jenkins ''Byzantium''; Averil Cameron, &quot;Byzantines and Jews: Recent Work on Early Byzantium&quot;, ''Byzantine and Modern Greek Studies'' 20 (1996)). No systematic persecution of the type endemic at that time in Western Europe (pogroms, the stake, mass [[Expulsions and exoduses of Jews|expulsions]], etc.) has been recorded in Byzantium.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt; Much of the Jewish population of Constantinople remained in place after the conquest of the city by [[Mehmet II]].{{citation needed|date=November 2013}}

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|Mosaic pavement recovered from the [[Hamat Gader]] synagogue (5th or 6th century)
&lt;/gallery&gt;

=== Diaspora communities ===
[[File:Arrival of the Jewish pilgrims at Coachin, A.D. 68.jpg|thumb|Arrival of the Jewish pilgrims at Cochin, 68 CE]]
Cochin Jewish tradition holds that the roots of their community go back to the arrival of Jews at [[Kodungallur|Shingly]] in 72 CE, after the [[Destruction of the Second Temple]]. It also states that a Jewish kingdom, understood to mean the granting of autonomy by a local [[Tamils|Tamil]] king, [[Cheraman Perumal Nayanar]], to the community, under their leader Joseph Rabban, in 379 CE. The first synagogue there was built in 1568. The legend of the founding of Indian [[Christianity in Kerala]] by [[Thomas the Apostle]] relates that on his arrival there, he encountered a local girl who understood Hebrew.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

Perhaps in the 4th century, the [[Kingdom of Semien]], a Jewish nation in modern [[Beta Israel|Ethiopia]] was established, lasting until the 17th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>m87pdvdoapul8z5derqsd2lr88r81m1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372213</id>
      <parentid>372179</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205010" sha1="h6e0bwd3ka8yhssktxmmcf92z0kunaa" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

In the beginning of the 5th century, the [[Emperor Theodosius]] issued a set of decrees establishing official persecution of Jews. Jews were not allowed to own slaves, build new synagogues, hold public office or try cases between a Jew and a non-Jew. Intermarriage between Jew and non-Jew was made a capital offence, as was the conversion of Christians to Judaism. Theodosius did away with the [[Sanhedrin]] and abolished the post of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. Under the [[Emperor Justinian]], the authorities further restricted the civil rights of Jews,&lt;ref&gt;Cod., I., v. 12&lt;/ref&gt; and threatened their religious privileges.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; The emperor interfered in the internal affairs of the synagogue,&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; and forbade, for instance, the use of the Hebrew language in divine worship. Those who disobeyed the restrictions were threatened with corporal penalties, exile, and loss of property. The Jews at Borium, not far from Syrtis Major, who resisted the Byzantine general [[Belisarius]] in his campaign against the [[Vandals]], were forced to embrace Christianity, and their synagogue was converted to a church.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

Justinian and his successors had concerns outside the province of Judea, and he had insufficient troops to enforce these regulations. As a result, the 5th century was a period when a wave of new synagogues were built, many with beautiful mosaic floors. Jews adopted the rich art forms of the Byzantine culture. Jewish mosaics of the period portray people, animals, menorahs, zodiacs, and Biblical characters. Excellent examples of these synagogue floors have been found at Beit Alpha (which includes the scene of Abraham sacrificing a ram instead of his son Isaac along with a zodiac), Tiberius, Beit Shean, and Tzippori.

The precarious existence of Jews under Byzantine rule did not long endure, largely due to the explosion of the Muslim religion out of the remote Arabian peninsula (where large populations of Jews resided, see [[History of the Jews under Muslim Rule]] for more). The [[Muslim]] [[Caliphate]] ejected the Byzantines from the Holy Land (or the Levant, defined as modern Israel, Jordan, Lebanon and Syria) within a few years of their victory at the [[Battle of Yarmouk]] in 636. Numerous Jews fled the remaining Byzantine territories in favour of residence in the Caliphate over the subsequent centuries.

The size of the Jewish community in the Byzantine Empire was not affected by attempts by some emperors to forcibly convert the Jews of Anatolia to Christianity, as these attempts met with very little success.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; Historians continue to research the status of the Jews in Asia Minor under Byzantine rule. (for a sample of views, see, for instance, J. Starr ''The Jews in the Byzantine Empire, 641–1204''; S. Bowman, ''The Jews of Byzantium''; R. Jenkins ''Byzantium''; Averil Cameron, &quot;Byzantines and Jews: Recent Work on Early Byzantium&quot;, ''Byzantine and Modern Greek Studies'' 20 (1996)). No systematic persecution of the type endemic at that time in Western Europe (pogroms, the stake, mass [[Expulsions and exoduses of Jews|expulsions]], etc.) has been recorded in Byzantium.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt; Much of the Jewish population of Constantinople remained in place after the conquest of the city by [[Mehmet II]].{{citation needed|date=November 2013}}

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|Mosaic pavement recovered from the [[Hamat Gader]] synagogue (5th or 6th century)
&lt;/gallery&gt;

=== ڊاسپورا برادريون ===
ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال &lt;small&gt;379&lt;/small&gt; عيسوي ۾، اتي پهريون عبادتگاهه سال &lt;small&gt;1668ع&lt;/small&gt; ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>h6e0bwd3ka8yhssktxmmcf92z0kunaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372215</id>
      <parentid>372213</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205059" sha1="p9gb40wsc2t1x5kccu5runvil46fi5a" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

In the beginning of the 5th century, the [[Emperor Theodosius]] issued a set of decrees establishing official persecution of Jews. Jews were not allowed to own slaves, build new synagogues, hold public office or try cases between a Jew and a non-Jew. Intermarriage between Jew and non-Jew was made a capital offence, as was the conversion of Christians to Judaism. Theodosius did away with the [[Sanhedrin]] and abolished the post of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. Under the [[Emperor Justinian]], the authorities further restricted the civil rights of Jews,&lt;ref&gt;Cod., I., v. 12&lt;/ref&gt; and threatened their religious privileges.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; The emperor interfered in the internal affairs of the synagogue,&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; and forbade, for instance, the use of the Hebrew language in divine worship. Those who disobeyed the restrictions were threatened with corporal penalties, exile, and loss of property. The Jews at Borium, not far from Syrtis Major, who resisted the Byzantine general [[Belisarius]] in his campaign against the [[Vandals]], were forced to embrace Christianity, and their synagogue was converted to a church.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

Justinian and his successors had concerns outside the province of Judea, and he had insufficient troops to enforce these regulations. As a result, the 5th century was a period when a wave of new synagogues were built, many with beautiful mosaic floors. Jews adopted the rich art forms of the Byzantine culture. Jewish mosaics of the period portray people, animals, menorahs, zodiacs, and Biblical characters. Excellent examples of these synagogue floors have been found at Beit Alpha (which includes the scene of Abraham sacrificing a ram instead of his son Isaac along with a zodiac), Tiberius, Beit Shean, and Tzippori.

The precarious existence of Jews under Byzantine rule did not long endure, largely due to the explosion of the Muslim religion out of the remote Arabian peninsula (where large populations of Jews resided, see [[History of the Jews under Muslim Rule]] for more). The [[Muslim]] [[Caliphate]] ejected the Byzantines from the Holy Land (or the Levant, defined as modern Israel, Jordan, Lebanon and Syria) within a few years of their victory at the [[Battle of Yarmouk]] in 636. Numerous Jews fled the remaining Byzantine territories in favour of residence in the Caliphate over the subsequent centuries.

The size of the Jewish community in the Byzantine Empire was not affected by attempts by some emperors to forcibly convert the Jews of Anatolia to Christianity, as these attempts met with very little success.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; Historians continue to research the status of the Jews in Asia Minor under Byzantine rule. (for a sample of views, see, for instance, J. Starr ''The Jews in the Byzantine Empire, 641–1204''; S. Bowman, ''The Jews of Byzantium''; R. Jenkins ''Byzantium''; Averil Cameron, &quot;Byzantines and Jews: Recent Work on Early Byzantium&quot;, ''Byzantine and Modern Greek Studies'' 20 (1996)). No systematic persecution of the type endemic at that time in Western Europe (pogroms, the stake, mass [[Expulsions and exoduses of Jews|expulsions]], etc.) has been recorded in Byzantium.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt; Much of the Jewish population of Constantinople remained in place after the conquest of the city by [[Mehmet II]].{{citation needed|date=November 2013}}

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه (&lt;small&gt;5 هين يا 6 هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

=== ڊاسپورا برادريون ===
ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال &lt;small&gt;379&lt;/small&gt; عيسوي ۾، اتي پهريون عبادتگاهه سال &lt;small&gt;1668ع&lt;/small&gt; ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>p9gb40wsc2t1x5kccu5runvil46fi5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372216</id>
      <parentid>372215</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205057" sha1="023rolrsuer38hmo5lo25vttw4bkg9f" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

In the beginning of the 5th century, the [[Emperor Theodosius]] issued a set of decrees establishing official persecution of Jews. Jews were not allowed to own slaves, build new synagogues, hold public office or try cases between a Jew and a non-Jew. Intermarriage between Jew and non-Jew was made a capital offence, as was the conversion of Christians to Judaism. Theodosius did away with the [[Sanhedrin]] and abolished the post of [[Nasi (Hebrew title)|Nasi]]. Under the [[Emperor Justinian]], the authorities further restricted the civil rights of Jews,&lt;ref&gt;Cod., I., v. 12&lt;/ref&gt; and threatened their religious privileges.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; The emperor interfered in the internal affairs of the synagogue,&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; and forbade, for instance, the use of the Hebrew language in divine worship. Those who disobeyed the restrictions were threatened with corporal penalties, exile, and loss of property. The Jews at Borium, not far from Syrtis Major, who resisted the Byzantine general [[Belisarius]] in his campaign against the [[Vandals]], were forced to embrace Christianity, and their synagogue was converted to a church.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

Justinian and his successors had concerns outside the province of Judea, and he had insufficient troops to enforce these regulations. As a result, the 5th century was a period when a wave of new synagogues were built, many with beautiful mosaic floors. Jews adopted the rich art forms of the Byzantine culture. Jewish mosaics of the period portray people, animals, menorahs, zodiacs, and Biblical characters. Excellent examples of these synagogue floors have been found at Beit Alpha (which includes the scene of Abraham sacrificing a ram instead of his son Isaac along with a zodiac), Tiberius, Beit Shean, and Tzippori.

The precarious existence of Jews under Byzantine rule did not long endure, largely due to the explosion of the Muslim religion out of the remote Arabian peninsula (where large populations of Jews resided, see [[History of the Jews under Muslim Rule]] for more). The [[Muslim]] [[Caliphate]] ejected the Byzantines from the Holy Land (or the Levant, defined as modern Israel, Jordan, Lebanon and Syria) within a few years of their victory at the [[Battle of Yarmouk]] in 636. Numerous Jews fled the remaining Byzantine territories in favour of residence in the Caliphate over the subsequent centuries.

The size of the Jewish community in the Byzantine Empire was not affected by attempts by some emperors to forcibly convert the Jews of Anatolia to Christianity, as these attempts met with very little success.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; Historians continue to research the status of the Jews in Asia Minor under Byzantine rule. (for a sample of views, see, for instance, J. Starr ''The Jews in the Byzantine Empire, 641–1204''; S. Bowman, ''The Jews of Byzantium''; R. Jenkins ''Byzantium''; Averil Cameron, &quot;Byzantines and Jews: Recent Work on Early Byzantium&quot;, ''Byzantine and Modern Greek Studies'' 20 (1996)). No systematic persecution of the type endemic at that time in Western Europe (pogroms, the stake, mass [[Expulsions and exoduses of Jews|expulsions]], etc.) has been recorded in Byzantium.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt; Much of the Jewish population of Constantinople remained in place after the conquest of the city by [[Mehmet II]].{{citation needed|date=November 2013}}

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه (&lt;small&gt;5 هين يا 6 هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

=== ڊاسپورا برادريون ===
ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال &lt;small&gt;379&lt;/small&gt; عيسوي ۾، اتي پهريون سائناگوگ سال &lt;small&gt;1668ع&lt;/small&gt; ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>023rolrsuer38hmo5lo25vttw4bkg9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372225</id>
      <parentid>372216</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206123" sha1="gr5oavrjkwn70h5izxlrr7bpp9vc5fq" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== Byzantine period (324–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in the Byzantine Empire}}

Jews were also widespread throughout the Roman Empire, and this carried on to a lesser extent in the period of Byzantine rule in the central and eastern Mediterranean. The militant and exclusive Christianity and [[caesaropapism]] of the [[Byzantine Empire]] did not treat Jews well, and the condition and influence of diaspora Jews in the Empire declined dramatically.

It was official Christian policy to convert Jews to Christianity, and the Christian leadership used the official power of Rome in their attempts. In 351 CE the Jews revolted against the added pressures of their governor, [[Constantius Gallus]]. Gallus put down the revolt and destroyed the major cities in the Galilee area where the revolt had started. Tzippori and Lydda (site of two of the major legal academies) never recovered.

In this period, the Nasi in Tiberias, [[Hillel II]], created an official calendar, which needed no monthly sightings of the moon. The months were set, and the calendar needed no further authority from Judea. At about the same time, the Jewish academy at Tiberius began to collate the combined Mishnah, [[braitot]], explanations, and interpretations developed by generations of scholars who studied after the death of [[Judah HaNasi]]. The text was organized according to the order of the Mishna: each paragraph of Mishnah was followed by a compilation of all of the interpretations, stories, and responses associated with that Mishnah. This text is called the ''[[Jerusalem Talmud]].''

The Jews of Judea received a brief respite from official persecution during the rule of the Emperor [[Julian the Apostate]]. Julian's policy was to return the Roman Empire to Hellenism, and he encouraged the Jews to rebuild Jerusalem. As Julian's rule lasted only from 361 to 363, the Jews could not rebuild sufficiently before Roman Christian rule was restored over the Empire. Beginning in 398 with the consecration of [[St. John Chrysostom]] as [[Patriarch]], Christian rhetoric against Jews grew sharper; he preached sermons with titles such as &quot;Against the Jews&quot; and &quot;On the Statues, Homily 17&quot;, in which John preaches against &quot;the Jewish sickness&quot;.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; Such heated language contributed to a climate of Christian distrust and hate toward the large Jewish settlements, such as those in [[Antioch]] and [[Constantinople]].

پنجين صدي جي شروعات ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسيس يهودين مٿان سرڪاري طور تي ظلم کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪجهه فرمان جاري ڪيا. يهودين کي غلام رکڻ، نوان عبادتگاهه ٺاهڻ، سرڪاري عهدو رکڻ يا يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ ڪيس هلائڻ جي اجازت نه هئي، يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ شادي کي موت جي سزا قرار ڏنو ويو، جنهن جو مقصد عيسائين کي يهوديت ۾ تبديل ڪرڻ هو. ٿيوڊوسيس يهودي ڪائونسل کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ناسي جي عهدي کي ختم ڪري ڇڏيو. شهنشاهه جسٽينين جي دور ۾، اختيارين يهودين جي شهري حقن کي وڌيڪ محدود ڪيو ۽ انهن جي مذهبي مراعات کي ختم ڪيو.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; شهنشاهه سائناگوگ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت ڪئي، مثال طور، الاهي عبادت ۾ عبراني ٻولي جي استعمال کان منع ڪئي ۽ جنهن پابندين جي نافرماني ڪئي انهن کي جسماني سزا، جلاوطني ۽ ملڪيت جي نقصان جي ڌمڪي ڏني وئي.&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; بوريم ۾ يهودين، جنهن ونڊالن جي خلاف مهم ۾ بازنطيني جنرل بيليساريس جي مزاحمت ڪئي، کي عيسائيت قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ انهن جي سائناگوگن کي چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

جسٽينين ۽ سندس جانشين کي يهوديه صوبي کان ٻاهر خدشن جي باوجود، انهن ضابطن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ هن وٽ ڪافي فوج نه هئي. نتيجي طور، پنجين صدي هڪ اهڙو دور هو جڏهن، ڪيترن ئي خوبصورت موزائيڪ فرش سان سائناگوگن جي تعمير جي هڪ لهر ٺاهي وئي. يهودين بازنطيني ثقافت جي امير فن جي شڪلن کي اختيار ڪيو. ان دور جي يهودي موزائيڪ ماڻهن، جانورن، مينوراه، جوتش ۽ بائبل جي ڪردارن کي پيش ڪن ٿا. انهن سائناگوگن جي فرشن جون بهترين مثالون بيت الفا (جنهن ۾ ابراهيم پاران پنهنجي پٽ اسحاق جي بدران هڪ فديه سان گڏ هڪ رڍ جي قرباني ڏيڻ جو منظر شامل آهي)، طبيرياس، بيت شين ۽ زِپوري ۾ مليون آهن. 

بازنطيني حڪمراني هيٺ يهودين جو غير يقيني وجود گهڻو وقت برقرار نه رهيو. گهڻو ڪري دور دراز [[عرب جزيري نما]] (جتي يهودين جي وڏي آبادي رهندي هئي) مان [[اسلام]] جي عروج جي ڪري. مسلم خلافت سال 636ع ۾ [[يرموڪ جي جنگ]] ۾ فتح جي ڪجهه سالن اندر بازنطيني ماڻهن کي مقدس سرزمين (يا [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]]، جنهن کي جديد اسرائيل، اردن، لبنان ۽ شام طور بيان ڪيو ويو آهي) مان ڪڍي ڇڏيو. ايندڙ صدين ۾ ڪيترائي يهودي باقي بازنطيني علائقن مان ڀڄي ويا ۽ اسلامي خلافت ۾ رهائش اختيار ڪيا.

[[اناطوليا]] جي يهودين کي زبردستي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ جي شهنشاهه جي ڪجهه ڪوششن کان [[بازنطيني سلطنت]] ۾ يهودي برادري جو قد متاثر نه ٿيو، ڇاڪاڻ ته انهن ڪوششن کي تمام گهٽ ڪاميابي ملي.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; تاريخدان بازنطيني حڪمراني هيٺ ايشيا ڪوچڪ ۾ يهودين جي حيثيت جي تحقيق جاري رکيا آهن. اولهائين يورپ وانگر ان وقت جي مقامي قسم جي ڪنهن به منظم ظلم (نسل ڪشي، سزا، اجتماعي بي دخلي، وغيره) بازنطيني سلطنت ۾ رڪارڊ نه ڪيو ويو آهن. [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي يهودي آبادي جو گهڻو حصو [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] پاران شهر جي فتح کان پوءِ به پنهنجي جاءِ تي رهيو.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog'', 6th century [[Brooklyn Museum]]
File:Beit alfa01.jpg|Mosaic pavement of a synagogue at [[Beit Alpha]] (5th century)
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|Mosaic in the [[Tzippori Synagogue]] (5th century)
File:Hammat Gader.JPG|حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه (&lt;small&gt;5 هين يا 6 هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

=== ڊاسپورا برادريون ===
ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال &lt;small&gt;379&lt;/small&gt; عيسوي ۾، اتي پهريون سائناگوگ سال &lt;small&gt;1668ع&lt;/small&gt; ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019}}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>gr5oavrjkwn70h5izxlrr7bpp9vc5fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايف-16 فائٽنگ فالڪن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94857</id>
    <revision>
      <id>372233</id>
      <parentid>371936</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237079" sha1="er82gfobwerkaznzcynrisisntsnhj7" xml:space="preserve">{{Short description|American multi-role fighter aircraft}}
{{Infobox settlement 
 |name = F-16 Fighting Falcon
 |image = F-16 June 2008.jpg
 |caption = A USAF F-16C over the desert in [[Iraq]], 2008
 |alt = Aerial view of jet aircraft, carrying cylindrical fuel tanks and ordnance, overflying desert
 |type = [[Multirole combat aircraft|Multirole fighter]],&lt;br&gt;[[air superiority fighter]]
 |national_origin = 
 |manufacturer = Introduction: {{Start date and age|1978|08|17|df=yes|br=y}}
 |builder = 
 |first_flight = 
 |introduction = First flight:{{ubl|{{Start date and age|1974|01|20|df=yes|br=y}} (unplanned);|{{Start date and age|1974|02|02|df=yes|br=y}} (official)}}
 |retired =Status: In service
Variants: [[General Dynamics X-62 VISTA]]
Produced: 1973–2017
Primary User: [[United States Air Force]], 
Pakistan
More Users: 25 other [[#Operators|users]]&lt;br&gt;(see ''[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators|operators page]]'') 
 |status = 
 |number_built = Country of Origin: United States
 |primary_user = Number Built: 4,604&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |work= Fort Worth Star-Telegram |access-date= 24 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171124152750/http://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 24 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bahrain&quot;&gt;{{Cite press release |url=https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |title=Lockheed Martin Awarded Contract to Build F-16 Block 70 Aircraft for Bahrain |publisher=[[Lockheed Martin]] |date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022206/https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |more_users = Manufacturers:{{ubl|[[General Dynamics]]&lt;br&gt;(1974–1993)|[[Lockheed Corporation]]&lt;br&gt;(1993–1995)|[[Lockheed Martin]]&lt;br&gt;(1995–2017)}}
 |produced = 
 |variants = 
 |developed_into = 
|image_skyline=F-16 June 2008.jpg|image_size=250px|established_title6=Developed into|established_date6={{ubl|[[Vought Model 1600]]|[[General Dynamics F-16XL]]|[[Mitsubishi F-2]]|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}|established_title7=Builder|established_date7={{ubl|[[SABCA]] (1979–1985)|[[Fokker]] (1979–1982)|[[Korea Aerospace Industries|KAI]] (1994–2004)|[[Turkish Aerospace Industries|TUSAŞ]] (1987–2011)}}}}
'''ايف-16 فائٽنگ فالڪن''' (F-16 Fighting Falcon) جيٽ هڪ آمريڪي سنگل انجن سپرسونڪ ملٽي رول چوٿين نسل جو فائٽر جهاز آهي جيڪو جنرل ڊائنامڪس (هاڻي لاڪ هيڊ مارٽن) پاران تيار ڪيو ويو آهي ۽ ڪيترن ئي ڪمپنين پاران تيار ڪيو ويو آهي، جن ۾ 1993 تائين جنرل ڊائنامڪس ۽ 2017 تائين لاڪ هيڊ مارٽن شامل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; هڪ ايئر سپريويرٽي ڊي فائٽر جي طور تي ڊزائين ڪيو ويو، اهو هڪ ڪامياب آل-ويدر ملٽي رول جهاز ۾ تبديل ٿيو جنهن ۾ &lt;small&gt;1976&lt;/small&gt; کان وٺي &lt;small&gt;'''4,600'''&lt;/small&gt; کان وڌيڪ &lt;small&gt;F-16&lt;/small&gt; تعمير ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 April 2012 |title=Lockheed Martin to deliver 4,500th F-16 fighter |url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/national/article24727069.html |work=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731002852/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/02/143842/lockheed-martin-to-deliver-4500th.html |archive-date=31 July 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اصل نسخا هاڻي پيداوار ۾ نه آهن، لاڪ هيڊ مارٽن &lt;small&gt;'''ايف-16'''&lt;/small&gt; وي وائپر خاندان جا بهتر نسخا لاڪ هيڊ مارٽن جي هڪ نئين پيداوار جي سهولت ۾ برآمد لاءِ ٺاهيا ۽ اپ گريڊ ڪيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Last F-16 leaves Texas nest&quot;&gt;{{cite web |last=Gunner |first=Jerry |title=Last F-16 leaves Texas nest |url=https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |archive-url=http://web.archive.org/web/20260224034100/https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |url-status=live |date=2017-12-28 |archive-date=2026-02-24 |access-date=2026-02-24 |website=Key.Aero}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inside The Lockheed Martin Plant That’s Spearheading Resurgent F-16 Sales&quot;&gt;{{cite web |last=Trevithick |first=Joseph |title=Inside The Lockheed Martin Plant That's Spearheading Resurgent F-16 Sales |url=https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |website=The War Zone |date=December 9, 2024 |access-date=February 24, 2026 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251209170830/https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt; تائين، اهو فوجي سروس ۾ دنيا جو سڀ کان عام فڪسڊ ونگ جهاز آهي، جنهن ۾ ايف-16 خاندان مان &lt;small&gt;2,102&lt;/small&gt; آپريشنل آهن، جيڪي سڀني فعال جنگي جهازن جو %15 آهن.&lt;ref name=&quot;i536&quot;&gt;{{cite web |last=Honeywell |first=Exclusive partner |date=2025-11-13 |title=2026 World Air Forces directory |url=https://www.flightglobal.com/defence/2026-world-air-forces-directory/165267.article |access-date=2026-03-19 |website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

جهاز پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ جنرل ڊائنامڪس پاران تيار ڪيو ويو هو. &lt;small&gt;1993&lt;/small&gt; ۾, جنرل ڊائنامڪس پنهنجو جهاز ٺاهڻ جو ڪاروبار لاڪ هيڊ کي وڪرو ڪيو&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |last=Rosenwald |first=Michael S. |title=Downside of Dominance? Popularity of Lockheed Martin's F-16 Makes Its F-35 Stealth Jet a Tough Sell. |date=17 December 2007 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014055458/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |archive-date=14 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt; ۾ مارٽن ماريٽا سان ضم ٿيڻ کان پوءِ لاڪ هيڊ مارٽن جو حصو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html |title=Company Histories – Lockheed Martin Corporation|work=Funding universe|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417221322/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايف-16 جي اهم خاصيتن ۾ ڪاڪپٽ جي نمائش کي وڌائڻ لاءِ هڪ فريم لیس ڪينوپي, هڪ سائڊ اسٽڪ جيڪو ڪنٽرول کي آسان بڻائي ٿو جڏهن ته حرڪت (maneuvering) ڪندي, هڪ ايجيڪشن سيٽ عمودي کان 30 درجا ٽيڪ ڏني وئي آهي ته جيئن پائلٽ تي جي-فورس جو اثر گهٽجي وڃي ۽ هڪ آرامده جامد استحڪام/فلائي بائي وائر فلائيٽ ڪنٽرول سسٽم جو پهريون استعمال شامل آهي. جيڪو ان کي هڪ چست (Agile) جهاز ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. فائٽر ۾ هڪ واحد ٽربو فين انجن, هڪ اندروني &lt;small&gt;M61&lt;/small&gt; ولڪن توپ ۽ &lt;small&gt;11&lt;/small&gt; هارڊ پوائنٽس آهي. جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي &quot;فائٽنگ فالڪن&quot; جو نالو ڏنو ويو آهي جهاز عام طور تي ان جي عملن ۽ پائلٽن ۾ &quot;'''وائپر'''&quot; (&lt;small&gt;Viper&lt;/small&gt;) جي لقب سان سڃاتو وڃي ٿو. {{sfn|Peacock|1997|p=100}}

1978 ۾ ان جي تعارف کان وٺي. ايف-16 آمريڪي هوائي فوج جي حڪمت عملي واري هوائي طاقت جو هڪ مکيه بنياد بڻجي ويو. جتي ان بنيادي طور تي F-105 ٿنڊرچيف، A-7 ڪورسيئر II ۽ F-4 فينٽم II جي جاءِ ورتي. F-16 بنيادي طور تي دشمن جي هوائي دفاع (SEAD) مشنن تي حملو ۽ دٻاءُ وجهندو هو ۽ بعد واري ڪردار ۾ ان 1996 تائين F-4G وائلڊ ويزل جي جاءِ ورتي. آمريڪي هوائي فوج، هوائي فوج جي ريزرو ڪمانڊ ۽ ايئر نيشنل گارڊ يونٽن ۾ فعال ڊيوٽي کان علاوه جهاز کي آمريڪي هوائي فوج ٿنڊربرڊس فضائي مظاهري ٽيم, آمريڪي هوائي فوج جي جنگي ڪمانڊ F-16 وائپر مظاهري ٽيم پاران ۽ آمريڪي بحريه پاران هڪ مخالف/جارحيت پسند جهاز جي طور تي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3328261/meet-the-2023-air-combat-command-demonstration-team-pilots/ |title=Meet the 2023 Air Combat Command Demonstration Team Pilots |publisher=[[Air Combat Command]] |date=14 March 2023}}&lt;/ref&gt; F-16 کي 25 ٻين قومن جي هوائي فوجن پاران پڻ خريد ڪيو ويو آهي. آمريڪا جي اڳواڻي ۾ مختلف اتحادين مان F-16 خليج جنگ، بوسنيا، يوگوسلاويا، افغانستان، ليبيا، عراق ۽ شام ۾ جنگي مشنن تي اڏام ڪئي. F-16 کي اسرائيل، پاڪستان ۽ يوڪرين پاران پڻ وسيع جنگي استعمال ڏٺو ويو آهي. 1982 کان وٺي. اهو يورپ ۾ آمريڪي ايٽمي هٿيارن لاءِ ٻٽي قابل هوائي جهاز پليٽ فارم رهيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن جهاز کي لاڪ هيڊ مارٽن ايف-35 لائيٽننگ II ۽ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر سان تبديل ڪرڻ شروع ڪيو آهي. جيتوڻيڪ ايف-16 جا اصل نسخا پڻ ڪيترن ئي آپريٽرن سان خدمت ۾ آهن. 

its introduction in 1978, the F-16 became a mainstay of the U.S. Air Force's tactical airpower, where it mainly replaced the [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]], [[LTV A-7 Corsair II|A-7 Corsair II]], and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]]. The F-16 primarily performed strike and [[Suppression of Enemy Air Defenses|suppression of enemy air defenses]] (SEAD) missions, and in the latter role, it replaced the [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II#Variants|F-4G]] [[Wild Weasel]] by 1996. In addition to active duty in the U.S. Air Force, [[Air Force Reserve Command]], and [[Air National Guard]] units, the aircraft is also used by the [[U.S. Air Force Thunderbirds]] aerial demonstration team, the US Air Combat Command F-16 Viper Demonstration Team, and as an adversary/aggressor aircraft by the [[United States Navy]]. The F-16 has also been procured by the air forces of 25 other nations. F-16s from various US-led coalitions [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history|flew combat missions]] in the [[Gulf War]], [[NATO intervention in Bosnia and Herzegovina|Bosnia]], [[NATO bombing of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[War in Afghanistan (2001–2021)|Afghanistan]], [[2011 military intervention in Libya|Libya]], and [[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|Iraq and Syria]]. F-16s have also seen extensive combat use by [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Israel|Israel]], [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Pakistan|Pakistan]], and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Ukraine|Ukraine]]. Since 1982, it has been a [[Dual Capable Aircraft]] platform for US nuclear weapons in Europe. Numerous countries have begun replacing the aircraft with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II]] and [[Lockheed Martin F-16V Viper]], although the original versions of F-16 also remains in service with many operators.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Stout |first1=Joe |last2=Quincy |first2=Laurie |title=United States Government Awards Lockheed Martin Contract to Begin Production of Advanced F-16 Aircraft for Morocco |url=https://news.lockheedmartin.com/2008-06-06-United-States-Government-Awards-Lockheed-Martin-Contract-to-Begin-Production-of-Advanced-F-16-Aircraft-for-Morocco |work=[[Lockheed Martin]] |date=8 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104091800/http://www.lockheedmartin.com/news/press_releases/2008/060608ae_f16morocco.html |archive-date=4 January 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ترقي: هلڪو وزن وارو فائٽر پروگرام: آمريڪي ويٽنام جنگ جي تجربي هوائي برتري وارن ويڙهاڪن ۽ فائٽر پائلٽس لاءِ بهتر هوا کان هوا تربيت جي ضرورت کي ظاهر ڪيو. ڪورين جنگ ۾ سندس تجربي جي بنياد تي ۽ 1960 جي شروعات ۾ فائٽر حڪمت عملي جي استاد جي حيثيت سان.

==Development==
===Lightweight Fighter program===
{{main|Lightweight Fighter program}}

US [[Vietnam War]] experience showed the need for [[Air supremacy|air superiority]] fighters and better air-to-air training for fighter pilots.{{sfn|Spick|2000|p=190}} Based on his experience in the [[Korean War]] and as a fighter tactics instructor in the early 1960s, Colonel [[John Boyd (military strategist)|John Boyd]] with mathematician [[Thomas P. Christie|Thomas Christie]] developed the [[energy–maneuverability theory]] to model a fighter aircraft's performance in combat. Boyd's work called for a small, lightweight aircraft that could maneuver with the minimum possible energy loss and which also incorporated an increased [[thrust-to-weight ratio]].&lt;ref name=&quot;Hillaker-Boyd&quot;&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=156 |title=John Boyd, USAF Retired, Father of the F-16. |access-date=7 June 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601193605/http://www.codeonemagazine.com/archives/1997/articles/jul_97/july2a_97.html |archive-date=1 June 2009 |publisher=Code One: An Airpower Projection Magazine |date=April 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hehs |first1=Eric |title=F-16 Designer Harry Hillaker |url=http://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=37 |website=www.codeonemagazine.com |publisher=Lockheed Martin Aeronautics Company |access-date=25 April 2023 |language=en-us |date=15 April 1991}}&lt;/ref&gt; In the late 1960s, Boyd gathered a group of like-minded innovators who became known as the [[Fighter Mafia]], and in 1969, they secured [[United States Department of Defense|Department of Defense]] funding for General Dynamics and Northrop to study design concepts based on the theory.{{sfn|Richardson|1990|pp=7–8}}{{sfn|Coram|2002|pp=245–246}}

Air Force F-X proponents were opposed to the concept because they perceived it as a threat to the [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15]] program, but the USAF's leadership understood that its budget would not allow it to purchase enough F-15 aircraft to satisfy all of its missions.&lt;ref name=&quot;bjorkman 2014&quot;&gt;{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air &amp; Space Magazine}}&lt;/ref&gt; The Advanced Day Fighter concept, renamed ''F-XX'', gained civilian political support under the reform-minded Deputy Secretary of Defense [[David Packard]], who favored the idea of competitive [[prototype|prototyping]]. As a result, in May 1971, the Air Force Prototype Study Group was established, with Boyd a key member, and two of its six proposals would be funded, one being the [[Lightweight Fighter program|Lightweight Fighter]] (LWF). The [[request for proposal]]s issued on 6 January 1972 called for a {{convert|20000|lb|kg|sigfig =2|adj =mid}} class air-to-air day fighter with a good turn rate, acceleration, and range, and optimized for combat at speeds of {{nowrap|Mach 0.6–1.6}} and altitudes of {{convert|30000|–|40000|ft|sigfig=2}}. This was the region where USAF studies predicted most future air combat would occur. The anticipated average flyaway cost of a production version was {{nowrap|$3 million}}. This production plan was hypothetical as the USAF had no firm plans to procure the winner.{{sfn|Peacock|1997|pp=9–10}}{{sfn|Richardson|1990|pp=7–9}}

====Selection of finalists and flyoff====
[[File:YF-16 and YF-17 in flight.jpg|thumb|A right-side view of a YF-16 (foreground) and a [[Northrop YF-17]], each armed with AIM-9 Sidewinder missiles|alt=Two jet aircraft flying together over mountain range and cloud]]

Five companies responded, and in 1972, the Air Staff selected General Dynamics' Model 401 and Northrop's P-600 for the follow-on prototype development and testing phase. GD and Northrop were awarded contracts worth {{nowrap|$37.9 million}} and {{nowrap|$39.8 million}} to produce the YF-16 and [[Northrop YF-17|YF-17]], respectively, with the first flights of both prototypes planned for early 1974. To overcome resistance in the Air Force hierarchy, the [[Fighter Mafia]] and other LWF proponents{{which|date=December 2021}} successfully advocated the idea of complementary fighters in a high-cost/low-cost force mix.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://warontherocks.com/2017/01/re-thinking-the-high-low-mix-part-i-origins-story/ |title=Re-Thinking the High-Low Mix, Part I: Origins Story |date=25 January 2017}}&lt;/ref&gt; The &quot;high/low mix&quot; would allow the USAF to be able to afford sufficient fighters for its overall fighter force structure requirements. The mix gained broad acceptance by the time of the prototypes' flyoff, defining the relationship between the LWF and the F-15.{{sfn|Peacock|1997|pp=10–11}}{{sfn|Richardson|1990|pp=8–9}}

The YF-16 was developed by a team of General Dynamics engineers led by [[Robert H. Widmer]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Douglas |first1=Martin |title=Robert H. Widmer, Designer of Military Aircraft, Dies at 95. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228092722/http://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html?_r=1&amp;ref=deathsobituaries |archive-date=28 December 2016 |date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt; The first YF-16 was rolled out on 13 December 1973. Its 90-minute [[maiden flight]] was made at the Air Force Flight Test Center at [[Edwards AFB]], California, on 2 February 1974. Its actual first flight occurred accidentally during a high-speed taxi test on 20 January 1974. While gathering speed, a roll-control oscillation caused a fin of the port-side wingtip-mounted missile and then the starboard [[stabilator]] to scrape the ground, and the aircraft then began to veer off the runway. The test pilot, [[Phil Oestricher]], decided to lift off to avoid a potential crash, safely landing six minutes later. The slight damage was quickly repaired and the official first flight occurred on time.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |last=Mizokami |first=Kyle |title=That Time When the F-16 Accidentally Had Its First Flight |date=23 January 2020 |magazine=[[Popular Mechanics]] |access-date=31 July 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210803011108/https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The YF-16's first supersonic flight was accomplished on 5 February 1974, and the second YF-16 prototype first flew on 9 May 1974. This was followed by the first flights of Northrop's YF-17 prototypes on 9 June and 21 August 1974, respectively. During the flyoff, the YF-16s completed 330 [[sorties]] for a total of 417 flight hours;{{sfn|Richardson|1990|pp=12–13}} the YF-17s flew 288 sorties, covering 345 hours.{{sfn|Jenkins|2000|p=14}}

===Air Combat Fighter competition===
Increased interest turned the LWF into a serious acquisition program. [[NATO]] allies Belgium, Denmark, the Netherlands, and Norway were seeking to replace their [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104G Starfighter]] [[fighter-bomber]]s.&lt;ref&gt;Osborne, Phil, Executive Producer. &quot;F-16 Fighting Falcon&quot; (video #9-315842-037444). ''Magna Pacific'', 2009. Quote: At 17:29, &quot;Another development, which both manufacturers were aware of, was the aging F-104 Starfighters, which equip several European NATO air forces, would soon need to be replaced.&quot;&lt;/ref&gt; In early 1974, they reached an agreement with the U.S. that if the USAF ordered the LWF winner, they would consider ordering it as well. The USAF also needed to replace its [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]] and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]] fighter-bombers. The U.S. Congress sought greater commonality in fighter procurements by the Air Force and Navy, and in August 1974 redirected Navy funds to a new Navy Air Combat Fighter program that would be a naval fighter-bomber variant of the LWF. The four NATO allies had formed the Multinational Fighter Program Group (MFPG) and pressed for a U.S. decision by December 1974; thus, the USAF accelerated testing.{{sfn|Jenkins|2000|pp=14–15, 19–20}}&lt;ref name=Richardson_p14/&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3/&gt;

[[File:YF-16 VASC.JPG|thumb|YF-16 on display at the [[Virginia Air and Space Center]]]]
To reflect this serious intent to procure a new fighter-bomber, the LWF program was rolled into a new Air Combat Fighter (ACF) competition in an announcement by [[United States Secretary of Defense|U.S. Secretary of Defense]] [[James R. Schlesinger]] in April 1974. The ACF would not be a pure fighter, but [[Multirole combat aircraft|multirole]], and Schlesinger made it clear that any ACF order would be in addition to the F-15, which extinguished opposition to the LWF.&lt;ref name=Richardson_p14&gt;Richardson 1990, p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3&gt;Peacock 1997, pp. 12–13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f-16.net&quot;&gt;{{cite web |title=YF-16 The Birth of a Fighter|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|website=f-16.net|access-date=29 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709010820/http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|archive-date=9 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ACF also raised the stakes for GD and Northrop because it brought in competitors intent on securing what was touted at the time as &quot;the arms deal of the century&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dörfer |first1=Ingemar |title=Arms Deal: The Selling of the F-16 |date=June 1983 |publisher=Praeger |access-date=23 April 2011 |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/37508/andrew-j-pierre/arms-deal-the-selling-of-the-f-16 |isbn=9780030623691}}&lt;/ref&gt; These were [[Dassault Aviation|Dassault-Breguet's]] proposed [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M-53]], the Anglo-French [[SEPECAT Jaguar]], and the proposed [[Saab 37 Viggen|Saab 37E &quot;Eurofighter&quot;]]. Northrop offered the P-530 Cobra, which was similar to the YF-17. The Jaguar and Cobra were dropped by the MFPG early on, leaving two European and two U.S. candidates. On 11 September 1974, the U.S. Air Force confirmed plans to order the winning ACF design to equip five tactical fighter wings. Though computer modeling predicted a close contest, the YF-16 proved significantly quicker going from one maneuver to the next and was the unanimous choice of those pilots that flew both aircraft.{{sfn|Coram|2002|p=305}}

On 13 January 1975, [[Secretary of the Air Force]] [[John L. McLucas]] announced the YF-16 as the winner of the ACF competition.{{sfn|Peacock|1997|pp=13–16}} The chief reasons given by the secretary were the YF-16's lower operating costs, greater range, and maneuver performance that was &quot;significantly better&quot; than that of the YF-17, especially at supersonic speeds. Another advantage of the YF-16 – unlike the YF-17 – was its use of the [[Pratt &amp; Whitney F100]] turbofan engine, the same [[aircraft engine|powerplant]] used by the F-15; such commonality would lower the cost of engines for both programs.{{sfn|Richardson|1990|p=13}} Secretary McLucas announced that the USAF planned to order at least 650, possibly up to 1,400 production F-16s. In the Navy Air Combat Fighter competition, on 2 May 1975, the Navy selected the YF-17 over the YF-16 (in the form of the [[Vought Model 1600]] proposal) as the basis for what would become the [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]].{{sfn|Peacock|1997|pp=14, 17–19, 33–34}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Donald |first1=David |title=Warplanes of the Fleet |location=[[London]] |publisher=AIRtime |date=2005 |isbn=9781880588819 |chapter=Boeing F/A-18 Hornet}}&lt;/ref&gt;

===Production===
[[File:F-16C Fighting Falcon.JPEG|thumb|left|upright|An F-16C of the [[Colorado Air National Guard]] with [[AIM-9 Sidewinder]] missiles, an [[Air Combat Maneuvering Instrumentation]] pod, and a centerline fuel tank ({{convert|300|USgal|L|abbr=on|disp=or}} capacity)|alt=Upright aerial photo of gray jet aircraft flying above clouds]]

The U.S. Air Force initially ordered 15 full-scale development (FSD) aircraft (11 single-seat and four two-seat models) for its flight test program which was reduced to eight (six F-16A single-seaters and two F-16B two-seaters).&lt;ref name=Darling_p17&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=17}}&lt;/ref&gt; The YF-16 design was altered for the production F-16. The fuselage was lengthened by {{convert|10.6|in|m|sigfig=3|abbr=on}}, a larger nose radome was fitted for the [[AN/APG-66]] radar, wing area was increased from {{convert|280|to|300|sqft|m2|sigfig=2|abbr=on}}, the tailfin height was decreased, the ventral fins were enlarged, two more stores stations were added, and a single door replaced the original nosewheel double doors. The F-16's weight was increased by 25% over the YF-16 by these modifications.{{sfn|Peacock|1997|pp=31–32}}{{sfn|Spick|2000|p=196}}

The FSD F-16s were manufactured by General Dynamics in [[Fort Worth, Texas]], at [[United States Air Force Plant 4]] in late 1975; the first F-16A rolled out on 20 October 1976 and first flew on 8 December. The initial two-seat model achieved its first flight on 8 August 1977. The initial production-standard F-16A flew for the first time on 7 August 1978 and its delivery was accepted by the USAF on 6 January 1979. The aircraft entered USAF operational service with the [[34th Tactical Fighter Squadron]], [[388th Tactical Fighter Wing]], at [[Hill AFB]] in Utah, on 1 October 1980.{{sfn|Peacock|1997|pp=17–19, 33–34}}

The F-16 was given its name of &quot;Fighting Falcon&quot; on 21 July 1980. Its pilots and crews often use the name &quot;Viper&quot; instead, because of a perceived resemblance to a [[Viperidae|viper]] snake as well as to the fictional Colonial Viper [[Starfighter (science fiction)|starfighter]] from the television program ''[[Battlestar Galactica (1978 TV series)|Battlestar Galactica]]'', which aired at the time the F-16 entered service.&lt;ref name=&quot;EyeoftheViper xxii&quot;&gt;{{harvnb|Aleshire|2004|p=[https://books.google.com/books?id=7c1kYLn6-O0C&amp;pg=PR22 xxii]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=100}}

On 7 June 1975, the four European partners, now known as the [[List of F-16 Fighting Falcon operators#Original NATO partners|European Participation Group]], signed up for 348 aircraft at the [[Paris Air Show]]. This was split among the European Participation Air Forces (EPAF) as 116 for Belgium, 58 for Denmark, 102 for the Netherlands, and 72 for Norway. Two European production lines, one in the Netherlands at [[Fokker]]'s Schiphol-Oost facility and the other at [[Société Anonyme Belge de Constructions Aéronautiques|SABCA's]] [[Brussels South Charleroi Airport|Gosselies]] plant in Belgium, would produce 184 and 164 units respectively. Norway's [[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Kongsberg Vaapenfabrikk]] and Denmark's [[Terma A/S]] also manufactured parts and subassemblies for EPAF aircraft. European co-production was officially launched on 1 July 1977 at the Fokker factory. Beginning in November 1977, Fokker-produced components were sent to Fort Worth for fuselage assembly, then shipped back to Europe for final assembly of EPAF aircraft at the Belgian plant on 15 February 1978; deliveries to the [[Belgian Air Force]] began in January 1979. The first [[Royal Netherlands Air Force]] aircraft was delivered in June 1979. In 1980, the first aircraft were delivered to the [[Royal Norwegian Air Force]] by Fokker and to the [[Royal Danish Air Force]] by SABCA.{{sfn|Peacock|1997|pp=14–16, 21}}{{sfn|Richardson|1990|pp=13–15}}

During the late 1980s and 1990s, [[Turkish Aerospace Industries]] (TAI) produced 232 [[Block Number (aircraft)|Block]] 30/40/50 F-16s on a production line in Ankara [[Licensed production|under license]] for the [[Turkish Air Force]]. TAI also produced 46 Block 40s for Egypt in the mid-1990s and 30 Block 50s from 2010 onwards. [[Korean Aerospace Industries]] opened a production line for the KF-16 program, producing 140 Block 52s from the mid-1990s to mid-2000s (decade). If India had selected the F-16IN for its [[Indian MRCA Competition|Medium Multi-Role Combat Aircraft]] procurement, a sixth F-16 production line would have been built in India.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;&gt;{{cite book |editor-last1=Jackson |editor-first1=Paul |editor-last2=Munson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Peacock |editor-first3=Lindsay |title=[[Jane's All the World's Aircraft]] |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon |url= |date=1 January 2008 |publisher=Jane's |isbn=9780710628374}}&lt;/ref&gt; In May 2013, Lockheed Martin stated there were currently enough orders to keep producing the F-16 until 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fuquay |first1=Jim |title=Iraq to buy 18 more Lockheed F-16 fighters |url=http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213001614/http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |archive-date=13 December 2013 |date=1 May 2013 |publisher=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}&lt;/ref&gt;

===Improvements and upgrades===
One change made during production was augmented pitch control to avoid [[deep stall]] conditions at high angles of attack. The stall issue had been raised during development but had originally been discounted. Model tests of the YF-16 conducted by the [[Langley Research Center]] revealed a potential problem, but no other laboratory was able to duplicate it. YF-16 flight tests were not sufficient to expose the issue; later flight testing on the FSD aircraft demonstrated a real concern. In response, the area of each horizontal stabilizer was increased by 25% on the Block 15 aircraft in 1981 and later retrofitted to earlier aircraft. In addition, a manual override switch to disable the horizontal stabilizer flight limiter was prominently placed on the control console, allowing the pilot to regain control of the horizontal stabilizers (which the flight limiters otherwise lock in place) and recover. Besides reducing the risk of deep stalls, the larger horizontal tail also improved stability and permitted faster takeoff rotation.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chambers |first1=Joseph R. |title=Partners in Freedom: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Military Aircraft of the 1990s |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon: Curing Deep Stall |location=Washington, DC |date=1 October 2000 |publisher=[[NASA]] |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20000115606 |id=20000115606 |access-date=22 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Darling_p56&quot;&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=56}}&lt;/ref&gt;

In the 1980s, the Multinational Staged Improvement Program (MSIP) was conducted to evolve the F-16's capabilities, mitigate risks during technology development, and ensure the aircraft's worth. The program upgraded the F-16 in three stages. The MSIP process permitted the quick introduction of new capabilities, at lower costs and with reduced risks compared to traditional independent upgrade programs.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |title=The F-16 Multinational Staged Improvement Program: A Case Study of Risk Assessment and Risk Management |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA281706 |id=ADA281706 |date=1993 |publisher=[[RAND Corporation]] |access-date=2 June 2008}}&lt;/ref&gt; In 2012, the USAF had allocated $2.8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=2800000000|start_year=2012}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) to upgrade 350 F-16s while waiting for the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] to enter service.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Wolf |first1=Jim |title=U.S. plans $2.8 billion upgrade of F-16 fighter |url=https://www.reuters.com/article/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002034719/http://www.reuters.com/article/2012/02/03/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |archive-date=2 October 2015 |publisher=Reuters |date=2 February 2012}}&lt;/ref&gt; One key upgrade has been an auto-GCAS ([[Airborne collision avoidance system|ground collision avoidance system]]) to reduce instances of [[controlled flight into terrain]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |title=Savings in aircraft losses swing the argument in favour of auto-GCAS |website=FlightGlobal |date=13 September 2013 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113257/http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |archive-date=17 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Onboard power and cooling capacities limit the scope of upgrades, which often involve the addition of more power-hungry avionics.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |title=DoD clears AESA export policy as F-16 sales await |publisher=Reed Business Information Limited |date=4 February 2009 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324015154/http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |archive-date=24 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Lockheed won many contracts to upgrade foreign operators' F-16s. BAE Systems also offers various F-16 upgrades, receiving orders from South Korea, Oman, Turkey, and the US Air National Guard;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/AW_08_06_2012_p38-482308.xml |title=BAE Wins Korean F-16 Upgrade Contract.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1 |title=Continuing to Provide Critical F-16 Support Equipment to Oman. |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013204748/http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1|archive-date=13 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents |title=BAE Systems Growing Steadily in Defense Services By Beating Incumbents.|date=12 August 2013 |work=Forbes |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022035924/http://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents/ |archive-date=22 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; BAE lost the South Korean contract because of a price breach in November 2014.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |title=South Korea kills BAE Systems F-16 upgrade programme |last1=Waldron |first1=Greg |date=6 November 2014 |work=[[FlightGlobal]] |access-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134751/http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |archive-date=6 November 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014b}}&lt;/ref&gt; In 2012, the USAF assigned the total upgrade contract to Lockheed Martin.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Majumdar |first1=Dave |title=US Air Force changes acquisitions strategy for F-16 radar modernization |url=https://www.flightglobal.com/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization/107410.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015042333/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization-377627/ |archive-date=15 October 2012 |date=12 October 2012 |work=[[FlightGlobal]]}}&lt;/ref&gt; Upgrades include Raytheon's Center Display Unit, which replaces several analog flight instruments with a single digital display.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html |title=New Mega Display Cleared for F-16s' Primary Flight Reference|website=defense-update.com|date=14 March 2013|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141422/http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html|archive-date=19 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 2013, [[budget sequestration in 2013|sequestration budget cuts]] cast doubt on the USAF's ability to complete the Combat Avionics Programmed Extension Suite (CAPES), a part of secondary programs such as Taiwan's F-16 upgrade.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |archive-url=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |url-status=dead |archive-date=20 September 2013 |title=US Budget Woes Could Affect Taiwan F-16 Upgrades |last1=Minnick |first1=Wendell |date=19 September 2013 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media Corporation |access-date=19 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[Air Combat Command]]'s General [[Gilmary M. Hostage III|Mike Hostage]] stated that if he only had money for a service life extension program (SLEP) or CAPES, he would fund SLEP to keep the aircraft flying.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |archive-url=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |url-status=dead |archive-date=2 February 2014 |title=Unfunded F-16 Upgrades Put Jet's Combat Value in Doubt |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=2 February 2014 |work= Defense News |publisher=Gannett Government Media |access-date=2 February 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014a}}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin responded to talk of CAPES cancellation with a fixed-price upgrade package for foreign users.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |title=SINGAPORE: Lockheed offers fixed-price F-16 upgrade |last1=Waldron |first1=Greg |date=11 February 2014 |work=FlightGlobal |access-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045021/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |archive-date=22 February 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014a}}&lt;/ref&gt; CAPES was not included in the Pentagon's 2015 budget request.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |archive-url=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |url-status=dead |archive-date=8 March 2014 |title=Taiwan Faces Tough Choices After US Cancels F-16 Upgrade |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=8 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=8 March 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014b}}&lt;/ref&gt; The USAF said that the upgrade package will still be offered to Taiwan's [[Republic of China Air Force]], and Lockheed said that some common elements with the F-35 will keep the radar's unit costs down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |archive-url=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |url-status=dead |archive-date=20 March 2014 |title=USAF: Taiwan Will Still Receive F-16 Radar Upgrades |last1=MEHTA |first1=AARON |date=19 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=20 March 2014}}&lt;/ref&gt; In 2014, the USAF issued a RFI to SLEP 300 F-16 C/Ds.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |title=US Air Force moves ahead with F-16 service life extension |last1=Parsons |first1=Dan |date=9 October 2014 |website=FlightGlobal |access-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011122955/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |archive-date=11 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Production relocation===
To make more room for assembly of its newer [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35 Lightning II]] fighter aircraft, Lockheed Martin moved the F-16 production from Fort Worth, Texas to its plant in [[Greenville, South Carolina]].&lt;ref name=&quot;Def1_F-16_line_to_SC&quot;&gt;{{cite news |last1=Weisgerber |first1=Marcus |title=Lockheed to Move F-16 Production to South Carolina |url= https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |access-date= 28 June 2018 |work= Defense One |date= 22 March 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170322111521/https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |archive-date= 22 March 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lockheed delivered the last F-16 from Fort Worth to the [[Iraqi Air Force]] on 14 November 2017, ending 40 years of F-16 production there. The company started serial production of the [[Lockheed Martin F-16V Viper]] in 2019, though engineering and modernization work will remain in Fort Worth.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Baker |first1=Max |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |url=https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |access-date=28 June 2018 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022341/https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017b}}&lt;/ref&gt; A gap in orders made it possible to stop production during the move; after completing orders for the last Iraqi purchase,&lt;ref name=&quot;Star Telegram F-16 to SC Announced&quot;&gt;{{cite news |last1= Baker |first1= Max |title= Lockheed Martin to shift F-16 production line to South Carolina |url= https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |access-date= 28 June 2018 |work= [[Fort Worth Star-Telegram]] |date= 22 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180629050031/https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017a}}&lt;/ref&gt; the company was negotiating an F-16 sale to [[Bahrain]] that would be produced in Greenville. This contract was signed in June 2018,&lt;ref name=&quot;bahrain&quot; /&gt; and the first planes rolled off the Greenville line in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aviationweek.com/shownews/paris-air-show/lockheed-martin-rolls-out-second-f-16-bahrain |title=Lockheed Martin Rolls Out Second F-16 for Bahrain |last=Everstine |first=Brian |date=2023-06-21 |publisher=[[Aviation Week &amp; Space Technology]] |access-date=2023-06-28}}&lt;/ref&gt;

==Design==

===Overview===
{{multiple image
|align     = right
|direction = vertical
|total_width = 220
|image1    = F16cannon.JPG
|width1    = 1600
|height1   = 1200
|alt1      = 
|caption1  = Early
|image2    = F16cannon-late.jpg
|width2    = 628
|height2   = 468
|alt2      = 
|caption2  = Late
|footer    = Comparison between F-16's inset cannon; early aircraft had four leading vents, a grille, and four trailing vents, while later aircraft had only two trailing vents
}}

The F-16 is a single-engine, highly maneuverable, supersonic, multirole tactical fighter aircraft. It is much smaller and lighter than its predecessors but uses advanced [[aerodynamics]] and avionics, including the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[Aircraft flight control system#Fly-by-wire control systems|fly-by-wire]] (RSS/FBW) flight control system, to achieve enhanced maneuver performance. Highly agile, the F-16 was the first fighter aircraft purpose-built to pull 9-''g'' maneuvers and can reach a maximum speed of over [[Mach number|Mach]] 2. Innovations include a frameless [[bubble canopy]] for better visibility, a side-mounted control stick, and a reclined seat to reduce [[g-force]] effects on the pilot. It is armed with an internal 20&amp;nbsp;mm M61 Vulcan [[Cannon#Autocannon|cannon]] in the left wing root and has multiple locations for mounting various missiles, bombs and pods. It has a thrust-to-weight ratio greater than one, providing power to climb and vertical acceleration.&lt;ref name=AF_fact_sh&gt;{{cite web |url=https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ |title=F-16 Fact Sheet |work=Air Force |publisher=U.S. Air Force |date=23 September 2015 |access-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129162437/http://www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/tabid/224/Article/104505/f-16-fighting-falcon.aspx |archive-date=29 January 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The F-16 was designed to be relatively inexpensive to build and simpler to maintain than earlier-generation fighters. The airframe is built with about 80% aviation-grade [[aluminum alloy]]s, 8% steel, 3% composites, and 1.5% [[titanium]]. The leading-edge flaps, stabilators, and ventral fins make use of bonded aluminum [[honeycomb structure]]s and [[Carbon-fiber-reinforced polymer|graphite epoxy]] [[lamination]] [[Skin (aeronautics)|coatings]]. The number of lubrication points, fuel line connections, and [[line-replaceable unit|replaceable modules]] is significantly less than in preceding fighters; 80% of the access panels can be accessed without stands.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The air intake was placed so it was rearward of the nose but forward enough to minimize air flow losses and reduce [[aerodynamic drag]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |title=Technology and the F-16 Fighting Falcon Jet Fighter |date=1 March 2004 |url=https://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528045925/http://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |archive-date=28 May 2010 |website=nae.edu |publisher=[[National Academy of Engineering]] |access-date=25 October 2009}}&lt;/ref&gt;

Although the LWF program called for a structural life of 4,000 flight hours, capable of achieving {{nowrap|7.33-''g''}} with 80% internal fuel; GD's engineers decided to design the F-16's airframe life for 8,000 hours and for {{nowrap|9-''g''}} maneuvers on full internal fuel. This proved advantageous when the aircraft's mission changed from solely air-to-air combat to multirole operations. Changes in operational use and additional systems have increased weight, necessitating multiple structural strengthening programs.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;&gt;{{harvnb|Richardson|1990|p=10}}&lt;/ref&gt;

===General configuration===
[[File:F-16 CJ Fighting Falcon.jpg|thumb|left|F-16CJ of the [[20th Fighter Wing]] from [[Shaw AFB]], [[South Carolina]], armed with a mix of [[air-to-air missile]]s, [[anti-radiation missile]]s, external fuel tanks and support equipment|alt=Jet heavily armed with weapons under wings taking off.]]

The F-16 has a cropped-[[delta wing]] incorporating [[blended wing body|wing-fuselage blending]] and forebody [[vortex]]-control [[Strake (aviation)|strakes]]; a fixed-geometry, underslung air intake (with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=I.H. |last2=Ng |first2=E.Y.K. |last3=Wong|first3=K. |title=Flight Maneuverability Characteristics of the F-16 CFD and Correlation with its Intake Total Pressure Recovery and Distortion |journal=Engineering Applications of Computational Fluid Mechanics |date=19 November 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=223–234 |doi=10.1080/19942060.2011.11015366 |s2cid=124964283| issn = 1994-2060}}&lt;/ref&gt;) to the single turbofan jet engine; a conventional tri-plane [[empennage]] arrangement with all-moving horizontal &quot;stabilator&quot; tailplanes; a pair of ventral fins beneath the fuselage aft of the wing's trailing edge; and a tricycle [[landing gear]] configuration with the aft-retracting, steerable nose gear deploying a short distance behind the inlet lip. The fixed-geometry pitot-type intake is lighter and simpler than variable-geometry designs, at the expense of pressure recovery performance at higher Mach numbers; the designers considered this a worthwhile tradeoff for an aircraft maneuvering primarily at subsonic and transonic speeds.&lt;ref name=&quot;aero_integration&quot;&gt;{{cite book |first1=Jeffrey W. |last1=Hamstra |first2=Brent N. |last2=McCallum |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |title=Tactical Aircraft Aerodynamic Integration |doi=10.1002/9780470686652.eae490 |isbn=9780470754405 |date=15 September 2010 |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019070031/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; There is a boom-style [[aerial refueling]] receptacle located behind the single-piece &quot;bubble&quot; canopy of the cockpit. Split-flap [[Air brake (aircraft)|speedbrakes]] are located at the aft end of the wing-body fairing, and a [[tailhook]] is mounted underneath the fuselage. A fairing beneath the rudder often houses [[Electronic countermeasure|ECM equipment]] or a [[drag chute]]. Later F-16 models feature a long dorsal fairing along the fuselage's &quot;spine&quot;, housing additional equipment or fuel.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–102}}

Aerodynamic studies in the 1960s demonstrated that the &quot;[[vortex lift]]&quot; phenomenon could be harnessed by highly [[swept wing]] configurations to reach higher [[angle of attack|angles of attack]], using [[leading edge]] vortex flow off a slender lifting surface. As the F-16 was being optimized for high combat agility, GD's designers chose a slender cropped-delta wing with a leading-edge sweep of 40° and a straight trailing edge. To improve maneuverability, a [[Camber (aerodynamics)|variable-camber]] wing with a NACA 64A-204 [[airfoil]] was selected; the camber is adjusted by leading-edge and trailing edge [[flaperon]]s linked to a digital [[flight control system]] regulating the [[flight envelope]].&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt; The F-16 has a moderate wing loading, reduced by fuselage lift.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Dryden |first1=Joe Bill |title=F-16 Aerodynamics |date=April 1986 |access-date=7 August 2011 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828124207/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |archive-date=28 August 2008 |publisher=Code One Magazine |website=www.codeonemagazine.com |ref=CITEREFDryden1986a}}&lt;/ref&gt; The vortex lift effect is increased by leading-edge extensions, known as strakes. Strakes act as additional short-span, triangular wings running from the [[wing root]] (the junction with the fuselage) to a point further forward on the fuselage. Blended into the fuselage and along the wing root, the strake generates a high-speed vortex that remains attached to the top of the wing as the angle of attack increases, generating additional lift and allowing greater angles of attack without stalling. Strakes allow a smaller, lower-[[Aspect ratio (wing)|aspect-ratio]] wing, which increases roll rates and [[directional stability]] while decreasing weight. Deeper wing roots also increase structural strength and internal fuel volume.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt;{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=3–8}}

===Armament===
[[File:F16A FAP linksup KC-10.jpg|left|thumb|A [[Portuguese Air Force]] F-16A outfitted with AIM-9 Sidewinder missiles, AN/ALQ-131 ECM pod, and external fuel tanks|alt=Aircraft carrying missiles on tips of wings during flight over ocean. Under each wing is a cylindrical external fuel tank with pointed nose]]

Early F-16s could be armed with up to six [[AIM-9 Sidewinder]] heat-seeking short-range [[air-to-air missile]]s (AAM) by employing rail launchers on each wingtip, as well as radar-guided [[AIM-7 Sparrow]] medium-range AAMs in a weapons mix.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;&gt;Spick 2000, pp. 226–228, 232.&lt;/ref&gt; More recent versions support the [[AIM-120 AMRAAM]], and US aircraft often mount that missile on their wingtips to reduce [[wing flutter]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rogoway |first=Tyler |title=The Definitive Answer on Why F-16s Carry AIM-120 AMRAAMs on Their Wingtip Rails |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |website=The War Zone |date=6 May 2021 |publisher=The Drive |access-date=7 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142356/https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The aircraft can carry various other AAMs, a wide variety of air-to-ground missiles, rockets or bombs; [[electronic countermeasure]]s (ECM), navigation, [[Targeting pod|targeting]] or [[Gun pod|weapons pod]]s; and fuel tanks on 9 [[hardpoint]]s – six under the wings, two on wingtips, and one under the fuselage. Two other locations under the fuselage are available for sensor or radar pods.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt; The F-16 carries a [[20 mm caliber|{{convert|20|mm|in|abbr=on}}]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan cannon]], which is mounted inside the fuselage to the left of the cockpit.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt;

===Relaxed stability and fly-by-wire===
[[File:F16 SCANG InFlight.jpg|thumb|F-16C of the [[South Carolina Air National Guard]] in-flight over North Carolina equipped with air-to-air missiles, bomb rack, targeting pods, and electronic countermeasures pods]]

The F-16 is the first production fighter aircraft intentionally designed to be slightly aerodynamically unstable, also known as relaxed static stability (RSS), to both reduce drag and improve maneuverability.&lt;ref name=Frawley_Military&gt;{{harvnb|Frawley|2002|p=114}}&lt;/ref&gt; Most aircraft are designed to have positive static stability, which induces the aircraft to return to straight and level flight [[Aircraft attitude|attitude]] if the pilot releases the controls. This reduces maneuverability as the inherent stability has to be overcome and increases a form of drag known as [[trim drag]]. Aircraft with ''relaxed'' stability are designed to be able to augment their stability characteristics while maneuvering to increase lift and reduce drag, thus greatly increasing their maneuverability. At {{nowrap|Mach 1}}, the F-16 gains positive stability because of aerodynamic changes.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|pp=11ff}}{{sfn|Aronstein|Piccirillo|1996|p=21}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=8–13}}

To counter the tendency to depart from controlled flight and avoid the need for constant trim inputs by the pilot, the F-16 has a quadruplex (four-channel) [[fly-by-wire]] (FBW) [[Aircraft flight control system|flight control system]] (FLCS). The flight control computer (FLCC) accepts pilot input from the stick and rudder controls and manipulates the control surfaces in such a way as to produce the desired result without inducing control loss. The FLCC conducts thousands of measurements per second on the aircraft's flight attitude to automatically counter deviations from the pilot-set flight path. The FLCC further incorporates limiters governing movement in the [[aircraft flight dynamics|three main axes]] based on attitude, airspeed, and angle of attack (AOA)/''g''; these prevent control surfaces from inducing instability such as [[slip (aerodynamic)|slips]] or [[skid (aerodynamic)|skids]], or a high AOA inducing a stall. The limiters also prevent maneuvers that would exert more than a {{nowrap|9-''g''}} load.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|p=5}}{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=4: Unique Flight Control System Functional Features}}

Flight testing revealed that &quot;assaulting&quot; multiple limiters at high AOA and low speed can result in an AOA far exceeding the 25° limit, colloquially referred to as &quot;departing&quot;; this causes a deep stall; a near-freefall at 50° to 60° AOA, either upright or inverted. While at a very high AOA, the aircraft's attitude is stable but control surfaces are ineffective. The pitch limiter locks the stabilators at an extreme pitch-up or pitch-down attempting to [[Departure resistance|recover]]. This can be overridden so the pilot can &quot;rock&quot; the nose via pitch control to recover.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dryden |first1=Joe Bill |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |title=Recovering From Deep Stalls And Departures. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050146/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |archive-date=27 June 2009 |publisher=Code One Magazine |date=July 1986 |access-date=17 April 2010 |ref=CITEREFDryden1986b}}&lt;/ref&gt;

Unlike the YF-17, which had [[Aircraft flight control system#Hydro-mechanical|hydromechanical]] controls serving as a backup to the FBW, General Dynamics took the innovative step of eliminating mechanical linkages from the control stick and rudder pedals to the [[flight control surface]]s.{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=14–19}} The F-16 is entirely reliant on its electrical systems to relay flight commands, instead of traditional mechanically linked controls, leading to the early moniker of &quot;the electric jet&quot; and aphorisms among pilots such as &quot;You don't fly an F-16; it flies you.&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Greenwood |first1=Cynthia |title=Air Force Looks at the Benefits of Using CPCs on F-16 Black Boxes |date=Spring 2007 |magazine=CorrDefense |access-date=16 June 2008 |url=http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192605/http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |archive-date=11 October 2008}}&lt;/ref&gt; The quadruplex design permits &quot;[[Fault tolerance|graceful degradation]]&quot; in flight control response in that the loss of one channel renders the FLCS a &quot;triplex&quot; system.{{sfn|Richardson|1990|p=12}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=53–62}} The FLCC began as an analog system on the A/B variants but has been supplanted by a digital computer system beginning with the F-16C/D Block 40.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nielson |first1=Mats |title=Total Immersion Fuel Tank Airborne Cable Assemblies: Glenair's Manufacturing Model and Qualification Process |date=2007 |publisher=Glenair |url=http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502214022/http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |archive-date=2 May 2007 |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Day |first1=Dwayne A. |title=Computers in Aviation |date=2003 |url=https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607155928/http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |archive-date=7 June 2007 |publisher=US [[Centennial of Flight Commission]] |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt; The F-16's controls suffered from a sensitivity to static electricity or [[electrostatic discharge]] (ESD) and [[lightning]].{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=3.4: Lightning Protection}} Up to 70–80% of the C/D models' electronics were vulnerable to ESD.&lt;ref&gt;{{cite conference |last1=Thompson |first1= William H. |title=Electrical Overstress-Electrostatic Discharge Symposium Proceedings, 1984: EOS-6 |chapter=F-16 Study |page=23 |publisher=EOS/ESD Association, Inc. |access-date=14 November 2010 |url=https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163300/https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |archive-date=13 March 2023}}&lt;/ref&gt;

===Cockpit and ergonomics===
[[File:A U.S. Air Force Airman from the 169th Fighter Wing conducts post flight tasks in an F-16 Fighting Falcon aircraft during a phase II operational readiness evaluation at McEntire Joint National Guard Base, S.C. 080412-F-WT236-013.jpg|thumb|Bubble canopy, allowing all-round visibility]]

A key feature of the F-16's cockpit is the exceptional field of view. The single-piece, [[Bird strike|bird-proof]] [[polycarbonate]] bubble canopy provides 360° all-round visibility, with a 40° look-down angle over the side of the aircraft, and 15° down over the nose (compared to the common 12–13° of preceding aircraft); the pilot's seat is elevated for this purpose. Additionally, the F-16's canopy omits the forward bow frame found on many fighters, which is an obstruction to a pilot's forward vision.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=99}} The F-16's [[Ejection seat#Egress systems|ACES II]] [[Zero-zero ejection seat|zero/zero ejection seat]] is reclined at an unusual tilt-back angle of 30°; most fighters have a tilted seat at 13–15°. The tilted seat can accommodate taller pilots and increases {{nowrap|''g''-force}} tolerance; however, it has been associated with reports of neck aches, possibly caused by incorrect headrest usage.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Albano |first1=J. J. |last2=Stanford |first2=J. B. |title=Prevention of minor neck injuries in F-16 pilots |journal=[[Aviation, Space, and Environmental Medicine]] |date=December 1998 |issue=69 |volume=12 |pages=1193–1199 |pmid=9856546}}&lt;/ref&gt; Subsequent U.S. fighters have adopted more modest tilt-back angles of 20°.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–100}} Because of the seat angle and the canopy's thickness, the ejection seat lacks canopy-breakers for emergency egress; instead the entire canopy is jettisoned prior to the seat's rocket firing.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sherman |first1=Robert |title=F-16 Fighting Falcon |date=30 May 2008 |access-date=23 March 2011 |url=https://fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234034/http://www.fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:F16 Cockpit, Asian Aerospace 2006.JPG|thumb|left|F-16 ground trainer cockpit (F-16 Mid-Life Update (MLU))|alt=Cramped cockpit of jet trainer, showing dials and instruments]]
The pilot flies primarily by means of an armrest-mounted [[side-stick]] controller (instead of a traditional [[centre stick|center-mounted stick]]) and an engine throttle; conventional rudder pedals are also employed. To enhance the pilot's degree of control of the aircraft during {{nowrap|high-''g''}} combat maneuvers, various switches and function controls were moved to centralized [[HOTAS|hands on throttle-and-stick]] (HOTAS) controls upon both the controllers and the throttle. Hand pressure on the side-stick controller is transmitted by electrical signals via the FBW system to adjust various flight control surfaces to maneuver the F-16. Originally, the side-stick controller was non-moving, but this proved uncomfortable and difficult for pilots to adjust to, sometimes resulting in a tendency to &quot;over-rotate&quot; during takeoffs, so the control stick was given a small amount of &quot;play&quot;. Since the introduction of the F-16, HOTAS controls have become a standard feature on modern fighters.{{citation needed|date=December 2022}}

[[File:170614-F-RH756-282 (34929964880) crop.jpg|thumb|upright|F-16 pilot with [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] and cockpit [[head-up display]]]]
The F-16 has a [[head-up display]] (HUD), which projects visual flight and combat information in front of the pilot without obstructing the view; being able to keep their head &quot;out of the cockpit&quot; improves the pilot's [[situation awareness]].&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Task |first1=H.L. |title=Optical Effects of F-16 Canopy-HUD (Head Up Display) Integration |date=December 1983 |id=ADP003222 |publisher=Air Force Aerospace Medical Research Lab |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADP003222}}&lt;/ref&gt; Further flight and systems information are displayed on [[multi-function display]]s (MFD). The left-hand MFD is the [[primary flight display]] (PFD), typically showing radar and moving maps; the right-hand MFD is the system display (SD), presenting information about the engine, landing gear, slat and flap settings, and fuel and weapons status. Initially, the F-16A/B had monochrome [[cathode-ray tube]] (CRT) displays; replaced by color [[liquid-crystal display]]s on the Block 50/52.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Spick|2000|p=222}} The Mid-Life Update (MLU) introduced compatibility with [[night vision device|night-vision goggles]] (NVG). The [[Boeing]] [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] (JHMCS) is available from Block 40 onwards for targeting based on where the pilot's head faces, unrestricted by the HUD, using high-[[gun harmonisation|off-boresight]] missiles like the [[AIM-9X]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Boeing Integrated Defense Systems |title=Joint Helmet Mounted Cueing System (JHMCS) |access-date=25 October 2009 |url=http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611011835/http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |archive-date=11 June 2012 |publisher=[[Boeing]]}}&lt;/ref&gt; The newer [[Helmet-mounted display#Helmet Mounted Integrated Targeting (HMIT)/Scorpion|Scorpion Helmet Mounted Display]] is also available and would later replace the JHMCS in U.S. service.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Waldron |first=Greg |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/thales-to-provide-new-helmet-display-for-usaf-f-16s/162564.article |title=Thales to provide new helmet display for USAF F-16s |work=Flight Global |date=10 April 2025}}&lt;/ref&gt;

In November 2024 it was announced that the US Air Force had awarded a $9 million contract to Danish defense company Terma A/S, to supply its [[3-D audio]] system for the aircraft, with a program of upgrades over the following two years. The system will provide high-fidelity digital audio by spatially separating radio signals, aligning audio with threat directions, and integrating [[active noise reduction]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://interestingengineering.com/military/f16-gets-3d-audio-system |title=US Air Force F-16 jets to get 3D audio system for faster, clearer pilot alerts |website=Interesting Engineering |last=Kajal |first=Kapil |date=6 November 2024 |access-date=22 January 2025}}&lt;/ref&gt;

===Fire-control radar===
The F-16A/B was originally equipped with the [[Westinghouse Electronic Systems|Westinghouse]] AN/APG-66 [[fire-control radar]]. Its slotted [[planar array]] antenna was designed to be compact to fit into the F-16's relatively small nose. In uplook mode, the APG-66 uses a low [[pulse-repetition frequency]] (PRF) for medium- and high-altitude target detection in a low-[[Clutter (radar)|clutter]] environment, and in [[look-down/shoot-down]] employs a medium PRF for heavy clutter environments. It has four operating frequencies within the X band, and provides four air-to-air and seven air-to-ground operating modes for combat, even at night or in bad weather. The Block 15's APG-66(V)2 model added more powerful [[signal processing]], higher output power, improved reliability, and increased range in cluttered or [[Radar jamming and deception|jamming]] environments. The Mid-Life Update (MLU) program introduced a new model, APG-66(V)2A, which features higher speed and more memory.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.avitop.com/interact/radar.htm |title=The AN/APG-66 Radar.|first=John|last= Raahauge|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130014311/http://www.avitop.com/interact/radar.htm |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Cockpit part.JPG|thumb|AN/APG-68, as fitted to the nose]]
The [[AN/APG-68]], an evolution of the APG-66, was introduced with the F-16C/D Block 25. The APG-68 has greater range and resolution, as well as 25 operating modes, including ground-mapping, Doppler beam-sharpening, ground [[moving target indication]], sea target, and [[track while scan]] (TWS) for up to 10 targets. The Block 40/42's APG-68(V)1 model added full compatibility with Lockheed Martin [[LANTIRN|Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night]] (LANTIRN) pods, and a high-PRF pulse-Doppler track mode to provide Interrupted Continuous Wave guidance for [[semi-active radar homing]] (SARH) missiles like the AIM-7 Sparrow. Block 50/52 F-16s initially used the more reliable APG-68(V)5 which has a programmable signal processor employing [[VHSIC|Very High Speed Integrated Circuit]] (VHSIC) technology. The Advanced Block 50/52 (or 50+/52+) is equipped with the APG-68(V)9 radar, with a 30% greater air-to-air detection range and a [[synthetic aperture radar]] (SAR) mode for high-resolution mapping and target detection-recognition. In August 2004, Northrop Grumman was contracted to upgrade the APG-68 radars of Block 40/42/50/52 aircraft to the (V)10 standard, providing all-weather autonomous detection and targeting for [[Global Positioning System]] (GPS)-aided precision weapons, SAR mapping, and [[terrain-following radar]] (TF) modes, as well as interleaving of all modes.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;

The F-16E/F is outfitted with Northrop Grumman's [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kopp |first1=Carlo |title=Active Electronically Steered Arrays: A Maturing Technology |date=June 2002 |issue=June |publisher=[[Air Power Australia]] |journal=[[Australian Aviation]] |volume=2002 |access-date=21 June 2008 |url=http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619091200/http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |archive-date=19 June 2008}}&lt;/ref&gt; Northrop Grumman developed the latest AESA radar upgrade for the F-16 (selected for USAF and Taiwan's Republic of China Air Force F-16 upgrades), named the [[AN/APG-83]] Scalable Agile Beam Radar (SABR).&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |title=NGC's SABR to Help Extend Viability of USAF F-16s Beyond 2025 |work=ASDNews.com |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |archive-date=5 February 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |title=SABR (Scalable Agile Beam Radar) APG-83 AESA for the F-16 and Legacy Aircraft |work=Northrop Grumman |access-date=28 April 2020 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093039/https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In July 2007, Raytheon announced that it was developing a Next Generation Radar (RANGR) based on its earlier [[AN/APG-79]] AESA radar as a competitor to Northrop Grumman's AN/APG-68 and AN/APG-80 for the F-16.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; On 28 February 2020, Northrop Grumman received an order from USAF to extend the service lives of their F-16s to at least 2048 with AN/APG-83 as part of the service-life extension program (SLEP).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Donald |first1=David |title=U.S. Air Force Orders AESA Radar for F-16s |date=3 March 2020 |work=AINOnline |access-date=29 April 2020 |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032843/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |archive-date=31 July 2020}}&lt;/ref&gt;

===Propulsion===
[[File:Pratt &amp; Whitney F100-PW-220 turbofan engine.jpg|thumb|upright|left|Afterburner – concentric ring structure inside the exhaust]]

The initial powerplant selected for the single-engined F-16 was the Pratt &amp; Whitney F100-PW-200 [[Turbofan#Afterburning turbofan|afterburning turbofan]], a modified version of the F-15's F100-PW-100, rated at {{cvt|23830|lbf|kN}} thrust. During testing, the engine was found to be prone to compressor stalls and &quot;rollbacks&quot;, wherein the engine's thrust would spontaneously reduce to idle. Until resolved, the Air Force ordered F-16s to be operated within &quot;[[dead-stick landing]]&quot; distance of its bases.&lt;ref name=&quot;bjorkman 2014&quot; /&gt; It was the standard F-16 engine through the Block 25, except for the newly built Block 15s with the Operational Capability Upgrade (OCU). The OCU introduced the {{cvt|23770|lbf|kN}} F100-PW-220, later installed on Block 32 and 42 aircraft: the main advance being a Digital Electronic Engine Control (DEEC) unit, which improved reliability and reduced [[Stall (engine)|stall]] occurrence. Beginning production in 1988, the &quot;-220&quot; also supplanted the F-15's &quot;-100&quot;, for commonality. Many of the &quot;-220&quot; engines on Block 25 and later aircraft were upgraded from 1997 onwards to the &quot;-220E&quot; standard, which enhanced reliability and maintainability; unscheduled engine removals were reduced by 35%.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|pp=102–103}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Exhaust.JPG|thumb|Adjustable exhaust nozzle in contracted position]]
The F100-PW-220/220E was the result of the USAF's Alternate Fighter Engine (AFE) program (colloquially known as &quot;the Great Engine War&quot;), which also saw the entry of General Electric as an F-16 engine provider. Its [[General Electric F110|F110-GE-100]] turbofan was limited by the original inlet to a thrust of {{cvt|25735|lbf|kN}}, the Modular Common Inlet Duct allowed the F110 to achieve its maximum thrust of {{cvt|28984|lbf|kN}}. (To distinguish between aircraft equipped with these two engines and inlets, from the Block 30 series on, blocks ending in &quot;0&quot; (e.g., Block 30) are powered by GE, and blocks ending in &quot;2&quot; (e.g., Block 32) are fitted with Pratt &amp; Whitney engines.)&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |last2=Glennan, Jr. |first2=Thomas K. |title=The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines |publisher=[[RAND Corporation]] |date=1993 |access-date=21 June 2008 |id=N-3618-AF |url=https://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605070804/http://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |archive-date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

The Increased Performance Engine (IPE) program led to the {{cvt|29588|lbf|kN}} F110-GE-129 on the Block 50 and {{cvt|29160|lbf|kN}} F100-PW-229 on the Block 52. F-16s began flying with these IPE engines in the early 1990s. Altogether, of the 1,446 F-16C/Ds ordered by the USAF, 556 were fitted with F100-series engines and 890 with F110s.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The United Arab Emirates' Block 60 is powered by the General Electric F110-GE-132 turbofan with a maximum thrust of {{cvt|32500|lbf|kN}}, the highest thrust engine developed for the F-16.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, p. 103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|p=103}}&lt;/ref&gt;
{{clear left}}

==Operational history==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history}}

===United States===
[[File:F-16 takeoff in Germany.jpg|thumb|A U.S. Air Force F-16 from the [[480th Fighter Squadron]] takes off from [[Spangdahlem Air Base]] in support of [[Operation Odyssey Dawn]]]]

The F-16 is used by the active duty USAF, [[Air Force Reserve]], and [[Air National Guard]] units, the USAF aerial demonstration team, the [[U.S. Air Force Thunderbirds]], and as an adversary-aggressor aircraft by the [[United States Navy]] at the [[Naval Strike and Air Warfare Center]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-05-28 |title=Navy Details Its Plans To Add Ex-Air Force F-16s To Its Fleet |url=https://www.twz.com/40846/navy-details-its-plans-to-add-ex-air-force-f-16s-to-its-fleet |access-date=2025-06-29 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Although initially designed to be a highly maneuverable fighter for air combat, the F-16 would primarily be flown by squadrons focused on ground attack that previously flew aircraft such as the F-105 Thunderchief or A-7 Corsair II.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |title=In History: Wing looks back on F-105, F-16 legacy |date=7 March 2019 |work=419th Fighter Wing |publisher=U.S. Air Force}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dvidshub.net/image/8613210/day-coang-history-7-replaced-f-16 |title=This day in COANG history: A-7 replaced by F-16 |work=Colorado Air National Guard |publisher=Defense Visual Information Distribution Service |date=23 August 2015}}&lt;/ref&gt;

The U.S. Air Force, including the Air Force Reserve and the Air National Guard, flew the F-16 in combat during [[Operation Desert Storm]] in 1991 and in the Balkans during the [[Yugoslav Wars]] later in the 1990s. During the [[NATO bombing of Yugoslavia]], on 2 May 1999 an F-16 piloted by [[David L. Goldfein]], later [[Chief of Staff of the United States Air Force]], was shot down over western [[Serbia]] by the [[250th Air Defence Missile Brigade]]. F-16s also patrolled the no-fly zones in Iraq during [[Operation Northern Watch]] and [[Operation Southern Watch]] and served during the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] and the [[Iraq War|War in Iraq]] from 2001 and 2003 respectively. In 2011, Air Force F-16s took part in the [[2011 military intervention in Libya|intervention in Libya]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1/ |title=Libya live blog: Coalition confirms strike on Gadhafi compound|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

On 11 September 2001, two unarmed F-16s were launched in an attempt to ram and down [[United Airlines Flight 93]] before it reached [[Washington D.C.]] during the [[September 11 attacks|11 September 2001 terrorist attacks]], but Flight 93 was prematurely brought down by the hijackers after passengers attacked the cockpit, so the F-16s were retasked to patrol the local airspace and later escorted [[Air Force One]] back to Washington.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html |title=Heather Penney, the 9/11 fighter pilot, says celebrating normalcy is a way to honor heroes|last=Penney|first=Heather|author-link=Heather Penney|date=13 September 2013|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-url=https://archive.today/20200911154300/https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html|archive-date=11 September 2020|url-status=live|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WashingtonPost&gt;{{cite news|last1=Hendrix|first1=Steve|title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11|url=http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=8 September 2011|access-date=25 June 2021|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912191720/https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=May 2021}}

The F-16 had been scheduled to remain in service with the U.S. Air Force until 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Tirpak|first1=John A.|title=Making the Best of the Fighter Force|date=March 2007|magazine=[[Air Force Magazine]]|publisher=[[Air Force Association]]|page=44|url=https://www.airandspaceforces.com/app/uploads/2007/03/0307_March2007.pdf#page=46|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916044238/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2007/March%202007/0307force.pdf|archive-date=16 September 2025|volume=90|issue=3|access-date=20 May 2007}}&lt;/ref&gt; Its replacement is planned to be the F-35A variant of the Lockheed Martin F-35 Lightning II, which is expected to gradually begin replacing several multirole aircraft among the program's member nations. However, owing to delays in the F-35 program, all USAF F-16s will receive service life extension upgrades.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforcetimes.com/article/20130416/NEWS/304160020/AF-seeks-F-16-fleet-upgrade-requests-19-more-F-35As |title=AF seeks F-16 fleet upgrade, requests 19 more F-35As.|work=Air Force Times|access-date=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; In 2022, it was announced the USAF would continue to operate the F-16 for another two decades.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tirpak|first=John A.|url=https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|title=F-16s to Serve Nearly Two More Decades, Replacement Choice Still 6–8 Years Away|website=[[Air &amp; Space Forces Magazine]] (Daily Report)|date=4 April 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=29 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829140233/https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Israel===
[[File:F-16-Netz-107-fighter-and-killmarks-01.jpg|thumb|[[Israeli Air Force]] [[IAF F-16 Netz 107|F-16A Netz 107]] with 6.5 kill marks of other aircraft, a record for an F-16, as well as one kill mark of an [[Operation Opera|Iraqi nuclear reactor]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Etzion |first1=Udi |title=Record-breaking F-16 Falcon to be retired from IDF service |date=11 February 2015 |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213133717/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |archive-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;]]

The F-16's first air-to-air combat success was achieved by the [[Israeli Air Force]] (IAF) over the [[Bekaa Valley]] on 28 April 1981, against a Syrian [[Mil Mi-8|Mi-8]] helicopter, which was downed with cannon fire.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot;&gt;{{cite web |last1=Iskra |first1=Alex |title=GD/L-M F-16A/B Netz in Israeli Service |date=26 September 2003 |publisher=Air Combat Information Group (ACIG) |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510123618/http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |archive-date=10 May 2012 |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt; On 7 June 1981, eight Israeli F-16s, escorted by six F-15s, executed [[Operation Opera]], their first employment in a significant air-to-ground operation. This raid severely damaged [[Osirak]], an Iraqi [[nuclear reactor]] under construction near [[Baghdad]], to prevent the regime of [[Saddam Hussein]] from using the reactor for the creation of [[nuclear weapon]]s.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Rebecca |first1=Grant |title=Osirak and Beyond |date=August 2002 |access-date=8 December 2011 |magazine=[[Air Force Magazine]] |publisher=[[Air &amp; Space Forces Association]] |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426115420/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |archive-date=26 April 2023}}&lt;/ref&gt;

The following year, during the [[1982 Lebanon War]] Israeli F-16s engaged Syrian aircraft in one of the largest air battles involving jet aircraft, which began on 9 June and continued for two more days. Israeli Air Force F-16s were credited with 44 air-to-air kills during the conflict.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Schow, Jr. |first1=Kenneth C. |title=Falcons Against the Jihad: Israeli Airpower and Coercive Diplomacy in Southern Lebanon. |date=November 1995 |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA301572 |id=ADA301572 |publisher=[[Air University Press]] |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt;

In January 2000, Israel completed a purchase of 102 new F-16I aircraft in a deal totaling {{nowrap|$4.5 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |title=F-16 Air Forces – Israel |work=F-16.net |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902045655/http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; F-16s were also used in their ground-attack role for strikes against targets in Lebanon. IAF F-16s participated in the [[2006 Lebanon War]] and the [[Gaza War (2008–09)|2008–09 Gaza War]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Colvin |first1=Marie |last2=Allen-Mills |first2=Tony |title=Israeli jets kill 'at least 225' in strikes on Gaza |date=28 December 2008 |work=The Sunday Times |publisher=[[The Times]] |access-date=25 October 2009 |url=https://www.thetimes.com/article/israeli-jets-kill-at-least-225-in-strikes-on-gaza-7vxt2pmrb39 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082825/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5404501.ece |archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt; During and after the 2006 Lebanon war, IAF F-16s shot down [[Iran]]ian-made [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]s launched by [[Hezbollah]], using [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Python 5]] air-to-air missiles.&lt;ref name= &quot;f-16.net2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482/ |title=Airframe Details for F-16 #87-1672|work=F-16.net|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902003936/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482|archive-date=2 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=IAF shoots down hostile drone from Lebanon off Haifa|url=https://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|newspaper=The [[Jerusalem Post]]|date=25 April 2013|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |title=IAF shoots down UAV in northern Negev |work=The Jerusalem Post |date=6 October 2012 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084555/http://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |archive-date=27 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 10 February 2018, an Israeli Air Force F-16I [[February 2018 Israel–Syria incident|was shot down]] in northern Israel when it was hit by a relatively old model [[S-200 (missile)|S-200]] (NATO name SA-5 Gammon) surface-to-air missile of the Syrian Air Defense Force.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |title=Investigation finds pilots of downed F-16 failed to defend themselves |date=25 February 2018 |newspaper=Ynetnews |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311082643/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |archive-date=11 March 2018 |url-status=live|last1=Zitun |first1=Yoav}}&lt;/ref&gt; The pilot and navigator ejected safely in Israeli territory. The F-16I was part of a bombing mission against Syrian and Iranian targets around Damascus after an Iranian drone entered Israeli airspace and was shot down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |title=Israeli F-16 jet crashes after Syrian fire |first1=Andrew | last1=Carey | first2=Laura | last2=Smith-Spark | first3=Nicole | last3=Chavez |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210071644/https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; An Israel Air Force investigation determined on 27 February 2018 that the loss was due to pilot error since the IAF determined the air crew did not adequately defend themselves.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |title=Israel Air Force Investigation into F-16 Crash Blames Pilot Error |newspaper=Haaretz |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227161755/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Following the aftermath of the [[October 7 attacks]], F-16Is have played a major role in Israel's [[Operation Swords of Iron]], executing numerous airstrikes against [[Hamas]] targets in Gaza. The IAF has also employed F-16s in operations against [[Hezbollah]] in Lebanon and in strikes on Iranian-linked assets in Syria and [[Iraq]], demonstrating the aircraft's versatility and reach.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=D'Urso |first=Stefano |date=2023-10-12 |title=Configuration And Payload Of The Aircraft Employed By Israel In The Fight Against Hamas |url=https://theaviationist.com/2023/10/12/iaf-aircraft-war-with-hamas/?utm_ |access-date=2025-05-25 |website=The Aviationist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

On 16 July 2024, the last single-seat F-16C Barak-1 ('Lightning' in Hebrew) were retired; the IAF continue to use the F-16D Brakeet and F-16I Sufa two-seat variants.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 July 2024 |title=Israel retires Barak 1-variant F-16s |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/israel-retires-barak-1-variant-f-16s |accessdate=5 October 2024 |website=janes.com}}&lt;/ref&gt; In October 2024, during [[October 2024 Israeli strikes on Iran|Operation Days of Repentance]] F-16Is took part in significant operations against Iranian military infrastructure as the Israeli forces launched coordinated strikes on Iranian air defense systems and missile production facilities, aiming to degrade Iran's military capabilities and deter further aggression.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-29 |title=Israel attacks Iranian missile production, air-defence sites |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/israel-attacks-iranian-missile-production-air-defence-sites |access-date=2025-05-25 |website=Default |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel's &quot;Days of Repentance&quot; Operation Strikes Iran – NIAC |url=https://niacouncil.org/israels-days-of-response-operation-strikes-iran/ |access-date=2025-05-25 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Israeli F-16s have been instrumental in operations against [[Houthis|Houthi]] targets in Yemen, taking advantage of the F-16's extended operational range and strategic reach, flying a distance of approximately 1,700 kilometers (about 1,056 miles).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=2024-07-20 |title=Israel Fighter Jets Carry Out Long-Range Retaliation Strike On Houthi Oil Depot In Yemen (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/israel-fighter-jets-carry-out-long-range-retaliation-strike-on-houthi-oil-depot-in-yemen |access-date=2025-05-25 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Notably, on 26 December 2024, as part of [[Operation Tselilei HaKerem|Operation Tzelilei HaKerem]], the IAF conducted airstrikes targeting [[Sanaa International Airport|Sana'a International Airport]] and other strategic locations, responding to Houthi missile and drone attacks on Israeli territory.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Israel launches airstrikes on Yemen a day after Houthi rebels strike Israeli airport |url=https://apnews.com/article/israel-airstrikes-houthi-rebels-airport-ea0ea0ca695a3a07c71c18bedc987c3e |access-date=2025-05-25 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 28 February 2026, Israeli F-16s participated in [[2026 Israeli–United States strikes on Iran|Operation Roaring Lion]] ({{langx|he|מטס בראשית}}), a large-scale joint US-Israeli military operation against Iran. Approximately 200 Israeli Air Force jets, including F-16s, simultaneously struck around 500 targets across at least 14 Iranian cities, including [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Qom]], [[Karaj]], and [[Kermanshah]]. Targets included Iranian air defence systems, ballistic missile launchers, command-and-control facilities, and military airfields. The Israeli military described it as a &quot;much more wide-ranging campaign&quot; than the previous US-Israeli strikes on Iran during the [[Twelve-Day War]] of June 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |work=BBC News |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=A visual guide to US-Israeli strikes on Iran – and Tehran's response |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/28/us-israel-strikes-iran-tehran-response-visual-guide |work=The Guardian |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

In March 2026 during the Iran war the IRGC claims that it has shot down an Israeli F-16&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli F-16 shot down by Iran's modern air defense systems, claims IRGC |url=https://www.india.com/news/world/israeli-f-16-shot-down-by-irans-modern-air-defense-systems-claims-irgc-us-military-aircraft-mq-9-reaper-f-15-kc-135-stratotanker-f-35-lebanon-usa-8351502/ |access-date=2026-03-22 |website=www.india.com |language=en}}&lt;/ref&gt; however the IDF denies any damage to any of their aircraft.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-21 |title=Israeli F-16 hit? IRGC claims jet struck over central Iran; IDF says aircraft not damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israeli-f-16-hit-irgc-claims-jet-struck-over-central-iran-idf-says-aircraft-not-damaged/articleshow/129720773.cms |access-date=2026-03-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

===Pakistan===
[[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|thumb|left|The PAF F-16BM (S. No. 84-606)]]

During the [[Soviet–Afghan War]], [[Pakistan Air Force]] (PAF) F-16As shot down between 20 and 30 Soviet and Afghan [[warplanes]]; the political situation however resulted in PAF officially recognizing only 9 kills which were made inside Pakistani airspace.&lt;ref&gt;{{cite journal|quote=due to political reasons, the kills made inside Afghan airspace by the PAF (estimated to be between 20 and 30, were never officially recognized or disclosed. To date, PAF officially recognized only the eight kills made inside Pakistani airspace and one forced manoeuvre kill.|website=Defence Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20030422020522/http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|url=http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|archive-date=22 April 2003|title=An Airman Remembered|author=Rai Muhammad Saleh Azam|access-date=10 November 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; From May 1986 to January 1989, PAF F-16s from the [[Tail Choppers]] and [[No. 9 Squadron PAF|Griffin]] squadrons using mostly AIM-9 Sidewinder missiles, shot down four [[Afghan Air Force|Afghan]] [[Sukhoi Su-17|Su-22s]], two [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]], one [[Sukhoi Su-25|Su-25]], and one [[Antonov An-26|An-26]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |title= PAF F-16 air kills illustrations |publisher= PAFwallpapers.com |access-date= 5 July 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120115121441/http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |archive-date= 15 January 2012 |url-status= dead}}&lt;/ref&gt; Most of these kills were by missiles, but at least one, a Su-22, was destroyed by cannon fire. One F-16 was lost in these battles. The downed F-16 was likely [[friendly fire|hit accidentally]] by the other F-16.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |title= F-16 Air Forces – Pakistan |publisher= F-16.net |access-date= 8 September 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110529022627/http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |archive-date= 29 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Pakistan Air Force has used its F-16s in various foreign and internal military exercises, such as the &quot;Indus Vipers&quot; exercise in 2008 conducted jointly with Turkey.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bokhari |first1=Farhan |title=Pakistan and Turkey organise air force exercises |date=17 April 2008 |work=[[Jane's Defence Weekly]] |publisher=[[IHS Markit|IHS Inc.]] |url=https://janes.ihs.com/CustomPages/Janes/DisplayPage.aspx?DocType=News&amp;ItemId=+++1176797&amp;Pubabbrev=JDW}}&lt;/ref&gt;{{failed verification |date=April 2023 |reason=Access to this article may no longer be possible; see [https://www.researchgate.net/publication/293458559_Pakistan_and_Turkey_organise_air_force_exercises link]}}

Between May 2009 and {{As of|2011|11|alt=November 2011}}, the PAF F-16 fleet flew more than 5,500 sorties{{Update inline|date=May 2019|reason=7.5-year-old count needs updating}} in support of the [[Pakistan Army]]'s [[War in North-West Pakistan|operations]] against the Taliban insurgency in the [[FATA]] region of [[North-West Pakistan]]. More than 80% of the dropped munitions were [[laser-guided bomb]]s.&lt;ref name=&quot;NY Times, Pakistan injects precision&quot;&gt;Schmitt, Eric. [https://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html?_r=1 &quot;Pakistan Injects Precision Into Air War on Taliban.&quot;] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119014733/http://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html|date=19 January 2017}} ''[[The New York Times]]'', 29 July 2009. Retrieved 30 July 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TPK-20111114&quot;&gt;{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |title=PAF conducted 5,500 bombing runs in Fata since 2008 |author=PPI |work=[[The Express Tribune]] |language=en |date=14 November 2011 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128202816/http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 27 February 2019, following [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|six Pakistan Air Force airstrikes in Jammu and Kashmir, India]], Pakistani officials said that two of its fighter jets shot down one [[MiG-21]] and one [[Sukhoi Su-30MKI|Su-30MKI]] belonging to the Indian Air Force.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|title=In a first, PAF Chief reveals shooting down of IAF Russian made Su 30 MKI, inside details of Indian Combat Helicopter downing|date=17 April 2019|work=Times of Islamabad|access-date=27 October 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101021905/https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |title=Pakistan shoots down two Indian fighter jets: Military |date=27 February 2019 |publisher=Al Jazeera |access-date=3 January 2020 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228124544/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |title=Pakistan says it downed two IAF jets, identifies pilots behind act |date=6 March 2019 |website=Hindustan Times |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103111401/https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |title=Pakistan says it shot down two Indian jets as Kashmir border crisis deepens |author1=Helen Regan |author2=Nikhil Kumar |author3=Adeel Raja |author4=Swati Gupta |publisher=CNN |date=27 February 2019 |access-date=26 March 2020 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227081256/https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Indian officials only confirmed the loss of one MiG-21 but denied losing any Su-30MKI in the clash and claimed the Pakistani claims as dubious.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=On Air Force Day, India flies the Sukhoi-30MKI that Pak claimed to have shot down |url=https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |access-date=17 January 2023 |website=The News Minute |language=en |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929143143/https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=Sukhoi Fighter Jet 'Shot Down' by Pakistan Makes Appearance at Indian Air Force Day Flypast |url=https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |access-date=17 January 2023 |website=News18 |language=en |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163302/https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Additionally Indian officials also claimed to have shot down one F-16 belonging to the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;iex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|title=India's Exhibit A: Debris of AMRAAM missile that nails Pakistan's F-16 denial|date=1 March 2019|access-date=25 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625074908/https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;japantimes&quot;&gt;{{cite web |date=9 April 2019 |title=Radar images prove Pakistan F-16 shot down, says Indian Air Force |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410132333/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/#.XK3ucGjP3IU |archive-date=10 April 2019 |work=The Japan Times}}&lt;/ref&gt; This was denied by the Pakistani side,&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Marlow |first1=Iain |title=India Never Shot Down Pakistani F-16, New Report Says |url=https://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |magazine=Time |access-date=6 June 2020 |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405172535/http://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; considered dubious by neutral sources,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAF Did Not Shoot Down Pak F-16 in Balakot Aftermath, Says US Scholar Christine Fair |url=https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |access-date=30 January 2023 |website=The Wire |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109175530/https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2019 |title=No proof India shot down Pakistan F-16 |url=https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |access-date=30 January 2023 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219105218/https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; and later backed by a report by ''[[Foreign Policy]]'' magazine, reporting that the US had completed a physical count of Pakistan's F-16s and found none missing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|title=Did India Shoot Down a Pakistani Jet? U.S. Count Says No.|last=Seligman|first=Lara|website=Foreign Policy|date=4 April 2019 |language=en|access-date=5 April 2019|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123193754/https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  A report by ''[[The Washington Post]]'' noted that [[the Pentagon]] and [[United States Department of State|State Department]] refused public comment on the matter but did not deny the earlier report.&lt;ref name=wapo&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |title=Analysis &amp;#124; Did India shoot down a Pakistani F-16 in February? This just became a big deal. |first1=Sameer |last1=Lalwani |first2=Emily |last2=Tallo |newspaper=The Washington Post |quote=Indian media reported that a U.S. Defense Department spokesman said he was unaware of any investigation. The Pentagon, like the State Department, has yet to issue a public statement on the F-16 count, but there have been no counter-leaks contradicting the Foreign Policy report. |access-date=26 March 2020 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130122209/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In October 2025, [[Indian Air Force]] Chief of the Air Staff [[Amar Preet Singh]] claimed that five &quot;high tech fighters&quot; between F-16 and JF-17 class were downed by Indian air defense systems.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Philip |first1=Snehesh Alex |title=IAF chief says around 13 Pakistani jets destroyed in Op Sindoor—4-5 F-16s on ground, S-400 downed 6 more |url=https://theprint.in/defence/iaf-chief-says-around-13-pakistani-jets-destroyed-in-op-sindoor-4-5-f-16s-on-ground-s-400-downed-6-more/2756690/ |agency=ThePrint |publisher=ThePrint |date=3 October 2025}}&lt;/ref&gt; Though refraining to provide the evidences, he also reiterated his claim of August 2025 that 4-5 F-16s in the hangars at [[PAF Base Shahbaz]] were hit in Indian strikes during the [[2025 India–Pakistan conflict]]. However, the U.S. defense officials had earlier refuted the Indian claims by having told the [[Reuters]] that they were not aware of any F-16 being hit inside Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India shot down six Pakistani military aircraft in May, air force chief says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-shot-down-six-pakistani-military-aircraft-may-air-force-chief-says-2025-08-09/ |access-date=10 August 2025 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five Pakistani fighter jets, one aircraft taken down during Operation Sindoor: IAF Chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/air-chief-marshal-ap-singh-on-operation-sindoor-at-16th-air-chief-marshal-lm-katre-memorial-lecture-in-bengaluru/article69912822.ece |access-date=10 August 2025 |agency=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

Following the [[2026 Iran war ceasefire]] in April 2026, Indian media sources reported that the [[Pakistan Air Force]] had mobilised its [[CAC/PAC JF-17 Thunder|JF-17]] and F-16 fighters, as well as [[Ilyushin Il-78|IL-78]] tankers and [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] cargo planes. The fighters are expected to fly an escort mission for the Iranian representatives and the PAF set up a protective shield over Iran and the [[Persian Gulf]] for the Iranian delegation to travel to [[Islamabad]] for further negotiations with the [[United States]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News Desk |first=India Today |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan scrambled fighter jets to Middle East ahead of US-Iran talks |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-paf-fighter-jets-air-defence-us-iran-peace-talks-islamabad-2894187-2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan launched ‘air armada’ to the middle east ahead of US-Iran ceasefire talks |url=https://www.financialexpress.com/world-news/why-pakistannbsplaunched-air-armada-to-the-middle-east-ahead-of-us-iran-ceasefire-talksnbsp/4202822/ |access-date=2026-04-10 |website=The Financial Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=US-Iran peace talks: How Pakistan came to host the talks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dl0g4rgn5o |access-date=2026-04-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; five PAF F-16s also escorted the US [[Vice President of the United States|Vice president]] [[JD Vance|JD Vance's]] [[Boeing C-32|C-32]] to [[PAF Base Nur Khan|Nur Khan base]] in Islamabad for negotiations.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mishra |first=Chandrajit |date=11 April 2026 |title=Pak F-16s Escort JD Vance's Aircraft As He Arrives In Islamabad For Iran Talks |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-talks-live-news-pakistan-f-16s-escort-jd-vances-aircraft-as-he-arrives-in-islamabad-for-iran-talks-11342470/amp/1 |url-status=live |access-date=11 April 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

===Turkey===
[[File:F16 - RIAT 2014 (34306872320).jpg|thumb|F-16 SoloTürk aerial aerobatic aircraft]]

The Turkish Air Force acquired its first F-16s in 1987. F-16s were later produced in Turkey under four phases of ''Peace Onyx'' programs. In 2015, they were upgraded to Block 50/52+ with [[Constantly computed impact point|CCIP]] by Turkish Aerospace Industries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|title=F-16 Air Forces – Turkey|website=f-16.net|access-date=19 May 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412212033/https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Turkish F-16s are being fitted with indigenous AESA radars and EW suite called SPEWS-II.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|title=Turkey's F-16 jets equipped with new domestic electronic warfare systems|date=7 February 2019|website=Daily Sabah|access-date=21 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123508/https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 18 June 1992, a Greek Mirage F1 crashed during a [[dogfight]] with a Turkish F-16.&lt;ref&gt;{{YouTube|gyqq7lMyTnI|HUD footage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0 |title=While engaged by two THK F-16Cs, Sialmas entered a break that was too much for the F.1CG at low level: the aircraft entered a spin and crashed into the sea, killing the pilot.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102015020/http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0|archive-date=2 November 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot; /&gt; On 8 February 1995, a Turkish F-16 crashed into the Aegean Sea after being intercepted by Greek Mirage F1 fighters.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html |title=F-16 crash heightens tension in Aegean|work=The Independent|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013710/http://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html|archive-date=12 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|knT8NA9Ggko|Greek TV: A pilot of Hellenic Air Force explain how the Turkish F-16 crashed over Aegean Sea}}&lt;/ref&gt;

Turkish F-16s have participated in [[Bosnia-Herzegovina]] and [[Kosovo]] since 1993 in support of [[United Nations]] resolutions.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Turkish Air Force]] |title=Our History |website=hkvv.tsk.tr |access-date=3 February 2012 |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111013955/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |archive-date=11 January 2012}}&lt;/ref&gt;

On 8 October 1996, seven months after the escalation a Greek [[Mirage 2000]] reportedly fired an [[R.550 Magic|R.550 Magic II]] missile and shot down a Turkish F-16D over the Aegean Sea.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212512/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |url-status=dead |archive-date=4 November 2012 |title=Turkish F-16 jet crashes after Greek interception |work= Chicago Sun-Times |date= 9 October 1996 |access-date= 8 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html |title=Deadly 1996 Aegean clash is confirmed|work=f-16.net|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015725/http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html|archive-date=27 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Turkish pilot died, while the co-pilot ejected and was rescued by Greek forces.&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47 |title=Greek &amp; Turkish Air-to-Air Victories|author=Sander Peeters|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084111/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|2-aAb97Re9Y|Turkish Pilot at 0:46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html |title=F-16 Aircraft Database: F-16 Airframe Details for 91-0023|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084845/http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html|archive-date=6 May 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In August 2012, after the [[Turkish-Syrian relations#Friction due to Syrian civil war|downing of an RF-4E]] on the Syrian coast, Turkish Defence Minister [[İsmet Yılmaz]] confirmed that the Turkish F-16D was shot down by a Greek Mirage 2000 with an R.550 Magic II in 1996 near [[Chios]] island.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cenciotti |first1=David |title=30 years later, Ankara admits Turkish Air Force jet was shot down by Iraq |date=6 September 2012 |publisher=The Aviationist |url=http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130040159/http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |archive-date=30 January 2015}}&lt;/ref&gt; Greece denies that the F-16 was shot down.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |title=Court rejects Turkish request for trial of Greek pilot who allegedly shot down F-16 jet |date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |access-date=8 November 2021 |archive-date=24 February 2017}}&lt;/ref&gt; Both Mirage 2000 pilots reported that the F-16 caught fire and they saw one [[parachute]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |title=Κατάρριψη τουρκικού F-16 – Τι δήλωσε ο Έλληνας πιλότος &amp;#124; Newsbomb |date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114060239/https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |access-date=8 November 2021 |archive-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208734/article/ekathimerini/news/turkish-court-wants-trial-of-greek-pilot-for-allegedly-shooting-down-fighter-jet |title=Turkish court wants trial of Greek pilot for allegedly shooting down fighter jet |website=Ekathimerini.com |access-date=14 July 2020 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 23 May 2006, two Greek F-16s intercepted a Turkish RF-4 reconnaissance aircraft and two F-16 escorts off the coast of the Greek island of [[Karpathos]], within the Athens [[Flight information region|FIR]]. A mock dogfight ensued between the two sides, resulting in a midair collision&lt;ref&gt;{{YouTube|YkIXc8-GPNU|Turkish F-16 pilots attitude-2:22}}&lt;/ref&gt; between a Turkish F-16 and a Greek F-16. The Turkish pilot ejected safely, but the Greek pilot died owing to damage caused by the collision.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |title=It will be recalled that on 23 May 2006, a Greek F-16 aircraft crashed into a Turkish F-16 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322030232/http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |archive-date=22 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/news_article1809.html |title=Greek F-16 and Turkish F-16 collide – 1 pilot OK |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115085633/http://www.f-16.net/news_article1809.html |archive-date=15 January 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Turkey used its F-16s extensively in its [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|conflict with Kurdish insurgents]] in southeastern parts of Turkey and Iraq. Turkey launched its first cross-border raid on 16 December 2007, a prelude to the [[2008 Turkish incursion into northern Iraq]], involving 50 fighters before [[Operation Sun]]. This was the first time Turkey had mounted a night-bombing operation on a massive scale, and also the largest operation conducted by the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gürgen |first1=Murat |title=Uçaklar nasıl vurdu? |date=17 December 2007 |work=[[Vatan (2002 newspaper)|Vatan]] |access-date=3 February 2012 |language=tr |url=https://www.gazetevatan.com/gundem/ucaklar-nasil-vurdu-152129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520150423/http://haber.gazetevatan.com/Ucaklar_nasil_vurdu_152129_1/152129/1/Haber |archive-date=20 May 2013}}&lt;/ref&gt;

During the [[Syrian Civil War]], Turkish F-16s were tasked with airspace protection on the Syrian border. After the [[June 2012 interception of Turkish aircraft|RF-4 downing in June 2012]] Turkey changed its rules of engagement against Syrian aircraft, resulting in scrambles and downings of Syrian combat aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html |title=Turkish F-16 jets scramble to intercept 2 Syrian Su-24s|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505153249/http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html|archive-date=5 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 16 September 2013, a Turkish Air Force F-16 shot down a [[Syrian Arab Air Force]] [[Mil Mi-17]] helicopter near the Turkish border.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html|work=The New York Times |first1=Kareem |last1=Fahim |first2=Sebnem |last2=Arsu |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Military Helicopter Flying in Its Airspace |date=16 September 2013 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131453/http://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html?_r=0 |archive-date=3 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 23 March 2014, a Turkish Air Force F-16 shot down a Syrian Arab Air Force MiG-23 when it allegedly entered Turkish air space during a ground attack mission against [[Al Qaeda]]-linked insurgents.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329065339/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-date= 29 March 2014 |title= Al Qaeda-Linked Islamists Capture Christian Town |publisher=CBN |access-date=26 March 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 May 2015, two Turkish Air Force F-16s shot down a Syrian [[Ghods Mohajer|Mohajer 4]] UAV firing two [[AIM-9]] missiles after it trespassed into Turkish airspace for 5 minutes.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Helicopter |work=ABC News |agency=Associated Press |last1=Butler |first1=Desmond |date=16 May 2015 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100733/https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/ |title=F-16'ların vurduğu İHA, İran yapımı 'Muhacir'|date=18 May 2015|work=MİLLİYET HABER – TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ|access-date=28 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013709/http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A Turkish Air Force F-16 [[2015 Russian Sukhoi Su-24 shootdown|shot down a Russian Air Force Sukhoi Su-24]] on the Turkey-Syria border on 24 November 2015.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Putin calls plane's downing by Turkey 'stab in the back'|url=http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|access-date=24 November 2015|publisher=[[CNN]]|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124084424/http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|archive-date=24 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 1 March 2020, two Syrian Sukhoi Su-24s were shot down by Turkish Air Force F-16s using air-to-air missiles over Syria's [[Idlib Governorate]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=بعد إسقاطها لمروحيتين الشهر الفائت.. القوات التركية تسقط طائرتين حربيتين تابعة للنظام السوري في أجواء محافظة إدلب |url=http://www.syriahr.com/?p=366361 |website=SOHR |date=March 2020 |access-date=1 March 2020 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195817/http://www.syriahr.com/?p=366361 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; All four pilots safely ejected.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|title=Two Syrian jets shot down near Turkish border, pilots survive|work=CP24 Toronto News|date=1 March 2020|access-date=19 May 2021|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124154541/https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 3 March 2020, a Syrian Arab Army Air Force [[Aero L-39 Albatros|L-39]] combat trainer was shot down by a Turkish F-16 over Syria's Idlib province.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|title=Joint Turkish-Russian patrols to begin on March 15 – latest updates|date=7 March 2020|access-date=15 February 2021|archive-date=29 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029122955/https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The pilot died.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|title=Syrian pilot killed as Turkey downs warplane: monitor|date=3 March 2020|publisher=Radio France Internationale|access-date=16 July 2020|archive-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913201320/https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

As a part of Turkish F-16 modernization program new air-to-air missiles are being developed and tested for the aircraft. [[GÖKTUĞ]] program led by [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|TUBITAK SAGE]] has presented two types of air-to-air missiles named as Bozdogan ([[Merlin (bird)|Merlin]]) and Gokdogan ([[Peregrine falcon|Peregrine]]). While Bozdogan has been categorized as a Within Visual Range Air-to-Air Missile (WVRAAM), Gokdogan is a Beyond Visual Range Air-to-Air Missile ([[Beyond-visual-range missile|BVRAAM]]). On 14 April 2021, first live test exercise of Bozdogan have successfully completed and the first batch of missiles are expected to be delivered throughout the same year to the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 April 2021|title=Turkey's air-to-air missile Bozdoğan successfully hits target|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|access-date=14 April 2021|website=Daily Sabah|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414083244/https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkey becomes 1 of few countries with air-to-air missile|url=https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|access-date=14 April 2021|website=aa.com.tr|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085258/https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Egypt===
[[File:An F-16 of the Egyptian Air Force fly in support of exercise Agile Phoenix.jpg|thumb|An F-16C of the Egyptian Air Force in 2022]]

On 16 February 2015, Egyptian F-16s [[February 2015 Egyptian airstrikes in Libya|struck weapons caches and training camps]] of the [[Islamic State]] (ISIS) in Libya in retaliation for the murder of 21 Egyptian [[Copts|Coptic Christian]] construction workers by masked militants affiliated with ISIS. The airstrikes killed 64 ISIS fighters, including three leaders in [[Derna, Libya|Derna]] and [[Sirte]] on the coast.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |title=Egyptian air strikes in Libya kill dozens of Isis militants |first=Chris|last=Stephen |newspaper=The Guardian |date=17 February 2015 |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202000126/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |archive-date=2 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Europe===
{{see also||General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

F-16s contribute to the NATO [[Dual Capable Aircraft]] program for delivery of US nuclear weapons stored in Europe. F-16 wings for this mission are operated by the [[Belgian Air Component]] at [[Kleine Brogel Air Base|Kleine Brogel]], the [[Royal Netherlands Air and Space Force]] at [[Volkel Air Base|Volkel]], by the USAF at [[Aviano Air Base|Aviano]] in Italy, as well as potentially the [[Turkish Air Force]] at [[Incirlik Air Base|Incirlik]] in an emergency scenario.&lt;ref name=&quot;s446&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-01-02 |title=United States nuclear weapons, 2025 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=81 |issue=1 |pages=53–79 |bibcode=2025BuAtS..81a..53K |doi=10.1080/00963402.2024.2441624 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2023-11-02 |title=Nuclear weapons sharing, 2023 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=79 |issue=6 |pages=393–406 |bibcode=2023BuAtS..79f.393K |doi=10.1080/00963402.2023.2266944 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; F-16s deployed in Europe have had a nuclear mission since 1982.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406012309/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-date=2023-04-06 |access-date=2025-10-11 |website=www.airandspaceforces.com}}&lt;/ref&gt; They are intended to be replaced in this capacity by the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|Lockheed Martin F-35A Lightning II]].&lt;ref name=&quot;s446&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot; /&gt;

[[File:RDAF General Dynamics F-16AM Fighting Falcon E-006 Royal International Air Tattoo 2025 02.jpg|thumb|F-16AM in the type's last year of service for the Royal Danish Air Force in 2025.]]
The Royal Netherlands Air Force, Belgian Air Component, Royal Danish Air Force and Royal Norwegian Air Force all fly the F-16.{{sfn|Senior|2002|p=92}} All F-16s in most European air forces are equipped with [[drag chutes]] specifically to allow them to operate from automobile highways.&lt;ref name=&quot;kp1&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kyivpost.com/analysis/31630 |title=Analysis: French Expert's Claims Ukraine's F-16s and Pilots Won't be 'Up to the Job' Disproved |date=25 April 2024}}&lt;/ref&gt;

A Yugoslavian [[MiG-29]] was shot down by a Dutch F-16AM during the [[Kosovo War]] in 1999.&lt;ref name=Spick_241&gt;{{harvnb|Spick|2000|p=241}}&lt;/ref&gt; Belgian and Danish F-16s also participated in joint operations over Kosovo during the war.&lt;ref name=Spick_241/&gt; Dutch, Belgian, Danish, and Norwegian F-16s were deployed during the 2011 intervention in Libya and in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Belgian Armed Forces]] |title=Composante Air de la Défense |access-date=19 February 2014 |url=https://www.mil.be/fr/a-propos-de-la-defense/composante-air/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218185301/http://www.mil.be/fr/composante-air |archive-date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt; In Libya, Norwegian F-16s dropped almost 550 bombs and flew 596 missions,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/ |title=Norway withdraws fighter jets from Libya mission: military|work=defencetalk.com|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325045733/https://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; some 17% of the total strike missions&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|title=Accidental Heroes : Britain, France and the Libya Operation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010145939/https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|access-date=8 November 2021|archive-date=10 October 2014}}&lt;/ref&gt; including the bombing of [[Muammar Gaddafi]]'s headquarters.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |title=Norway involved in Gaddafi bombing |author=Ramona Tancau |work=theforeigner.no |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007055625/http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

In late March 2018, Croatia announced its intention to purchase 12 used Israeli F-16C/D &quot;Barak&quot;/&quot;Brakeet&quot; jets, pending U.S. approval.&lt;ref name=croa1&gt;{{cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets |title=Government Adopts Final Decision to Buy Israeli F-16 Jets|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404200830/https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets|archive-date=4 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Acquiring these F-16s would allow Croatia to retire its aging MiG-21s.&lt;ref name=aatr1&gt;{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |title=Croatia agrees to buy Israeli F-16s for $500&amp;nbsp;million |date=26 January 2018 |publisher=Anadolu Agency |access-date=28 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201151030/http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In January 2019, the deal was canceled because U.S. would only allow the resale if Israel stripped the planes of all the modernized electronics, while Croatia insisted on the original deal with all the upgrades installed.&lt;ref&gt;{{Cite web |location=Zagreb |agency=HINA |date=2019-01-10 |title=Israel-Croatia F-16 deal officially pronounced dead |url=https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt; At the end of November 2021, Croatia signed with France instead, for 12 [[Dassault Rafale|Rafales]].&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Hina |date=2021-11-25 |title=Croatia signs €999 purchase deal to buy 12 Rafale fighter jets from France |url=https://n1info.hr/english/news/croatia-signs-e999-purchase-deal-to-buy-12-rafale-fighter-jets-from-france/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

===Ukraine===
[[File:F-16 UAF (cropped).jpg|thumb|Ukrainian Air Force F-16s]]

In May 2023, an international coalition consisting of the United Kingdom, the Netherlands, Belgium and Denmark announced their intention to train [[Ukrainian Air Force]] pilots on the F-16 ahead of possible future deliveries to increase the Ukrainian Air Force capabilities in the current [[Russian invasion of Ukraine|Russo-Ukrainian War]]. The U.S. confirmed that it would approve the re-export from these countries to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65649471 |title=Ukraine war: US to support providing F-16 fighter jets to Ukraine |work=BBC News |date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023}}&lt;/ref&gt; Denmark has agreed to help train Ukrainians on their usage of the fighter. Denmark's acting Defence Minister [[Troels Lund Poulsen]] said that Denmark &quot;will now be able to move forward for a collective contribution to train Ukrainian pilots to fly F-16s&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/20/zelenskky-hails-bidens-decision-on-f-16-jet-training-for-ukraine |title=Zelenskky hails Biden's decision on F-16 jet training for Ukraine |publisher=Aljazeera |date=20 May 2023}}&lt;/ref&gt; On 6 July 2023, Romania announced that it will host the future training center after the meeting of the [[Supreme Council of National Defence (Romania)|Supreme Council of National Defense]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defenseromania.ro/romania-devine-oficial-centru-regional-de-f-16-pilotii-romani-ucraineni-si-aliati-vor-fi-pregatiti-aici_623459.html |title=România devine oficial centru regional de F-16. Piloții români, ucraineni și aliați vor fi pregătiți aici |language=ro |work=DefenseRomania |date=6 July 2023}}&lt;/ref&gt; During the [[2023 Vilnius summit]], [[F-16 training coalition|a coalition]] was formed consisting of Denmark, the Netherlands, Belgium, Canada, Luxembourg, Norway, Poland, Portugal, Romania, Sweden, the United Kingdom, and Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/07/11/7410869/ |title=Group of 11 countries forms coalition for training Ukrainian pilots on F-16 fighters |work=[[Ukrainska Pravda]] |date=11 July 2023}}&lt;/ref&gt; A number of Ukrainian pilots began training in Denmark and the U.S.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/eight-ukrainian-pilots-begin-f-16-training-denmark-2023-08-22/ |title=Eight Ukrainian pilots begin F-16 training in Denmark |author=Johannes Birkebaek |work=[[Reuters]] |date=22 August 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2023/10/25/politics/ukrainian-pilots-begin-f-16-training-in-us/index.html |title=Ukrainian pilots begin F-16 training in US |first=Oren |last=Liebermann |work=[[CNN]] |date=25 October 2023}}&lt;/ref&gt; The [[European F-16 Training Center]], organized by Romania, the Netherlands, and Lockheed Martin through several subcontractors, officially opened on 13 November 2023. It is located at the [[Romanian Air Force]]'s [[RoAF 86th Air Base|86th Air Base]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/romania-debuts-f-16-center-hosts-ukrainian-pilots-for-joint-exercises/ |title=Romania Debuts F-16 Center, Hosts Ukrainian Pilots for Joint Exercises |website=mil.in.ua |date=14 November 2023}}&lt;/ref&gt; and Ukrainian pilots began training there in September 2024.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://euromaidanpress.com/2024/09/12/ukrainian-f-16-training-underway-in-romania/|title=Ukrainian F-16 training underway in Romania|author=Olena Mukhina|website=euromaidanpress.com|date=12 September 2024}}&lt;/ref&gt; On 17 August 2023, the U.S. approved the transfer of F-16s from the Netherlands and Denmark to Ukraine after the Ukrainian pilots have completed their training.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us-approves-sending-f-16s-ukraine-denmark-netherlands-2023-08-17/ |title=US approves sending F-16s to Ukraine from Denmark and Netherlands |author=Steve Holland |author2=Idrees Ali |date=2023-08-17 |publisher=Reuters |access-date=2023-08-18}}&lt;/ref&gt; The Netherlands and Denmark have announced that together they will donate up to 61 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|F-16AM/BM Block 15 MLU]] fighters to Ukraine once pilot training has been completed.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ukraine conflict – Analysis: Dutch and Danish F-16 options for Ukraine |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-analysis-dutch-and-danish-f-16-options-for-ukraine |access-date=2024-01-08 |website=Janes.com |date=26 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot;&gt;{{cite web |last1=Sabbagh |first1=Dan |author-link1=Dan Sabbagh |date=20 August 2023 |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=[[The Guardian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000549/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |archive-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

On 13 May 2024, Danish Prime Minister [[Mette Frederiksen]] said that &quot;F-16 from Denmark will be in the air over Ukraine within months.&quot; Denmark is sending 19 F-16s in total.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=F-16 fighters from Denmark will be in Ukraine within month - Danish PM|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/f-16-fighters-from-denmark-will-be-in-ukraine-1715625056.html |access-date=2024-05-14 |website=RBC-Ukraine}}&lt;/ref&gt; By the end of July 2024, the first F-16s were delivered to Ukraine.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=31 July 2024}}&lt;/ref&gt;

On 4 August 2024, President Zelensky announced to the public that the F-16 was now in operational service with Ukraine. Zelensky stated at an opening ceremony that: &quot;F-16s are in Ukraine. We did it. I am proud of our guys who are mastering these jets and have already started using them for our country,&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cole |first=Deborah |date=2024-08-04 |title=Ukrainian pilots have started flying F-16s, says Zelenskiy |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/04/ukrainian-pilots-have-started-flying-f-16s-says-zelenskiy |access-date=2024-08-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

On [[26 August 2024 Russian strikes on Ukraine|26 August 2024]], F-16s were reportedly used to intercept Russian cruise missiles for the first time.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Axe |first1=David |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/08/27/ukraines-f-16s-have-scored-their-first-aerial-kills/|title=Forbes: Ukraine's F-16s Have Scored Their First Aerial Kills|website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; Also on 26 August, a Ukrainian F-16 crashed and the pilot, [[Oleksii Mes]], was killed while intercepting Russian aerial targets during the cruise missile strikes. The cause is under investigation.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Tarasova-Markina |first1=Daria |last2=Kottasová |first2=Ivana |date=2024-08-29 |title=Exclusive: Top Ukrainian pilot killed when US-made F-16 fighter jet crashed |url=https://edition.cnn.com/2024/08/29/europe/ukraine-f16-crashes-intl/index.html |access-date=2024-08-29 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
On 20 August 2023, [[Denmark]] and the [[Netherlands]] announced the joint transfer of up to 61 F-16s to the [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Denmark joins Netherlands in offering F-16 jets to Ukraine as Zelenskyy visits |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits/ |website=CTV News |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820221204/https://www.ctvnews.ca/world/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits-1.6526668}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=The Guardian |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820223416/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |last1=Sabbagh |first1=Dan}}&lt;/ref&gt; Four days later, Norway announced the donation of 5–10 aircraft, depending on how many can be made operational.&lt;ref name=NRK2023-08-24 /&gt; In January 2024, the Netherlands announced the transfer of another 6 F-16s, bringing the total which will be donated by the country to 24.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |title=Nederland haalt F-16's uit de verkoop |trans-title=Netherlands pulls F-16s from sale |language=Dutch |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205135314/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |archive-date=5 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In May 2024, Belgium pledged 30 F-16 aircraft, bringing the total number of F-16s pledged to Ukraine by its allies to 85.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/05/28/the-ukrainian-air-force-wanted-four-squadrons-of-f-16s-its-finally-getting-them/?sh=690fb9e57a36 |title=The Ukrainian Air Force Wanted Four Squadrons Of F-16s. It's Finally Getting Them. |website=[[Forbes]] |date=28 May 2024 |access-date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt; The first F-16s were delivered by the end of July 2024.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=July 31, 2024}}&lt;/ref&gt; Text moved from Operators section. This should be added and/or combined with other text in this subsection. --&gt;

On 13 December 2024, the Ukrainian Air Force stated that an F-16 shot down six Russian cruise missiles. Two were downed with &quot;medium-range missiles&quot;, another two with &quot;short-range missiles&quot;, and two were claimed to be downed by 20&amp;nbsp;mm cannon.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-13 |title= In historic record, Ukrainian F-16 pilot downs 6 cruise missiles in single mission, Air Force claims |url= https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-downs-6-cruise-missiles/ |work=The Kyiv Independent |author= Martin Fornusek |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 12 April 2025, a Ukrainian Air Force F-16AM Block 20 was shot down in Sumy oblast, most likely by the S-400 missile system.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=Accident General Dynamics F-16AM Block 20 Fighting Falcon , Saturday 12 April 2025 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/497457 |access-date=2025-10-23 |website=asn.flightsafety.org}}&lt;/ref&gt; The crew of the S-400 system received a reward of 15 million roubles from a Russian private oil extraction company.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

As of October 2025, 4 F-16 fighters were lost by Ukrainian Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The Russian Invasion Of Ukraine |url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html |access-date=2025-10-23 |website=Oryx}}&lt;/ref&gt;

==== Combat losses ====
Ukraine has confirmed the loss of four F-16 fighters and three pilots as of June 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Ivana Kottasová |author2=Kostya Gak |author3=Helen Regan |author4=Billy Stockwell|date=2025-06-29 |title=Ukraine loses an F-16 pilot and his jet while fighting one of Russia's biggest ever aerial attacks |url=https://www.cnn.com/2025/06/29/europe/ukraine-f-16-pilot-killed-russia |access-date=2025-06-30 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

The first crash occurred on 26 August 2024. An F-16 of the Ukrainian Air Force crashed in an undisclosed location in Ukraine during a Russian missile and drone attack. The pilot of the aircraft, [[Oleksii Mes]], died in the crash.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 August 2024 |title=Ukraine F-16 crashes, pilot dies repelling Russian strike |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-f-16-jet-destroyed-crash-monday-wsj-reports-2024-08-29/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; On 30 August 2024, the [[Commander of the Air Force (Ukraine)|Commander of the Ukrainian Air Force]], [[Mykola Oleshchuk]], was dismissed by President Zelenskyy and replaced by Lieutenant General [[Anatolii Kryvonozhko]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Zelensky sacks Ukraine air force commander Mykola Oleshchuk |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1m0jvd4m3zo |access-date=2024-08-31 |website=BBC|date=31 August 2024 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; which was partially attributed to &quot;indications&quot; that the F-16 that crashed on 26 August was shot down in &quot;a friendly fire incident&quot;. Ukrainian parliamentarian [[Maryana Bezuhla]] and Oleshchuk had previously argued over the cause of the F-16 loss.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Zelensky Dismisses the Head of the Air Force Days After F-16 Crash |url= https://www.nytimes.com/2024/08/30/world/europe/ukraine-f16-crash.html |access-date=2024-08-31 |author= Matthew Mpoke Bigg |author2= Eric Schmitt |website=New York Times|date= 30 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian president Zelenskyy fires air force commander after fatal F-16 crash |url= https://www.npr.org/2024/08/31/g-s1-20449/ukraine-president-zelenskyy-fires-air-force-commander-f16-crash |access-date=2024-08-31 |website=NPR |date= 31 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The second crash occurred on 12 April 2025. Ukraine stated that pilot Pavlo Ivanov was killed in action flying an F-16.&lt;ref name=nw-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-f-16-pilot-killed-2058982 |title=Ukrainian F-16 Fighter Pilot Killed in Action |last=Cole |first=Brendan |newspaper=Newsweek |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ki-20250412&gt;{{cite news |url=https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-pavlo-ivanov-killed-during-combat-mission/ |title=Ukrainian F-16 pilot Pavlo Ivanov killed during combat mission |last=Bandouil |first=Sonya |website=The Kyiv Independent |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt; BBC Ukraine reported that [[Russian Armed Forces]] fired three missiles at the F-16, which was probably flying over the [[Sumy region]], either from an [[S-400 missile system|S-400 ground-to-air system]] or [[R-37 (missile)|R-37]] air-to-air missiles.&lt;ref name=bbc-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cly189xz210o |title=Україна заявила про загибель пілота F-16. За даними ВВС, його літак збила ракета РФ |trans-title=Ukraine says F-16 pilot killed. According to BBC, his plane was shot down by Russian missile |work=BBC Україна |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;

The third crash occurred on 16 May 2025. The Ukrainian Air Force Command stated that a third F-16 was lost due to an unspecified onboard emergency while carrying out a mission to repel a Russian aerial attack.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Ukrainian Air Force reports loss of contact with F-16 jet, pilot ejects |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3993539-ukrainian-air-force-reports-loss-of-contact-with-f16-jet-pilot-ejects.html |access-date=2025-05-16 |website=www.ukrinform.net |language=en}}&lt;/ref&gt; The pilot was stated to have steered the aircraft from populated areas before ejecting and was rescued in a stable condition.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 May 2024 |title=Ukraine Loses F-16 in Combat, Pilot Safe After Downing 3 Russian Air Threats |url=https://www.kyivpost.com/post/52751 |work=Kyiv Post}}&lt;/ref&gt;

The fourth crash occurred on 29 June 2025. A Ukrainian F-16 was lost and the pilot killed while repelling a Russian missile and drone attack, the third F-16 Ukraine has lost in such a way. The pilot, Lieutenant Colonel [[Maksym Ustymenko]], &quot;used all of his onboard weapons and shot down seven air targets&quot;. The seventh damaged his fighter and forced him to fly away from a residential area before crashing.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukraine pilot killed, F-16 fighter jet lost, Ukrainian military says |url= https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-pilot-killed-f-16-fighter-jet-lost-ukrainian-military-says-2025-06-29/| author= Pavel Polityuk |access-date=2025-06-29 |website=Reuters|date= 29 June 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian F-16 pilot Maksym Ustymenko killed while repelling Russian attack |url= https://newsukraine.rbc.ua/news/ukrainian-f-16-pilot-maksym-ustymenko-killed-1751178073.html |author= OLEKSANDRA BASHCHENKO |access-date=2025-06-29 |website=RBC News Ukraine|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Venezuela ===
The [[Venezuela Air Force]] was the first Latin American operator of the F-16 and have used them on combat missions.{{sfn|Senior|2002|p=92}} Venezuela was granted permission to acquire 24 F-16s in the early 1980s, ordering 24 A/B models built to the Block 15 standard though they had originally sought 72. The purchase was rationalized to the American Government as a defense against Communism, specifically [[Cuban Revolutionary Air and Air Defense Force|Cuban]] [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]] and [[Mikoyan-Gurevich MiG-21|MiG-21s]] and were used to equip Escuadrón 161 “Caribes” and Escuadrón 162 “Gavilanes” of Grupo Aéreo de Caza No.16 “Dragones”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |title=Venezuelan Coup Attempt, 1992 |publisher=ACIG.info |last1=Cooper |first1=Tom |last2=Sosa |first2=Juan |date=26 August 2007 |access-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200843/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |archive-date=29 October 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; During the [[November 1992 Venezuelan coup attempt]], two F-16A belonging to the government loyalist managed to shoot down two [[OV-10 Bronco]] and an [[Embraer EMB 312 Tucano|AT-27 Tucano]] flown by the rebels and establishing aerial superiority for the government forces.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Two armed F-16s of the Venezuelan Air Force flew over the U.S. Navy destroyer [[USS Jason Dunham|USS ''Jason Dunham'']] while in international waters, in what the [[U.S. Department of Defense]] described as a &quot;show of force&quot; and &quot;highly provocative move&quot;. The action happened amidst tension between the U.S. and Venezuela due to ongoing [[2025 United States military campaign against cartels|U.S. military campaign]] against certain Latin American drug cartels.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=James |last1=LaPorta |first2=Charlie |last2=D'Agata |url=https://www.cbsnews.com/news/venezuela-fighter-jets-navy-ship-trump-maduro/ |title=Venezuelan fighter jets flew over U.S. Navy ship in &quot;show of force&quot; |website=CBS News |date=4 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Kanishka |last2=Singh |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/venezuelan-military-aircraft-fly-near-us-warship-provocative-move-pentagon-says-2025-09-05/ |title=Venezuelan military aircraft fly near US warship in 'provocative move', Pentagon says |website=Reuters |date=5 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;

===Others===
[[File:Iraqi Air Force F-16 Fighting Falcon flies over an undisclosed location July 18 2019.jpg|thumb|right|[[Iraqi Air Force]] F-16C]]

Two F-16B of the [[Indonesian Air Force]] intercepted and engaged several US Navy F/A-18 Hornets over the [[Java Sea]] in the [[2003 Bawean incident]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Indonesian, U.S. Jets Face Off Near Java |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-05-fg-indo5-story.html |work=[[The Los Angeles Times]] |date=5 July 2003 |access-date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt;

The [[Royal Moroccan Air Force]] and the [[Royal Bahraini Air Force]] each lost a single F-16C, both shot down by [[Houthi]] anti-aircraft fire during the [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen]], respectively on 11 May 2015 and on 30 December 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |title=The Houthis' Do-It-Yourself Air Defenses |date=23 January 2018 |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085719/https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |archive-date=27 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 11 October 2023, Deputy Assistant Secretary for Regional Security Mira Resnick confirmed to [[Jorge Argüello]], [[Argentina|Argentinean]] ambassador to the US, that the State Department has approved the transfer of 38 F-16s from [[Denmark]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 October 2023 |title=US State Department clears transfer of 38 F-16 fighters from Denmark to Argentina |url=https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |website=airrecognition.com |access-date=16 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013093058/https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 April 2024, it was announced by defense minister [[Luis Petri]] that the country went through with the purchase of 24+1 Danish F-16s, that are to be brought up to date before they are sent to Argentina.&lt;ref name=&quot;Mainardi&quot;&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-10-16 |title=F-16 Fighting Falcon: ¿cuándo arribarán a Argentina los 24 aviones comprados a Dinamarca? |url=https://defonline.com.ar/defensa/f-16-fighting-falcon-cuando-arribaran-a-argentina-los-24-aviones-comprados-a-dinamarca/ |access-date=2025-01-06 |website=DefOnline |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024a}}&lt;/ref&gt; The 25th plane, an F-16B MLU Block 10, meant for mechanics training, came disassembled in an Argentinian [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] in late December 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-12-21 |title=El primer F-16 ya está en Argentina: cuántos llegarán en 2025 y el balance de Petri sobre su primer año de gestión |url=https://www.infobae.com/def/2024/12/21/el-primer-f-16-ya-esta-en-argentina-cuantos-llegaran-en-2025-y-el-balance-de-petri-sobre-su-primer-ano-de-gestion/ |access-date=2025-01-06 |website=infobae |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024b}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Argentina chooses US-built F-16 fighters over Chinese JF-17s |url=https://en.mercopress.com/2024/01/29/argentina-chooses-us-built-f-16-fighters-over-chinese-jf-17s |access-date=2024-02-01 |website=MercoPress |language=en}}&lt;/ref&gt; The first aircraft, a F-16B, was unveiled in [[Buenos Aires]] on 24 February 2025.&lt;ref name=&quot;ArgDeliv&quot;&gt;{{cite web |title=Argentine Air Force unveils first F-16 Fighting Falcon |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/argentine-air-force-unveils-first-f-16-fighting-falcon |website=Jane's |access-date=29 April 2025 |date=28 February 2025}}&lt;/ref&gt;

F-16s of the [[Royal Thai Air Force]] were used to strike several Cambodian military targets during the [[2025 Cambodia–Thailand conflict]] in July&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Panarat |last1=Thepgumpanat |first2=Chantha |last2=Lach |first3=Panu |last3=Wongcha-um |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |work=[[Reuters]] |date=25 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053114 |title=Thailand's F-16s and Gripens jointly bomb Cambodian indirect fire positions to defend two strategic areas |website=NationThailand.com |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt; and December 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Thomas |last1=Newdick |url=https://www.twz.com/news-features/thai-f-16s-bomb-targets-along-disputed-cambodian-border |title=Thai F-16s Bomb Targets Along Disputed Cambodian Border |work=TWZ.com |date=8 December 2025 |access-date=12 December 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;

===Civilian operators===

====Top Aces====
In January 2021, Canadian defence contractor [[Top Aces]] announced that they had taken delivery of the first civilian owned F-16s to their US HQ in Mesa, Arizona.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Aces Brings 1st Israeli F-16s Back to the US |date=19 February 2021 |url=https://www.airandspaceforces.com/top-aces-brings-1st-israeli-f-16s-back-to-the-us/}}&lt;/ref&gt; In an approval process that had taken years, they had purchased a batch of 29 F-16A/B ''Netz'' from the Israeli Air Force, including several that had taken part in Operation Opera. A year later, the first of these aircraft had finished the extensive AAMS mission system upgrades including AESA radar, HMCS, ECM, and Tactical Datalink. In late 2022 they began regular operations flying as contracted aggressors for USAF F-22 and F-35 squadrons in Luke AFB and Eglin AFB, as well as supporting exercises in other USAF and USMC bases.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/top-aces-private-f-16-fleet-wins-usaf-contract-for-adversary-air/150198.article|title=Top Aces' private F-16 fleet wins USAF contract for adversary air|website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

==Variants==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants}}

[[File:ROCAF F-16B 6826 Taxiing at Hualien Air Force Base 20170923b.jpg|thumb|A Republic of China Air Force F-16B landing at [[Hualien Air Force Base]]]]
[[File:Take-off F-16B Venezuela (11037665315).jpg|thumb|[[Venezuelan Air Force]] F-16B]]
[[File:F-35 Divertless Supersonic Inlet F-16.jpg|thumb|Testing of the F-35 [[diverterless supersonic inlet]] on an F-16 testbed. The original intake with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]] is shown in the top image.]]

F-16 models are denoted by increasing block numbers to denote upgrades. The blocks cover both single- and two-seat versions. A variety of software, hardware, systems, weapons compatibility, and structural enhancements have been instituted over the years to gradually upgrade production models and [[retrofit]] delivered aircraft.{{Citation needed|date=March 2023}}

While many F-16s were produced according to these block designs, there have been many other variants with [[F-16 Fighting Falcon variants#Major modification variants|significant changes]], usually because of [[F-16 Fighting Falcon variants#Major upgrade programs|modification programs]]. Other changes have resulted in role-specialization, such as the [[F-16 Fighting Falcon variants#Special mission variants|close air support and reconnaissance variants]]. Several models were also developed to [[F-16 Fighting Falcon variants#Technology demonstrators, and test variants|test new technology]]. The F-16 design also inspired the design of other aircraft, which are considered [[F-16 Fighting Falcon variants#Derivative fighters|derivatives]]. Older F-16s are being converted into [[F-16 Fighting Falcon variants#QF-16|QF-16 drone targets]].&lt;ref name=&quot;QF-16&quot;&gt;{{cite web |publisher=Boeing |title=Boeing Receives 1st F-16 for Conversion into QF-16 Aerial Drone |date=27 May 2010 |url=https://boeing.mediaroom.com/2010-05-27-Boeing-Receives-1st-F-16-for-Conversion-into-QF-16-Aerial-Drone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601034224/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=1229 |archive-date=1 June 2010}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16A/B}}: The F-16A (single seat) and F-16B (two seat) were initial production variants. These variants include the Block 1, 5, 10, 15, and 20 versions. Block 15 was the first major change to the F-16 with larger horizontal stabilizers. It is the most numerous of all F-16 variants with 983 produced. Around 300 earlier USAF F-16A and B aircraft were upgraded to the Block 15 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|Mid-Life Update]] (MLU) standard, getting analogous capability to F-16C/D Block 50/52 aircraft.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hehs |first=Eric |date=2014-02-19 |title=History Of The F-16 Fighting Falcon |url=https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402092757/https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |archive-date=2023-04-02 |access-date=2023-11-05 |website=Code One Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Jennings |first=Gareth |date=12 October 2023 |title=Ukraine conflict: Belgium joins Denmark, Norway, the Netherlands in promising F-16s to Kyiv |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-belgium-joins-denmark-norway-the-netherlands-in-promising-f-16s-to-kyiv |access-date=2023-11-05 |website=Janes.com |language=en}}&lt;/ref&gt; From 1987 a total of 214 Block 15 aircraft were upgraded to OCU (Operational Capability Upgrade) standard, with engines, structural and electronic improvements, and from 1988 all Block 15 were directly built to OCU specifications. Between 1989 and 1992 a total of 271 Block 15OCU airframes (246 F-16A and 25 F-16B) were converted at the Ogden Air Logistic Center to the ADF (Air Defense Fighter) variant, with improved IFF system, radio and radar, the ability to carry advanced Beyond Visual Range missiles and the addition of a side-mounted 150,000 candlepower spotlight for visual night identification of intruders. Originally intended for Cold-War air defense of the continental U.S. airspace, with the fall of the Berlin Wall the ADF lost a clear mission, and most were mothballed starting from 1994. Some mothballed ADFs were later exported to Jordan (12 -A and 4 -B models) and Thailand (15 -A and 1 -B), while 30 -A and 4 -B models were leased to Italy from 2003 to 2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_versions_article14.html|title=F-16 ADF - Air Defense Fighter - F-16.net|website=www.f-16.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fanpage.it/attualita/addio-agli-f-16-restituiti-agli-usa-dopo-9-anni-di-leasing/ |title=Addio agli F-16, restituiti agli USA dopo 9 anni di leasing (VIDEO) |work=Fanpage |date=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;

[[File:190320-F-BU402-0064.jpg|thumb|An F-16D assigned to the 416th Flight Test Squadron, 412th Test Wing, Air Force Test Center, flies over the Mojave Desert near Edwards AFB, California]]
; {{visible anchor|F-16C/D}}: [[File:F-16C Block 50M de la Fuerza aerea de Chile.jpg|thumb|F-16C Block 50M of the [[Chilean Air Force]]]]The F-16C (single seat) and F-16D (two seat) variants entered production in 1984. The first C/D version was the Block 25 with improved cockpit avionics and radar which added all-weather capability with [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) AIM-7 and AIM-120 air-air missiles. Block 30/32, 40/42, and 50/52 were later C/D versions.&lt;ref name=Darling_p58-62&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=58–62}}&lt;/ref&gt; The F-16C/D had a unit cost of US$18.8&amp;nbsp;million (1998).&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; [[Operating cost|Operational cost]] per flight hour has been estimated at $7,000&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Saurabh |first1=Joshi |title=Gripen operational cost lowest of all western fighters: Jane's |date=4 July 2012 |publisher=Stratpost |access-date=4 July 2012 |url=https://stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216090306/http://www.stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes |archive-date=16 February 2014}}&lt;/ref&gt; to $22,470&lt;ref&gt;{{cite report |id=DD-A&amp;T(Q&amp;A)823–198 |date=31 December 2011 |last1=Venlet |first1=David |title=F-35 Selected Acquisition Report (SAR) |page=84 |publisher=Defense Acquisition Management Information Retrieval |access-date=27 August 2012 |url=https://www.acqnotes.com/Attachments/F-35%20Selected%20Acquisition%20Report%20Dec%2011.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513233905/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/F-35Dec11FinalSAR-3-29-2012.pdf |archive-date=13 May 2012}}&lt;/ref&gt; or $24,000, depending on the calculation method.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Steven |title=EXCLUSIVE: US Air Force combat fleet's true operational costs revealed |date=26 August 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=27 August 2012 |url=http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129021417/http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |archive-date=29 January 2012 |ref=CITEREFTrimble2011b}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available.}}

[[File:F-16e block60.jpg|thumb|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16E Block 60 with the IFTS pod, CFTs, and various external armament taking off]]
; {{visible anchor|F-16E/F}}: The F-16E (single seat) and F-16F (two seat) are newer F-16 Block 60 variants based on the F-16C/D Block 50/52. The [[United Arab Emirates]] invested heavily in their development. They feature improved [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, [[infrared search and track]] (IRST), avionics, [[conformal fuel tank]]s (CFTs), and the more powerful [[General Electric F110]]-GE-132 engine.&lt;ref name=Darling_p62-3&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=62–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fg1&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |title=Dubai 2007: UAE shows off its most advanced Falcons |publisher=Reed Business Information Limited |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402230254/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |archive-date=2 April 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;def&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/ |title=Top Falcons: The UAE's F-16 Block 60/61 Fighters|work=Defense Industry Daily|date=19 July 2018|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043827/https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/|archive-date=26 August 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|The [[F-16XL]] was originally referred to as &quot;F-16E&quot;, with &quot;F-16F&quot; reserved for a variant, however this was dropped after the decision was made to procure the [[F-15E Strike Eagle]] instead.&lt;ref&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Piccirillo |first1=Albert C. |title=Elegance in Flight: A Comprehensive History of the F-16XL Experimental Prototype and its Role in NASA Flight Research |date=2014 |publisher=National Aeronautics and Space Administration |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-62683-022-6 |page=143}}&lt;/ref&gt;|group=N}}

; {{visible anchor|F-16IN}}: For the [[Indian MRCA competition]] for the [[Indian Air Force]], Lockheed Martin offered the ''F-16IN Super Viper''.&lt;ref&gt;Pandey, Vinay. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/F-16-maker-Lockheed-mounts-an-India-campaign/articleshow/2706209.cms &quot;F-16 maker Lockheed mounts an India campaign.&quot;] ''[[Times of India]]'', 17 January 2008. Retrieved 23 March 2011.&lt;/ref&gt; The F-16IN is based on the F-16E/F Block 60 and features conformal fuel tanks; AN/APG-80 AESA radar, General Electric F110-GE-132A engine with [[FADEC]] controls; electronic warfare suite and [[Infra-red search and track|infrared search and track (IRST)]] unit; updated glass cockpit; and a helmet-mounted cueing system.&lt;ref name=&quot;F-16IN page&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |title=F-16IN page |access-date=11 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041043/http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |archive-date=21 February 2009 |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; As of 2011, the F-16IN is no longer in the competition.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Stephen |title=Tellis: US fighters lost MMRCA contract due to technical faults |date=3 June 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=9 September 2011 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164144/http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |archive-date=3 September 2011 |ref=CITEREFTrimble2011a}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available}} In 2016, Lockheed Martin offered the new F-16 Block 70/72 version to India under the [[Make in India]] program.&lt;ref name=&quot;block70/72&quot;&gt;{{cite news |title=In exclusive deal, India to get 'most advanced' F-16 fighter jets by 2019–20|url=http://m.thehindubusinessline.com/economy/in-exclusive-deal-india-to-get-most-advanced-f16-fighter-jets-by-201920/article8835851.ece|access-date=11 July 2016|newspaper=The Hindu|date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html |title=F-16 Block 70 Under Make in India|website=lockheedmartin.com|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814172356/http://www.lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html|archive-date=14 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2016, the Indian government offered to purchase 200 (potentially up to 300) fighters in a deal worth $13–15bn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |title=Govt offers to buy 200 foreign fighter jets if they are Made in India |access-date=21 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609023740/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |archive-date=9 June 2017}}&lt;/ref&gt; As of 2017, Lockheed Martin has agreed to manufacture F-16 Block 70 fighters in India with the Indian defense firm Tata Advanced Systems Limited. The new production line could be used to build F-16s for India and for exports.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/ |title=Lockheed Martin Agrees to Build F-16 Fighter Jets in India|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=20 June 2017 |access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620172516/https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/|archive-date=20 June 2017|url-status=live|website=The Diplomat |ref=CITEREFGady2017b}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16IQ}}: In September 2010, the [[Defense Security Cooperation Agency]] informed the [[United States Congress]] of a possible Foreign Military Sale of 18 F-16IQ aircraft along with the associated equipment and services to the newly reformed [[Iraqi Air Force]]. The total value of sale was estimated at {{US$|4.2 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Taylor |first1=Charles |last2=Ebner |first2=Paul |title=IRAQ – F-16 AIRCRAFT |date=15 September 2010 |publisher=[[Defense Security Cooperation Agency]] |id=10-23 |access-date=4 February 2011 |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/iraq-f-16-aircraft-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928173307/http://www.dsca.osd.mil/PressReleases/36-b/2010/iraq_10-23.pdf |archive-date=28 September 2010}}&lt;/ref&gt; The Iraqi Air Force purchased those 18 jets in the second half of 2011, then later exercised an option to purchase 18 more for a total of 36 F-16IQs.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Tyler |last=Rogoway |date=2014-05-07 |title=Iraq's F-16s Have A Cool Paint Job But Antiquated Weapons |url=https://jalopnik.com/iraqs-f-16s-have-a-cool-paint-job-but-antiquated-weapon-1573085398 |access-date=2023-05-04 |website=Jalopnik |language=en}}&lt;/ref&gt; {{as of|2021}}, the Iraqi had lost two in accidents.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-01-07 |title=The Iraqi Air Force's F-16 Fleet Is On The Brink Of Collapse Despite Showy Flybys |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/38594/the-iraqi-air-forces-f-16-fleet-is-on-the-brink-of-collapse-despite-showy-flybys |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt; By 2023, the US government reported that these jets were Iraq's most capable airborne platforms with a 66 percent mission-capable rate. Their maintenance was being supported by private contractors. At the same time, Iraq's Russian-made systems were suffering from sanctions imposed in the wake of [[Russian invasion of Ukraine|Russia's invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trevithick |first=Joseph |date=2023-05-03 |title=Iraq's F-16 Fleet Surges In Importance Thanks In Part To War In Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/iraqs-f-16-fleet-surges-in-importance-thanks-in-part-to-war-in-ukraine |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16N}}: The F-16N was an adversary aircraft operated by the [[United States Navy]]. It is based on the standard F-16C/D Block 30, is powered by the General Electric F110-GE-100 engine, and is capable of [[supercruise]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=What it Was Like Flying and Fighting the F-16N Viper, Topgun's Legendary Hotrod|date=9 May 2016 |url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145615/http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|archive-date=18 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The F-16N has a strengthened wing and is capable of carrying an Air Combat Maneuvering Instrumentation (ACMI) pod on the starboard wingtip. Although the single-seat F-16Ns and twin-seat (T)F-16Ns are based on the early-production small-inlet Block 30 F-16C/D airframe, they retain the APG-66 radar of the F-16A/B. In addition, the aircraft's {{nowrap|20 mm}} cannon has been removed, as has the airborne self-protection jammer (ASPJ), and they carry no missiles. Their EW fit consists of an ALR-69 radar warning receiver (RWR) and an ALE-40 chaff/flare dispenser. The F-16Ns and (T)F-16Ns have the standard Air Force tailhook and undercarriage and are not aircraft carrier–capable. Production totaled 26 airframes, of which 22 are single-seat F-16Ns and 4 are twin-seat TF-16Ns. The initial batch of aircraft was in service between 1988 and 1998. At that time, hairline cracks were discovered in several bulkheads, and the Navy did not have the resources to replace them, so the aircraft were eventually retired, with one aircraft sent to the collection of the [[National Naval Aviation Museum]] at [[NAS Pensacola]], Florida, and the remainder placed in storage at [[Davis-Monthan AFB]]. These aircraft were later replaced by embargoed ex-Pakistani F-16s in 2003. The original inventory of F-16Ns was previously operated by adversary squadrons at [[NAS Oceana]], Virginia; [[NAS Key West]], Florida; and the former [[NAS Miramar]], California. The current F-16A/B aircraft are operated by the [[Naval Strike and Air Warfare Center]] at [[NAS Fallon]], Nevada.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html |title=F-16 Versions – (T)F-16N|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232819/http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html|archive-date=17 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnic.navy.mil/Regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc/ |title=Naval Strike and Air Warfare Center|access-date=13 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222307/http://www.cnic.navy.mil/regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc.html|archive-date=23 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1 |title=The US Navy – Fact File: F-16A/B Fighting Falcon Fighter|author=Petty, Dan |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814052614/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}: At the 2012 Singapore Air Show, Lockheed Martin unveiled plans for the new F-16V variant with the V suffix for its Viper nickname. It features an [[AN/APG-83]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a new mission computer and electronic warfare suite, an automated ground collision avoidance system, and various cockpit improvements; this package is an option on current production F-16s and can be retrofitted to most in service F-16s.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/ |title=Singapore: Lockheed Martin announces F-16V development. |publisher=Reed Business Information Limited|access-date=13 September 2014|date=15 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822145007/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/|archive-date=22 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/2015/10/21/lockheeds-new-f-16v-flies-advanced-aesa-radar/74319238/ |title=Lockheed's New F-16V Flies With Advanced AESA Radar |last1=Seligman |first1=Lara |date= 21 October 2015 |website= Defense News |access-date=7 May 2016}}&lt;/ref&gt; First flight took place 21 October 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight |title=First F-16V Developed for Taiwan Requirement Takes Flight|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108233505/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwanese media reported that Taiwan and the U.S. both initially invested in the development of the F-16V.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Salmonsen |first1=Renée |title=Taiwan earns money off Korean fighter jet purchase |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |work=Taiwan News |date=23 February 2018 |access-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607200632/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |archive-date=7 June 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Upgrades to Taiwan's F-16 fleet began in January 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/ |title=Taiwan Begins Upgrade of 144 F-16 Fighter Jets|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=24 January 2017 |work=The Diplomat|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181043/https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/|archive-date=9 January 2018|url-status=live |ref=CITEREFGady2017a}}&lt;/ref&gt; The first country to confirm the purchase of 16 new F-16 Block 70/72 was Bahrain.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/ |title=Bahrain order keeps F-16 production ticking over|date=25 June 2018|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720002739/https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/|archive-date=20 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |title=Lockheed lands first customer for its new F-16 fighter jet |website=The Business Journals |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095555/https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |archive-date=8 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Greece]] announced the upgrade of 84 F-16C/D Block 52+ and Block 52+ Advanced (Block 52M) to the latest V (Block 70/72) variant in October 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration/ |title=Government of Greece – Upgrade of F-16 Aircraft to F-16 Block V Configuration |publisher=Defence Security Cooperation Agency |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084934/https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |title=F-16V for the Hellenic Air Force |website=Lockheed Martin |date=2 March 2018 |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084925/https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Slovakia announced on 11 July 2018 that it intends to purchase 14 F-16 Block 70/72 aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |title=Slovakia to purchase 14 Lockheed Martin F-16s |date=12 July 2018 |first=Reim |last=Garrett |website=FlightGlobal |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713205639/https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |archive-date=13 July 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |title=With F-16 buy, Slovakia 'cutting off' Russian hardware |last=Gould |first=Joe |date=18 November 2018 |website=Defense News |language=en-US |access-date=17 January 2019 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181120160527/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin has redesignated the F-16V Block 70 as the &quot;F-21&quot; in its offering for India's fighter requirement.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/ |title = AERO INDIA: F16V rechristened 'F-21' for New Delhi fighter deal|date = 20 February 2019|access-date = 23 February 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190221224144/https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/|archive-date = 21 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwan's [[Republic of China Air Force]] announced on 19 March 2019 that it formally requested the purchase of an additional 66 F-16V fighters.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |title=Pressured by China's Military Updates, Taiwan Asks US for More Weapons |date=22 March 2019 |access-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407235541/https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Donald Trump|Trump]] administration approved the sale on 20 August 2019.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-date=2 January 2022 |url-access=limited |url-status=live |title=Trump Administration Approves F-16 Fighter Jet Sales to Taiwan|last=Wong|first=Edward |date=16 August 2019 |work=The New York Times|access-date=19 August 2019 |language=en-US |issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |title=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States (TECRO) – F-16C/D Block 70 Aircraft and Related Equipment and Support |website=dsca.mil |access-date=21 August 2019 |archive-date=26 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826201111/https://dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 14 August 2020, Lockheed Martin was awarded a [[United States dollar|US$]]62&amp;nbsp;billion contract by the US DoD&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931// |title=Contracts For Aug. 14, 2020 AIR FORCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815133519/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931/ |archive-date=15 August 2020 |url-status=dead |access-date=19 August 2020}}&lt;/ref&gt; that includes 66 new F-16s at US$8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=8000000000|start_year=2020}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) for Taiwan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=66 new fighter jets to arrive in Taiwan by 2026|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|website=[[Taiwan News]]|date=12 November 2019|access-date=7 October 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919125520/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:QF-16.JPG|thumb|USAF QF-16A, on its first unmanned test flight, over the Gulf of Mexico]]
; {{visible anchor|QF-16}}: In September 2013, [[Boeing]] and the U.S. Air Force tested an unmanned F-16, with two US Air Force pilots controlling the airplane from the ground as it flew from [[Tyndall Air Force Base|Tyndall AFB]] over the [[Gulf of Mexico]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx |title= Forget drones – F-16 makes unmanned flight|publisher= 3 news|access-date= 13 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20131104021338/http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx|archive-date= 4 November 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place/ |title= First unmanned QF-16 flight takes place |date= 24 September 2013 |publisher= AF |access-date= 13 September 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140915031154/http://www.af.mil/News/ArticleDisplay/tabid/223/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place.aspx |archive-date= 15 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page |title=Boeing|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101012154/http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Related developments===
;[[Vought Model 1600]]: Proposed naval variant
;[[General Dynamics F-16XL]]: 1980s technology demonstrator
;[[General Dynamics NF-16D VISTA]]: 1990s experimental fighter
;[[Mitsubishi F-2]]: 1990s Japanese multirole fighter based on the F-16
{{clear}}

==Operators==
[[File:F-16 Operators.svg|alt=World map showing F-16 operators. Current operators are the US, Venezuela, Chile, Portugal, Morocco, The Netherlands, Belgium, Poland, Romania, Ukraine, Greece, Turkey, Iraq, Israel, Jordan, Egypt, Bahrain, the UAE, Oman, Pakistan, Thailand, Indonesia, South Korea, Taiwan and Argentina. Former operators are Norway and Italy. Future operators are Slovakia, and Bulgaria.|thumb|Operators: {{legend|#0B60D4|Current}}
{{legend|#DC0023|Former}}
{{legend|#333333|Future}}]]
[[File:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|thumb|F-16C Block 52 of the [[Hellenic Air Force]] with conformal fuel tanks and Advanced [[Identification friend or foe|IFF]] (AIFF)]]
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

As of 2024, there were 2,145 F-16s in active service around the world.&lt;ref name=&quot;Lock Ready&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |title=Lockheed Martin F-16 Is Ready for the Future As The World's Most Advanced 4th Generation Fighter |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815135515/http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |archive-date=15 August 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Jowi |date=2024-06-29 |title=How Many Fighter Jets Does Ukraine Have: What Kind Are They? |url=https://www.slashgear.com/1608075/how-many-fighter-jets-ukraine-what-kind/ |access-date=2024-07-02 |website=SlashGear |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

{{colbegin|colwidth=20em}}
*{{ARG}}
*{{BHR}} - [[Royal Bahraini Air Force]] operates 16 single-seat F-16C Block 40s and 4 dual-seat F-16D Block 40s.&lt;ref name=&quot;Bahrain’s first F-16C/D Block 70s delivery&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://www.key.aero/article/bahrains-first-f-16cd-block-70s-delivery |title=Bahrain's first F-16C/D Block 70s delivery |website=Key.Aero |publisher=Key Publishing |date=2023-03-13 |access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;
*{{BEL}}
*{{CHI}}
&lt;!-- *{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croatia to Buy F-16 Jets from Israel in a $500M Deal |url=http://www.israeldefense.co.il/en/node/33654 |website=israeldefense.co.il |publisher=IsraelDefense |access-date=3 August 2018 |language=en |date=29 March 2018}}&lt;/ref&gt; --&gt;
*{{EGY}}
*{{GRE}}
*{{IDN}}
*{{IRQ}}
*{{ISR}}
*{{JOR}} - [[Royal Jordanian Air Force]] operates 44 F-16AM Block 20 MLU and 15-18 F-16BM Block 20 MLU.
*{{OMA}}
*{{PAK}}
*{{POR}}
*{{ROM}}
*{{SGP}}
*{{SVK}}&lt;!-- On 12 December 2018, the contract to acquire 14 F-16 Block 70/72s was officially signed by Slovakian Minister of Defense Peter Gajdos. Deliveries are scheduled to start in 2022. --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Slovakia's Government approves purchase of US F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |website=Air Force Technology |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214181616/https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |archive-date=14 December 2018 |date=14 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Slovakia inks deal to buy 14 F-16s from US Lockheed Martin |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212174718/https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |archive-date=12 December 2018 |location=Bratislava, Slovakia |date=12 December 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*{{KOR}}
*{{THA}}
*{{TUR}}
*{{UKR}}
*{{UAE}}
*{{USA}}
*{{VEN}}
{{Colend}}&lt;!-- Further details covered in [[F-16 Fighting Falcon operators]]. --&gt;

===Former operators===
*{{DEN}} – [[Royal Danish Air Force]] sold 24 F-16s to [[Argentine Air Force]] in 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McNeil |first=Harry |date=2024-03-27 |title=Denmark strikes deal to offload 24 F-16 fighter jets to Argentina |url=https://www.airforce-technology.com/news/denmark-strikes-deal-to-offload-24-f-16-fighter-jets-to-argentina/ |access-date=2024-06-07 |website=Airforce Technology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 19 F-16s donated to [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newsweek.com/denmark-f-16-ukraine-fleet-decommissioned-1892643|title=NATO Ally Confirms F-16 to Ukraine as 'Entire Fleet' Decommissioned|work=[[Newsweek]]|first=Daniel|last=Orton|date=22 April 2024|access-date=6 June 2024}}&lt;/ref&gt;
*{{ITA}} – [[Italian Air Force]] used up to 30 F-16As and 4 F-16Bs of the Block 15 ADF variant, leased from the [[United States Air Force]], from 2003 to 2012.&lt;ref&gt;Shamim, Asif. [http://www.f-16.net/news_article4581.html &quot;Italian F-16 'Peace Caesar' program comes to an end.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120603043901/http://www.f-16.net/news_article4581.html |date=3 June 2012}} F-16.net, 24 May 2012.&lt;/ref&gt;
*{{MOR}} - The [[Royal Moroccan Air Force]] is converting its 23 F-16C/D Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal |url=https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260113103148/https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |url-status=live |website=7news Morocco |date=2025-04-05 |archive-date=2026-01-13 |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |title=Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations |website=The Aviationist |date=May 8, 2014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250915070431/https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |archive-date=September 15, 2025 |url-status=live |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines&quot;&gt;{{cite web|title=Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |website=defenceWeb |date=2025-02-06 |access-date=2025-02-26 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250206141633/https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |archive-date=2025-02-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract&quot;&gt;{{cite web |last=Assahifa Staff |first= |date=February 13, 2024 |title=Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract |url=https://www.assahifa.com/english/morocco/washington-selects-morocco-in-304-million-f-16-radar-support-contract/ |website=Assahifa English |access-date=26 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*{{NLD}} – [[Royal Netherlands Air and Space Force]] originally bought 213 aircraft. Later sold six F-16s to [[Royal Jordanian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruitenberg |first=Rudy |date=2024-02-05 |title=Netherlands halts F-16 sale to US firm, will send to Ukraine instead |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2024/02/05/netherlands-halts-f-16-sale-to-us-firm-will-send-to-ukraine-instead/ |access-date=2024-06-07 |website=Defense News |language=en}}&lt;/ref&gt; and 36 F-16s to [[Chilean Air Force]] in 2005.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=F-16.net - The ultimate F-16, F-35 and F-22 reference |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article8.html#:~:text=Introduction,them%20upgraded%20to%20MLU%20standard. |access-date=2024-06-07 |website= f-16.net}}&lt;/ref&gt; Donating the rest of the fleet of 42 aircraft to Ukraine in 2024.&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot; /&gt;{{Update inline|date=May 2025}}
*{{NOR}} – [[Royal Norwegian Air Force]] (RNoAF) on 6 January 2022, Norway announced that all F-16s had been retired and replaced with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|title=Norway retires F-16 as F-35 takes on national air defence |date=7 January 2022 |access-date=5 February 2022|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423025630/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The RNoAF sold 32 of their F-16s to [[Romanian Air Force]], with the remaining operational aircraft being donated to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs F-16-contract with Romania |date=4 November 2022 |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-har-inngatt-kontrakt-om-salg-av-f-16-jagerfly-til-romania/id2945901/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs €388m deal with Romania to sell 32 F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/norway-deal-romania-32-f16/ |website=Airforce-technology|date=7 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NRK2023-08-24 &gt;{{cite news |last1=Ulvin |first1=Philippe Bédos |last2=Sandven |first2=Synne Malen |last3=Kruse |first3=Jan Espen |last4=Uleberg |first4=Ingrid |date=2023-08-24 |title=Zelenskyj vil ha fredssamtaler i Norge |trans-title=Zelenskyj wants peace talks in Norway |url=https://www.nrk.no/urix/norge-gir-f-16-jagerfly_-_-en-historisk-avgjorelse-1.16527948 |language=NO |work=[[NRK]] |location=[[Kyiv]]/[[Oslo]] |access-date=2023-08-24}}&lt;/ref&gt;
*{{POL}} - The [[Polish Air Force]] is converting its 48 Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet&quot;&gt;{{cite web |last=Lockheed Martin |title=Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet |url=https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |date=August 14, 2025 |website=Lockheed Martin Newsroom |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20251204172611/https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |archive-date=December 4, 2025 |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;
*{{ROC}}: The [[Republic of China Air Force]] has successfully completed the conversion of its existing 139 F-16s into the improved F-16V (Viper) version.&lt;ref name=&quot;Taiwan’s Final Upgraded F-16V Completes Test Flights&quot;&gt;{{cite web |last=Newdick |first=Thomas |url=https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |title=Taiwan's Final Upgraded F-16V Completes Test Flights |website=The War Zone |date=December 6, 2023 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260204003223/https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |archive-date=February 4, 2026 |access-date=5 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lockheed Martin Unveils Taiwan’s First Newly Built F-16 Block 70&quot;&gt;{{cite web |last=D'Urso |first=Stefano |title=Lockheed Martin Unveils Taiwan's First Newly Built F-16 Block 70 |url=https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |website=The Aviationist |date=April 1, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225172015/https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF&quot;&gt;{{cite web |title=Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225120504/https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |website=F-16.net |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==Notable accidents and incidents==
{{see also|United States Air Force Thunderbirds#Accidents}}
[[File:2003 Thunderbirds Mountain Home airshow crash ejection.jpg|thumb|thumbtime=2|A [[U.S. Air Force Thunderbirds]] pilot ejects from the F-16 just before impact at an air show in September 2003 at [[Mountain Home Air Force Base]]]]
&lt;!-- This section is only for notable aviation incidents and accidents. --&gt;

The F-16 has been involved in over 670 hull-loss accidents as of January 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=F16 |title=Aviation Safety Network &gt; ASN Aviation Safety WikiBase &gt; ASN Aviation Safety Database results |first=Harro |last=Ranter |work=aviation-safety.net |access-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809185648/https://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=f16 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents/ |title=F-16 Mishaps &amp; Accident Reports |work=f-16.net |access-date=28 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618103758/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents |archive-date=18 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 1975, while practicing a 9-''g'' aerial display maneuver with the second YF-16 (tail number ''72-1568'') at [[Fort Worth, Texas]], prior to being sent to the [[Paris Air Show]], one of the main landing gears jammed. The test pilot, Neil Anderson, had to perform an emergency gear-up landing and chose to do so in the grass, hoping to minimize damage and avoid injuring any observers. The aircraft was only slightly damaged, but because of the mishap, the first prototype was sent to the Paris Air Show in its place.&lt;ref&gt;{{YouTube|9Djjmw6l3-4|&quot;YF16 in Belly landing&quot;}}. Retrieved 24 March 2011.&lt;/ref&gt;
*On 15 November 1982, while on a training flight outside [[Kunsan Air Base]] in South Korea, USAF Captain Ted Harduvel died when he crashed inverted into a mountain ridge. In 1985, Harduvel's widow filed a lawsuit against General Dynamics claiming an electrical malfunction, not pilot error, as the cause; a jury awarded the plaintiff {{nowrap|$3.4 million}} in damages. However, in 1989, the U.S. Court of Appeals ruled the contractor had immunity to lawsuits, overturning the previous judgment. The court remanded the case to the trial court &quot;for entry of judgment in favor of General Dynamics&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |title=United States Court of Appeals, Eleventh Circuit. – 878 F.2d 1311. |work=Justia Law |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202133227/http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The accident and subsequent trial was the subject of the 1992 film ''[[Afterburn (1992 film)|Afterburn]]''.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Schindehette |first1=Susan |editor-last1=Sider |editor-first1=Don |title=Pilot Error? An Angry Widow Rejects That Judgment |date=1 June 1992 |magazine=[[People (magazine)|People]] |publisher=[[Time Inc.]] |volume=37 |number=21 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508190016/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |archive-date=8 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tucker |first1=Ken |title=Afterburn Review |date=29 May 1992 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808042905/http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |archive-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt;
*On 23 March 1994, during a joint Army-Air Force exercise at [[Pope AFB]], North Carolina, F-16D (AF Serial No. 88-0171) of the [[23d Wing|23d Fighter Wing]] / [[74th Fighter Squadron]] was simulating an engine-out approach when it collided with a USAF C-130E. Both F-16 crew members ejected, but their aircraft, on full afterburner, continued on an arc towards Green Ramp and struck a USAF [[C-141]] that was being boarded by US Army paratroopers. This accident resulted in 24 fatalities and at least 100 others injured.&lt;ref name=&quot;Fay Observer&quot;&gt;{{cite web |last1=Brooks |first1=Drew |title=Fort Bragg Report: Green Ramp Disaster anniversary was March 23 |url=http://www.fayobserver.com/blogs/news/fort_bragg_report/fort-bragg-report-green-ramp-disaster-anniversary-was-march/article_535c6a22-cf68-11e4-a8be-d7909da5a604.html |website=Fay Observer |access-date=12 January 2017}}&lt;/ref&gt; It has since been known as the &quot;[[Green Ramp disaster]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |title=23 March 1994 crash |author=Harro Ranter |date=23 March 1994 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172548/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |archive-date=3 November 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 15 September 2003, a [[United States Air Force Thunderbirds]] F-16C crashed during an air show at [[Mountain Home AFB]], Idaho. Captain Christopher Stricklin attempted a &quot;[[split S]]&quot; maneuver based on an incorrect mean-sea-level altitude of the airfield. Climbing to only {{convert|1670|ft|m|abbr=on}} above ground level instead of {{convert|2500|ft|m|abbr=on}}, Stricklin had insufficient altitude to complete the maneuver, but was able to guide the aircraft away from spectators and ejected less than one second before impact. Stricklin survived with only minor injuries; the aircraft was destroyed. USAF procedure for demonstration &quot;Split-S&quot; maneuvers was changed, requiring both pilots and controllers to use above-ground-level (AGL) altitudes.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gladman |first1=Paul |title=Thunderbirds Lockheed Martin F-16 Ejection |date=3 October 2008 |publisher=FlightGlobal |url=http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061837/http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |archive-date=13 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/138537/thunderbird-crashes-at-air-show/ |title=Thunderbird crashes at air show |publisher=[[US Air Force]] |date=15 September 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060214024752/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123006413 |archive-date= 14 February 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Entry covers the accident and is long enough as is. --&gt;
*On 26 January 2015, a Greek F-16D [[2015 Los Llanos Air Base crash|crashed]] while performing a NATO training exercise in [[Albacete]], Spain. Both crew members and nine French soldiers on the ground died when it crashed in the flight line, destroying or damaging two Italian [[AMX International AMX|AMX]]s, two French [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha jets]], and one French [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]].&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Greek fighter-jet crash in Spain leaves at least 10 dead |date=26 January 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118045430/https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |archive-date=18 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |publisher=[[Le Monde]] |title=Onze morts dont neuf Français lors du crash d'un avion de chasse en Espagne |date=28 January 2015 |language=fr |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128025205/http://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |archive-date=28 January 2015 |via=[[Agence France-Presse|AFP]]}}&lt;/ref&gt; Investigations suggested that the accident was due to an erroneous rudder setting that was caused by loose papers in the cockpit.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=González |first1=Miguel |title=Loose papers in cockpit likely cause of F-16 crash at NATO base in Albacete |date=29 July 2015 |publisher=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407145423/https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |archive-date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;
*On 7 July 2015, an F-16CJ [[2015 Moncks Corner mid-air collision|collided]] with a [[Cessna 150M]] over Moncks Corner, South Carolina, U.S. The pilot of the F-16 ejected safely, but both people in the Cessna were killed.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pager |first1=Tyler |title=2 killed when F-16, Cessna collide in midair over S.C. |date=8 July 2015 |publisher=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203040/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |archive-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* On 11 October 2018, an F-16 MLU from the [[2nd Tactical Wing]] of the [[Belgian Air Component]], on the apron at [[Florennes Air Base|Florennes Air Station]], was hit by a gun burst from a nearby F-16, whose cannon was fired inadvertently during maintenance. The aircraft caught fire and was burned to the ground, while two other F-16s were damaged and two maintenance personnel were treated for aural trauma.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A Florennes, un F-16 a bien été détruit par un tir accidentel: &quot;L'explosion a été provoquée par un tir de canon&quot; |publisher=RTL Info |via=[[Belga (news agency)|Belga]] |date=7 November 2018 |url=https://www.rtl.be/actu/florennes-un-f-16-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-lexplosion-ete/2018-11-07/article/161584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424053336/https://www.rtl.be/info/belgique/faits-divers/a-florennes-un-f-16-a-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-l-explosion-a-ete-provoquee-par-un-tir-de-canon--1075310.aspx |archive-date=24 April 2021}}&lt;/ref&gt;
* On 11 March 2020, a Pakistani F-16AM (Serial No. 92730) of the [[No. 9 Squadron (Pakistan Air Force)]] crashed in the [[Shakarparian]] area of [[Islamabad]] during rehearsals for the [[Pakistan Day Parade]]. The plane crashed when the F-16 was executing an aerobatic loop. As a result, the pilot of the F-16, [[Wing Commander]] [[Noman Akram]], who was also the Commanding Officer of the No. 9 Squadron &quot;Griffins&quot;, lost his life. A board of inquiry ordered by the [[Pakistan Air Force]] later revealed that the pilot had every chance to eject but opted not to and tried his best to save the aircraft and avoid civilian casualties on the ground. Videos taken by locals on the ground show his F-16AM crashing into some woods. He was hailed a hero by Pakistanis while also gaining some attention internationally.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |title=Pakistan pays tribute to Wing Commander Noman Akram on his first martyrdom anniversary |date=11 March 2021 |access-date=26 March 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417034152/https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* On 6 May 2023, a U.S. Air Force F-16C of the [[8th Fighter Wing]] crashed in a field near Osan Air Base in South Korea during a daytime training sortie. The pilot safely ejected from the aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2023/05/08/air-force-pilot-ejects-f-16-crashes-south-korea.html |title=Air Force Pilot Ejects as F-16 Crashes in South Korea |date=8 May 2023}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=October 2023}}
*On 20 March 2024, an F-16 operated by the Hellenic Air Force crashed into the sea, close to the island of Psathoura in the northern Aegean Sea. The pilot ejected from the aircraft and was later rescued.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1234446/greek-fighter-jet-crashes-into-sea-pilot-believed-to-have-survived/ |title=Greek fighter jet crahsed into sea|date=20 March 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 30 April 2024, an Air Force General Dynamics F-16 crashed outside Holloman Air Force Base, located near Alamogordo in New Mexico. The pilot ejected safely before impact.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.twz.com/news-features/f-16-crashes-near-holloman-air-force-base-in-new-mexico/ |title=F-16 Crashes Near Holloman Air Force Base In New Mexico |date=30 April 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 2024, an F-16C of the [[Republic of Singapore Air Force]] crashed during takeoff within [[Tengah Air Base]]. The pilot successfully ejected from the aircraft without major injuries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/rsaf-f16-crash-tengah-airbase-singapore-air-force-4320751|title=RSAF F-16 jet crashes at Tengah Air Base; pilot hospitalised with no major injuries|website=CNA}}&lt;/ref&gt; The cause was later identified to be from the malfunction of two of the three primary pitch rate gyroscopes on the aircraft. This was noted to be a &quot;rare occurrence&quot; by [[Lockheed Martin]] due to the concurrent failure of the two independent pitch rate gyroscopes giving similar inputs which caused the digital flight control computer to reject inputs from the correctly functioning pitch rate gyroscope and the backup pitch rate gyroscope when it was activated by the rejection of a primary pitch rate gyroscope.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 Jun 2023 |title=Final Update on the RSAF's F-16 Crash at Tengah Air Base |url=https://www.mindef.gov.sg/rsaf/news-and-publications/news/final-update-on-the-rsaf's-f-16-crash-at-tengah-air-base}}&lt;/ref&gt;
*On 28 August 2025, a [[Polish Air Force]] F-16C Block 52+, from the Tiger Demo Team, crashed in Poland, while practicing for the Radom Airshow. The pilot did not survive the accident and the airshow was cancelled.&lt;ref&gt;https://www.nettavisen.no/nyheter/jagerfly-styrtet-under-flyshow-i-polen/s/5-95-2590673. Nettavisen.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.vg.no/video/340326/her-styrter-jagerflyet VG.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Section is only for [[aviation accidents and incidents]]. Entries need to be notable per [[WP:WikiProject Aircraft/page content#Accidents and incidents]] and [[WP:AIRCRASH]]. --&gt;

==Aircraft on display==
{{main|List of displayed General Dynamics F-16 Fighting Falcons}}

As newer variants have entered service, many examples of older F-16 models have been preserved for display worldwide, particularly in Europe and the United States.

==Specifications (F-16C Block 50 and 52)==
[[File:GENERAL DYNAMICS F-16 FIGHTING FALCON.svg|thumb|3-view drawing of an F-16]]
[[File:F16 vertical climb.png|thumb|The underside of an F-16 during a vertical climb]]
[[File:Lockheed F-16C USAF 92-3894 PACAF F-16 Demo Team RJNK.jpg|thumb|F-16 in afterburner]]
[[File:B61 in Weapons Storage and Security System.jpg|thumb|[[Weapons Storage and Security System]] vault in raised position holding a [[B61 nuclear bomb]], adjacent to an F-16. The vault is within a [[Protective Aircraft Shelter]].]]
[[File:Israeli F-16s at Red Flag.jpg|thumb|An Israeli F-16I Block 52 with conformal fuel tanks (CFTs), [[electronic countermeasure]]s, and other external stores during a [[Red Flag (United States Air Force)|Red Flag]] exercise at [[Nellis AFB]], Nevada]]
[[File:01.06 總統春節勗勉「空軍第四聯隊」暨與重要幹部及官兵代表會餐 (52609493192).jpg|thumb|A view of an AGM-84 Harpoon air-to-surface anti-ship missile fixed under the wing of an F-16 of the [[Republic of China Air Force]]]]
[[File:U.S. Air Force F-16 Operation Epic Fury.jpg|thumb|F-16 armed with [[AGM-88]] HARMs, [[AIM-9X]] Sidewinders, and [[AIM-120]] AMRAAMs during [[Operation Epic Fury]]]]

{{Aircraft specs
|ref=USAF sheet,&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; International Directory of Military Aircraft,&lt;ref name=Frawley_Military/&gt; [[Aircraft flight manual|Flight Manual]] for F-16C/D Block 50/52+&lt;ref name=HAF&gt;{{cite web |title=Hellenic Air Force F-16C/D Flight Manuals |entry= |date=15 June 2003 |id=GR1F-16CJ-1 |url=https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023073953/https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |archive-date=23 October 2021}}&lt;/ref&gt;
|prime units?=kts
&lt;!-- General characteristics
--&gt;
|genhide=
|crew= 1
|length ft=49
|length in=5
|length note=
|span ft=32
|span in=8
|span note=
|height ft=16
|height in=
|height note=
|wing area sqft=300
|wing area note=
|aspect ratio=&lt;!-- sailplanes --&gt;
|airfoil=[[NACA airfoil|NACA 64A204]]&lt;ref name=&quot;Selig&quot;&gt;{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326174850/https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |archive-date=26 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|empty weight lb=18900
|empty weight note=
|gross weight lb=26500
|gross weight note=
|max takeoff weight lb=42300
|max takeoff weight note=
|fuel capacity={{convert|7000|lb|kg}} internal
|more general=
&lt;!-- Powerplant
--&gt;
|eng1 number=1
|eng1 name=[[General Electric F110#F110-GE-129|General Electric F110-GE-129]] for Block 50 aircraft
|eng1 type=
|eng1 kw=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 hp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 shp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 kn=&lt;!-- jet/rocket engines --&gt;
|eng1 lbf=17155
|eng1 kn-ab=&lt;!-- afterburners --&gt;
|eng1 lbf-ab=29500
|eng1 note=
|power original=
|thrust original=
|more power=&lt;br/&gt;(1 × [[Pratt &amp; Whitney F100#F100-PW-229|Pratt &amp; Whitney F100-PW-229]] for Block 52 aircraft, {{cvt|17800|lbf|kN}} thrust dry and {{cvt|29160|lbf|kN}} with afterburner.)
&lt;!-- Performance
--&gt;
|perfhide=

|max speed kts=
|max speed note=
|max speed mach=2.05, {{cvt|1176|kn|mph km/h|0}} at 40,000 feet, clean&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
**Mach 1.2, {{cvt|800|kn|mph km/h|0}} at sea level&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
|cruise speed kts=504
|cruise speed note=
|stall speed kts=
|stall speed note=
|never exceed speed kts=
|never exceed speed note=
|minimum control speed kts=
|minimum control speed note=
|range nmi=
|range note=
|combat range nmi=295
|combat range note=on a hi-lo-hi mission with 4 × {{cvt|1000|lb|0}} bombs
|ferry range nmi=2277
|ferry range note= with three [[drop tank]]s
|endurance=&lt;!-- if range unknown --&gt;
|ceiling ft=50000
|ceiling note=
|g limits=+9
|roll rate=324°/s&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |title=SEMPER VIPER! |publisher=Lockheed Martin |access-date=1 August 2015 |archive-date=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403001245/http://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|wing loading lb/sqft=88.3
|wing loading note=
|fuel consumption lb/mi=
|power/mass=
|thrust/weight=1.095 (1.24 with loaded weight &amp; 50% internal fuel){{#tag:ref|Thrust (28,600 lb) / Loaded weight with 50% internal fuel (23,000 lb)|group=N}}
|more performance=
&lt;!-- Armament
--&gt;
|guns=1 × [[20 mm caliber|20 mm (0.787 in)]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan]] [[Rotary cannon#M61 Vulcan and other designs|6-barrel rotary cannon]], 500 rounds
|hardpoints= 2 × wing-tip air-to-air missile launch rails, 6 × under-wing, and 3 × under-fuselage pylon (2 of 3 for sensors) stations
|hardpoint capacity=up to {{convert|17000|lb|kg|abbr=on}} of stores
|rockets=&lt;nowiki /&gt;
**4 × LAU-61/LAU-68 rocket pods (each with 19/7 × [[Hydra 70]] mm/[[APKWS]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |title=U.S. Air Force Deploys APKWS Laser-Guided Rockets on F-16s |date=8 June 2016 |website=baesystems.com |publisher=BAE |access-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611120557/http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |archive-date=11 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; rockets, respectively)
**4 × LAU-5003 rocket pods (each with 19 × [[CRV7]] 70 mm rockets)
**4 × LAU-10 rocket pods (each with 4 × [[Zuni (rocket)|Zuni]] 127 mm rockets)
|missiles=&lt;nowiki /&gt;
** [[Air-to-air missile]]s:
***6 × [[AIM-9 Sidewinder]]
***6 × [[AIM-120 AMRAAM]]
***6 × [[IRIS-T]]
***6 × [[Python (missile)|Python-4]]
***6 × [[Python (missile)|Python-5]]
***2 × [[AIM-7 Sparrow]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marvineng.com/product/aim-7-sparrow-pylon/|title=AIM-7 Sparrow Pylon – Marvin Engineering Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Iddon |first1=Paul |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2023/08/08/provision-of-aim-120-missiles-would-greatly-enhance-iraqs-f-16s/?sh=7e39770e40c2 |title=Provision of AIM-120 Missiles Would Greatly Enhance Iraq's F-16s |website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; and 4 × [[AIM-9 Sidewinder]]
** [[Air-to-surface missile]]s:
***6 × [[AGM-65 Maverick]]
***2 × [[AGM-88 HARM]]
*** [[AGM-158 JASSM]] (JASSM)
** [[Anti-ship missile]]s:
***2 × [[Harpoon (missile)|AGM-84 Harpoon]]
***4 × [[Penguin missile|AGM-119 Penguin]]
*** [[Joint Strike Missile]] (to be integrated)
|bombs=&lt;nowiki /&gt;
**8 × [[CBU-87 Combined Effects Munition]]
**8 × [[GATOR mine system|CBU-89 Gator mine]]
**8 × [[CBU-97 Sensor Fuzed Weapon]]
**4 × [[Mark 84 bomb|Mark 84]] general-purpose bombs
**8 × [[Mark 83 bomb|Mark 83]] GP bombs
**12 × [[Mark 82 bomb|Mark 82]] GP bombs
**8 × [[GBU-39 SDB|GBU-39 Small Diameter Bomb]] (SDB)
**4 × [[GBU-10 Paveway II]]
**6 × [[GBU-12 Paveway II]]
**4 × [[GBU-24 Paveway III]]
**4 × [[GBU-27 Paveway III]]
**4 × [[Joint Direct Attack Munition]] (JDAM) series
**4 × [[AGM-154 Joint Standoff Weapon]] (JSOW)
** [[Wind Corrected Munitions Dispenser]] (WCMD)
** [[B61 nuclear bomb]]
** [[B83 nuclear bomb]]
*'''Others:'''
**[[ADM-160 MALD]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=ADM-160 MALD |url=https://www.airandspaceforces.com/weapons-platforms/adm-160-mald/ |website=airandspaceforces.com |access-date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt;
**SUU-42A/A [[Flare (countermeasure)|flares/infrared decoys]] dispenser pod and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] pod ''or''
**AN/ALQ-131 &amp; AN/ALQ-184 [[electronic countermeasures|ECM]] pods on centerline ''or''
** [[LANTIRN]], [[Lockheed Martin Sniper XR]] &amp; [[Litening]] targeting pods ''or''
** [[AN/ASQ-213 HARM targeting system]] (HTS) Pod (typically configured on station 5L with Sniper XR pod on station 5R) ''or''
**Up to 3 × 300/330/370/600 US [[gallon]] (1,135, 1,250, 1,400, 2,270 L) ''[[Sargent Fletcher]]'' [[drop tank]]s for ferry flight/extended range/loitering time ''or''
**UTC Aerospace DB-110 long range EO/IR sensor pod on centerline
&lt;!-- Avionics --&gt;
|avionics=
* [[AN/APG-68]] radar
* AN/ALR-56M radar warning receiver, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALR-69A(V)
* AN/ALQ-213 electronic warfare suite, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALQ-257
* [[MIL-STD-1553]] bus&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |title=MIL-STD-1553 Avionics Bus Description. Military Standard |publisher=Interfacebus.com |access-date=24 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111637/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |archive-date=19 October 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}
&lt;!--==Notable appearances in media== --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;
&lt;!-- Please READ [[Wikipedia:WikiProject Aircraft/page content]] and [[Wikipedia:WikiProject Military history#Popular culture]] before adding any &quot;Popular culture&quot; items.

Please do not add the many minor appearances of the aircraft. This section is only for major cultural appearances where the aircraft plays a MAJOR part in the story line, or has an &quot;especially notable&quot; role in what is listed. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. Random cruft, including ALL Ace Combat, Battlefield, and Metal Gear Solid appearances, and ALL anime/fiction lookalike speculation, WILL BE removed.

If your item has been removed, please discuss it on the talk page FIRST. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. If a consensus is reached to include your item, a regular editor of this page will add it back. Thank you for your cooperation. --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;

==See also==
{{Portal|Aviation}}
{{aircontent
|see also=&lt;!-- other related articles that have not already linked: --&gt;
* {{section link|Aircraft in fiction#F-16 Fighting Falcon}}
* [[Fourth-generation fighter]]
* [[Green Ramp disaster]]
* [[David S. Lewis]] (General Dynamics' CEO during formative period for F-16)
* [[RSAF Black Knights]] – F-16 Aerobatic Team
|related=&lt;!-- designs which were developed into or from this aircraft: --&gt;
* [[Vought Model 1600]]
* [[General Dynamics F-16XL]]
* [[General Dynamics X-62 VISTA]]
* [[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]
* [[KAI T-50 Golden Eagle]]
* [[Mitsubishi F-2]]
|similar aircraft=&lt;!-- aircraft that are of similar Role, Era, and Capability this design --&gt;
* [[Chengdu J-10]]
* [[Dassault Mirage 2000]]
* [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]
* [[Mikoyan MiG-29]]
*[[HAL Tejas]]
* [[PAC/CAC JF-17 Thunder]]
* [[Saab JAS 39 Gripen]]
|lists=&lt;!-- relevant lists that this aircraft appears in: --&gt;
* [[List of active United States military aircraft]]
* [[List of fighter aircraft]]
* [[List of military electronics of the United States]]
}}

==References==
===Notes===
{{Reflist|group=N}}

===Citations===
{{Reflist}}

===Bibliography===
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Aleshire |first1=Peter |date=2004 |title=The Eye of the Viper: The Making of an F-16 Pilot |edition=Illustrated |publisher=[[The Lyons Press]] |location=[[Guilford, Connecticut|Guilford, CT]] |isbn=9781599217222}}
* {{cite book |last1=Aronstein |first1=David C. |last2=Piccirillo |first2=Albert C. |date=1996 |title=The Lightweight Fighter Program: A Successful Approach to Fighter Technology Transition |publisher=[[American Institute of Aeronautics and Astronautics]] |location=[[Reston, Virginia|Reston, VA]] |doi=10.2514/4.868047 |isbn=9781563471933}}
* {{cite book |last1=Coram |first1=Robert |date=2002 |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |publisher=[[Little, Brown and Company]] |isbn=9780759527775}}
* {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |date=2003 |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=Airlife |location=[[Shrewsbury|Shrewsbury, England]] |isbn=9781840373998 |ol=8915445M}}
* {{cite book |last1=Droste |first1=Carl S. |last2=Walker |first2=James E. |date=1980 |title=The General Dynamics Case Study on the F-16 Fly-by-Wire Flight Control System |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |isbn=9781563473074 |doi=10.2514/4.867873}}
* {{cite book |editor-last1=Eden |editor-first1=Paul |date=2004 |title=The Encyclopedia of Modern Military Aircraft |location=[[London]] |publisher=Amber Books |isbn=9781904687085 |ol=8772911M |ref={{harvid|Eden et al|2004}}}}
* {{cite book |last1=Frawley |first1=Gerard |date=2002 |title=The International Directory of Military Aircraft 2002/03 |edition=Rev. 4th |publisher=Aerospace Publications Pty Ltd |location=[[Fyshwick, Australian Capital Territory|Fyshwick, ACT]] |isbn=9781875671557 |ol=8656312M}}
* {{cite book |last1=Hampton |first1=Dan |date=2012 |title=Viper Pilot: A Memoir of Air Combat |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=9780062130358}}
* {{cite book |last1=Hoh |first1=Roger H. |last2=Mitchell |first2=David G. |date=September 1983 |title=Flying Qualities of Relaxed Static Stability Aircraft – Volume I: Flying Qualities Airworthiness Assessment and Flight Testing of Augmented Aircraft. |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA128758 |publisher=Federal Aviation Administration |id=ADA128758 |access-date=16 June 2008}}
* {{cite book |last1=Jenkins |first1=Dennis R. |date=2000 |title=F/A-18 Hornet: A Navy Success Story |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |location=[[New York City|New York]] |isbn=9780071346962}}
* {{cite book |last1=Peacock |first1=Lindsay |date=1997 |title=On Falcon Wings: The F-16 Story |publisher=[[RAF Benevolent Fund|Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises]] |location=[[RAF Fairford]] |isbn=9781899808014}}
* {{cite book |last1=Richardson |first1=Doug |date=1990 |title=General Dynamics F-16 Fighting Falcon |location=London |publisher=Salamander Books |isbn=9780861015344}}
* {{cite book |last1=Senior |first1=Tim |date=2002 |title=The AirForces Monthly Book of the F-16 Fighting Falcon |location=[[Stamford, Lincolnshire|Stamford, England]] |publisher=Key Books Ltd |isbn=9780946219605}}
* {{cite book |editor-last1=Spick |editor-first1=Mike |date=2000 |title=The Great Book of Modern Warplanes |location=[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]] |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=9780760308936}}
* {{cite report |title=Standard Aircraft Characteristics, General Dynamics F-16A Block 15, A.F. Serial No. 80-0541 thru 80-1117, March 1984 |date=March 1984 |url=https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |publisher=Office of the Secretary of the Air Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231190554/https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |archive-date=31 December 2021}}
{{Refend}}

==Further reading==
*Drendel, Lou. ''F-16 Fighting Falcon – Walk Around No. 1.'' [[Carrollton, Texas]]: Squadron/[[Signal Books]], 1993. {{ISBN|0-89747-307-8}}.
* [[Bill Gunston|Gunston, Bill]]. ''United States Military Aircraft of the 20th century'' London: [[Salamander Books]] Ltd, 1984. {{ISBN|0-86101-163-5}}.
*Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. [[Arlington, Texas]]: Aerofax, 1998. {{ISBN|1-85780-081-8}}.
* [[Bill Sweetman|Sweetman, Bill]]. [https://books.google.com/books?id=ZyKWYFKWP74C ''Supersonic Fighters: The F-16 Fighting Falcons''.] [[Mankato, Minnesota]]: [[Capstone Publishers|Capstone Press]], 2008. {{ISBN|1-4296-1315-7}}.
*Williams, Anthony G. and Emmanuel Gustin. ''Flying Guns: The Modern Era''. Ramsbury, UK: The [[Crowood Press]], 2004. {{ISBN|1-86126-655-3}}.

==External links==
{{Commons}}
* [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ F-16 USAF fact sheet]
* [https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html F-16 page on LockheedMartin.com] and [http://www.codeonemagazine.com/f16-highlights.html F-16 articles on Code One magazine site]
* [https://www.f-16.net/ F-16.net Fighting Falcon resource]

{{Lockheed Martin aircraft}}
{{Convair/GD aircraft}}
{{F-16 Fighting Falcon variants}}
{{Lockheed Martin|state=collapsed}}
{{US fighters}}
{{USAF system codes}}
{{Thai fighter designations}}

{{Authority control}}

[[Category:1970s United States fighter aircraft]]
[[Category:Aircraft first flown in 1974]]
[[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]]
[[Category:Fourth-generation jet fighters]]
[[Category:General Dynamics aircraft|F-016]]
[[Category:General Dynamics F-16 Fighting Falcon| ]]
[[Category:Lockheed Martin aircraft|F-016]]
[[Category:Mid-wing aircraft]]
[[Category:Relaxed-stability aircraft]]
[[Category:Single-engined jet aircraft]]

[[زمرو:ايف-16 فائٽنگ فالڪن]]
[[زمرو:لاڪ هيڊ مارٽن]]
[[زمرو:جنرل ڊائنامڪس]]
[[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]]</text>
      <sha1>er82gfobwerkaznzcynrisisntsnhj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372241</id>
      <parentid>372233</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="237685" sha1="30686kwy5760f25x189mr43zxicu4lo" xml:space="preserve">{{Short description|American multi-role fighter aircraft}}
{{Infobox settlement 
 |name = F-16 Fighting Falcon
 |image = F-16 June 2008.jpg
 |caption = A USAF F-16C over the desert in [[Iraq]], 2008
 |alt = Aerial view of jet aircraft, carrying cylindrical fuel tanks and ordnance, overflying desert
 |type = [[Multirole combat aircraft|Multirole fighter]],&lt;br&gt;[[air superiority fighter]]
 |national_origin = 
 |manufacturer = Introduction: {{Start date and age|1978|08|17|df=yes|br=y}}
 |builder = 
 |first_flight = 
 |introduction = First flight:{{ubl|{{Start date and age|1974|01|20|df=yes|br=y}} (unplanned);|{{Start date and age|1974|02|02|df=yes|br=y}} (official)}}
 |retired = 
 |status = 
 |number_built = 
 |primary_user = 
 |more_users = Manufacturers:{{ubl|[[General Dynamics]]&lt;br&gt;(1974–1993)|[[Lockheed Corporation]]&lt;br&gt;(1993–
1995)|[[Lockheed Martin]]&lt;br&gt;(1995–2017)}}

Country of Origin: United States
Primary Users: Number Built: 4,604&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |work= Fort Worth Star-Telegram |access-date= 24 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171124152750/http://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 24 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bahrain&quot;&gt;{{Cite press release |url=https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |title=Lockheed Martin Awarded Contract to Build F-16 Block 70 Aircraft for Bahrain |publisher=[[Lockheed Martin]] |date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022206/https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
: Status: In service
Variants: [[General Dynamics X-62 VISTA]]
Produced: 1973–2017
Primary User: [[United States Air Force]], 
Pakistan
More Users: 25 other [[#Operators|users]]&lt;br&gt;(see ''[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators|operators page]]'')
 |produced = 
 |variants = 
 |developed_into = 
|image_skyline=F-16 June 2008.jpg|image_size=250px|established_title6=Developed into|established_date6={{ubl|[[Vought Model 1600]]|[[General Dynamics F-16XL]]|[[Mitsubishi F-2]]|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}|established_title7=Builder|established_date7={{ubl|[[SABCA]] (1979–1985)|[[Fokker]] (1979–1982)|[[Korea Aerospace Industries|KAI]] (1994–2004)|[[Turkish Aerospace Industries|TUSAŞ]] (1987–2011)}}|subdivision_type4=Primary User|subdivision_name4=[[United States Air Force]]|subdivision_type5=More Users:|subdivision_name5=25 other users:
* {{flag|Pakistan}}
* {{flag|Turkey}}
* {{flag|Egypt}}
* {{flag|Indonesia}}
* {{flag|UAE}}
* {{flag|Bahrain}}
* {{flag|Qatar}}
* {{flag|Malaysia}}
* {{flag|Kuwait}}&lt;br&gt;
(see ''[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators|operators page]]'')|subdivision_name6=Status: In service|established_title=Status|established_date=: In service|established_title1=Variants|established_date1=: 
: [[General Dynamics X-62 VISTA]]
Produced: 1973–2017}}
'''ايف-16 فائٽنگ فالڪن''' (F-16 Fighting Falcon) جيٽ هڪ آمريڪي سنگل انجن سپرسونڪ ملٽي رول چوٿين نسل جو فائٽر جهاز آهي جيڪو جنرل ڊائنامڪس (هاڻي لاڪ هيڊ مارٽن) پاران تيار ڪيو ويو آهي ۽ ڪيترن ئي ڪمپنين پاران تيار ڪيو ويو آهي، جن ۾ 1993 تائين جنرل ڊائنامڪس ۽ 2017 تائين لاڪ هيڊ مارٽن شامل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; هڪ ايئر سپريويرٽي ڊي فائٽر جي طور تي ڊزائين ڪيو ويو، اهو هڪ ڪامياب آل-ويدر ملٽي رول جهاز ۾ تبديل ٿيو جنهن ۾ &lt;small&gt;1976&lt;/small&gt; کان وٺي &lt;small&gt;'''4,600'''&lt;/small&gt; کان وڌيڪ &lt;small&gt;F-16&lt;/small&gt; تعمير ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 April 2012 |title=Lockheed Martin to deliver 4,500th F-16 fighter |url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/national/article24727069.html |work=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731002852/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/02/143842/lockheed-martin-to-deliver-4500th.html |archive-date=31 July 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اصل نسخا هاڻي پيداوار ۾ نه آهن، لاڪ هيڊ مارٽن &lt;small&gt;'''ايف-16'''&lt;/small&gt; وي وائپر خاندان جا بهتر نسخا لاڪ هيڊ مارٽن جي هڪ نئين پيداوار جي سهولت ۾ برآمد لاءِ ٺاهيا ۽ اپ گريڊ ڪيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Last F-16 leaves Texas nest&quot;&gt;{{cite web |last=Gunner |first=Jerry |title=Last F-16 leaves Texas nest |url=https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |archive-url=http://web.archive.org/web/20260224034100/https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |url-status=live |date=2017-12-28 |archive-date=2026-02-24 |access-date=2026-02-24 |website=Key.Aero}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inside The Lockheed Martin Plant That’s Spearheading Resurgent F-16 Sales&quot;&gt;{{cite web |last=Trevithick |first=Joseph |title=Inside The Lockheed Martin Plant That's Spearheading Resurgent F-16 Sales |url=https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |website=The War Zone |date=December 9, 2024 |access-date=February 24, 2026 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251209170830/https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt; تائين، اهو فوجي سروس ۾ دنيا جو سڀ کان عام فڪسڊ ونگ جهاز آهي، جنهن ۾ ايف-16 خاندان مان &lt;small&gt;2,102&lt;/small&gt; آپريشنل آهن، جيڪي سڀني فعال جنگي جهازن جو %15 آهن.&lt;ref name=&quot;i536&quot;&gt;{{cite web |last=Honeywell |first=Exclusive partner |date=2025-11-13 |title=2026 World Air Forces directory |url=https://www.flightglobal.com/defence/2026-world-air-forces-directory/165267.article |access-date=2026-03-19 |website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

جهاز پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ جنرل ڊائنامڪس پاران تيار ڪيو ويو هو. &lt;small&gt;1993&lt;/small&gt; ۾, جنرل ڊائنامڪس پنهنجو جهاز ٺاهڻ جو ڪاروبار لاڪ هيڊ کي وڪرو ڪيو&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |last=Rosenwald |first=Michael S. |title=Downside of Dominance? Popularity of Lockheed Martin's F-16 Makes Its F-35 Stealth Jet a Tough Sell. |date=17 December 2007 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014055458/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |archive-date=14 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt; ۾ مارٽن ماريٽا سان ضم ٿيڻ کان پوءِ لاڪ هيڊ مارٽن جو حصو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html |title=Company Histories – Lockheed Martin Corporation|work=Funding universe|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417221322/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايف-16 جي اهم خاصيتن ۾ ڪاڪپٽ جي نمائش کي وڌائڻ لاءِ هڪ فريم لیس ڪينوپي, هڪ سائڊ اسٽڪ جيڪو ڪنٽرول کي آسان بڻائي ٿو جڏهن ته حرڪت (maneuvering) ڪندي, هڪ ايجيڪشن سيٽ عمودي کان 30 درجا ٽيڪ ڏني وئي آهي ته جيئن پائلٽ تي جي-فورس جو اثر گهٽجي وڃي ۽ هڪ آرامده جامد استحڪام/فلائي بائي وائر فلائيٽ ڪنٽرول سسٽم جو پهريون استعمال شامل آهي. جيڪو ان کي هڪ چست (Agile) جهاز ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. فائٽر ۾ هڪ واحد ٽربو فين انجن, هڪ اندروني &lt;small&gt;M61&lt;/small&gt; ولڪن توپ ۽ &lt;small&gt;11&lt;/small&gt; هارڊ پوائنٽس آهي. جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي &quot;فائٽنگ فالڪن&quot; جو نالو ڏنو ويو آهي جهاز عام طور تي ان جي عملن ۽ پائلٽن ۾ &quot;'''وائپر'''&quot; (&lt;small&gt;Viper&lt;/small&gt;) جي لقب سان سڃاتو وڃي ٿو. {{sfn|Peacock|1997|p=100}}

1978 ۾ ان جي تعارف کان وٺي. ايف-16 آمريڪي هوائي فوج جي حڪمت عملي واري هوائي طاقت جو هڪ مکيه بنياد بڻجي ويو. جتي ان بنيادي طور تي F-105 ٿنڊرچيف، A-7 ڪورسيئر II ۽ F-4 فينٽم II جي جاءِ ورتي. F-16 بنيادي طور تي دشمن جي هوائي دفاع (SEAD) مشنن تي حملو ۽ دٻاءُ وجهندو هو ۽ بعد واري ڪردار ۾ ان 1996 تائين F-4G وائلڊ ويزل جي جاءِ ورتي. آمريڪي هوائي فوج، هوائي فوج جي ريزرو ڪمانڊ ۽ ايئر نيشنل گارڊ يونٽن ۾ فعال ڊيوٽي کان علاوه جهاز کي آمريڪي هوائي فوج ٿنڊربرڊس فضائي مظاهري ٽيم, آمريڪي هوائي فوج جي جنگي ڪمانڊ F-16 وائپر مظاهري ٽيم پاران ۽ آمريڪي بحريه پاران هڪ مخالف/جارحيت پسند جهاز جي طور تي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3328261/meet-the-2023-air-combat-command-demonstration-team-pilots/ |title=Meet the 2023 Air Combat Command Demonstration Team Pilots |publisher=[[Air Combat Command]] |date=14 March 2023}}&lt;/ref&gt; F-16 کي 25 ٻين قومن جي هوائي فوجن پاران پڻ خريد ڪيو ويو آهي. آمريڪا جي اڳواڻي ۾ مختلف اتحادين مان F-16 خليج جنگ، بوسنيا، يوگوسلاويا، افغانستان، ليبيا، عراق ۽ شام ۾ جنگي مشنن تي اڏام ڪئي. F-16 کي اسرائيل، پاڪستان ۽ يوڪرين پاران پڻ وسيع جنگي استعمال ڏٺو ويو آهي. 1982 کان وٺي. اهو يورپ ۾ آمريڪي ايٽمي هٿيارن لاءِ ٻٽي قابل هوائي جهاز پليٽ فارم رهيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن جهاز کي لاڪ هيڊ مارٽن ايف-35 لائيٽننگ II ۽ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر سان تبديل ڪرڻ شروع ڪيو آهي. جيتوڻيڪ ايف-16 جا اصل نسخا پڻ ڪيترن ئي آپريٽرن سان خدمت ۾ آهن. 

its introduction in 1978, the F-16 became a mainstay of the U.S. Air Force's tactical airpower, where it mainly replaced the [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]], [[LTV A-7 Corsair II|A-7 Corsair II]], and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]]. The F-16 primarily performed strike and [[Suppression of Enemy Air Defenses|suppression of enemy air defenses]] (SEAD) missions, and in the latter role, it replaced the [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II#Variants|F-4G]] [[Wild Weasel]] by 1996. In addition to active duty in the U.S. Air Force, [[Air Force Reserve Command]], and [[Air National Guard]] units, the aircraft is also used by the [[U.S. Air Force Thunderbirds]] aerial demonstration team, the US Air Combat Command F-16 Viper Demonstration Team, and as an adversary/aggressor aircraft by the [[United States Navy]]. The F-16 has also been procured by the air forces of 25 other nations. F-16s from various US-led coalitions [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history|flew combat missions]] in the [[Gulf War]], [[NATO intervention in Bosnia and Herzegovina|Bosnia]], [[NATO bombing of Yugoslavia|Yugoslavia]], [[War in Afghanistan (2001–2021)|Afghanistan]], [[2011 military intervention in Libya|Libya]], and [[Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|Iraq and Syria]]. F-16s have also seen extensive combat use by [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Israel|Israel]], [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Pakistan|Pakistan]], and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history#Ukraine|Ukraine]]. Since 1982, it has been a [[Dual Capable Aircraft]] platform for US nuclear weapons in Europe. Numerous countries have begun replacing the aircraft with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II]] and [[Lockheed Martin F-16V Viper]], although the original versions of F-16 also remains in service with many operators.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Stout |first1=Joe |last2=Quincy |first2=Laurie |title=United States Government Awards Lockheed Martin Contract to Begin Production of Advanced F-16 Aircraft for Morocco |url=https://news.lockheedmartin.com/2008-06-06-United-States-Government-Awards-Lockheed-Martin-Contract-to-Begin-Production-of-Advanced-F-16-Aircraft-for-Morocco |work=[[Lockheed Martin]] |date=8 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104091800/http://www.lockheedmartin.com/news/press_releases/2008/060608ae_f16morocco.html |archive-date=4 January 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ترقي: هلڪو وزن وارو فائٽر پروگرام: آمريڪي ويٽنام جنگ جي تجربي هوائي برتري وارن ويڙهاڪن ۽ فائٽر پائلٽس لاءِ بهتر هوا کان هوا تربيت جي ضرورت کي ظاهر ڪيو. ڪورين جنگ ۾ سندس تجربي جي بنياد تي ۽ 1960 جي شروعات ۾ فائٽر حڪمت عملي جي استاد جي حيثيت سان.

==Development==
===Lightweight Fighter program===
{{main|Lightweight Fighter program}}

US [[Vietnam War]] experience showed the need for [[Air supremacy|air superiority]] fighters and better air-to-air training for fighter pilots.{{sfn|Spick|2000|p=190}} Based on his experience in the [[Korean War]] and as a fighter tactics instructor in the early 1960s, Colonel [[John Boyd (military strategist)|John Boyd]] with mathematician [[Thomas P. Christie|Thomas Christie]] developed the [[energy–maneuverability theory]] to model a fighter aircraft's performance in combat. Boyd's work called for a small, lightweight aircraft that could maneuver with the minimum possible energy loss and which also incorporated an increased [[thrust-to-weight ratio]].&lt;ref name=&quot;Hillaker-Boyd&quot;&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=156 |title=John Boyd, USAF Retired, Father of the F-16. |access-date=7 June 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601193605/http://www.codeonemagazine.com/archives/1997/articles/jul_97/july2a_97.html |archive-date=1 June 2009 |publisher=Code One: An Airpower Projection Magazine |date=April 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hehs |first1=Eric |title=F-16 Designer Harry Hillaker |url=http://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=37 |website=www.codeonemagazine.com |publisher=Lockheed Martin Aeronautics Company |access-date=25 April 2023 |language=en-us |date=15 April 1991}}&lt;/ref&gt; In the late 1960s, Boyd gathered a group of like-minded innovators who became known as the [[Fighter Mafia]], and in 1969, they secured [[United States Department of Defense|Department of Defense]] funding for General Dynamics and Northrop to study design concepts based on the theory.{{sfn|Richardson|1990|pp=7–8}}{{sfn|Coram|2002|pp=245–246}}

Air Force F-X proponents were opposed to the concept because they perceived it as a threat to the [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15]] program, but the USAF's leadership understood that its budget would not allow it to purchase enough F-15 aircraft to satisfy all of its missions.&lt;ref name=&quot;bjorkman 2014&quot;&gt;{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air &amp; Space Magazine}}&lt;/ref&gt; The Advanced Day Fighter concept, renamed ''F-XX'', gained civilian political support under the reform-minded Deputy Secretary of Defense [[David Packard]], who favored the idea of competitive [[prototype|prototyping]]. As a result, in May 1971, the Air Force Prototype Study Group was established, with Boyd a key member, and two of its six proposals would be funded, one being the [[Lightweight Fighter program|Lightweight Fighter]] (LWF). The [[request for proposal]]s issued on 6 January 1972 called for a {{convert|20000|lb|kg|sigfig =2|adj =mid}} class air-to-air day fighter with a good turn rate, acceleration, and range, and optimized for combat at speeds of {{nowrap|Mach 0.6–1.6}} and altitudes of {{convert|30000|–|40000|ft|sigfig=2}}. This was the region where USAF studies predicted most future air combat would occur. The anticipated average flyaway cost of a production version was {{nowrap|$3 million}}. This production plan was hypothetical as the USAF had no firm plans to procure the winner.{{sfn|Peacock|1997|pp=9–10}}{{sfn|Richardson|1990|pp=7–9}}

====Selection of finalists and flyoff====
[[File:YF-16 and YF-17 in flight.jpg|thumb|A right-side view of a YF-16 (foreground) and a [[Northrop YF-17]], each armed with AIM-9 Sidewinder missiles|alt=Two jet aircraft flying together over mountain range and cloud]]

Five companies responded, and in 1972, the Air Staff selected General Dynamics' Model 401 and Northrop's P-600 for the follow-on prototype development and testing phase. GD and Northrop were awarded contracts worth {{nowrap|$37.9 million}} and {{nowrap|$39.8 million}} to produce the YF-16 and [[Northrop YF-17|YF-17]], respectively, with the first flights of both prototypes planned for early 1974. To overcome resistance in the Air Force hierarchy, the [[Fighter Mafia]] and other LWF proponents{{which|date=December 2021}} successfully advocated the idea of complementary fighters in a high-cost/low-cost force mix.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://warontherocks.com/2017/01/re-thinking-the-high-low-mix-part-i-origins-story/ |title=Re-Thinking the High-Low Mix, Part I: Origins Story |date=25 January 2017}}&lt;/ref&gt; The &quot;high/low mix&quot; would allow the USAF to be able to afford sufficient fighters for its overall fighter force structure requirements. The mix gained broad acceptance by the time of the prototypes' flyoff, defining the relationship between the LWF and the F-15.{{sfn|Peacock|1997|pp=10–11}}{{sfn|Richardson|1990|pp=8–9}}

The YF-16 was developed by a team of General Dynamics engineers led by [[Robert H. Widmer]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Douglas |first1=Martin |title=Robert H. Widmer, Designer of Military Aircraft, Dies at 95. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228092722/http://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html?_r=1&amp;ref=deathsobituaries |archive-date=28 December 2016 |date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt; The first YF-16 was rolled out on 13 December 1973. Its 90-minute [[maiden flight]] was made at the Air Force Flight Test Center at [[Edwards AFB]], California, on 2 February 1974. Its actual first flight occurred accidentally during a high-speed taxi test on 20 January 1974. While gathering speed, a roll-control oscillation caused a fin of the port-side wingtip-mounted missile and then the starboard [[stabilator]] to scrape the ground, and the aircraft then began to veer off the runway. The test pilot, [[Phil Oestricher]], decided to lift off to avoid a potential crash, safely landing six minutes later. The slight damage was quickly repaired and the official first flight occurred on time.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |last=Mizokami |first=Kyle |title=That Time When the F-16 Accidentally Had Its First Flight |date=23 January 2020 |magazine=[[Popular Mechanics]] |access-date=31 July 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210803011108/https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The YF-16's first supersonic flight was accomplished on 5 February 1974, and the second YF-16 prototype first flew on 9 May 1974. This was followed by the first flights of Northrop's YF-17 prototypes on 9 June and 21 August 1974, respectively. During the flyoff, the YF-16s completed 330 [[sorties]] for a total of 417 flight hours;{{sfn|Richardson|1990|pp=12–13}} the YF-17s flew 288 sorties, covering 345 hours.{{sfn|Jenkins|2000|p=14}}

===Air Combat Fighter competition===
Increased interest turned the LWF into a serious acquisition program. [[NATO]] allies Belgium, Denmark, the Netherlands, and Norway were seeking to replace their [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104G Starfighter]] [[fighter-bomber]]s.&lt;ref&gt;Osborne, Phil, Executive Producer. &quot;F-16 Fighting Falcon&quot; (video #9-315842-037444). ''Magna Pacific'', 2009. Quote: At 17:29, &quot;Another development, which both manufacturers were aware of, was the aging F-104 Starfighters, which equip several European NATO air forces, would soon need to be replaced.&quot;&lt;/ref&gt; In early 1974, they reached an agreement with the U.S. that if the USAF ordered the LWF winner, they would consider ordering it as well. The USAF also needed to replace its [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]] and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]] fighter-bombers. The U.S. Congress sought greater commonality in fighter procurements by the Air Force and Navy, and in August 1974 redirected Navy funds to a new Navy Air Combat Fighter program that would be a naval fighter-bomber variant of the LWF. The four NATO allies had formed the Multinational Fighter Program Group (MFPG) and pressed for a U.S. decision by December 1974; thus, the USAF accelerated testing.{{sfn|Jenkins|2000|pp=14–15, 19–20}}&lt;ref name=Richardson_p14/&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3/&gt;

[[File:YF-16 VASC.JPG|thumb|YF-16 on display at the [[Virginia Air and Space Center]]]]
To reflect this serious intent to procure a new fighter-bomber, the LWF program was rolled into a new Air Combat Fighter (ACF) competition in an announcement by [[United States Secretary of Defense|U.S. Secretary of Defense]] [[James R. Schlesinger]] in April 1974. The ACF would not be a pure fighter, but [[Multirole combat aircraft|multirole]], and Schlesinger made it clear that any ACF order would be in addition to the F-15, which extinguished opposition to the LWF.&lt;ref name=Richardson_p14&gt;Richardson 1990, p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3&gt;Peacock 1997, pp. 12–13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f-16.net&quot;&gt;{{cite web |title=YF-16 The Birth of a Fighter|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|website=f-16.net|access-date=29 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709010820/http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|archive-date=9 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ACF also raised the stakes for GD and Northrop because it brought in competitors intent on securing what was touted at the time as &quot;the arms deal of the century&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dörfer |first1=Ingemar |title=Arms Deal: The Selling of the F-16 |date=June 1983 |publisher=Praeger |access-date=23 April 2011 |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/37508/andrew-j-pierre/arms-deal-the-selling-of-the-f-16 |isbn=9780030623691}}&lt;/ref&gt; These were [[Dassault Aviation|Dassault-Breguet's]] proposed [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M-53]], the Anglo-French [[SEPECAT Jaguar]], and the proposed [[Saab 37 Viggen|Saab 37E &quot;Eurofighter&quot;]]. Northrop offered the P-530 Cobra, which was similar to the YF-17. The Jaguar and Cobra were dropped by the MFPG early on, leaving two European and two U.S. candidates. On 11 September 1974, the U.S. Air Force confirmed plans to order the winning ACF design to equip five tactical fighter wings. Though computer modeling predicted a close contest, the YF-16 proved significantly quicker going from one maneuver to the next and was the unanimous choice of those pilots that flew both aircraft.{{sfn|Coram|2002|p=305}}

On 13 January 1975, [[Secretary of the Air Force]] [[John L. McLucas]] announced the YF-16 as the winner of the ACF competition.{{sfn|Peacock|1997|pp=13–16}} The chief reasons given by the secretary were the YF-16's lower operating costs, greater range, and maneuver performance that was &quot;significantly better&quot; than that of the YF-17, especially at supersonic speeds. Another advantage of the YF-16 – unlike the YF-17 – was its use of the [[Pratt &amp; Whitney F100]] turbofan engine, the same [[aircraft engine|powerplant]] used by the F-15; such commonality would lower the cost of engines for both programs.{{sfn|Richardson|1990|p=13}} Secretary McLucas announced that the USAF planned to order at least 650, possibly up to 1,400 production F-16s. In the Navy Air Combat Fighter competition, on 2 May 1975, the Navy selected the YF-17 over the YF-16 (in the form of the [[Vought Model 1600]] proposal) as the basis for what would become the [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]].{{sfn|Peacock|1997|pp=14, 17–19, 33–34}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Donald |first1=David |title=Warplanes of the Fleet |location=[[London]] |publisher=AIRtime |date=2005 |isbn=9781880588819 |chapter=Boeing F/A-18 Hornet}}&lt;/ref&gt;

===Production===
[[File:F-16C Fighting Falcon.JPEG|thumb|left|upright|An F-16C of the [[Colorado Air National Guard]] with [[AIM-9 Sidewinder]] missiles, an [[Air Combat Maneuvering Instrumentation]] pod, and a centerline fuel tank ({{convert|300|USgal|L|abbr=on|disp=or}} capacity)|alt=Upright aerial photo of gray jet aircraft flying above clouds]]

The U.S. Air Force initially ordered 15 full-scale development (FSD) aircraft (11 single-seat and four two-seat models) for its flight test program which was reduced to eight (six F-16A single-seaters and two F-16B two-seaters).&lt;ref name=Darling_p17&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=17}}&lt;/ref&gt; The YF-16 design was altered for the production F-16. The fuselage was lengthened by {{convert|10.6|in|m|sigfig=3|abbr=on}}, a larger nose radome was fitted for the [[AN/APG-66]] radar, wing area was increased from {{convert|280|to|300|sqft|m2|sigfig=2|abbr=on}}, the tailfin height was decreased, the ventral fins were enlarged, two more stores stations were added, and a single door replaced the original nosewheel double doors. The F-16's weight was increased by 25% over the YF-16 by these modifications.{{sfn|Peacock|1997|pp=31–32}}{{sfn|Spick|2000|p=196}}

The FSD F-16s were manufactured by General Dynamics in [[Fort Worth, Texas]], at [[United States Air Force Plant 4]] in late 1975; the first F-16A rolled out on 20 October 1976 and first flew on 8 December. The initial two-seat model achieved its first flight on 8 August 1977. The initial production-standard F-16A flew for the first time on 7 August 1978 and its delivery was accepted by the USAF on 6 January 1979. The aircraft entered USAF operational service with the [[34th Tactical Fighter Squadron]], [[388th Tactical Fighter Wing]], at [[Hill AFB]] in Utah, on 1 October 1980.{{sfn|Peacock|1997|pp=17–19, 33–34}}

The F-16 was given its name of &quot;Fighting Falcon&quot; on 21 July 1980. Its pilots and crews often use the name &quot;Viper&quot; instead, because of a perceived resemblance to a [[Viperidae|viper]] snake as well as to the fictional Colonial Viper [[Starfighter (science fiction)|starfighter]] from the television program ''[[Battlestar Galactica (1978 TV series)|Battlestar Galactica]]'', which aired at the time the F-16 entered service.&lt;ref name=&quot;EyeoftheViper xxii&quot;&gt;{{harvnb|Aleshire|2004|p=[https://books.google.com/books?id=7c1kYLn6-O0C&amp;pg=PR22 xxii]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=100}}

On 7 June 1975, the four European partners, now known as the [[List of F-16 Fighting Falcon operators#Original NATO partners|European Participation Group]], signed up for 348 aircraft at the [[Paris Air Show]]. This was split among the European Participation Air Forces (EPAF) as 116 for Belgium, 58 for Denmark, 102 for the Netherlands, and 72 for Norway. Two European production lines, one in the Netherlands at [[Fokker]]'s Schiphol-Oost facility and the other at [[Société Anonyme Belge de Constructions Aéronautiques|SABCA's]] [[Brussels South Charleroi Airport|Gosselies]] plant in Belgium, would produce 184 and 164 units respectively. Norway's [[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Kongsberg Vaapenfabrikk]] and Denmark's [[Terma A/S]] also manufactured parts and subassemblies for EPAF aircraft. European co-production was officially launched on 1 July 1977 at the Fokker factory. Beginning in November 1977, Fokker-produced components were sent to Fort Worth for fuselage assembly, then shipped back to Europe for final assembly of EPAF aircraft at the Belgian plant on 15 February 1978; deliveries to the [[Belgian Air Force]] began in January 1979. The first [[Royal Netherlands Air Force]] aircraft was delivered in June 1979. In 1980, the first aircraft were delivered to the [[Royal Norwegian Air Force]] by Fokker and to the [[Royal Danish Air Force]] by SABCA.{{sfn|Peacock|1997|pp=14–16, 21}}{{sfn|Richardson|1990|pp=13–15}}

During the late 1980s and 1990s, [[Turkish Aerospace Industries]] (TAI) produced 232 [[Block Number (aircraft)|Block]] 30/40/50 F-16s on a production line in Ankara [[Licensed production|under license]] for the [[Turkish Air Force]]. TAI also produced 46 Block 40s for Egypt in the mid-1990s and 30 Block 50s from 2010 onwards. [[Korean Aerospace Industries]] opened a production line for the KF-16 program, producing 140 Block 52s from the mid-1990s to mid-2000s (decade). If India had selected the F-16IN for its [[Indian MRCA Competition|Medium Multi-Role Combat Aircraft]] procurement, a sixth F-16 production line would have been built in India.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;&gt;{{cite book |editor-last1=Jackson |editor-first1=Paul |editor-last2=Munson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Peacock |editor-first3=Lindsay |title=[[Jane's All the World's Aircraft]] |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon |url= |date=1 January 2008 |publisher=Jane's |isbn=9780710628374}}&lt;/ref&gt; In May 2013, Lockheed Martin stated there were currently enough orders to keep producing the F-16 until 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fuquay |first1=Jim |title=Iraq to buy 18 more Lockheed F-16 fighters |url=http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213001614/http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |archive-date=13 December 2013 |date=1 May 2013 |publisher=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}&lt;/ref&gt;

===Improvements and upgrades===
One change made during production was augmented pitch control to avoid [[deep stall]] conditions at high angles of attack. The stall issue had been raised during development but had originally been discounted. Model tests of the YF-16 conducted by the [[Langley Research Center]] revealed a potential problem, but no other laboratory was able to duplicate it. YF-16 flight tests were not sufficient to expose the issue; later flight testing on the FSD aircraft demonstrated a real concern. In response, the area of each horizontal stabilizer was increased by 25% on the Block 15 aircraft in 1981 and later retrofitted to earlier aircraft. In addition, a manual override switch to disable the horizontal stabilizer flight limiter was prominently placed on the control console, allowing the pilot to regain control of the horizontal stabilizers (which the flight limiters otherwise lock in place) and recover. Besides reducing the risk of deep stalls, the larger horizontal tail also improved stability and permitted faster takeoff rotation.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chambers |first1=Joseph R. |title=Partners in Freedom: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Military Aircraft of the 1990s |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon: Curing Deep Stall |location=Washington, DC |date=1 October 2000 |publisher=[[NASA]] |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20000115606 |id=20000115606 |access-date=22 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Darling_p56&quot;&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=56}}&lt;/ref&gt;

In the 1980s, the Multinational Staged Improvement Program (MSIP) was conducted to evolve the F-16's capabilities, mitigate risks during technology development, and ensure the aircraft's worth. The program upgraded the F-16 in three stages. The MSIP process permitted the quick introduction of new capabilities, at lower costs and with reduced risks compared to traditional independent upgrade programs.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |title=The F-16 Multinational Staged Improvement Program: A Case Study of Risk Assessment and Risk Management |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA281706 |id=ADA281706 |date=1993 |publisher=[[RAND Corporation]] |access-date=2 June 2008}}&lt;/ref&gt; In 2012, the USAF had allocated $2.8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=2800000000|start_year=2012}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) to upgrade 350 F-16s while waiting for the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] to enter service.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Wolf |first1=Jim |title=U.S. plans $2.8 billion upgrade of F-16 fighter |url=https://www.reuters.com/article/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002034719/http://www.reuters.com/article/2012/02/03/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |archive-date=2 October 2015 |publisher=Reuters |date=2 February 2012}}&lt;/ref&gt; One key upgrade has been an auto-GCAS ([[Airborne collision avoidance system|ground collision avoidance system]]) to reduce instances of [[controlled flight into terrain]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |title=Savings in aircraft losses swing the argument in favour of auto-GCAS |website=FlightGlobal |date=13 September 2013 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113257/http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |archive-date=17 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Onboard power and cooling capacities limit the scope of upgrades, which often involve the addition of more power-hungry avionics.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |title=DoD clears AESA export policy as F-16 sales await |publisher=Reed Business Information Limited |date=4 February 2009 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324015154/http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |archive-date=24 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Lockheed won many contracts to upgrade foreign operators' F-16s. BAE Systems also offers various F-16 upgrades, receiving orders from South Korea, Oman, Turkey, and the US Air National Guard;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/AW_08_06_2012_p38-482308.xml |title=BAE Wins Korean F-16 Upgrade Contract.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml|archive-date=3 December 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1 |title=Continuing to Provide Critical F-16 Support Equipment to Oman. |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013204748/http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1|archive-date=13 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents |title=BAE Systems Growing Steadily in Defense Services By Beating Incumbents.|date=12 August 2013 |work=Forbes |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022035924/http://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents/ |archive-date=22 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; BAE lost the South Korean contract because of a price breach in November 2014.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |title=South Korea kills BAE Systems F-16 upgrade programme |last1=Waldron |first1=Greg |date=6 November 2014 |work=[[FlightGlobal]] |access-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134751/http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |archive-date=6 November 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014b}}&lt;/ref&gt; In 2012, the USAF assigned the total upgrade contract to Lockheed Martin.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Majumdar |first1=Dave |title=US Air Force changes acquisitions strategy for F-16 radar modernization |url=https://www.flightglobal.com/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization/107410.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015042333/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization-377627/ |archive-date=15 October 2012 |date=12 October 2012 |work=[[FlightGlobal]]}}&lt;/ref&gt; Upgrades include Raytheon's Center Display Unit, which replaces several analog flight instruments with a single digital display.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html |title=New Mega Display Cleared for F-16s' Primary Flight Reference|website=defense-update.com|date=14 March 2013|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141422/http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html|archive-date=19 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 2013, [[budget sequestration in 2013|sequestration budget cuts]] cast doubt on the USAF's ability to complete the Combat Avionics Programmed Extension Suite (CAPES), a part of secondary programs such as Taiwan's F-16 upgrade.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |archive-url=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |url-status=dead |archive-date=20 September 2013 |title=US Budget Woes Could Affect Taiwan F-16 Upgrades |last1=Minnick |first1=Wendell |date=19 September 2013 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media Corporation |access-date=19 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[Air Combat Command]]'s General [[Gilmary M. Hostage III|Mike Hostage]] stated that if he only had money for a service life extension program (SLEP) or CAPES, he would fund SLEP to keep the aircraft flying.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |archive-url=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |url-status=dead |archive-date=2 February 2014 |title=Unfunded F-16 Upgrades Put Jet's Combat Value in Doubt |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=2 February 2014 |work= Defense News |publisher=Gannett Government Media |access-date=2 February 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014a}}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin responded to talk of CAPES cancellation with a fixed-price upgrade package for foreign users.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |title=SINGAPORE: Lockheed offers fixed-price F-16 upgrade |last1=Waldron |first1=Greg |date=11 February 2014 |work=FlightGlobal |access-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045021/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |archive-date=22 February 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014a}}&lt;/ref&gt; CAPES was not included in the Pentagon's 2015 budget request.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |archive-url=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |url-status=dead |archive-date=8 March 2014 |title=Taiwan Faces Tough Choices After US Cancels F-16 Upgrade |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=8 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=8 March 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014b}}&lt;/ref&gt; The USAF said that the upgrade package will still be offered to Taiwan's [[Republic of China Air Force]], and Lockheed said that some common elements with the F-35 will keep the radar's unit costs down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |archive-url=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |url-status=dead |archive-date=20 March 2014 |title=USAF: Taiwan Will Still Receive F-16 Radar Upgrades |last1=MEHTA |first1=AARON |date=19 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=20 March 2014}}&lt;/ref&gt; In 2014, the USAF issued a RFI to SLEP 300 F-16 C/Ds.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |title=US Air Force moves ahead with F-16 service life extension |last1=Parsons |first1=Dan |date=9 October 2014 |website=FlightGlobal |access-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011122955/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |archive-date=11 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Production relocation===
To make more room for assembly of its newer [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35 Lightning II]] fighter aircraft, Lockheed Martin moved the F-16 production from Fort Worth, Texas to its plant in [[Greenville, South Carolina]].&lt;ref name=&quot;Def1_F-16_line_to_SC&quot;&gt;{{cite news |last1=Weisgerber |first1=Marcus |title=Lockheed to Move F-16 Production to South Carolina |url= https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |access-date= 28 June 2018 |work= Defense One |date= 22 March 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170322111521/https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |archive-date= 22 March 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lockheed delivered the last F-16 from Fort Worth to the [[Iraqi Air Force]] on 14 November 2017, ending 40 years of F-16 production there. The company started serial production of the [[Lockheed Martin F-16V Viper]] in 2019, though engineering and modernization work will remain in Fort Worth.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Baker |first1=Max |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |url=https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |access-date=28 June 2018 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022341/https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017b}}&lt;/ref&gt; A gap in orders made it possible to stop production during the move; after completing orders for the last Iraqi purchase,&lt;ref name=&quot;Star Telegram F-16 to SC Announced&quot;&gt;{{cite news |last1= Baker |first1= Max |title= Lockheed Martin to shift F-16 production line to South Carolina |url= https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |access-date= 28 June 2018 |work= [[Fort Worth Star-Telegram]] |date= 22 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180629050031/https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017a}}&lt;/ref&gt; the company was negotiating an F-16 sale to [[Bahrain]] that would be produced in Greenville. This contract was signed in June 2018,&lt;ref name=&quot;bahrain&quot; /&gt; and the first planes rolled off the Greenville line in 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aviationweek.com/shownews/paris-air-show/lockheed-martin-rolls-out-second-f-16-bahrain |title=Lockheed Martin Rolls Out Second F-16 for Bahrain |last=Everstine |first=Brian |date=2023-06-21 |publisher=[[Aviation Week &amp; Space Technology]] |access-date=2023-06-28}}&lt;/ref&gt;

==Design==

===Overview===
{{multiple image
|align     = right
|direction = vertical
|total_width = 220
|image1    = F16cannon.JPG
|width1    = 1600
|height1   = 1200
|alt1      = 
|caption1  = Early
|image2    = F16cannon-late.jpg
|width2    = 628
|height2   = 468
|alt2      = 
|caption2  = Late
|footer    = Comparison between F-16's inset cannon; early aircraft had four leading vents, a grille, and four trailing vents, while later aircraft had only two trailing vents
}}

The F-16 is a single-engine, highly maneuverable, supersonic, multirole tactical fighter aircraft. It is much smaller and lighter than its predecessors but uses advanced [[aerodynamics]] and avionics, including the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[Aircraft flight control system#Fly-by-wire control systems|fly-by-wire]] (RSS/FBW) flight control system, to achieve enhanced maneuver performance. Highly agile, the F-16 was the first fighter aircraft purpose-built to pull 9-''g'' maneuvers and can reach a maximum speed of over [[Mach number|Mach]] 2. Innovations include a frameless [[bubble canopy]] for better visibility, a side-mounted control stick, and a reclined seat to reduce [[g-force]] effects on the pilot. It is armed with an internal 20&amp;nbsp;mm M61 Vulcan [[Cannon#Autocannon|cannon]] in the left wing root and has multiple locations for mounting various missiles, bombs and pods. It has a thrust-to-weight ratio greater than one, providing power to climb and vertical acceleration.&lt;ref name=AF_fact_sh&gt;{{cite web |url=https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ |title=F-16 Fact Sheet |work=Air Force |publisher=U.S. Air Force |date=23 September 2015 |access-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129162437/http://www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/tabid/224/Article/104505/f-16-fighting-falcon.aspx |archive-date=29 January 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The F-16 was designed to be relatively inexpensive to build and simpler to maintain than earlier-generation fighters. The airframe is built with about 80% aviation-grade [[aluminum alloy]]s, 8% steel, 3% composites, and 1.5% [[titanium]]. The leading-edge flaps, stabilators, and ventral fins make use of bonded aluminum [[honeycomb structure]]s and [[Carbon-fiber-reinforced polymer|graphite epoxy]] [[lamination]] [[Skin (aeronautics)|coatings]]. The number of lubrication points, fuel line connections, and [[line-replaceable unit|replaceable modules]] is significantly less than in preceding fighters; 80% of the access panels can be accessed without stands.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The air intake was placed so it was rearward of the nose but forward enough to minimize air flow losses and reduce [[aerodynamic drag]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |title=Technology and the F-16 Fighting Falcon Jet Fighter |date=1 March 2004 |url=https://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528045925/http://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |archive-date=28 May 2010 |website=nae.edu |publisher=[[National Academy of Engineering]] |access-date=25 October 2009}}&lt;/ref&gt;

Although the LWF program called for a structural life of 4,000 flight hours, capable of achieving {{nowrap|7.33-''g''}} with 80% internal fuel; GD's engineers decided to design the F-16's airframe life for 8,000 hours and for {{nowrap|9-''g''}} maneuvers on full internal fuel. This proved advantageous when the aircraft's mission changed from solely air-to-air combat to multirole operations. Changes in operational use and additional systems have increased weight, necessitating multiple structural strengthening programs.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;&gt;{{harvnb|Richardson|1990|p=10}}&lt;/ref&gt;

===General configuration===
[[File:F-16 CJ Fighting Falcon.jpg|thumb|left|F-16CJ of the [[20th Fighter Wing]] from [[Shaw AFB]], [[South Carolina]], armed with a mix of [[air-to-air missile]]s, [[anti-radiation missile]]s, external fuel tanks and support equipment|alt=Jet heavily armed with weapons under wings taking off.]]

The F-16 has a cropped-[[delta wing]] incorporating [[blended wing body|wing-fuselage blending]] and forebody [[vortex]]-control [[Strake (aviation)|strakes]]; a fixed-geometry, underslung air intake (with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=I.H. |last2=Ng |first2=E.Y.K. |last3=Wong|first3=K. |title=Flight Maneuverability Characteristics of the F-16 CFD and Correlation with its Intake Total Pressure Recovery and Distortion |journal=Engineering Applications of Computational Fluid Mechanics |date=19 November 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=223–234 |doi=10.1080/19942060.2011.11015366 |s2cid=124964283| issn = 1994-2060}}&lt;/ref&gt;) to the single turbofan jet engine; a conventional tri-plane [[empennage]] arrangement with all-moving horizontal &quot;stabilator&quot; tailplanes; a pair of ventral fins beneath the fuselage aft of the wing's trailing edge; and a tricycle [[landing gear]] configuration with the aft-retracting, steerable nose gear deploying a short distance behind the inlet lip. The fixed-geometry pitot-type intake is lighter and simpler than variable-geometry designs, at the expense of pressure recovery performance at higher Mach numbers; the designers considered this a worthwhile tradeoff for an aircraft maneuvering primarily at subsonic and transonic speeds.&lt;ref name=&quot;aero_integration&quot;&gt;{{cite book |first1=Jeffrey W. |last1=Hamstra |first2=Brent N. |last2=McCallum |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |title=Tactical Aircraft Aerodynamic Integration |doi=10.1002/9780470686652.eae490 |isbn=9780470754405 |date=15 September 2010 |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019070031/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; There is a boom-style [[aerial refueling]] receptacle located behind the single-piece &quot;bubble&quot; canopy of the cockpit. Split-flap [[Air brake (aircraft)|speedbrakes]] are located at the aft end of the wing-body fairing, and a [[tailhook]] is mounted underneath the fuselage. A fairing beneath the rudder often houses [[Electronic countermeasure|ECM equipment]] or a [[drag chute]]. Later F-16 models feature a long dorsal fairing along the fuselage's &quot;spine&quot;, housing additional equipment or fuel.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–102}}

Aerodynamic studies in the 1960s demonstrated that the &quot;[[vortex lift]]&quot; phenomenon could be harnessed by highly [[swept wing]] configurations to reach higher [[angle of attack|angles of attack]], using [[leading edge]] vortex flow off a slender lifting surface. As the F-16 was being optimized for high combat agility, GD's designers chose a slender cropped-delta wing with a leading-edge sweep of 40° and a straight trailing edge. To improve maneuverability, a [[Camber (aerodynamics)|variable-camber]] wing with a NACA 64A-204 [[airfoil]] was selected; the camber is adjusted by leading-edge and trailing edge [[flaperon]]s linked to a digital [[flight control system]] regulating the [[flight envelope]].&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt; The F-16 has a moderate wing loading, reduced by fuselage lift.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Dryden |first1=Joe Bill |title=F-16 Aerodynamics |date=April 1986 |access-date=7 August 2011 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828124207/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |archive-date=28 August 2008 |publisher=Code One Magazine |website=www.codeonemagazine.com |ref=CITEREFDryden1986a}}&lt;/ref&gt; The vortex lift effect is increased by leading-edge extensions, known as strakes. Strakes act as additional short-span, triangular wings running from the [[wing root]] (the junction with the fuselage) to a point further forward on the fuselage. Blended into the fuselage and along the wing root, the strake generates a high-speed vortex that remains attached to the top of the wing as the angle of attack increases, generating additional lift and allowing greater angles of attack without stalling. Strakes allow a smaller, lower-[[Aspect ratio (wing)|aspect-ratio]] wing, which increases roll rates and [[directional stability]] while decreasing weight. Deeper wing roots also increase structural strength and internal fuel volume.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt;{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=3–8}}

===Armament===
[[File:F16A FAP linksup KC-10.jpg|left|thumb|A [[Portuguese Air Force]] F-16A outfitted with AIM-9 Sidewinder missiles, AN/ALQ-131 ECM pod, and external fuel tanks|alt=Aircraft carrying missiles on tips of wings during flight over ocean. Under each wing is a cylindrical external fuel tank with pointed nose]]

Early F-16s could be armed with up to six [[AIM-9 Sidewinder]] heat-seeking short-range [[air-to-air missile]]s (AAM) by employing rail launchers on each wingtip, as well as radar-guided [[AIM-7 Sparrow]] medium-range AAMs in a weapons mix.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;&gt;Spick 2000, pp. 226–228, 232.&lt;/ref&gt; More recent versions support the [[AIM-120 AMRAAM]], and US aircraft often mount that missile on their wingtips to reduce [[wing flutter]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rogoway |first=Tyler |title=The Definitive Answer on Why F-16s Carry AIM-120 AMRAAMs on Their Wingtip Rails |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |website=The War Zone |date=6 May 2021 |publisher=The Drive |access-date=7 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142356/https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The aircraft can carry various other AAMs, a wide variety of air-to-ground missiles, rockets or bombs; [[electronic countermeasure]]s (ECM), navigation, [[Targeting pod|targeting]] or [[Gun pod|weapons pod]]s; and fuel tanks on 9 [[hardpoint]]s – six under the wings, two on wingtips, and one under the fuselage. Two other locations under the fuselage are available for sensor or radar pods.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt; The F-16 carries a [[20 mm caliber|{{convert|20|mm|in|abbr=on}}]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan cannon]], which is mounted inside the fuselage to the left of the cockpit.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt;

===Relaxed stability and fly-by-wire===
[[File:F16 SCANG InFlight.jpg|thumb|F-16C of the [[South Carolina Air National Guard]] in-flight over North Carolina equipped with air-to-air missiles, bomb rack, targeting pods, and electronic countermeasures pods]]

The F-16 is the first production fighter aircraft intentionally designed to be slightly aerodynamically unstable, also known as relaxed static stability (RSS), to both reduce drag and improve maneuverability.&lt;ref name=Frawley_Military&gt;{{harvnb|Frawley|2002|p=114}}&lt;/ref&gt; Most aircraft are designed to have positive static stability, which induces the aircraft to return to straight and level flight [[Aircraft attitude|attitude]] if the pilot releases the controls. This reduces maneuverability as the inherent stability has to be overcome and increases a form of drag known as [[trim drag]]. Aircraft with ''relaxed'' stability are designed to be able to augment their stability characteristics while maneuvering to increase lift and reduce drag, thus greatly increasing their maneuverability. At {{nowrap|Mach 1}}, the F-16 gains positive stability because of aerodynamic changes.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|pp=11ff}}{{sfn|Aronstein|Piccirillo|1996|p=21}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=8–13}}

To counter the tendency to depart from controlled flight and avoid the need for constant trim inputs by the pilot, the F-16 has a quadruplex (four-channel) [[fly-by-wire]] (FBW) [[Aircraft flight control system|flight control system]] (FLCS). The flight control computer (FLCC) accepts pilot input from the stick and rudder controls and manipulates the control surfaces in such a way as to produce the desired result without inducing control loss. The FLCC conducts thousands of measurements per second on the aircraft's flight attitude to automatically counter deviations from the pilot-set flight path. The FLCC further incorporates limiters governing movement in the [[aircraft flight dynamics|three main axes]] based on attitude, airspeed, and angle of attack (AOA)/''g''; these prevent control surfaces from inducing instability such as [[slip (aerodynamic)|slips]] or [[skid (aerodynamic)|skids]], or a high AOA inducing a stall. The limiters also prevent maneuvers that would exert more than a {{nowrap|9-''g''}} load.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|p=5}}{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=4: Unique Flight Control System Functional Features}}

Flight testing revealed that &quot;assaulting&quot; multiple limiters at high AOA and low speed can result in an AOA far exceeding the 25° limit, colloquially referred to as &quot;departing&quot;; this causes a deep stall; a near-freefall at 50° to 60° AOA, either upright or inverted. While at a very high AOA, the aircraft's attitude is stable but control surfaces are ineffective. The pitch limiter locks the stabilators at an extreme pitch-up or pitch-down attempting to [[Departure resistance|recover]]. This can be overridden so the pilot can &quot;rock&quot; the nose via pitch control to recover.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dryden |first1=Joe Bill |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |title=Recovering From Deep Stalls And Departures. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050146/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |archive-date=27 June 2009 |publisher=Code One Magazine |date=July 1986 |access-date=17 April 2010 |ref=CITEREFDryden1986b}}&lt;/ref&gt;

Unlike the YF-17, which had [[Aircraft flight control system#Hydro-mechanical|hydromechanical]] controls serving as a backup to the FBW, General Dynamics took the innovative step of eliminating mechanical linkages from the control stick and rudder pedals to the [[flight control surface]]s.{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=14–19}} The F-16 is entirely reliant on its electrical systems to relay flight commands, instead of traditional mechanically linked controls, leading to the early moniker of &quot;the electric jet&quot; and aphorisms among pilots such as &quot;You don't fly an F-16; it flies you.&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Greenwood |first1=Cynthia |title=Air Force Looks at the Benefits of Using CPCs on F-16 Black Boxes |date=Spring 2007 |magazine=CorrDefense |access-date=16 June 2008 |url=http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192605/http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |archive-date=11 October 2008}}&lt;/ref&gt; The quadruplex design permits &quot;[[Fault tolerance|graceful degradation]]&quot; in flight control response in that the loss of one channel renders the FLCS a &quot;triplex&quot; system.{{sfn|Richardson|1990|p=12}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=53–62}} The FLCC began as an analog system on the A/B variants but has been supplanted by a digital computer system beginning with the F-16C/D Block 40.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nielson |first1=Mats |title=Total Immersion Fuel Tank Airborne Cable Assemblies: Glenair's Manufacturing Model and Qualification Process |date=2007 |publisher=Glenair |url=http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502214022/http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |archive-date=2 May 2007 |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Day |first1=Dwayne A. |title=Computers in Aviation |date=2003 |url=https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607155928/http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |archive-date=7 June 2007 |publisher=US [[Centennial of Flight Commission]] |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt; The F-16's controls suffered from a sensitivity to static electricity or [[electrostatic discharge]] (ESD) and [[lightning]].{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=3.4: Lightning Protection}} Up to 70–80% of the C/D models' electronics were vulnerable to ESD.&lt;ref&gt;{{cite conference |last1=Thompson |first1= William H. |title=Electrical Overstress-Electrostatic Discharge Symposium Proceedings, 1984: EOS-6 |chapter=F-16 Study |page=23 |publisher=EOS/ESD Association, Inc. |access-date=14 November 2010 |url=https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163300/https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |archive-date=13 March 2023}}&lt;/ref&gt;

===Cockpit and ergonomics===
[[File:A U.S. Air Force Airman from the 169th Fighter Wing conducts post flight tasks in an F-16 Fighting Falcon aircraft during a phase II operational readiness evaluation at McEntire Joint National Guard Base, S.C. 080412-F-WT236-013.jpg|thumb|Bubble canopy, allowing all-round visibility]]

A key feature of the F-16's cockpit is the exceptional field of view. The single-piece, [[Bird strike|bird-proof]] [[polycarbonate]] bubble canopy provides 360° all-round visibility, with a 40° look-down angle over the side of the aircraft, and 15° down over the nose (compared to the common 12–13° of preceding aircraft); the pilot's seat is elevated for this purpose. Additionally, the F-16's canopy omits the forward bow frame found on many fighters, which is an obstruction to a pilot's forward vision.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=99}} The F-16's [[Ejection seat#Egress systems|ACES II]] [[Zero-zero ejection seat|zero/zero ejection seat]] is reclined at an unusual tilt-back angle of 30°; most fighters have a tilted seat at 13–15°. The tilted seat can accommodate taller pilots and increases {{nowrap|''g''-force}} tolerance; however, it has been associated with reports of neck aches, possibly caused by incorrect headrest usage.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Albano |first1=J. J. |last2=Stanford |first2=J. B. |title=Prevention of minor neck injuries in F-16 pilots |journal=[[Aviation, Space, and Environmental Medicine]] |date=December 1998 |issue=69 |volume=12 |pages=1193–1199 |pmid=9856546}}&lt;/ref&gt; Subsequent U.S. fighters have adopted more modest tilt-back angles of 20°.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–100}} Because of the seat angle and the canopy's thickness, the ejection seat lacks canopy-breakers for emergency egress; instead the entire canopy is jettisoned prior to the seat's rocket firing.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sherman |first1=Robert |title=F-16 Fighting Falcon |date=30 May 2008 |access-date=23 March 2011 |url=https://fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234034/http://www.fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:F16 Cockpit, Asian Aerospace 2006.JPG|thumb|left|F-16 ground trainer cockpit (F-16 Mid-Life Update (MLU))|alt=Cramped cockpit of jet trainer, showing dials and instruments]]
The pilot flies primarily by means of an armrest-mounted [[side-stick]] controller (instead of a traditional [[centre stick|center-mounted stick]]) and an engine throttle; conventional rudder pedals are also employed. To enhance the pilot's degree of control of the aircraft during {{nowrap|high-''g''}} combat maneuvers, various switches and function controls were moved to centralized [[HOTAS|hands on throttle-and-stick]] (HOTAS) controls upon both the controllers and the throttle. Hand pressure on the side-stick controller is transmitted by electrical signals via the FBW system to adjust various flight control surfaces to maneuver the F-16. Originally, the side-stick controller was non-moving, but this proved uncomfortable and difficult for pilots to adjust to, sometimes resulting in a tendency to &quot;over-rotate&quot; during takeoffs, so the control stick was given a small amount of &quot;play&quot;. Since the introduction of the F-16, HOTAS controls have become a standard feature on modern fighters.{{citation needed|date=December 2022}}

[[File:170614-F-RH756-282 (34929964880) crop.jpg|thumb|upright|F-16 pilot with [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] and cockpit [[head-up display]]]]
The F-16 has a [[head-up display]] (HUD), which projects visual flight and combat information in front of the pilot without obstructing the view; being able to keep their head &quot;out of the cockpit&quot; improves the pilot's [[situation awareness]].&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Task |first1=H.L. |title=Optical Effects of F-16 Canopy-HUD (Head Up Display) Integration |date=December 1983 |id=ADP003222 |publisher=Air Force Aerospace Medical Research Lab |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADP003222}}&lt;/ref&gt; Further flight and systems information are displayed on [[multi-function display]]s (MFD). The left-hand MFD is the [[primary flight display]] (PFD), typically showing radar and moving maps; the right-hand MFD is the system display (SD), presenting information about the engine, landing gear, slat and flap settings, and fuel and weapons status. Initially, the F-16A/B had monochrome [[cathode-ray tube]] (CRT) displays; replaced by color [[liquid-crystal display]]s on the Block 50/52.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Spick|2000|p=222}} The Mid-Life Update (MLU) introduced compatibility with [[night vision device|night-vision goggles]] (NVG). The [[Boeing]] [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] (JHMCS) is available from Block 40 onwards for targeting based on where the pilot's head faces, unrestricted by the HUD, using high-[[gun harmonisation|off-boresight]] missiles like the [[AIM-9X]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Boeing Integrated Defense Systems |title=Joint Helmet Mounted Cueing System (JHMCS) |access-date=25 October 2009 |url=http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611011835/http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |archive-date=11 June 2012 |publisher=[[Boeing]]}}&lt;/ref&gt; The newer [[Helmet-mounted display#Helmet Mounted Integrated Targeting (HMIT)/Scorpion|Scorpion Helmet Mounted Display]] is also available and would later replace the JHMCS in U.S. service.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Waldron |first=Greg |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/thales-to-provide-new-helmet-display-for-usaf-f-16s/162564.article |title=Thales to provide new helmet display for USAF F-16s |work=Flight Global |date=10 April 2025}}&lt;/ref&gt;

In November 2024 it was announced that the US Air Force had awarded a $9 million contract to Danish defense company Terma A/S, to supply its [[3-D audio]] system for the aircraft, with a program of upgrades over the following two years. The system will provide high-fidelity digital audio by spatially separating radio signals, aligning audio with threat directions, and integrating [[active noise reduction]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://interestingengineering.com/military/f16-gets-3d-audio-system |title=US Air Force F-16 jets to get 3D audio system for faster, clearer pilot alerts |website=Interesting Engineering |last=Kajal |first=Kapil |date=6 November 2024 |access-date=22 January 2025}}&lt;/ref&gt;

===Fire-control radar===
The F-16A/B was originally equipped with the [[Westinghouse Electronic Systems|Westinghouse]] AN/APG-66 [[fire-control radar]]. Its slotted [[planar array]] antenna was designed to be compact to fit into the F-16's relatively small nose. In uplook mode, the APG-66 uses a low [[pulse-repetition frequency]] (PRF) for medium- and high-altitude target detection in a low-[[Clutter (radar)|clutter]] environment, and in [[look-down/shoot-down]] employs a medium PRF for heavy clutter environments. It has four operating frequencies within the X band, and provides four air-to-air and seven air-to-ground operating modes for combat, even at night or in bad weather. The Block 15's APG-66(V)2 model added more powerful [[signal processing]], higher output power, improved reliability, and increased range in cluttered or [[Radar jamming and deception|jamming]] environments. The Mid-Life Update (MLU) program introduced a new model, APG-66(V)2A, which features higher speed and more memory.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.avitop.com/interact/radar.htm |title=The AN/APG-66 Radar.|first=John|last= Raahauge|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130014311/http://www.avitop.com/interact/radar.htm |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Cockpit part.JPG|thumb|AN/APG-68, as fitted to the nose]]
The [[AN/APG-68]], an evolution of the APG-66, was introduced with the F-16C/D Block 25. The APG-68 has greater range and resolution, as well as 25 operating modes, including ground-mapping, Doppler beam-sharpening, ground [[moving target indication]], sea target, and [[track while scan]] (TWS) for up to 10 targets. The Block 40/42's APG-68(V)1 model added full compatibility with Lockheed Martin [[LANTIRN|Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night]] (LANTIRN) pods, and a high-PRF pulse-Doppler track mode to provide Interrupted Continuous Wave guidance for [[semi-active radar homing]] (SARH) missiles like the AIM-7 Sparrow. Block 50/52 F-16s initially used the more reliable APG-68(V)5 which has a programmable signal processor employing [[VHSIC|Very High Speed Integrated Circuit]] (VHSIC) technology. The Advanced Block 50/52 (or 50+/52+) is equipped with the APG-68(V)9 radar, with a 30% greater air-to-air detection range and a [[synthetic aperture radar]] (SAR) mode for high-resolution mapping and target detection-recognition. In August 2004, Northrop Grumman was contracted to upgrade the APG-68 radars of Block 40/42/50/52 aircraft to the (V)10 standard, providing all-weather autonomous detection and targeting for [[Global Positioning System]] (GPS)-aided precision weapons, SAR mapping, and [[terrain-following radar]] (TF) modes, as well as interleaving of all modes.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;

The F-16E/F is outfitted with Northrop Grumman's [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kopp |first1=Carlo |title=Active Electronically Steered Arrays: A Maturing Technology |date=June 2002 |issue=June |publisher=[[Air Power Australia]] |journal=[[Australian Aviation]] |volume=2002 |access-date=21 June 2008 |url=http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619091200/http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |archive-date=19 June 2008}}&lt;/ref&gt; Northrop Grumman developed the latest AESA radar upgrade for the F-16 (selected for USAF and Taiwan's Republic of China Air Force F-16 upgrades), named the [[AN/APG-83]] Scalable Agile Beam Radar (SABR).&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |title=NGC's SABR to Help Extend Viability of USAF F-16s Beyond 2025 |work=ASDNews.com |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |archive-date=5 February 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |title=SABR (Scalable Agile Beam Radar) APG-83 AESA for the F-16 and Legacy Aircraft |work=Northrop Grumman |access-date=28 April 2020 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093039/https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In July 2007, Raytheon announced that it was developing a Next Generation Radar (RANGR) based on its earlier [[AN/APG-79]] AESA radar as a competitor to Northrop Grumman's AN/APG-68 and AN/APG-80 for the F-16.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; On 28 February 2020, Northrop Grumman received an order from USAF to extend the service lives of their F-16s to at least 2048 with AN/APG-83 as part of the service-life extension program (SLEP).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Donald |first1=David |title=U.S. Air Force Orders AESA Radar for F-16s |date=3 March 2020 |work=AINOnline |access-date=29 April 2020 |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032843/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |archive-date=31 July 2020}}&lt;/ref&gt;

===Propulsion===
[[File:Pratt &amp; Whitney F100-PW-220 turbofan engine.jpg|thumb|upright|left|Afterburner – concentric ring structure inside the exhaust]]

The initial powerplant selected for the single-engined F-16 was the Pratt &amp; Whitney F100-PW-200 [[Turbofan#Afterburning turbofan|afterburning turbofan]], a modified version of the F-15's F100-PW-100, rated at {{cvt|23830|lbf|kN}} thrust. During testing, the engine was found to be prone to compressor stalls and &quot;rollbacks&quot;, wherein the engine's thrust would spontaneously reduce to idle. Until resolved, the Air Force ordered F-16s to be operated within &quot;[[dead-stick landing]]&quot; distance of its bases.&lt;ref name=&quot;bjorkman 2014&quot; /&gt; It was the standard F-16 engine through the Block 25, except for the newly built Block 15s with the Operational Capability Upgrade (OCU). The OCU introduced the {{cvt|23770|lbf|kN}} F100-PW-220, later installed on Block 32 and 42 aircraft: the main advance being a Digital Electronic Engine Control (DEEC) unit, which improved reliability and reduced [[Stall (engine)|stall]] occurrence. Beginning production in 1988, the &quot;-220&quot; also supplanted the F-15's &quot;-100&quot;, for commonality. Many of the &quot;-220&quot; engines on Block 25 and later aircraft were upgraded from 1997 onwards to the &quot;-220E&quot; standard, which enhanced reliability and maintainability; unscheduled engine removals were reduced by 35%.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|pp=102–103}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Exhaust.JPG|thumb|Adjustable exhaust nozzle in contracted position]]
The F100-PW-220/220E was the result of the USAF's Alternate Fighter Engine (AFE) program (colloquially known as &quot;the Great Engine War&quot;), which also saw the entry of General Electric as an F-16 engine provider. Its [[General Electric F110|F110-GE-100]] turbofan was limited by the original inlet to a thrust of {{cvt|25735|lbf|kN}}, the Modular Common Inlet Duct allowed the F110 to achieve its maximum thrust of {{cvt|28984|lbf|kN}}. (To distinguish between aircraft equipped with these two engines and inlets, from the Block 30 series on, blocks ending in &quot;0&quot; (e.g., Block 30) are powered by GE, and blocks ending in &quot;2&quot; (e.g., Block 32) are fitted with Pratt &amp; Whitney engines.)&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |last2=Glennan, Jr. |first2=Thomas K. |title=The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines |publisher=[[RAND Corporation]] |date=1993 |access-date=21 June 2008 |id=N-3618-AF |url=https://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605070804/http://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |archive-date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

The Increased Performance Engine (IPE) program led to the {{cvt|29588|lbf|kN}} F110-GE-129 on the Block 50 and {{cvt|29160|lbf|kN}} F100-PW-229 on the Block 52. F-16s began flying with these IPE engines in the early 1990s. Altogether, of the 1,446 F-16C/Ds ordered by the USAF, 556 were fitted with F100-series engines and 890 with F110s.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The United Arab Emirates' Block 60 is powered by the General Electric F110-GE-132 turbofan with a maximum thrust of {{cvt|32500|lbf|kN}}, the highest thrust engine developed for the F-16.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, p. 103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|p=103}}&lt;/ref&gt;
{{clear left}}

==Operational history==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history}}

===United States===
[[File:F-16 takeoff in Germany.jpg|thumb|A U.S. Air Force F-16 from the [[480th Fighter Squadron]] takes off from [[Spangdahlem Air Base]] in support of [[Operation Odyssey Dawn]]]]

The F-16 is used by the active duty USAF, [[Air Force Reserve]], and [[Air National Guard]] units, the USAF aerial demonstration team, the [[U.S. Air Force Thunderbirds]], and as an adversary-aggressor aircraft by the [[United States Navy]] at the [[Naval Strike and Air Warfare Center]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-05-28 |title=Navy Details Its Plans To Add Ex-Air Force F-16s To Its Fleet |url=https://www.twz.com/40846/navy-details-its-plans-to-add-ex-air-force-f-16s-to-its-fleet |access-date=2025-06-29 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Although initially designed to be a highly maneuverable fighter for air combat, the F-16 would primarily be flown by squadrons focused on ground attack that previously flew aircraft such as the F-105 Thunderchief or A-7 Corsair II.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |title=In History: Wing looks back on F-105, F-16 legacy |date=7 March 2019 |work=419th Fighter Wing |publisher=U.S. Air Force}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dvidshub.net/image/8613210/day-coang-history-7-replaced-f-16 |title=This day in COANG history: A-7 replaced by F-16 |work=Colorado Air National Guard |publisher=Defense Visual Information Distribution Service |date=23 August 2015}}&lt;/ref&gt;

The U.S. Air Force, including the Air Force Reserve and the Air National Guard, flew the F-16 in combat during [[Operation Desert Storm]] in 1991 and in the Balkans during the [[Yugoslav Wars]] later in the 1990s. During the [[NATO bombing of Yugoslavia]], on 2 May 1999 an F-16 piloted by [[David L. Goldfein]], later [[Chief of Staff of the United States Air Force]], was shot down over western [[Serbia]] by the [[250th Air Defence Missile Brigade]]. F-16s also patrolled the no-fly zones in Iraq during [[Operation Northern Watch]] and [[Operation Southern Watch]] and served during the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] and the [[Iraq War|War in Iraq]] from 2001 and 2003 respectively. In 2011, Air Force F-16s took part in the [[2011 military intervention in Libya|intervention in Libya]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1/ |title=Libya live blog: Coalition confirms strike on Gadhafi compound|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F|archive-date=19 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

On 11 September 2001, two unarmed F-16s were launched in an attempt to ram and down [[United Airlines Flight 93]] before it reached [[Washington D.C.]] during the [[September 11 attacks|11 September 2001 terrorist attacks]], but Flight 93 was prematurely brought down by the hijackers after passengers attacked the cockpit, so the F-16s were retasked to patrol the local airspace and later escorted [[Air Force One]] back to Washington.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html |title=Heather Penney, the 9/11 fighter pilot, says celebrating normalcy is a way to honor heroes|last=Penney|first=Heather|author-link=Heather Penney|date=13 September 2013|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-url=https://archive.today/20200911154300/https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html|archive-date=11 September 2020|url-status=live|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WashingtonPost&gt;{{cite news|last1=Hendrix|first1=Steve|title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11|url=http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=8 September 2011|access-date=25 June 2021|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912191720/https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=May 2021}}

The F-16 had been scheduled to remain in service with the U.S. Air Force until 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Tirpak|first1=John A.|title=Making the Best of the Fighter Force|date=March 2007|magazine=[[Air Force Magazine]]|publisher=[[Air Force Association]]|page=44|url=https://www.airandspaceforces.com/app/uploads/2007/03/0307_March2007.pdf#page=46|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916044238/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2007/March%202007/0307force.pdf|archive-date=16 September 2025|volume=90|issue=3|access-date=20 May 2007}}&lt;/ref&gt; Its replacement is planned to be the F-35A variant of the Lockheed Martin F-35 Lightning II, which is expected to gradually begin replacing several multirole aircraft among the program's member nations. However, owing to delays in the F-35 program, all USAF F-16s will receive service life extension upgrades.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforcetimes.com/article/20130416/NEWS/304160020/AF-seeks-F-16-fleet-upgrade-requests-19-more-F-35As |title=AF seeks F-16 fleet upgrade, requests 19 more F-35As.|work=Air Force Times|access-date=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; In 2022, it was announced the USAF would continue to operate the F-16 for another two decades.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tirpak|first=John A.|url=https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|title=F-16s to Serve Nearly Two More Decades, Replacement Choice Still 6–8 Years Away|website=[[Air &amp; Space Forces Magazine]] (Daily Report)|date=4 April 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=29 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829140233/https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Israel===
[[File:F-16-Netz-107-fighter-and-killmarks-01.jpg|thumb|[[Israeli Air Force]] [[IAF F-16 Netz 107|F-16A Netz 107]] with 6.5 kill marks of other aircraft, a record for an F-16, as well as one kill mark of an [[Operation Opera|Iraqi nuclear reactor]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Etzion |first1=Udi |title=Record-breaking F-16 Falcon to be retired from IDF service |date=11 February 2015 |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213133717/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |archive-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;]]

The F-16's first air-to-air combat success was achieved by the [[Israeli Air Force]] (IAF) over the [[Bekaa Valley]] on 28 April 1981, against a Syrian [[Mil Mi-8|Mi-8]] helicopter, which was downed with cannon fire.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot;&gt;{{cite web |last1=Iskra |first1=Alex |title=GD/L-M F-16A/B Netz in Israeli Service |date=26 September 2003 |publisher=Air Combat Information Group (ACIG) |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510123618/http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |archive-date=10 May 2012 |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt; On 7 June 1981, eight Israeli F-16s, escorted by six F-15s, executed [[Operation Opera]], their first employment in a significant air-to-ground operation. This raid severely damaged [[Osirak]], an Iraqi [[nuclear reactor]] under construction near [[Baghdad]], to prevent the regime of [[Saddam Hussein]] from using the reactor for the creation of [[nuclear weapon]]s.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Rebecca |first1=Grant |title=Osirak and Beyond |date=August 2002 |access-date=8 December 2011 |magazine=[[Air Force Magazine]] |publisher=[[Air &amp; Space Forces Association]] |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426115420/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |archive-date=26 April 2023}}&lt;/ref&gt;

The following year, during the [[1982 Lebanon War]] Israeli F-16s engaged Syrian aircraft in one of the largest air battles involving jet aircraft, which began on 9 June and continued for two more days. Israeli Air Force F-16s were credited with 44 air-to-air kills during the conflict.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Schow, Jr. |first1=Kenneth C. |title=Falcons Against the Jihad: Israeli Airpower and Coercive Diplomacy in Southern Lebanon. |date=November 1995 |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA301572 |id=ADA301572 |publisher=[[Air University Press]] |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt;

In January 2000, Israel completed a purchase of 102 new F-16I aircraft in a deal totaling {{nowrap|$4.5 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |title=F-16 Air Forces – Israel |work=F-16.net |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902045655/http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; F-16s were also used in their ground-attack role for strikes against targets in Lebanon. IAF F-16s participated in the [[2006 Lebanon War]] and the [[Gaza War (2008–09)|2008–09 Gaza War]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Colvin |first1=Marie |last2=Allen-Mills |first2=Tony |title=Israeli jets kill 'at least 225' in strikes on Gaza |date=28 December 2008 |work=The Sunday Times |publisher=[[The Times]] |access-date=25 October 2009 |url=https://www.thetimes.com/article/israeli-jets-kill-at-least-225-in-strikes-on-gaza-7vxt2pmrb39 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082825/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5404501.ece |archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt; During and after the 2006 Lebanon war, IAF F-16s shot down [[Iran]]ian-made [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]s launched by [[Hezbollah]], using [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Python 5]] air-to-air missiles.&lt;ref name= &quot;f-16.net2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482/ |title=Airframe Details for F-16 #87-1672|work=F-16.net|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902003936/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482|archive-date=2 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=IAF shoots down hostile drone from Lebanon off Haifa|url=https://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|newspaper=The [[Jerusalem Post]]|date=25 April 2013|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |title=IAF shoots down UAV in northern Negev |work=The Jerusalem Post |date=6 October 2012 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084555/http://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |archive-date=27 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 10 February 2018, an Israeli Air Force F-16I [[February 2018 Israel–Syria incident|was shot down]] in northern Israel when it was hit by a relatively old model [[S-200 (missile)|S-200]] (NATO name SA-5 Gammon) surface-to-air missile of the Syrian Air Defense Force.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |title=Investigation finds pilots of downed F-16 failed to defend themselves |date=25 February 2018 |newspaper=Ynetnews |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311082643/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |archive-date=11 March 2018 |url-status=live|last1=Zitun |first1=Yoav}}&lt;/ref&gt; The pilot and navigator ejected safely in Israeli territory. The F-16I was part of a bombing mission against Syrian and Iranian targets around Damascus after an Iranian drone entered Israeli airspace and was shot down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |title=Israeli F-16 jet crashes after Syrian fire |first1=Andrew | last1=Carey | first2=Laura | last2=Smith-Spark | first3=Nicole | last3=Chavez |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210071644/https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; An Israel Air Force investigation determined on 27 February 2018 that the loss was due to pilot error since the IAF determined the air crew did not adequately defend themselves.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |title=Israel Air Force Investigation into F-16 Crash Blames Pilot Error |newspaper=Haaretz |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227161755/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Following the aftermath of the [[October 7 attacks]], F-16Is have played a major role in Israel's [[Operation Swords of Iron]], executing numerous airstrikes against [[Hamas]] targets in Gaza. The IAF has also employed F-16s in operations against [[Hezbollah]] in Lebanon and in strikes on Iranian-linked assets in Syria and [[Iraq]], demonstrating the aircraft's versatility and reach.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=D'Urso |first=Stefano |date=2023-10-12 |title=Configuration And Payload Of The Aircraft Employed By Israel In The Fight Against Hamas |url=https://theaviationist.com/2023/10/12/iaf-aircraft-war-with-hamas/?utm_ |access-date=2025-05-25 |website=The Aviationist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

On 16 July 2024, the last single-seat F-16C Barak-1 ('Lightning' in Hebrew) were retired; the IAF continue to use the F-16D Brakeet and F-16I Sufa two-seat variants.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 July 2024 |title=Israel retires Barak 1-variant F-16s |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/israel-retires-barak-1-variant-f-16s |accessdate=5 October 2024 |website=janes.com}}&lt;/ref&gt; In October 2024, during [[October 2024 Israeli strikes on Iran|Operation Days of Repentance]] F-16Is took part in significant operations against Iranian military infrastructure as the Israeli forces launched coordinated strikes on Iranian air defense systems and missile production facilities, aiming to degrade Iran's military capabilities and deter further aggression.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-29 |title=Israel attacks Iranian missile production, air-defence sites |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/israel-attacks-iranian-missile-production-air-defence-sites |access-date=2025-05-25 |website=Default |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel's &quot;Days of Repentance&quot; Operation Strikes Iran – NIAC |url=https://niacouncil.org/israels-days-of-response-operation-strikes-iran/ |access-date=2025-05-25 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Israeli F-16s have been instrumental in operations against [[Houthis|Houthi]] targets in Yemen, taking advantage of the F-16's extended operational range and strategic reach, flying a distance of approximately 1,700 kilometers (about 1,056 miles).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=2024-07-20 |title=Israel Fighter Jets Carry Out Long-Range Retaliation Strike On Houthi Oil Depot In Yemen (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/israel-fighter-jets-carry-out-long-range-retaliation-strike-on-houthi-oil-depot-in-yemen |access-date=2025-05-25 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Notably, on 26 December 2024, as part of [[Operation Tselilei HaKerem|Operation Tzelilei HaKerem]], the IAF conducted airstrikes targeting [[Sanaa International Airport|Sana'a International Airport]] and other strategic locations, responding to Houthi missile and drone attacks on Israeli territory.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Israel launches airstrikes on Yemen a day after Houthi rebels strike Israeli airport |url=https://apnews.com/article/israel-airstrikes-houthi-rebels-airport-ea0ea0ca695a3a07c71c18bedc987c3e |access-date=2025-05-25 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 28 February 2026, Israeli F-16s participated in [[2026 Israeli–United States strikes on Iran|Operation Roaring Lion]] ({{langx|he|מטס בראשית}}), a large-scale joint US-Israeli military operation against Iran. Approximately 200 Israeli Air Force jets, including F-16s, simultaneously struck around 500 targets across at least 14 Iranian cities, including [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Qom]], [[Karaj]], and [[Kermanshah]]. Targets included Iranian air defence systems, ballistic missile launchers, command-and-control facilities, and military airfields. The Israeli military described it as a &quot;much more wide-ranging campaign&quot; than the previous US-Israeli strikes on Iran during the [[Twelve-Day War]] of June 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |work=BBC News |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=A visual guide to US-Israeli strikes on Iran – and Tehran's response |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/28/us-israel-strikes-iran-tehran-response-visual-guide |work=The Guardian |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

In March 2026 during the Iran war the IRGC claims that it has shot down an Israeli F-16&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli F-16 shot down by Iran's modern air defense systems, claims IRGC |url=https://www.india.com/news/world/israeli-f-16-shot-down-by-irans-modern-air-defense-systems-claims-irgc-us-military-aircraft-mq-9-reaper-f-15-kc-135-stratotanker-f-35-lebanon-usa-8351502/ |access-date=2026-03-22 |website=www.india.com |language=en}}&lt;/ref&gt; however the IDF denies any damage to any of their aircraft.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-21 |title=Israeli F-16 hit? IRGC claims jet struck over central Iran; IDF says aircraft not damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israeli-f-16-hit-irgc-claims-jet-struck-over-central-iran-idf-says-aircraft-not-damaged/articleshow/129720773.cms |access-date=2026-03-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

===Pakistan===
[[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|thumb|left|The PAF F-16BM (S. No. 84-606)]]

During the [[Soviet–Afghan War]], [[Pakistan Air Force]] (PAF) F-16As shot down between 20 and 30 Soviet and Afghan [[warplanes]]; the political situation however resulted in PAF officially recognizing only 9 kills which were made inside Pakistani airspace.&lt;ref&gt;{{cite journal|quote=due to political reasons, the kills made inside Afghan airspace by the PAF (estimated to be between 20 and 30, were never officially recognized or disclosed. To date, PAF officially recognized only the eight kills made inside Pakistani airspace and one forced manoeuvre kill.|website=Defence Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20030422020522/http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|url=http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|archive-date=22 April 2003|title=An Airman Remembered|author=Rai Muhammad Saleh Azam|access-date=10 November 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; From May 1986 to January 1989, PAF F-16s from the [[Tail Choppers]] and [[No. 9 Squadron PAF|Griffin]] squadrons using mostly AIM-9 Sidewinder missiles, shot down four [[Afghan Air Force|Afghan]] [[Sukhoi Su-17|Su-22s]], two [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]], one [[Sukhoi Su-25|Su-25]], and one [[Antonov An-26|An-26]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |title= PAF F-16 air kills illustrations |publisher= PAFwallpapers.com |access-date= 5 July 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120115121441/http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |archive-date= 15 January 2012 |url-status= dead}}&lt;/ref&gt; Most of these kills were by missiles, but at least one, a Su-22, was destroyed by cannon fire. One F-16 was lost in these battles. The downed F-16 was likely [[friendly fire|hit accidentally]] by the other F-16.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |title= F-16 Air Forces – Pakistan |publisher= F-16.net |access-date= 8 September 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110529022627/http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |archive-date= 29 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Pakistan Air Force has used its F-16s in various foreign and internal military exercises, such as the &quot;Indus Vipers&quot; exercise in 2008 conducted jointly with Turkey.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bokhari |first1=Farhan |title=Pakistan and Turkey organise air force exercises |date=17 April 2008 |work=[[Jane's Defence Weekly]] |publisher=[[IHS Markit|IHS Inc.]] |url=https://janes.ihs.com/CustomPages/Janes/DisplayPage.aspx?DocType=News&amp;ItemId=+++1176797&amp;Pubabbrev=JDW}}&lt;/ref&gt;{{failed verification |date=April 2023 |reason=Access to this article may no longer be possible; see [https://www.researchgate.net/publication/293458559_Pakistan_and_Turkey_organise_air_force_exercises link]}}

Between May 2009 and {{As of|2011|11|alt=November 2011}}, the PAF F-16 fleet flew more than 5,500 sorties{{Update inline|date=May 2019|reason=7.5-year-old count needs updating}} in support of the [[Pakistan Army]]'s [[War in North-West Pakistan|operations]] against the Taliban insurgency in the [[FATA]] region of [[North-West Pakistan]]. More than 80% of the dropped munitions were [[laser-guided bomb]]s.&lt;ref name=&quot;NY Times, Pakistan injects precision&quot;&gt;Schmitt, Eric. [https://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html?_r=1 &quot;Pakistan Injects Precision Into Air War on Taliban.&quot;] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119014733/http://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html|date=19 January 2017}} ''[[The New York Times]]'', 29 July 2009. Retrieved 30 July 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TPK-20111114&quot;&gt;{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |title=PAF conducted 5,500 bombing runs in Fata since 2008 |author=PPI |work=[[The Express Tribune]] |language=en |date=14 November 2011 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128202816/http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 27 February 2019, following [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|six Pakistan Air Force airstrikes in Jammu and Kashmir, India]], Pakistani officials said that two of its fighter jets shot down one [[MiG-21]] and one [[Sukhoi Su-30MKI|Su-30MKI]] belonging to the Indian Air Force.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|title=In a first, PAF Chief reveals shooting down of IAF Russian made Su 30 MKI, inside details of Indian Combat Helicopter downing|date=17 April 2019|work=Times of Islamabad|access-date=27 October 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101021905/https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |title=Pakistan shoots down two Indian fighter jets: Military |date=27 February 2019 |publisher=Al Jazeera |access-date=3 January 2020 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228124544/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |title=Pakistan says it downed two IAF jets, identifies pilots behind act |date=6 March 2019 |website=Hindustan Times |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103111401/https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |title=Pakistan says it shot down two Indian jets as Kashmir border crisis deepens |author1=Helen Regan |author2=Nikhil Kumar |author3=Adeel Raja |author4=Swati Gupta |publisher=CNN |date=27 February 2019 |access-date=26 March 2020 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227081256/https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Indian officials only confirmed the loss of one MiG-21 but denied losing any Su-30MKI in the clash and claimed the Pakistani claims as dubious.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=On Air Force Day, India flies the Sukhoi-30MKI that Pak claimed to have shot down |url=https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |access-date=17 January 2023 |website=The News Minute |language=en |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929143143/https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=Sukhoi Fighter Jet 'Shot Down' by Pakistan Makes Appearance at Indian Air Force Day Flypast |url=https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |access-date=17 January 2023 |website=News18 |language=en |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163302/https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Additionally Indian officials also claimed to have shot down one F-16 belonging to the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;iex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|title=India's Exhibit A: Debris of AMRAAM missile that nails Pakistan's F-16 denial|date=1 March 2019|access-date=25 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625074908/https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;japantimes&quot;&gt;{{cite web |date=9 April 2019 |title=Radar images prove Pakistan F-16 shot down, says Indian Air Force |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410132333/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/#.XK3ucGjP3IU |archive-date=10 April 2019 |work=The Japan Times}}&lt;/ref&gt; This was denied by the Pakistani side,&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Marlow |first1=Iain |title=India Never Shot Down Pakistani F-16, New Report Says |url=https://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |magazine=Time |access-date=6 June 2020 |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405172535/http://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; considered dubious by neutral sources,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAF Did Not Shoot Down Pak F-16 in Balakot Aftermath, Says US Scholar Christine Fair |url=https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |access-date=30 January 2023 |website=The Wire |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109175530/https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2019 |title=No proof India shot down Pakistan F-16 |url=https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |access-date=30 January 2023 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219105218/https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; and later backed by a report by ''[[Foreign Policy]]'' magazine, reporting that the US had completed a physical count of Pakistan's F-16s and found none missing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|title=Did India Shoot Down a Pakistani Jet? U.S. Count Says No.|last=Seligman|first=Lara|website=Foreign Policy|date=4 April 2019 |language=en|access-date=5 April 2019|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123193754/https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  A report by ''[[The Washington Post]]'' noted that [[the Pentagon]] and [[United States Department of State|State Department]] refused public comment on the matter but did not deny the earlier report.&lt;ref name=wapo&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |title=Analysis &amp;#124; Did India shoot down a Pakistani F-16 in February? This just became a big deal. |first1=Sameer |last1=Lalwani |first2=Emily |last2=Tallo |newspaper=The Washington Post |quote=Indian media reported that a U.S. Defense Department spokesman said he was unaware of any investigation. The Pentagon, like the State Department, has yet to issue a public statement on the F-16 count, but there have been no counter-leaks contradicting the Foreign Policy report. |access-date=26 March 2020 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130122209/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In October 2025, [[Indian Air Force]] Chief of the Air Staff [[Amar Preet Singh]] claimed that five &quot;high tech fighters&quot; between F-16 and JF-17 class were downed by Indian air defense systems.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Philip |first1=Snehesh Alex |title=IAF chief says around 13 Pakistani jets destroyed in Op Sindoor—4-5 F-16s on ground, S-400 downed 6 more |url=https://theprint.in/defence/iaf-chief-says-around-13-pakistani-jets-destroyed-in-op-sindoor-4-5-f-16s-on-ground-s-400-downed-6-more/2756690/ |agency=ThePrint |publisher=ThePrint |date=3 October 2025}}&lt;/ref&gt; Though refraining to provide the evidences, he also reiterated his claim of August 2025 that 4-5 F-16s in the hangars at [[PAF Base Shahbaz]] were hit in Indian strikes during the [[2025 India–Pakistan conflict]]. However, the U.S. defense officials had earlier refuted the Indian claims by having told the [[Reuters]] that they were not aware of any F-16 being hit inside Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India shot down six Pakistani military aircraft in May, air force chief says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-shot-down-six-pakistani-military-aircraft-may-air-force-chief-says-2025-08-09/ |access-date=10 August 2025 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five Pakistani fighter jets, one aircraft taken down during Operation Sindoor: IAF Chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/air-chief-marshal-ap-singh-on-operation-sindoor-at-16th-air-chief-marshal-lm-katre-memorial-lecture-in-bengaluru/article69912822.ece |access-date=10 August 2025 |agency=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

Following the [[2026 Iran war ceasefire]] in April 2026, Indian media sources reported that the [[Pakistan Air Force]] had mobilised its [[CAC/PAC JF-17 Thunder|JF-17]] and F-16 fighters, as well as [[Ilyushin Il-78|IL-78]] tankers and [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] cargo planes. The fighters are expected to fly an escort mission for the Iranian representatives and the PAF set up a protective shield over Iran and the [[Persian Gulf]] for the Iranian delegation to travel to [[Islamabad]] for further negotiations with the [[United States]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News Desk |first=India Today |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan scrambled fighter jets to Middle East ahead of US-Iran talks |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-paf-fighter-jets-air-defence-us-iran-peace-talks-islamabad-2894187-2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan launched ‘air armada’ to the middle east ahead of US-Iran ceasefire talks |url=https://www.financialexpress.com/world-news/why-pakistannbsplaunched-air-armada-to-the-middle-east-ahead-of-us-iran-ceasefire-talksnbsp/4202822/ |access-date=2026-04-10 |website=The Financial Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=US-Iran peace talks: How Pakistan came to host the talks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dl0g4rgn5o |access-date=2026-04-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; five PAF F-16s also escorted the US [[Vice President of the United States|Vice president]] [[JD Vance|JD Vance's]] [[Boeing C-32|C-32]] to [[PAF Base Nur Khan|Nur Khan base]] in Islamabad for negotiations.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mishra |first=Chandrajit |date=11 April 2026 |title=Pak F-16s Escort JD Vance's Aircraft As He Arrives In Islamabad For Iran Talks |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-talks-live-news-pakistan-f-16s-escort-jd-vances-aircraft-as-he-arrives-in-islamabad-for-iran-talks-11342470/amp/1 |url-status=live |access-date=11 April 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

===Turkey===
[[File:F16 - RIAT 2014 (34306872320).jpg|thumb|F-16 SoloTürk aerial aerobatic aircraft]]

The Turkish Air Force acquired its first F-16s in 1987. F-16s were later produced in Turkey under four phases of ''Peace Onyx'' programs. In 2015, they were upgraded to Block 50/52+ with [[Constantly computed impact point|CCIP]] by Turkish Aerospace Industries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|title=F-16 Air Forces – Turkey|website=f-16.net|access-date=19 May 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412212033/https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Turkish F-16s are being fitted with indigenous AESA radars and EW suite called SPEWS-II.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|title=Turkey's F-16 jets equipped with new domestic electronic warfare systems|date=7 February 2019|website=Daily Sabah|access-date=21 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123508/https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 18 June 1992, a Greek Mirage F1 crashed during a [[dogfight]] with a Turkish F-16.&lt;ref&gt;{{YouTube|gyqq7lMyTnI|HUD footage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0 |title=While engaged by two THK F-16Cs, Sialmas entered a break that was too much for the F.1CG at low level: the aircraft entered a spin and crashed into the sea, killing the pilot.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102015020/http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0|archive-date=2 November 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot; /&gt; On 8 February 1995, a Turkish F-16 crashed into the Aegean Sea after being intercepted by Greek Mirage F1 fighters.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html |title=F-16 crash heightens tension in Aegean|work=The Independent|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013710/http://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html|archive-date=12 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|knT8NA9Ggko|Greek TV: A pilot of Hellenic Air Force explain how the Turkish F-16 crashed over Aegean Sea}}&lt;/ref&gt;

Turkish F-16s have participated in [[Bosnia-Herzegovina]] and [[Kosovo]] since 1993 in support of [[United Nations]] resolutions.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Turkish Air Force]] |title=Our History |website=hkvv.tsk.tr |access-date=3 February 2012 |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111013955/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |archive-date=11 January 2012}}&lt;/ref&gt;

On 8 October 1996, seven months after the escalation a Greek [[Mirage 2000]] reportedly fired an [[R.550 Magic|R.550 Magic II]] missile and shot down a Turkish F-16D over the Aegean Sea.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212512/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |url-status=dead |archive-date=4 November 2012 |title=Turkish F-16 jet crashes after Greek interception |work= Chicago Sun-Times |date= 9 October 1996 |access-date= 8 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html |title=Deadly 1996 Aegean clash is confirmed|work=f-16.net|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015725/http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html|archive-date=27 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Turkish pilot died, while the co-pilot ejected and was rescued by Greek forces.&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47 |title=Greek &amp; Turkish Air-to-Air Victories|author=Sander Peeters|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084111/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|2-aAb97Re9Y|Turkish Pilot at 0:46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html |title=F-16 Aircraft Database: F-16 Airframe Details for 91-0023|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084845/http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html|archive-date=6 May 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In August 2012, after the [[Turkish-Syrian relations#Friction due to Syrian civil war|downing of an RF-4E]] on the Syrian coast, Turkish Defence Minister [[İsmet Yılmaz]] confirmed that the Turkish F-16D was shot down by a Greek Mirage 2000 with an R.550 Magic II in 1996 near [[Chios]] island.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cenciotti |first1=David |title=30 years later, Ankara admits Turkish Air Force jet was shot down by Iraq |date=6 September 2012 |publisher=The Aviationist |url=http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130040159/http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |archive-date=30 January 2015}}&lt;/ref&gt; Greece denies that the F-16 was shot down.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |title=Court rejects Turkish request for trial of Greek pilot who allegedly shot down F-16 jet |date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |access-date=8 November 2021 |archive-date=24 February 2017}}&lt;/ref&gt; Both Mirage 2000 pilots reported that the F-16 caught fire and they saw one [[parachute]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |title=Κατάρριψη τουρκικού F-16 – Τι δήλωσε ο Έλληνας πιλότος &amp;#124; Newsbomb |date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114060239/https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |access-date=8 November 2021 |archive-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208734/article/ekathimerini/news/turkish-court-wants-trial-of-greek-pilot-for-allegedly-shooting-down-fighter-jet |title=Turkish court wants trial of Greek pilot for allegedly shooting down fighter jet |website=Ekathimerini.com |access-date=14 July 2020 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 23 May 2006, two Greek F-16s intercepted a Turkish RF-4 reconnaissance aircraft and two F-16 escorts off the coast of the Greek island of [[Karpathos]], within the Athens [[Flight information region|FIR]]. A mock dogfight ensued between the two sides, resulting in a midair collision&lt;ref&gt;{{YouTube|YkIXc8-GPNU|Turkish F-16 pilots attitude-2:22}}&lt;/ref&gt; between a Turkish F-16 and a Greek F-16. The Turkish pilot ejected safely, but the Greek pilot died owing to damage caused by the collision.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |title=It will be recalled that on 23 May 2006, a Greek F-16 aircraft crashed into a Turkish F-16 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322030232/http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |archive-date=22 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/news_article1809.html |title=Greek F-16 and Turkish F-16 collide – 1 pilot OK |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115085633/http://www.f-16.net/news_article1809.html |archive-date=15 January 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Turkey used its F-16s extensively in its [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|conflict with Kurdish insurgents]] in southeastern parts of Turkey and Iraq. Turkey launched its first cross-border raid on 16 December 2007, a prelude to the [[2008 Turkish incursion into northern Iraq]], involving 50 fighters before [[Operation Sun]]. This was the first time Turkey had mounted a night-bombing operation on a massive scale, and also the largest operation conducted by the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gürgen |first1=Murat |title=Uçaklar nasıl vurdu? |date=17 December 2007 |work=[[Vatan (2002 newspaper)|Vatan]] |access-date=3 February 2012 |language=tr |url=https://www.gazetevatan.com/gundem/ucaklar-nasil-vurdu-152129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520150423/http://haber.gazetevatan.com/Ucaklar_nasil_vurdu_152129_1/152129/1/Haber |archive-date=20 May 2013}}&lt;/ref&gt;

During the [[Syrian Civil War]], Turkish F-16s were tasked with airspace protection on the Syrian border. After the [[June 2012 interception of Turkish aircraft|RF-4 downing in June 2012]] Turkey changed its rules of engagement against Syrian aircraft, resulting in scrambles and downings of Syrian combat aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html |title=Turkish F-16 jets scramble to intercept 2 Syrian Su-24s|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505153249/http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html|archive-date=5 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 16 September 2013, a Turkish Air Force F-16 shot down a [[Syrian Arab Air Force]] [[Mil Mi-17]] helicopter near the Turkish border.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html|work=The New York Times |first1=Kareem |last1=Fahim |first2=Sebnem |last2=Arsu |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Military Helicopter Flying in Its Airspace |date=16 September 2013 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131453/http://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html?_r=0 |archive-date=3 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 23 March 2014, a Turkish Air Force F-16 shot down a Syrian Arab Air Force MiG-23 when it allegedly entered Turkish air space during a ground attack mission against [[Al Qaeda]]-linked insurgents.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329065339/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-date= 29 March 2014 |title= Al Qaeda-Linked Islamists Capture Christian Town |publisher=CBN |access-date=26 March 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 May 2015, two Turkish Air Force F-16s shot down a Syrian [[Ghods Mohajer|Mohajer 4]] UAV firing two [[AIM-9]] missiles after it trespassed into Turkish airspace for 5 minutes.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Helicopter |work=ABC News |agency=Associated Press |last1=Butler |first1=Desmond |date=16 May 2015 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100733/https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/ |title=F-16'ların vurduğu İHA, İran yapımı 'Muhacir'|date=18 May 2015|work=MİLLİYET HABER – TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ|access-date=28 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013709/http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A Turkish Air Force F-16 [[2015 Russian Sukhoi Su-24 shootdown|shot down a Russian Air Force Sukhoi Su-24]] on the Turkey-Syria border on 24 November 2015.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Putin calls plane's downing by Turkey 'stab in the back'|url=http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|access-date=24 November 2015|publisher=[[CNN]]|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124084424/http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|archive-date=24 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 1 March 2020, two Syrian Sukhoi Su-24s were shot down by Turkish Air Force F-16s using air-to-air missiles over Syria's [[Idlib Governorate]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=بعد إسقاطها لمروحيتين الشهر الفائت.. القوات التركية تسقط طائرتين حربيتين تابعة للنظام السوري في أجواء محافظة إدلب |url=http://www.syriahr.com/?p=366361 |website=SOHR |date=March 2020 |access-date=1 March 2020 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195817/http://www.syriahr.com/?p=366361 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; All four pilots safely ejected.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|title=Two Syrian jets shot down near Turkish border, pilots survive|work=CP24 Toronto News|date=1 March 2020|access-date=19 May 2021|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124154541/https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 3 March 2020, a Syrian Arab Army Air Force [[Aero L-39 Albatros|L-39]] combat trainer was shot down by a Turkish F-16 over Syria's Idlib province.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|title=Joint Turkish-Russian patrols to begin on March 15 – latest updates|date=7 March 2020|access-date=15 February 2021|archive-date=29 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029122955/https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The pilot died.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|title=Syrian pilot killed as Turkey downs warplane: monitor|date=3 March 2020|publisher=Radio France Internationale|access-date=16 July 2020|archive-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913201320/https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

As a part of Turkish F-16 modernization program new air-to-air missiles are being developed and tested for the aircraft. [[GÖKTUĞ]] program led by [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|TUBITAK SAGE]] has presented two types of air-to-air missiles named as Bozdogan ([[Merlin (bird)|Merlin]]) and Gokdogan ([[Peregrine falcon|Peregrine]]). While Bozdogan has been categorized as a Within Visual Range Air-to-Air Missile (WVRAAM), Gokdogan is a Beyond Visual Range Air-to-Air Missile ([[Beyond-visual-range missile|BVRAAM]]). On 14 April 2021, first live test exercise of Bozdogan have successfully completed and the first batch of missiles are expected to be delivered throughout the same year to the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 April 2021|title=Turkey's air-to-air missile Bozdoğan successfully hits target|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|access-date=14 April 2021|website=Daily Sabah|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414083244/https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkey becomes 1 of few countries with air-to-air missile|url=https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|access-date=14 April 2021|website=aa.com.tr|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085258/https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Egypt===
[[File:An F-16 of the Egyptian Air Force fly in support of exercise Agile Phoenix.jpg|thumb|An F-16C of the Egyptian Air Force in 2022]]

On 16 February 2015, Egyptian F-16s [[February 2015 Egyptian airstrikes in Libya|struck weapons caches and training camps]] of the [[Islamic State]] (ISIS) in Libya in retaliation for the murder of 21 Egyptian [[Copts|Coptic Christian]] construction workers by masked militants affiliated with ISIS. The airstrikes killed 64 ISIS fighters, including three leaders in [[Derna, Libya|Derna]] and [[Sirte]] on the coast.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |title=Egyptian air strikes in Libya kill dozens of Isis militants |first=Chris|last=Stephen |newspaper=The Guardian |date=17 February 2015 |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202000126/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |archive-date=2 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Europe===
{{see also||General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

F-16s contribute to the NATO [[Dual Capable Aircraft]] program for delivery of US nuclear weapons stored in Europe. F-16 wings for this mission are operated by the [[Belgian Air Component]] at [[Kleine Brogel Air Base|Kleine Brogel]], the [[Royal Netherlands Air and Space Force]] at [[Volkel Air Base|Volkel]], by the USAF at [[Aviano Air Base|Aviano]] in Italy, as well as potentially the [[Turkish Air Force]] at [[Incirlik Air Base|Incirlik]] in an emergency scenario.&lt;ref name=&quot;s446&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-01-02 |title=United States nuclear weapons, 2025 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=81 |issue=1 |pages=53–79 |bibcode=2025BuAtS..81a..53K |doi=10.1080/00963402.2024.2441624 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2023-11-02 |title=Nuclear weapons sharing, 2023 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=79 |issue=6 |pages=393–406 |bibcode=2023BuAtS..79f.393K |doi=10.1080/00963402.2023.2266944 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; F-16s deployed in Europe have had a nuclear mission since 1982.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406012309/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-date=2023-04-06 |access-date=2025-10-11 |website=www.airandspaceforces.com}}&lt;/ref&gt; They are intended to be replaced in this capacity by the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|Lockheed Martin F-35A Lightning II]].&lt;ref name=&quot;s446&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot; /&gt;

[[File:RDAF General Dynamics F-16AM Fighting Falcon E-006 Royal International Air Tattoo 2025 02.jpg|thumb|F-16AM in the type's last year of service for the Royal Danish Air Force in 2025.]]
The Royal Netherlands Air Force, Belgian Air Component, Royal Danish Air Force and Royal Norwegian Air Force all fly the F-16.{{sfn|Senior|2002|p=92}} All F-16s in most European air forces are equipped with [[drag chutes]] specifically to allow them to operate from automobile highways.&lt;ref name=&quot;kp1&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kyivpost.com/analysis/31630 |title=Analysis: French Expert's Claims Ukraine's F-16s and Pilots Won't be 'Up to the Job' Disproved |date=25 April 2024}}&lt;/ref&gt;

A Yugoslavian [[MiG-29]] was shot down by a Dutch F-16AM during the [[Kosovo War]] in 1999.&lt;ref name=Spick_241&gt;{{harvnb|Spick|2000|p=241}}&lt;/ref&gt; Belgian and Danish F-16s also participated in joint operations over Kosovo during the war.&lt;ref name=Spick_241/&gt; Dutch, Belgian, Danish, and Norwegian F-16s were deployed during the 2011 intervention in Libya and in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Belgian Armed Forces]] |title=Composante Air de la Défense |access-date=19 February 2014 |url=https://www.mil.be/fr/a-propos-de-la-defense/composante-air/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218185301/http://www.mil.be/fr/composante-air |archive-date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt; In Libya, Norwegian F-16s dropped almost 550 bombs and flew 596 missions,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/ |title=Norway withdraws fighter jets from Libya mission: military|work=defencetalk.com|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325045733/https://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; some 17% of the total strike missions&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|title=Accidental Heroes : Britain, France and the Libya Operation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010145939/https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|access-date=8 November 2021|archive-date=10 October 2014}}&lt;/ref&gt; including the bombing of [[Muammar Gaddafi]]'s headquarters.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |title=Norway involved in Gaddafi bombing |author=Ramona Tancau |work=theforeigner.no |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007055625/http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

In late March 2018, Croatia announced its intention to purchase 12 used Israeli F-16C/D &quot;Barak&quot;/&quot;Brakeet&quot; jets, pending U.S. approval.&lt;ref name=croa1&gt;{{cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets |title=Government Adopts Final Decision to Buy Israeli F-16 Jets|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404200830/https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets|archive-date=4 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Acquiring these F-16s would allow Croatia to retire its aging MiG-21s.&lt;ref name=aatr1&gt;{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |title=Croatia agrees to buy Israeli F-16s for $500&amp;nbsp;million |date=26 January 2018 |publisher=Anadolu Agency |access-date=28 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201151030/http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In January 2019, the deal was canceled because U.S. would only allow the resale if Israel stripped the planes of all the modernized electronics, while Croatia insisted on the original deal with all the upgrades installed.&lt;ref&gt;{{Cite web |location=Zagreb |agency=HINA |date=2019-01-10 |title=Israel-Croatia F-16 deal officially pronounced dead |url=https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt; At the end of November 2021, Croatia signed with France instead, for 12 [[Dassault Rafale|Rafales]].&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Hina |date=2021-11-25 |title=Croatia signs €999 purchase deal to buy 12 Rafale fighter jets from France |url=https://n1info.hr/english/news/croatia-signs-e999-purchase-deal-to-buy-12-rafale-fighter-jets-from-france/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

===Ukraine===
[[File:F-16 UAF (cropped).jpg|thumb|Ukrainian Air Force F-16s]]

In May 2023, an international coalition consisting of the United Kingdom, the Netherlands, Belgium and Denmark announced their intention to train [[Ukrainian Air Force]] pilots on the F-16 ahead of possible future deliveries to increase the Ukrainian Air Force capabilities in the current [[Russian invasion of Ukraine|Russo-Ukrainian War]]. The U.S. confirmed that it would approve the re-export from these countries to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65649471 |title=Ukraine war: US to support providing F-16 fighter jets to Ukraine |work=BBC News |date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023}}&lt;/ref&gt; Denmark has agreed to help train Ukrainians on their usage of the fighter. Denmark's acting Defence Minister [[Troels Lund Poulsen]] said that Denmark &quot;will now be able to move forward for a collective contribution to train Ukrainian pilots to fly F-16s&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/20/zelenskky-hails-bidens-decision-on-f-16-jet-training-for-ukraine |title=Zelenskky hails Biden's decision on F-16 jet training for Ukraine |publisher=Aljazeera |date=20 May 2023}}&lt;/ref&gt; On 6 July 2023, Romania announced that it will host the future training center after the meeting of the [[Supreme Council of National Defence (Romania)|Supreme Council of National Defense]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defenseromania.ro/romania-devine-oficial-centru-regional-de-f-16-pilotii-romani-ucraineni-si-aliati-vor-fi-pregatiti-aici_623459.html |title=România devine oficial centru regional de F-16. Piloții români, ucraineni și aliați vor fi pregătiți aici |language=ro |work=DefenseRomania |date=6 July 2023}}&lt;/ref&gt; During the [[2023 Vilnius summit]], [[F-16 training coalition|a coalition]] was formed consisting of Denmark, the Netherlands, Belgium, Canada, Luxembourg, Norway, Poland, Portugal, Romania, Sweden, the United Kingdom, and Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/07/11/7410869/ |title=Group of 11 countries forms coalition for training Ukrainian pilots on F-16 fighters |work=[[Ukrainska Pravda]] |date=11 July 2023}}&lt;/ref&gt; A number of Ukrainian pilots began training in Denmark and the U.S.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/eight-ukrainian-pilots-begin-f-16-training-denmark-2023-08-22/ |title=Eight Ukrainian pilots begin F-16 training in Denmark |author=Johannes Birkebaek |work=[[Reuters]] |date=22 August 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2023/10/25/politics/ukrainian-pilots-begin-f-16-training-in-us/index.html |title=Ukrainian pilots begin F-16 training in US |first=Oren |last=Liebermann |work=[[CNN]] |date=25 October 2023}}&lt;/ref&gt; The [[European F-16 Training Center]], organized by Romania, the Netherlands, and Lockheed Martin through several subcontractors, officially opened on 13 November 2023. It is located at the [[Romanian Air Force]]'s [[RoAF 86th Air Base|86th Air Base]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/romania-debuts-f-16-center-hosts-ukrainian-pilots-for-joint-exercises/ |title=Romania Debuts F-16 Center, Hosts Ukrainian Pilots for Joint Exercises |website=mil.in.ua |date=14 November 2023}}&lt;/ref&gt; and Ukrainian pilots began training there in September 2024.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://euromaidanpress.com/2024/09/12/ukrainian-f-16-training-underway-in-romania/|title=Ukrainian F-16 training underway in Romania|author=Olena Mukhina|website=euromaidanpress.com|date=12 September 2024}}&lt;/ref&gt; On 17 August 2023, the U.S. approved the transfer of F-16s from the Netherlands and Denmark to Ukraine after the Ukrainian pilots have completed their training.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us-approves-sending-f-16s-ukraine-denmark-netherlands-2023-08-17/ |title=US approves sending F-16s to Ukraine from Denmark and Netherlands |author=Steve Holland |author2=Idrees Ali |date=2023-08-17 |publisher=Reuters |access-date=2023-08-18}}&lt;/ref&gt; The Netherlands and Denmark have announced that together they will donate up to 61 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|F-16AM/BM Block 15 MLU]] fighters to Ukraine once pilot training has been completed.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ukraine conflict – Analysis: Dutch and Danish F-16 options for Ukraine |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-analysis-dutch-and-danish-f-16-options-for-ukraine |access-date=2024-01-08 |website=Janes.com |date=26 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot;&gt;{{cite web |last1=Sabbagh |first1=Dan |author-link1=Dan Sabbagh |date=20 August 2023 |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=[[The Guardian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000549/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |archive-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

On 13 May 2024, Danish Prime Minister [[Mette Frederiksen]] said that &quot;F-16 from Denmark will be in the air over Ukraine within months.&quot; Denmark is sending 19 F-16s in total.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=F-16 fighters from Denmark will be in Ukraine within month - Danish PM|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/f-16-fighters-from-denmark-will-be-in-ukraine-1715625056.html |access-date=2024-05-14 |website=RBC-Ukraine}}&lt;/ref&gt; By the end of July 2024, the first F-16s were delivered to Ukraine.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=31 July 2024}}&lt;/ref&gt;

On 4 August 2024, President Zelensky announced to the public that the F-16 was now in operational service with Ukraine. Zelensky stated at an opening ceremony that: &quot;F-16s are in Ukraine. We did it. I am proud of our guys who are mastering these jets and have already started using them for our country,&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cole |first=Deborah |date=2024-08-04 |title=Ukrainian pilots have started flying F-16s, says Zelenskiy |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/04/ukrainian-pilots-have-started-flying-f-16s-says-zelenskiy |access-date=2024-08-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

On [[26 August 2024 Russian strikes on Ukraine|26 August 2024]], F-16s were reportedly used to intercept Russian cruise missiles for the first time.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Axe |first1=David |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/08/27/ukraines-f-16s-have-scored-their-first-aerial-kills/|title=Forbes: Ukraine's F-16s Have Scored Their First Aerial Kills|website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; Also on 26 August, a Ukrainian F-16 crashed and the pilot, [[Oleksii Mes]], was killed while intercepting Russian aerial targets during the cruise missile strikes. The cause is under investigation.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Tarasova-Markina |first1=Daria |last2=Kottasová |first2=Ivana |date=2024-08-29 |title=Exclusive: Top Ukrainian pilot killed when US-made F-16 fighter jet crashed |url=https://edition.cnn.com/2024/08/29/europe/ukraine-f16-crashes-intl/index.html |access-date=2024-08-29 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
On 20 August 2023, [[Denmark]] and the [[Netherlands]] announced the joint transfer of up to 61 F-16s to the [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Denmark joins Netherlands in offering F-16 jets to Ukraine as Zelenskyy visits |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits/ |website=CTV News |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820221204/https://www.ctvnews.ca/world/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits-1.6526668}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=The Guardian |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820223416/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |last1=Sabbagh |first1=Dan}}&lt;/ref&gt; Four days later, Norway announced the donation of 5–10 aircraft, depending on how many can be made operational.&lt;ref name=NRK2023-08-24 /&gt; In January 2024, the Netherlands announced the transfer of another 6 F-16s, bringing the total which will be donated by the country to 24.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |title=Nederland haalt F-16's uit de verkoop |trans-title=Netherlands pulls F-16s from sale |language=Dutch |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205135314/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |archive-date=5 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In May 2024, Belgium pledged 30 F-16 aircraft, bringing the total number of F-16s pledged to Ukraine by its allies to 85.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/05/28/the-ukrainian-air-force-wanted-four-squadrons-of-f-16s-its-finally-getting-them/?sh=690fb9e57a36 |title=The Ukrainian Air Force Wanted Four Squadrons Of F-16s. It's Finally Getting Them. |website=[[Forbes]] |date=28 May 2024 |access-date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt; The first F-16s were delivered by the end of July 2024.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=July 31, 2024}}&lt;/ref&gt; Text moved from Operators section. This should be added and/or combined with other text in this subsection. --&gt;

On 13 December 2024, the Ukrainian Air Force stated that an F-16 shot down six Russian cruise missiles. Two were downed with &quot;medium-range missiles&quot;, another two with &quot;short-range missiles&quot;, and two were claimed to be downed by 20&amp;nbsp;mm cannon.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-13 |title= In historic record, Ukrainian F-16 pilot downs 6 cruise missiles in single mission, Air Force claims |url= https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-downs-6-cruise-missiles/ |work=The Kyiv Independent |author= Martin Fornusek |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 12 April 2025, a Ukrainian Air Force F-16AM Block 20 was shot down in Sumy oblast, most likely by the S-400 missile system.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=Accident General Dynamics F-16AM Block 20 Fighting Falcon , Saturday 12 April 2025 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/497457 |access-date=2025-10-23 |website=asn.flightsafety.org}}&lt;/ref&gt; The crew of the S-400 system received a reward of 15 million roubles from a Russian private oil extraction company.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

As of October 2025, 4 F-16 fighters were lost by Ukrainian Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The Russian Invasion Of Ukraine |url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html |access-date=2025-10-23 |website=Oryx}}&lt;/ref&gt;

==== Combat losses ====
Ukraine has confirmed the loss of four F-16 fighters and three pilots as of June 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Ivana Kottasová |author2=Kostya Gak |author3=Helen Regan |author4=Billy Stockwell|date=2025-06-29 |title=Ukraine loses an F-16 pilot and his jet while fighting one of Russia's biggest ever aerial attacks |url=https://www.cnn.com/2025/06/29/europe/ukraine-f-16-pilot-killed-russia |access-date=2025-06-30 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

The first crash occurred on 26 August 2024. An F-16 of the Ukrainian Air Force crashed in an undisclosed location in Ukraine during a Russian missile and drone attack. The pilot of the aircraft, [[Oleksii Mes]], died in the crash.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 August 2024 |title=Ukraine F-16 crashes, pilot dies repelling Russian strike |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-f-16-jet-destroyed-crash-monday-wsj-reports-2024-08-29/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; On 30 August 2024, the [[Commander of the Air Force (Ukraine)|Commander of the Ukrainian Air Force]], [[Mykola Oleshchuk]], was dismissed by President Zelenskyy and replaced by Lieutenant General [[Anatolii Kryvonozhko]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Zelensky sacks Ukraine air force commander Mykola Oleshchuk |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1m0jvd4m3zo |access-date=2024-08-31 |website=BBC|date=31 August 2024 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; which was partially attributed to &quot;indications&quot; that the F-16 that crashed on 26 August was shot down in &quot;a friendly fire incident&quot;. Ukrainian parliamentarian [[Maryana Bezuhla]] and Oleshchuk had previously argued over the cause of the F-16 loss.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Zelensky Dismisses the Head of the Air Force Days After F-16 Crash |url= https://www.nytimes.com/2024/08/30/world/europe/ukraine-f16-crash.html |access-date=2024-08-31 |author= Matthew Mpoke Bigg |author2= Eric Schmitt |website=New York Times|date= 30 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian president Zelenskyy fires air force commander after fatal F-16 crash |url= https://www.npr.org/2024/08/31/g-s1-20449/ukraine-president-zelenskyy-fires-air-force-commander-f16-crash |access-date=2024-08-31 |website=NPR |date= 31 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The second crash occurred on 12 April 2025. Ukraine stated that pilot Pavlo Ivanov was killed in action flying an F-16.&lt;ref name=nw-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-f-16-pilot-killed-2058982 |title=Ukrainian F-16 Fighter Pilot Killed in Action |last=Cole |first=Brendan |newspaper=Newsweek |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ki-20250412&gt;{{cite news |url=https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-pavlo-ivanov-killed-during-combat-mission/ |title=Ukrainian F-16 pilot Pavlo Ivanov killed during combat mission |last=Bandouil |first=Sonya |website=The Kyiv Independent |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt; BBC Ukraine reported that [[Russian Armed Forces]] fired three missiles at the F-16, which was probably flying over the [[Sumy region]], either from an [[S-400 missile system|S-400 ground-to-air system]] or [[R-37 (missile)|R-37]] air-to-air missiles.&lt;ref name=bbc-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cly189xz210o |title=Україна заявила про загибель пілота F-16. За даними ВВС, його літак збила ракета РФ |trans-title=Ukraine says F-16 pilot killed. According to BBC, his plane was shot down by Russian missile |work=BBC Україна |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;

The third crash occurred on 16 May 2025. The Ukrainian Air Force Command stated that a third F-16 was lost due to an unspecified onboard emergency while carrying out a mission to repel a Russian aerial attack.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Ukrainian Air Force reports loss of contact with F-16 jet, pilot ejects |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3993539-ukrainian-air-force-reports-loss-of-contact-with-f16-jet-pilot-ejects.html |access-date=2025-05-16 |website=www.ukrinform.net |language=en}}&lt;/ref&gt; The pilot was stated to have steered the aircraft from populated areas before ejecting and was rescued in a stable condition.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 May 2024 |title=Ukraine Loses F-16 in Combat, Pilot Safe After Downing 3 Russian Air Threats |url=https://www.kyivpost.com/post/52751 |work=Kyiv Post}}&lt;/ref&gt;

The fourth crash occurred on 29 June 2025. A Ukrainian F-16 was lost and the pilot killed while repelling a Russian missile and drone attack, the third F-16 Ukraine has lost in such a way. The pilot, Lieutenant Colonel [[Maksym Ustymenko]], &quot;used all of his onboard weapons and shot down seven air targets&quot;. The seventh damaged his fighter and forced him to fly away from a residential area before crashing.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukraine pilot killed, F-16 fighter jet lost, Ukrainian military says |url= https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-pilot-killed-f-16-fighter-jet-lost-ukrainian-military-says-2025-06-29/| author= Pavel Polityuk |access-date=2025-06-29 |website=Reuters|date= 29 June 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian F-16 pilot Maksym Ustymenko killed while repelling Russian attack |url= https://newsukraine.rbc.ua/news/ukrainian-f-16-pilot-maksym-ustymenko-killed-1751178073.html |author= OLEKSANDRA BASHCHENKO |access-date=2025-06-29 |website=RBC News Ukraine|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Venezuela ===
The [[Venezuela Air Force]] was the first Latin American operator of the F-16 and have used them on combat missions.{{sfn|Senior|2002|p=92}} Venezuela was granted permission to acquire 24 F-16s in the early 1980s, ordering 24 A/B models built to the Block 15 standard though they had originally sought 72. The purchase was rationalized to the American Government as a defense against Communism, specifically [[Cuban Revolutionary Air and Air Defense Force|Cuban]] [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]] and [[Mikoyan-Gurevich MiG-21|MiG-21s]] and were used to equip Escuadrón 161 “Caribes” and Escuadrón 162 “Gavilanes” of Grupo Aéreo de Caza No.16 “Dragones”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |title=Venezuelan Coup Attempt, 1992 |publisher=ACIG.info |last1=Cooper |first1=Tom |last2=Sosa |first2=Juan |date=26 August 2007 |access-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200843/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |archive-date=29 October 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; During the [[November 1992 Venezuelan coup attempt]], two F-16A belonging to the government loyalist managed to shoot down two [[OV-10 Bronco]] and an [[Embraer EMB 312 Tucano|AT-27 Tucano]] flown by the rebels and establishing aerial superiority for the government forces.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Two armed F-16s of the Venezuelan Air Force flew over the U.S. Navy destroyer [[USS Jason Dunham|USS ''Jason Dunham'']] while in international waters, in what the [[U.S. Department of Defense]] described as a &quot;show of force&quot; and &quot;highly provocative move&quot;. The action happened amidst tension between the U.S. and Venezuela due to ongoing [[2025 United States military campaign against cartels|U.S. military campaign]] against certain Latin American drug cartels.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=James |last1=LaPorta |first2=Charlie |last2=D'Agata |url=https://www.cbsnews.com/news/venezuela-fighter-jets-navy-ship-trump-maduro/ |title=Venezuelan fighter jets flew over U.S. Navy ship in &quot;show of force&quot; |website=CBS News |date=4 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Kanishka |last2=Singh |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/venezuelan-military-aircraft-fly-near-us-warship-provocative-move-pentagon-says-2025-09-05/ |title=Venezuelan military aircraft fly near US warship in 'provocative move', Pentagon says |website=Reuters |date=5 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;

===Others===
[[File:Iraqi Air Force F-16 Fighting Falcon flies over an undisclosed location July 18 2019.jpg|thumb|right|[[Iraqi Air Force]] F-16C]]

Two F-16B of the [[Indonesian Air Force]] intercepted and engaged several US Navy F/A-18 Hornets over the [[Java Sea]] in the [[2003 Bawean incident]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Indonesian, U.S. Jets Face Off Near Java |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-05-fg-indo5-story.html |work=[[The Los Angeles Times]] |date=5 July 2003 |access-date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt;

The [[Royal Moroccan Air Force]] and the [[Royal Bahraini Air Force]] each lost a single F-16C, both shot down by [[Houthi]] anti-aircraft fire during the [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen]], respectively on 11 May 2015 and on 30 December 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |title=The Houthis' Do-It-Yourself Air Defenses |date=23 January 2018 |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085719/https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |archive-date=27 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 11 October 2023, Deputy Assistant Secretary for Regional Security Mira Resnick confirmed to [[Jorge Argüello]], [[Argentina|Argentinean]] ambassador to the US, that the State Department has approved the transfer of 38 F-16s from [[Denmark]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 October 2023 |title=US State Department clears transfer of 38 F-16 fighters from Denmark to Argentina |url=https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |website=airrecognition.com |access-date=16 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013093058/https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 April 2024, it was announced by defense minister [[Luis Petri]] that the country went through with the purchase of 24+1 Danish F-16s, that are to be brought up to date before they are sent to Argentina.&lt;ref name=&quot;Mainardi&quot;&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-10-16 |title=F-16 Fighting Falcon: ¿cuándo arribarán a Argentina los 24 aviones comprados a Dinamarca? |url=https://defonline.com.ar/defensa/f-16-fighting-falcon-cuando-arribaran-a-argentina-los-24-aviones-comprados-a-dinamarca/ |access-date=2025-01-06 |website=DefOnline |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024a}}&lt;/ref&gt; The 25th plane, an F-16B MLU Block 10, meant for mechanics training, came disassembled in an Argentinian [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] in late December 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-12-21 |title=El primer F-16 ya está en Argentina: cuántos llegarán en 2025 y el balance de Petri sobre su primer año de gestión |url=https://www.infobae.com/def/2024/12/21/el-primer-f-16-ya-esta-en-argentina-cuantos-llegaran-en-2025-y-el-balance-de-petri-sobre-su-primer-ano-de-gestion/ |access-date=2025-01-06 |website=infobae |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024b}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Argentina chooses US-built F-16 fighters over Chinese JF-17s |url=https://en.mercopress.com/2024/01/29/argentina-chooses-us-built-f-16-fighters-over-chinese-jf-17s |access-date=2024-02-01 |website=MercoPress |language=en}}&lt;/ref&gt; The first aircraft, a F-16B, was unveiled in [[Buenos Aires]] on 24 February 2025.&lt;ref name=&quot;ArgDeliv&quot;&gt;{{cite web |title=Argentine Air Force unveils first F-16 Fighting Falcon |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/argentine-air-force-unveils-first-f-16-fighting-falcon |website=Jane's |access-date=29 April 2025 |date=28 February 2025}}&lt;/ref&gt;

F-16s of the [[Royal Thai Air Force]] were used to strike several Cambodian military targets during the [[2025 Cambodia–Thailand conflict]] in July&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Panarat |last1=Thepgumpanat |first2=Chantha |last2=Lach |first3=Panu |last3=Wongcha-um |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |work=[[Reuters]] |date=25 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053114 |title=Thailand's F-16s and Gripens jointly bomb Cambodian indirect fire positions to defend two strategic areas |website=NationThailand.com |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt; and December 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Thomas |last1=Newdick |url=https://www.twz.com/news-features/thai-f-16s-bomb-targets-along-disputed-cambodian-border |title=Thai F-16s Bomb Targets Along Disputed Cambodian Border |work=TWZ.com |date=8 December 2025 |access-date=12 December 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;

===Civilian operators===

====Top Aces====
In January 2021, Canadian defence contractor [[Top Aces]] announced that they had taken delivery of the first civilian owned F-16s to their US HQ in Mesa, Arizona.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Aces Brings 1st Israeli F-16s Back to the US |date=19 February 2021 |url=https://www.airandspaceforces.com/top-aces-brings-1st-israeli-f-16s-back-to-the-us/}}&lt;/ref&gt; In an approval process that had taken years, they had purchased a batch of 29 F-16A/B ''Netz'' from the Israeli Air Force, including several that had taken part in Operation Opera. A year later, the first of these aircraft had finished the extensive AAMS mission system upgrades including AESA radar, HMCS, ECM, and Tactical Datalink. In late 2022 they began regular operations flying as contracted aggressors for USAF F-22 and F-35 squadrons in Luke AFB and Eglin AFB, as well as supporting exercises in other USAF and USMC bases.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/top-aces-private-f-16-fleet-wins-usaf-contract-for-adversary-air/150198.article|title=Top Aces' private F-16 fleet wins USAF contract for adversary air|website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

==Variants==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants}}

[[File:ROCAF F-16B 6826 Taxiing at Hualien Air Force Base 20170923b.jpg|thumb|A Republic of China Air Force F-16B landing at [[Hualien Air Force Base]]]]
[[File:Take-off F-16B Venezuela (11037665315).jpg|thumb|[[Venezuelan Air Force]] F-16B]]
[[File:F-35 Divertless Supersonic Inlet F-16.jpg|thumb|Testing of the F-35 [[diverterless supersonic inlet]] on an F-16 testbed. The original intake with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]] is shown in the top image.]]

F-16 models are denoted by increasing block numbers to denote upgrades. The blocks cover both single- and two-seat versions. A variety of software, hardware, systems, weapons compatibility, and structural enhancements have been instituted over the years to gradually upgrade production models and [[retrofit]] delivered aircraft.{{Citation needed|date=March 2023}}

While many F-16s were produced according to these block designs, there have been many other variants with [[F-16 Fighting Falcon variants#Major modification variants|significant changes]], usually because of [[F-16 Fighting Falcon variants#Major upgrade programs|modification programs]]. Other changes have resulted in role-specialization, such as the [[F-16 Fighting Falcon variants#Special mission variants|close air support and reconnaissance variants]]. Several models were also developed to [[F-16 Fighting Falcon variants#Technology demonstrators, and test variants|test new technology]]. The F-16 design also inspired the design of other aircraft, which are considered [[F-16 Fighting Falcon variants#Derivative fighters|derivatives]]. Older F-16s are being converted into [[F-16 Fighting Falcon variants#QF-16|QF-16 drone targets]].&lt;ref name=&quot;QF-16&quot;&gt;{{cite web |publisher=Boeing |title=Boeing Receives 1st F-16 for Conversion into QF-16 Aerial Drone |date=27 May 2010 |url=https://boeing.mediaroom.com/2010-05-27-Boeing-Receives-1st-F-16-for-Conversion-into-QF-16-Aerial-Drone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601034224/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=1229 |archive-date=1 June 2010}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16A/B}}: The F-16A (single seat) and F-16B (two seat) were initial production variants. These variants include the Block 1, 5, 10, 15, and 20 versions. Block 15 was the first major change to the F-16 with larger horizontal stabilizers. It is the most numerous of all F-16 variants with 983 produced. Around 300 earlier USAF F-16A and B aircraft were upgraded to the Block 15 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|Mid-Life Update]] (MLU) standard, getting analogous capability to F-16C/D Block 50/52 aircraft.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hehs |first=Eric |date=2014-02-19 |title=History Of The F-16 Fighting Falcon |url=https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402092757/https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |archive-date=2023-04-02 |access-date=2023-11-05 |website=Code One Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Jennings |first=Gareth |date=12 October 2023 |title=Ukraine conflict: Belgium joins Denmark, Norway, the Netherlands in promising F-16s to Kyiv |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-belgium-joins-denmark-norway-the-netherlands-in-promising-f-16s-to-kyiv |access-date=2023-11-05 |website=Janes.com |language=en}}&lt;/ref&gt; From 1987 a total of 214 Block 15 aircraft were upgraded to OCU (Operational Capability Upgrade) standard, with engines, structural and electronic improvements, and from 1988 all Block 15 were directly built to OCU specifications. Between 1989 and 1992 a total of 271 Block 15OCU airframes (246 F-16A and 25 F-16B) were converted at the Ogden Air Logistic Center to the ADF (Air Defense Fighter) variant, with improved IFF system, radio and radar, the ability to carry advanced Beyond Visual Range missiles and the addition of a side-mounted 150,000 candlepower spotlight for visual night identification of intruders. Originally intended for Cold-War air defense of the continental U.S. airspace, with the fall of the Berlin Wall the ADF lost a clear mission, and most were mothballed starting from 1994. Some mothballed ADFs were later exported to Jordan (12 -A and 4 -B models) and Thailand (15 -A and 1 -B), while 30 -A and 4 -B models were leased to Italy from 2003 to 2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_versions_article14.html|title=F-16 ADF - Air Defense Fighter - F-16.net|website=www.f-16.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fanpage.it/attualita/addio-agli-f-16-restituiti-agli-usa-dopo-9-anni-di-leasing/ |title=Addio agli F-16, restituiti agli USA dopo 9 anni di leasing (VIDEO) |work=Fanpage |date=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;

[[File:190320-F-BU402-0064.jpg|thumb|An F-16D assigned to the 416th Flight Test Squadron, 412th Test Wing, Air Force Test Center, flies over the Mojave Desert near Edwards AFB, California]]
; {{visible anchor|F-16C/D}}: [[File:F-16C Block 50M de la Fuerza aerea de Chile.jpg|thumb|F-16C Block 50M of the [[Chilean Air Force]]]]The F-16C (single seat) and F-16D (two seat) variants entered production in 1984. The first C/D version was the Block 25 with improved cockpit avionics and radar which added all-weather capability with [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) AIM-7 and AIM-120 air-air missiles. Block 30/32, 40/42, and 50/52 were later C/D versions.&lt;ref name=Darling_p58-62&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=58–62}}&lt;/ref&gt; The F-16C/D had a unit cost of US$18.8&amp;nbsp;million (1998).&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; [[Operating cost|Operational cost]] per flight hour has been estimated at $7,000&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Saurabh |first1=Joshi |title=Gripen operational cost lowest of all western fighters: Jane's |date=4 July 2012 |publisher=Stratpost |access-date=4 July 2012 |url=https://stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216090306/http://www.stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes |archive-date=16 February 2014}}&lt;/ref&gt; to $22,470&lt;ref&gt;{{cite report |id=DD-A&amp;T(Q&amp;A)823–198 |date=31 December 2011 |last1=Venlet |first1=David |title=F-35 Selected Acquisition Report (SAR) |page=84 |publisher=Defense Acquisition Management Information Retrieval |access-date=27 August 2012 |url=https://www.acqnotes.com/Attachments/F-35%20Selected%20Acquisition%20Report%20Dec%2011.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513233905/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/F-35Dec11FinalSAR-3-29-2012.pdf |archive-date=13 May 2012}}&lt;/ref&gt; or $24,000, depending on the calculation method.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Steven |title=EXCLUSIVE: US Air Force combat fleet's true operational costs revealed |date=26 August 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=27 August 2012 |url=http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129021417/http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |archive-date=29 January 2012 |ref=CITEREFTrimble2011b}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available.}}

[[File:F-16e block60.jpg|thumb|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16E Block 60 with the IFTS pod, CFTs, and various external armament taking off]]
; {{visible anchor|F-16E/F}}: The F-16E (single seat) and F-16F (two seat) are newer F-16 Block 60 variants based on the F-16C/D Block 50/52. The [[United Arab Emirates]] invested heavily in their development. They feature improved [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, [[infrared search and track]] (IRST), avionics, [[conformal fuel tank]]s (CFTs), and the more powerful [[General Electric F110]]-GE-132 engine.&lt;ref name=Darling_p62-3&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=62–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fg1&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |title=Dubai 2007: UAE shows off its most advanced Falcons |publisher=Reed Business Information Limited |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402230254/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |archive-date=2 April 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;def&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/ |title=Top Falcons: The UAE's F-16 Block 60/61 Fighters|work=Defense Industry Daily|date=19 July 2018|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043827/https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/|archive-date=26 August 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|The [[F-16XL]] was originally referred to as &quot;F-16E&quot;, with &quot;F-16F&quot; reserved for a variant, however this was dropped after the decision was made to procure the [[F-15E Strike Eagle]] instead.&lt;ref&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Piccirillo |first1=Albert C. |title=Elegance in Flight: A Comprehensive History of the F-16XL Experimental Prototype and its Role in NASA Flight Research |date=2014 |publisher=National Aeronautics and Space Administration |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-62683-022-6 |page=143}}&lt;/ref&gt;|group=N}}

; {{visible anchor|F-16IN}}: For the [[Indian MRCA competition]] for the [[Indian Air Force]], Lockheed Martin offered the ''F-16IN Super Viper''.&lt;ref&gt;Pandey, Vinay. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/F-16-maker-Lockheed-mounts-an-India-campaign/articleshow/2706209.cms &quot;F-16 maker Lockheed mounts an India campaign.&quot;] ''[[Times of India]]'', 17 January 2008. Retrieved 23 March 2011.&lt;/ref&gt; The F-16IN is based on the F-16E/F Block 60 and features conformal fuel tanks; AN/APG-80 AESA radar, General Electric F110-GE-132A engine with [[FADEC]] controls; electronic warfare suite and [[Infra-red search and track|infrared search and track (IRST)]] unit; updated glass cockpit; and a helmet-mounted cueing system.&lt;ref name=&quot;F-16IN page&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |title=F-16IN page |access-date=11 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041043/http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |archive-date=21 February 2009 |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; As of 2011, the F-16IN is no longer in the competition.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Stephen |title=Tellis: US fighters lost MMRCA contract due to technical faults |date=3 June 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=9 September 2011 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164144/http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |archive-date=3 September 2011 |ref=CITEREFTrimble2011a}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available}} In 2016, Lockheed Martin offered the new F-16 Block 70/72 version to India under the [[Make in India]] program.&lt;ref name=&quot;block70/72&quot;&gt;{{cite news |title=In exclusive deal, India to get 'most advanced' F-16 fighter jets by 2019–20|url=http://m.thehindubusinessline.com/economy/in-exclusive-deal-india-to-get-most-advanced-f16-fighter-jets-by-201920/article8835851.ece|access-date=11 July 2016|newspaper=The Hindu|date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html |title=F-16 Block 70 Under Make in India|website=lockheedmartin.com|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814172356/http://www.lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html|archive-date=14 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2016, the Indian government offered to purchase 200 (potentially up to 300) fighters in a deal worth $13–15bn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |title=Govt offers to buy 200 foreign fighter jets if they are Made in India |access-date=21 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609023740/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |archive-date=9 June 2017}}&lt;/ref&gt; As of 2017, Lockheed Martin has agreed to manufacture F-16 Block 70 fighters in India with the Indian defense firm Tata Advanced Systems Limited. The new production line could be used to build F-16s for India and for exports.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/ |title=Lockheed Martin Agrees to Build F-16 Fighter Jets in India|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=20 June 2017 |access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620172516/https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/|archive-date=20 June 2017|url-status=live|website=The Diplomat |ref=CITEREFGady2017b}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16IQ}}: In September 2010, the [[Defense Security Cooperation Agency]] informed the [[United States Congress]] of a possible Foreign Military Sale of 18 F-16IQ aircraft along with the associated equipment and services to the newly reformed [[Iraqi Air Force]]. The total value of sale was estimated at {{US$|4.2 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Taylor |first1=Charles |last2=Ebner |first2=Paul |title=IRAQ – F-16 AIRCRAFT |date=15 September 2010 |publisher=[[Defense Security Cooperation Agency]] |id=10-23 |access-date=4 February 2011 |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/iraq-f-16-aircraft-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928173307/http://www.dsca.osd.mil/PressReleases/36-b/2010/iraq_10-23.pdf |archive-date=28 September 2010}}&lt;/ref&gt; The Iraqi Air Force purchased those 18 jets in the second half of 2011, then later exercised an option to purchase 18 more for a total of 36 F-16IQs.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Tyler |last=Rogoway |date=2014-05-07 |title=Iraq's F-16s Have A Cool Paint Job But Antiquated Weapons |url=https://jalopnik.com/iraqs-f-16s-have-a-cool-paint-job-but-antiquated-weapon-1573085398 |access-date=2023-05-04 |website=Jalopnik |language=en}}&lt;/ref&gt; {{as of|2021}}, the Iraqi had lost two in accidents.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-01-07 |title=The Iraqi Air Force's F-16 Fleet Is On The Brink Of Collapse Despite Showy Flybys |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/38594/the-iraqi-air-forces-f-16-fleet-is-on-the-brink-of-collapse-despite-showy-flybys |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt; By 2023, the US government reported that these jets were Iraq's most capable airborne platforms with a 66 percent mission-capable rate. Their maintenance was being supported by private contractors. At the same time, Iraq's Russian-made systems were suffering from sanctions imposed in the wake of [[Russian invasion of Ukraine|Russia's invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trevithick |first=Joseph |date=2023-05-03 |title=Iraq's F-16 Fleet Surges In Importance Thanks In Part To War In Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/iraqs-f-16-fleet-surges-in-importance-thanks-in-part-to-war-in-ukraine |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16N}}: The F-16N was an adversary aircraft operated by the [[United States Navy]]. It is based on the standard F-16C/D Block 30, is powered by the General Electric F110-GE-100 engine, and is capable of [[supercruise]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=What it Was Like Flying and Fighting the F-16N Viper, Topgun's Legendary Hotrod|date=9 May 2016 |url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145615/http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|archive-date=18 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The F-16N has a strengthened wing and is capable of carrying an Air Combat Maneuvering Instrumentation (ACMI) pod on the starboard wingtip. Although the single-seat F-16Ns and twin-seat (T)F-16Ns are based on the early-production small-inlet Block 30 F-16C/D airframe, they retain the APG-66 radar of the F-16A/B. In addition, the aircraft's {{nowrap|20 mm}} cannon has been removed, as has the airborne self-protection jammer (ASPJ), and they carry no missiles. Their EW fit consists of an ALR-69 radar warning receiver (RWR) and an ALE-40 chaff/flare dispenser. The F-16Ns and (T)F-16Ns have the standard Air Force tailhook and undercarriage and are not aircraft carrier–capable. Production totaled 26 airframes, of which 22 are single-seat F-16Ns and 4 are twin-seat TF-16Ns. The initial batch of aircraft was in service between 1988 and 1998. At that time, hairline cracks were discovered in several bulkheads, and the Navy did not have the resources to replace them, so the aircraft were eventually retired, with one aircraft sent to the collection of the [[National Naval Aviation Museum]] at [[NAS Pensacola]], Florida, and the remainder placed in storage at [[Davis-Monthan AFB]]. These aircraft were later replaced by embargoed ex-Pakistani F-16s in 2003. The original inventory of F-16Ns was previously operated by adversary squadrons at [[NAS Oceana]], Virginia; [[NAS Key West]], Florida; and the former [[NAS Miramar]], California. The current F-16A/B aircraft are operated by the [[Naval Strike and Air Warfare Center]] at [[NAS Fallon]], Nevada.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html |title=F-16 Versions – (T)F-16N|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232819/http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html|archive-date=17 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnic.navy.mil/Regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc/ |title=Naval Strike and Air Warfare Center|access-date=13 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222307/http://www.cnic.navy.mil/regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc.html|archive-date=23 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1 |title=The US Navy – Fact File: F-16A/B Fighting Falcon Fighter|author=Petty, Dan |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814052614/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}: At the 2012 Singapore Air Show, Lockheed Martin unveiled plans for the new F-16V variant with the V suffix for its Viper nickname. It features an [[AN/APG-83]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a new mission computer and electronic warfare suite, an automated ground collision avoidance system, and various cockpit improvements; this package is an option on current production F-16s and can be retrofitted to most in service F-16s.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/ |title=Singapore: Lockheed Martin announces F-16V development. |publisher=Reed Business Information Limited|access-date=13 September 2014|date=15 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822145007/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/|archive-date=22 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/2015/10/21/lockheeds-new-f-16v-flies-advanced-aesa-radar/74319238/ |title=Lockheed's New F-16V Flies With Advanced AESA Radar |last1=Seligman |first1=Lara |date= 21 October 2015 |website= Defense News |access-date=7 May 2016}}&lt;/ref&gt; First flight took place 21 October 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight |title=First F-16V Developed for Taiwan Requirement Takes Flight|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108233505/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwanese media reported that Taiwan and the U.S. both initially invested in the development of the F-16V.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Salmonsen |first1=Renée |title=Taiwan earns money off Korean fighter jet purchase |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |work=Taiwan News |date=23 February 2018 |access-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607200632/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |archive-date=7 June 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Upgrades to Taiwan's F-16 fleet began in January 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/ |title=Taiwan Begins Upgrade of 144 F-16 Fighter Jets|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=24 January 2017 |work=The Diplomat|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181043/https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/|archive-date=9 January 2018|url-status=live |ref=CITEREFGady2017a}}&lt;/ref&gt; The first country to confirm the purchase of 16 new F-16 Block 70/72 was Bahrain.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/ |title=Bahrain order keeps F-16 production ticking over|date=25 June 2018|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720002739/https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/|archive-date=20 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |title=Lockheed lands first customer for its new F-16 fighter jet |website=The Business Journals |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095555/https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |archive-date=8 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Greece]] announced the upgrade of 84 F-16C/D Block 52+ and Block 52+ Advanced (Block 52M) to the latest V (Block 70/72) variant in October 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration/ |title=Government of Greece – Upgrade of F-16 Aircraft to F-16 Block V Configuration |publisher=Defence Security Cooperation Agency |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084934/https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |title=F-16V for the Hellenic Air Force |website=Lockheed Martin |date=2 March 2018 |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084925/https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Slovakia announced on 11 July 2018 that it intends to purchase 14 F-16 Block 70/72 aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |title=Slovakia to purchase 14 Lockheed Martin F-16s |date=12 July 2018 |first=Reim |last=Garrett |website=FlightGlobal |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713205639/https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |archive-date=13 July 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |title=With F-16 buy, Slovakia 'cutting off' Russian hardware |last=Gould |first=Joe |date=18 November 2018 |website=Defense News |language=en-US |access-date=17 January 2019 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181120160527/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin has redesignated the F-16V Block 70 as the &quot;F-21&quot; in its offering for India's fighter requirement.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/ |title = AERO INDIA: F16V rechristened 'F-21' for New Delhi fighter deal|date = 20 February 2019|access-date = 23 February 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190221224144/https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/|archive-date = 21 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwan's [[Republic of China Air Force]] announced on 19 March 2019 that it formally requested the purchase of an additional 66 F-16V fighters.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |title=Pressured by China's Military Updates, Taiwan Asks US for More Weapons |date=22 March 2019 |access-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407235541/https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Donald Trump|Trump]] administration approved the sale on 20 August 2019.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-date=2 January 2022 |url-access=limited |url-status=live |title=Trump Administration Approves F-16 Fighter Jet Sales to Taiwan|last=Wong|first=Edward |date=16 August 2019 |work=The New York Times|access-date=19 August 2019 |language=en-US |issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |title=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States (TECRO) – F-16C/D Block 70 Aircraft and Related Equipment and Support |website=dsca.mil |access-date=21 August 2019 |archive-date=26 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826201111/https://dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 14 August 2020, Lockheed Martin was awarded a [[United States dollar|US$]]62&amp;nbsp;billion contract by the US DoD&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931// |title=Contracts For Aug. 14, 2020 AIR FORCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815133519/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931/ |archive-date=15 August 2020 |url-status=dead |access-date=19 August 2020}}&lt;/ref&gt; that includes 66 new F-16s at US$8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=8000000000|start_year=2020}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) for Taiwan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=66 new fighter jets to arrive in Taiwan by 2026|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|website=[[Taiwan News]]|date=12 November 2019|access-date=7 October 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919125520/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:QF-16.JPG|thumb|USAF QF-16A, on its first unmanned test flight, over the Gulf of Mexico]]
; {{visible anchor|QF-16}}: In September 2013, [[Boeing]] and the U.S. Air Force tested an unmanned F-16, with two US Air Force pilots controlling the airplane from the ground as it flew from [[Tyndall Air Force Base|Tyndall AFB]] over the [[Gulf of Mexico]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx |title= Forget drones – F-16 makes unmanned flight|publisher= 3 news|access-date= 13 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20131104021338/http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx|archive-date= 4 November 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place/ |title= First unmanned QF-16 flight takes place |date= 24 September 2013 |publisher= AF |access-date= 13 September 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140915031154/http://www.af.mil/News/ArticleDisplay/tabid/223/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place.aspx |archive-date= 15 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page |title=Boeing|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101012154/http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Related developments===
;[[Vought Model 1600]]: Proposed naval variant
;[[General Dynamics F-16XL]]: 1980s technology demonstrator
;[[General Dynamics NF-16D VISTA]]: 1990s experimental fighter
;[[Mitsubishi F-2]]: 1990s Japanese multirole fighter based on the F-16
{{clear}}

==Operators==
[[File:F-16 Operators.svg|alt=World map showing F-16 operators. Current operators are the US, Venezuela, Chile, Portugal, Morocco, The Netherlands, Belgium, Poland, Romania, Ukraine, Greece, Turkey, Iraq, Israel, Jordan, Egypt, Bahrain, the UAE, Oman, Pakistan, Thailand, Indonesia, South Korea, Taiwan and Argentina. Former operators are Norway and Italy. Future operators are Slovakia, and Bulgaria.|thumb|Operators: {{legend|#0B60D4|Current}}
{{legend|#DC0023|Former}}
{{legend|#333333|Future}}]]
[[File:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|thumb|F-16C Block 52 of the [[Hellenic Air Force]] with conformal fuel tanks and Advanced [[Identification friend or foe|IFF]] (AIFF)]]
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

As of 2024, there were 2,145 F-16s in active service around the world.&lt;ref name=&quot;Lock Ready&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |title=Lockheed Martin F-16 Is Ready for the Future As The World's Most Advanced 4th Generation Fighter |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815135515/http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |archive-date=15 August 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Jowi |date=2024-06-29 |title=How Many Fighter Jets Does Ukraine Have: What Kind Are They? |url=https://www.slashgear.com/1608075/how-many-fighter-jets-ukraine-what-kind/ |access-date=2024-07-02 |website=SlashGear |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

{{colbegin|colwidth=20em}}
*{{ARG}}
*{{BHR}} - [[Royal Bahraini Air Force]] operates 16 single-seat F-16C Block 40s and 4 dual-seat F-16D Block 40s.&lt;ref name=&quot;Bahrain’s first F-16C/D Block 70s delivery&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://www.key.aero/article/bahrains-first-f-16cd-block-70s-delivery |title=Bahrain's first F-16C/D Block 70s delivery |website=Key.Aero |publisher=Key Publishing |date=2023-03-13 |access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;
*{{BEL}}
*{{CHI}}
&lt;!-- *{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croatia to Buy F-16 Jets from Israel in a $500M Deal |url=http://www.israeldefense.co.il/en/node/33654 |website=israeldefense.co.il |publisher=IsraelDefense |access-date=3 August 2018 |language=en |date=29 March 2018}}&lt;/ref&gt; --&gt;
*{{EGY}}
*{{GRE}}
*{{IDN}}
*{{IRQ}}
*{{ISR}}
*{{JOR}} - [[Royal Jordanian Air Force]] operates 44 F-16AM Block 20 MLU and 15-18 F-16BM Block 20 MLU.
*{{OMA}}
*{{PAK}}
*{{POR}}
*{{ROM}}
*{{SGP}}
*{{SVK}}&lt;!-- On 12 December 2018, the contract to acquire 14 F-16 Block 70/72s was officially signed by Slovakian Minister of Defense Peter Gajdos. Deliveries are scheduled to start in 2022. --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Slovakia's Government approves purchase of US F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |website=Air Force Technology |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214181616/https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |archive-date=14 December 2018 |date=14 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Slovakia inks deal to buy 14 F-16s from US Lockheed Martin |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212174718/https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |archive-date=12 December 2018 |location=Bratislava, Slovakia |date=12 December 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*{{KOR}}
*{{THA}}
*{{TUR}}
*{{UKR}}
*{{UAE}}
*{{USA}}
*{{VEN}}
{{Colend}}&lt;!-- Further details covered in [[F-16 Fighting Falcon operators]]. --&gt;

===Former operators===
*{{DEN}} – [[Royal Danish Air Force]] sold 24 F-16s to [[Argentine Air Force]] in 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McNeil |first=Harry |date=2024-03-27 |title=Denmark strikes deal to offload 24 F-16 fighter jets to Argentina |url=https://www.airforce-technology.com/news/denmark-strikes-deal-to-offload-24-f-16-fighter-jets-to-argentina/ |access-date=2024-06-07 |website=Airforce Technology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 19 F-16s donated to [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newsweek.com/denmark-f-16-ukraine-fleet-decommissioned-1892643|title=NATO Ally Confirms F-16 to Ukraine as 'Entire Fleet' Decommissioned|work=[[Newsweek]]|first=Daniel|last=Orton|date=22 April 2024|access-date=6 June 2024}}&lt;/ref&gt;
*{{ITA}} – [[Italian Air Force]] used up to 30 F-16As and 4 F-16Bs of the Block 15 ADF variant, leased from the [[United States Air Force]], from 2003 to 2012.&lt;ref&gt;Shamim, Asif. [http://www.f-16.net/news_article4581.html &quot;Italian F-16 'Peace Caesar' program comes to an end.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120603043901/http://www.f-16.net/news_article4581.html |date=3 June 2012}} F-16.net, 24 May 2012.&lt;/ref&gt;
*{{MOR}} - The [[Royal Moroccan Air Force]] is converting its 23 F-16C/D Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal |url=https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260113103148/https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |url-status=live |website=7news Morocco |date=2025-04-05 |archive-date=2026-01-13 |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |title=Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations |website=The Aviationist |date=May 8, 2014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250915070431/https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |archive-date=September 15, 2025 |url-status=live |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines&quot;&gt;{{cite web|title=Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |website=defenceWeb |date=2025-02-06 |access-date=2025-02-26 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250206141633/https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |archive-date=2025-02-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract&quot;&gt;{{cite web |last=Assahifa Staff |first= |date=February 13, 2024 |title=Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract |url=https://www.assahifa.com/english/morocco/washington-selects-morocco-in-304-million-f-16-radar-support-contract/ |website=Assahifa English |access-date=26 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*{{NLD}} – [[Royal Netherlands Air and Space Force]] originally bought 213 aircraft. Later sold six F-16s to [[Royal Jordanian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruitenberg |first=Rudy |date=2024-02-05 |title=Netherlands halts F-16 sale to US firm, will send to Ukraine instead |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2024/02/05/netherlands-halts-f-16-sale-to-us-firm-will-send-to-ukraine-instead/ |access-date=2024-06-07 |website=Defense News |language=en}}&lt;/ref&gt; and 36 F-16s to [[Chilean Air Force]] in 2005.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=F-16.net - The ultimate F-16, F-35 and F-22 reference |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article8.html#:~:text=Introduction,them%20upgraded%20to%20MLU%20standard. |access-date=2024-06-07 |website= f-16.net}}&lt;/ref&gt; Donating the rest of the fleet of 42 aircraft to Ukraine in 2024.&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot; /&gt;{{Update inline|date=May 2025}}
*{{NOR}} – [[Royal Norwegian Air Force]] (RNoAF) on 6 January 2022, Norway announced that all F-16s had been retired and replaced with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|title=Norway retires F-16 as F-35 takes on national air defence |date=7 January 2022 |access-date=5 February 2022|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423025630/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The RNoAF sold 32 of their F-16s to [[Romanian Air Force]], with the remaining operational aircraft being donated to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs F-16-contract with Romania |date=4 November 2022 |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-har-inngatt-kontrakt-om-salg-av-f-16-jagerfly-til-romania/id2945901/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs €388m deal with Romania to sell 32 F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/norway-deal-romania-32-f16/ |website=Airforce-technology|date=7 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NRK2023-08-24 &gt;{{cite news |last1=Ulvin |first1=Philippe Bédos |last2=Sandven |first2=Synne Malen |last3=Kruse |first3=Jan Espen |last4=Uleberg |first4=Ingrid |date=2023-08-24 |title=Zelenskyj vil ha fredssamtaler i Norge |trans-title=Zelenskyj wants peace talks in Norway |url=https://www.nrk.no/urix/norge-gir-f-16-jagerfly_-_-en-historisk-avgjorelse-1.16527948 |language=NO |work=[[NRK]] |location=[[Kyiv]]/[[Oslo]] |access-date=2023-08-24}}&lt;/ref&gt;
*{{POL}} - The [[Polish Air Force]] is converting its 48 Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet&quot;&gt;{{cite web |last=Lockheed Martin |title=Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet |url=https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |date=August 14, 2025 |website=Lockheed Martin Newsroom |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20251204172611/https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |archive-date=December 4, 2025 |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;
*{{ROC}}: The [[Republic of China Air Force]] has successfully completed the conversion of its existing 139 F-16s into the improved F-16V (Viper) version.&lt;ref name=&quot;Taiwan’s Final Upgraded F-16V Completes Test Flights&quot;&gt;{{cite web |last=Newdick |first=Thomas |url=https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |title=Taiwan's Final Upgraded F-16V Completes Test Flights |website=The War Zone |date=December 6, 2023 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260204003223/https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |archive-date=February 4, 2026 |access-date=5 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lockheed Martin Unveils Taiwan’s First Newly Built F-16 Block 70&quot;&gt;{{cite web |last=D'Urso |first=Stefano |title=Lockheed Martin Unveils Taiwan's First Newly Built F-16 Block 70 |url=https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |website=The Aviationist |date=April 1, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225172015/https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF&quot;&gt;{{cite web |title=Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225120504/https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |website=F-16.net |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==Notable accidents and incidents==
{{see also|United States Air Force Thunderbirds#Accidents}}
[[File:2003 Thunderbirds Mountain Home airshow crash ejection.jpg|thumb|thumbtime=2|A [[U.S. Air Force Thunderbirds]] pilot ejects from the F-16 just before impact at an air show in September 2003 at [[Mountain Home Air Force Base]]]]
&lt;!-- This section is only for notable aviation incidents and accidents. --&gt;

The F-16 has been involved in over 670 hull-loss accidents as of January 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=F16 |title=Aviation Safety Network &gt; ASN Aviation Safety WikiBase &gt; ASN Aviation Safety Database results |first=Harro |last=Ranter |work=aviation-safety.net |access-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809185648/https://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=f16 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents/ |title=F-16 Mishaps &amp; Accident Reports |work=f-16.net |access-date=28 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618103758/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents |archive-date=18 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 1975, while practicing a 9-''g'' aerial display maneuver with the second YF-16 (tail number ''72-1568'') at [[Fort Worth, Texas]], prior to being sent to the [[Paris Air Show]], one of the main landing gears jammed. The test pilot, Neil Anderson, had to perform an emergency gear-up landing and chose to do so in the grass, hoping to minimize damage and avoid injuring any observers. The aircraft was only slightly damaged, but because of the mishap, the first prototype was sent to the Paris Air Show in its place.&lt;ref&gt;{{YouTube|9Djjmw6l3-4|&quot;YF16 in Belly landing&quot;}}. Retrieved 24 March 2011.&lt;/ref&gt;
*On 15 November 1982, while on a training flight outside [[Kunsan Air Base]] in South Korea, USAF Captain Ted Harduvel died when he crashed inverted into a mountain ridge. In 1985, Harduvel's widow filed a lawsuit against General Dynamics claiming an electrical malfunction, not pilot error, as the cause; a jury awarded the plaintiff {{nowrap|$3.4 million}} in damages. However, in 1989, the U.S. Court of Appeals ruled the contractor had immunity to lawsuits, overturning the previous judgment. The court remanded the case to the trial court &quot;for entry of judgment in favor of General Dynamics&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |title=United States Court of Appeals, Eleventh Circuit. – 878 F.2d 1311. |work=Justia Law |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202133227/http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The accident and subsequent trial was the subject of the 1992 film ''[[Afterburn (1992 film)|Afterburn]]''.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Schindehette |first1=Susan |editor-last1=Sider |editor-first1=Don |title=Pilot Error? An Angry Widow Rejects That Judgment |date=1 June 1992 |magazine=[[People (magazine)|People]] |publisher=[[Time Inc.]] |volume=37 |number=21 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508190016/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |archive-date=8 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tucker |first1=Ken |title=Afterburn Review |date=29 May 1992 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808042905/http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |archive-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt;
*On 23 March 1994, during a joint Army-Air Force exercise at [[Pope AFB]], North Carolina, F-16D (AF Serial No. 88-0171) of the [[23d Wing|23d Fighter Wing]] / [[74th Fighter Squadron]] was simulating an engine-out approach when it collided with a USAF C-130E. Both F-16 crew members ejected, but their aircraft, on full afterburner, continued on an arc towards Green Ramp and struck a USAF [[C-141]] that was being boarded by US Army paratroopers. This accident resulted in 24 fatalities and at least 100 others injured.&lt;ref name=&quot;Fay Observer&quot;&gt;{{cite web |last1=Brooks |first1=Drew |title=Fort Bragg Report: Green Ramp Disaster anniversary was March 23 |url=http://www.fayobserver.com/blogs/news/fort_bragg_report/fort-bragg-report-green-ramp-disaster-anniversary-was-march/article_535c6a22-cf68-11e4-a8be-d7909da5a604.html |website=Fay Observer |access-date=12 January 2017}}&lt;/ref&gt; It has since been known as the &quot;[[Green Ramp disaster]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |title=23 March 1994 crash |author=Harro Ranter |date=23 March 1994 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172548/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |archive-date=3 November 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 15 September 2003, a [[United States Air Force Thunderbirds]] F-16C crashed during an air show at [[Mountain Home AFB]], Idaho. Captain Christopher Stricklin attempted a &quot;[[split S]]&quot; maneuver based on an incorrect mean-sea-level altitude of the airfield. Climbing to only {{convert|1670|ft|m|abbr=on}} above ground level instead of {{convert|2500|ft|m|abbr=on}}, Stricklin had insufficient altitude to complete the maneuver, but was able to guide the aircraft away from spectators and ejected less than one second before impact. Stricklin survived with only minor injuries; the aircraft was destroyed. USAF procedure for demonstration &quot;Split-S&quot; maneuvers was changed, requiring both pilots and controllers to use above-ground-level (AGL) altitudes.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gladman |first1=Paul |title=Thunderbirds Lockheed Martin F-16 Ejection |date=3 October 2008 |publisher=FlightGlobal |url=http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061837/http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |archive-date=13 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/138537/thunderbird-crashes-at-air-show/ |title=Thunderbird crashes at air show |publisher=[[US Air Force]] |date=15 September 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060214024752/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123006413 |archive-date= 14 February 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Entry covers the accident and is long enough as is. --&gt;
*On 26 January 2015, a Greek F-16D [[2015 Los Llanos Air Base crash|crashed]] while performing a NATO training exercise in [[Albacete]], Spain. Both crew members and nine French soldiers on the ground died when it crashed in the flight line, destroying or damaging two Italian [[AMX International AMX|AMX]]s, two French [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha jets]], and one French [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]].&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Greek fighter-jet crash in Spain leaves at least 10 dead |date=26 January 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118045430/https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |archive-date=18 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |publisher=[[Le Monde]] |title=Onze morts dont neuf Français lors du crash d'un avion de chasse en Espagne |date=28 January 2015 |language=fr |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128025205/http://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |archive-date=28 January 2015 |via=[[Agence France-Presse|AFP]]}}&lt;/ref&gt; Investigations suggested that the accident was due to an erroneous rudder setting that was caused by loose papers in the cockpit.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=González |first1=Miguel |title=Loose papers in cockpit likely cause of F-16 crash at NATO base in Albacete |date=29 July 2015 |publisher=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407145423/https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |archive-date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;
*On 7 July 2015, an F-16CJ [[2015 Moncks Corner mid-air collision|collided]] with a [[Cessna 150M]] over Moncks Corner, South Carolina, U.S. The pilot of the F-16 ejected safely, but both people in the Cessna were killed.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pager |first1=Tyler |title=2 killed when F-16, Cessna collide in midair over S.C. |date=8 July 2015 |publisher=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203040/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |archive-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* On 11 October 2018, an F-16 MLU from the [[2nd Tactical Wing]] of the [[Belgian Air Component]], on the apron at [[Florennes Air Base|Florennes Air Station]], was hit by a gun burst from a nearby F-16, whose cannon was fired inadvertently during maintenance. The aircraft caught fire and was burned to the ground, while two other F-16s were damaged and two maintenance personnel were treated for aural trauma.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A Florennes, un F-16 a bien été détruit par un tir accidentel: &quot;L'explosion a été provoquée par un tir de canon&quot; |publisher=RTL Info |via=[[Belga (news agency)|Belga]] |date=7 November 2018 |url=https://www.rtl.be/actu/florennes-un-f-16-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-lexplosion-ete/2018-11-07/article/161584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424053336/https://www.rtl.be/info/belgique/faits-divers/a-florennes-un-f-16-a-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-l-explosion-a-ete-provoquee-par-un-tir-de-canon--1075310.aspx |archive-date=24 April 2021}}&lt;/ref&gt;
* On 11 March 2020, a Pakistani F-16AM (Serial No. 92730) of the [[No. 9 Squadron (Pakistan Air Force)]] crashed in the [[Shakarparian]] area of [[Islamabad]] during rehearsals for the [[Pakistan Day Parade]]. The plane crashed when the F-16 was executing an aerobatic loop. As a result, the pilot of the F-16, [[Wing Commander]] [[Noman Akram]], who was also the Commanding Officer of the No. 9 Squadron &quot;Griffins&quot;, lost his life. A board of inquiry ordered by the [[Pakistan Air Force]] later revealed that the pilot had every chance to eject but opted not to and tried his best to save the aircraft and avoid civilian casualties on the ground. Videos taken by locals on the ground show his F-16AM crashing into some woods. He was hailed a hero by Pakistanis while also gaining some attention internationally.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |title=Pakistan pays tribute to Wing Commander Noman Akram on his first martyrdom anniversary |date=11 March 2021 |access-date=26 March 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417034152/https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* On 6 May 2023, a U.S. Air Force F-16C of the [[8th Fighter Wing]] crashed in a field near Osan Air Base in South Korea during a daytime training sortie. The pilot safely ejected from the aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2023/05/08/air-force-pilot-ejects-f-16-crashes-south-korea.html |title=Air Force Pilot Ejects as F-16 Crashes in South Korea |date=8 May 2023}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=October 2023}}
*On 20 March 2024, an F-16 operated by the Hellenic Air Force crashed into the sea, close to the island of Psathoura in the northern Aegean Sea. The pilot ejected from the aircraft and was later rescued.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1234446/greek-fighter-jet-crashes-into-sea-pilot-believed-to-have-survived/ |title=Greek fighter jet crahsed into sea|date=20 March 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 30 April 2024, an Air Force General Dynamics F-16 crashed outside Holloman Air Force Base, located near Alamogordo in New Mexico. The pilot ejected safely before impact.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.twz.com/news-features/f-16-crashes-near-holloman-air-force-base-in-new-mexico/ |title=F-16 Crashes Near Holloman Air Force Base In New Mexico |date=30 April 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 2024, an F-16C of the [[Republic of Singapore Air Force]] crashed during takeoff within [[Tengah Air Base]]. The pilot successfully ejected from the aircraft without major injuries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/rsaf-f16-crash-tengah-airbase-singapore-air-force-4320751|title=RSAF F-16 jet crashes at Tengah Air Base; pilot hospitalised with no major injuries|website=CNA}}&lt;/ref&gt; The cause was later identified to be from the malfunction of two of the three primary pitch rate gyroscopes on the aircraft. This was noted to be a &quot;rare occurrence&quot; by [[Lockheed Martin]] due to the concurrent failure of the two independent pitch rate gyroscopes giving similar inputs which caused the digital flight control computer to reject inputs from the correctly functioning pitch rate gyroscope and the backup pitch rate gyroscope when it was activated by the rejection of a primary pitch rate gyroscope.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 Jun 2023 |title=Final Update on the RSAF's F-16 Crash at Tengah Air Base |url=https://www.mindef.gov.sg/rsaf/news-and-publications/news/final-update-on-the-rsaf's-f-16-crash-at-tengah-air-base}}&lt;/ref&gt;
*On 28 August 2025, a [[Polish Air Force]] F-16C Block 52+, from the Tiger Demo Team, crashed in Poland, while practicing for the Radom Airshow. The pilot did not survive the accident and the airshow was cancelled.&lt;ref&gt;https://www.nettavisen.no/nyheter/jagerfly-styrtet-under-flyshow-i-polen/s/5-95-2590673. Nettavisen.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.vg.no/video/340326/her-styrter-jagerflyet VG.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Section is only for [[aviation accidents and incidents]]. Entries need to be notable per [[WP:WikiProject Aircraft/page content#Accidents and incidents]] and [[WP:AIRCRASH]]. --&gt;

==Aircraft on display==
{{main|List of displayed General Dynamics F-16 Fighting Falcons}}

As newer variants have entered service, many examples of older F-16 models have been preserved for display worldwide, particularly in Europe and the United States.

==Specifications (F-16C Block 50 and 52)==
[[File:GENERAL DYNAMICS F-16 FIGHTING FALCON.svg|thumb|3-view drawing of an F-16]]
[[File:F16 vertical climb.png|thumb|The underside of an F-16 during a vertical climb]]
[[File:Lockheed F-16C USAF 92-3894 PACAF F-16 Demo Team RJNK.jpg|thumb|F-16 in afterburner]]
[[File:B61 in Weapons Storage and Security System.jpg|thumb|[[Weapons Storage and Security System]] vault in raised position holding a [[B61 nuclear bomb]], adjacent to an F-16. The vault is within a [[Protective Aircraft Shelter]].]]
[[File:Israeli F-16s at Red Flag.jpg|thumb|An Israeli F-16I Block 52 with conformal fuel tanks (CFTs), [[electronic countermeasure]]s, and other external stores during a [[Red Flag (United States Air Force)|Red Flag]] exercise at [[Nellis AFB]], Nevada]]
[[File:01.06 總統春節勗勉「空軍第四聯隊」暨與重要幹部及官兵代表會餐 (52609493192).jpg|thumb|A view of an AGM-84 Harpoon air-to-surface anti-ship missile fixed under the wing of an F-16 of the [[Republic of China Air Force]]]]
[[File:U.S. Air Force F-16 Operation Epic Fury.jpg|thumb|F-16 armed with [[AGM-88]] HARMs, [[AIM-9X]] Sidewinders, and [[AIM-120]] AMRAAMs during [[Operation Epic Fury]]]]

{{Aircraft specs
|ref=USAF sheet,&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; International Directory of Military Aircraft,&lt;ref name=Frawley_Military/&gt; [[Aircraft flight manual|Flight Manual]] for F-16C/D Block 50/52+&lt;ref name=HAF&gt;{{cite web |title=Hellenic Air Force F-16C/D Flight Manuals |entry= |date=15 June 2003 |id=GR1F-16CJ-1 |url=https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023073953/https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |archive-date=23 October 2021}}&lt;/ref&gt;
|prime units?=kts
&lt;!-- General characteristics
--&gt;
|genhide=
|crew= 1
|length ft=49
|length in=5
|length note=
|span ft=32
|span in=8
|span note=
|height ft=16
|height in=
|height note=
|wing area sqft=300
|wing area note=
|aspect ratio=&lt;!-- sailplanes --&gt;
|airfoil=[[NACA airfoil|NACA 64A204]]&lt;ref name=&quot;Selig&quot;&gt;{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326174850/https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |archive-date=26 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|empty weight lb=18900
|empty weight note=
|gross weight lb=26500
|gross weight note=
|max takeoff weight lb=42300
|max takeoff weight note=
|fuel capacity={{convert|7000|lb|kg}} internal
|more general=
&lt;!-- Powerplant
--&gt;
|eng1 number=1
|eng1 name=[[General Electric F110#F110-GE-129|General Electric F110-GE-129]] for Block 50 aircraft
|eng1 type=
|eng1 kw=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 hp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 shp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 kn=&lt;!-- jet/rocket engines --&gt;
|eng1 lbf=17155
|eng1 kn-ab=&lt;!-- afterburners --&gt;
|eng1 lbf-ab=29500
|eng1 note=
|power original=
|thrust original=
|more power=&lt;br/&gt;(1 × [[Pratt &amp; Whitney F100#F100-PW-229|Pratt &amp; Whitney F100-PW-229]] for Block 52 aircraft, {{cvt|17800|lbf|kN}} thrust dry and {{cvt|29160|lbf|kN}} with afterburner.)
&lt;!-- Performance
--&gt;
|perfhide=

|max speed kts=
|max speed note=
|max speed mach=2.05, {{cvt|1176|kn|mph km/h|0}} at 40,000 feet, clean&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
**Mach 1.2, {{cvt|800|kn|mph km/h|0}} at sea level&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
|cruise speed kts=504
|cruise speed note=
|stall speed kts=
|stall speed note=
|never exceed speed kts=
|never exceed speed note=
|minimum control speed kts=
|minimum control speed note=
|range nmi=
|range note=
|combat range nmi=295
|combat range note=on a hi-lo-hi mission with 4 × {{cvt|1000|lb|0}} bombs
|ferry range nmi=2277
|ferry range note= with three [[drop tank]]s
|endurance=&lt;!-- if range unknown --&gt;
|ceiling ft=50000
|ceiling note=
|g limits=+9
|roll rate=324°/s&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |title=SEMPER VIPER! |publisher=Lockheed Martin |access-date=1 August 2015 |archive-date=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403001245/http://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|wing loading lb/sqft=88.3
|wing loading note=
|fuel consumption lb/mi=
|power/mass=
|thrust/weight=1.095 (1.24 with loaded weight &amp; 50% internal fuel){{#tag:ref|Thrust (28,600 lb) / Loaded weight with 50% internal fuel (23,000 lb)|group=N}}
|more performance=
&lt;!-- Armament
--&gt;
|guns=1 × [[20 mm caliber|20 mm (0.787 in)]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan]] [[Rotary cannon#M61 Vulcan and other designs|6-barrel rotary cannon]], 500 rounds
|hardpoints= 2 × wing-tip air-to-air missile launch rails, 6 × under-wing, and 3 × under-fuselage pylon (2 of 3 for sensors) stations
|hardpoint capacity=up to {{convert|17000|lb|kg|abbr=on}} of stores
|rockets=&lt;nowiki /&gt;
**4 × LAU-61/LAU-68 rocket pods (each with 19/7 × [[Hydra 70]] mm/[[APKWS]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |title=U.S. Air Force Deploys APKWS Laser-Guided Rockets on F-16s |date=8 June 2016 |website=baesystems.com |publisher=BAE |access-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611120557/http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |archive-date=11 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; rockets, respectively)
**4 × LAU-5003 rocket pods (each with 19 × [[CRV7]] 70 mm rockets)
**4 × LAU-10 rocket pods (each with 4 × [[Zuni (rocket)|Zuni]] 127 mm rockets)
|missiles=&lt;nowiki /&gt;
** [[Air-to-air missile]]s:
***6 × [[AIM-9 Sidewinder]]
***6 × [[AIM-120 AMRAAM]]
***6 × [[IRIS-T]]
***6 × [[Python (missile)|Python-4]]
***6 × [[Python (missile)|Python-5]]
***2 × [[AIM-7 Sparrow]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marvineng.com/product/aim-7-sparrow-pylon/|title=AIM-7 Sparrow Pylon – Marvin Engineering Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Iddon |first1=Paul |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2023/08/08/provision-of-aim-120-missiles-would-greatly-enhance-iraqs-f-16s/?sh=7e39770e40c2 |title=Provision of AIM-120 Missiles Would Greatly Enhance Iraq's F-16s |website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; and 4 × [[AIM-9 Sidewinder]]
** [[Air-to-surface missile]]s:
***6 × [[AGM-65 Maverick]]
***2 × [[AGM-88 HARM]]
*** [[AGM-158 JASSM]] (JASSM)
** [[Anti-ship missile]]s:
***2 × [[Harpoon (missile)|AGM-84 Harpoon]]
***4 × [[Penguin missile|AGM-119 Penguin]]
*** [[Joint Strike Missile]] (to be integrated)
|bombs=&lt;nowiki /&gt;
**8 × [[CBU-87 Combined Effects Munition]]
**8 × [[GATOR mine system|CBU-89 Gator mine]]
**8 × [[CBU-97 Sensor Fuzed Weapon]]
**4 × [[Mark 84 bomb|Mark 84]] general-purpose bombs
**8 × [[Mark 83 bomb|Mark 83]] GP bombs
**12 × [[Mark 82 bomb|Mark 82]] GP bombs
**8 × [[GBU-39 SDB|GBU-39 Small Diameter Bomb]] (SDB)
**4 × [[GBU-10 Paveway II]]
**6 × [[GBU-12 Paveway II]]
**4 × [[GBU-24 Paveway III]]
**4 × [[GBU-27 Paveway III]]
**4 × [[Joint Direct Attack Munition]] (JDAM) series
**4 × [[AGM-154 Joint Standoff Weapon]] (JSOW)
** [[Wind Corrected Munitions Dispenser]] (WCMD)
** [[B61 nuclear bomb]]
** [[B83 nuclear bomb]]
*'''Others:'''
**[[ADM-160 MALD]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=ADM-160 MALD |url=https://www.airandspaceforces.com/weapons-platforms/adm-160-mald/ |website=airandspaceforces.com |access-date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt;
**SUU-42A/A [[Flare (countermeasure)|flares/infrared decoys]] dispenser pod and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] pod ''or''
**AN/ALQ-131 &amp; AN/ALQ-184 [[electronic countermeasures|ECM]] pods on centerline ''or''
** [[LANTIRN]], [[Lockheed Martin Sniper XR]] &amp; [[Litening]] targeting pods ''or''
** [[AN/ASQ-213 HARM targeting system]] (HTS) Pod (typically configured on station 5L with Sniper XR pod on station 5R) ''or''
**Up to 3 × 300/330/370/600 US [[gallon]] (1,135, 1,250, 1,400, 2,270 L) ''[[Sargent Fletcher]]'' [[drop tank]]s for ferry flight/extended range/loitering time ''or''
**UTC Aerospace DB-110 long range EO/IR sensor pod on centerline
&lt;!-- Avionics --&gt;
|avionics=
* [[AN/APG-68]] radar
* AN/ALR-56M radar warning receiver, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALR-69A(V)
* AN/ALQ-213 electronic warfare suite, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALQ-257
* [[MIL-STD-1553]] bus&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |title=MIL-STD-1553 Avionics Bus Description. Military Standard |publisher=Interfacebus.com |access-date=24 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111637/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |archive-date=19 October 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}
&lt;!--==Notable appearances in media== --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;
&lt;!-- Please READ [[Wikipedia:WikiProject Aircraft/page content]] and [[Wikipedia:WikiProject Military history#Popular culture]] before adding any &quot;Popular culture&quot; items.

Please do not add the many minor appearances of the aircraft. This section is only for major cultural appearances where the aircraft plays a MAJOR part in the story line, or has an &quot;especially notable&quot; role in what is listed. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. Random cruft, including ALL Ace Combat, Battlefield, and Metal Gear Solid appearances, and ALL anime/fiction lookalike speculation, WILL BE removed.

If your item has been removed, please discuss it on the talk page FIRST. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. If a consensus is reached to include your item, a regular editor of this page will add it back. Thank you for your cooperation. --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;

==See also==
{{Portal|Aviation}}
{{aircontent
|see also=&lt;!-- other related articles that have not already linked: --&gt;
* {{section link|Aircraft in fiction#F-16 Fighting Falcon}}
* [[Fourth-generation fighter]]
* [[Green Ramp disaster]]
* [[David S. Lewis]] (General Dynamics' CEO during formative period for F-16)
* [[RSAF Black Knights]] – F-16 Aerobatic Team
|related=&lt;!-- designs which were developed into or from this aircraft: --&gt;
* [[Vought Model 1600]]
* [[General Dynamics F-16XL]]
* [[General Dynamics X-62 VISTA]]
* [[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]
* [[KAI T-50 Golden Eagle]]
* [[Mitsubishi F-2]]
|similar aircraft=&lt;!-- aircraft that are of similar Role, Era, and Capability this design --&gt;
* [[Chengdu J-10]]
* [[Dassault Mirage 2000]]
* [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]
* [[Mikoyan MiG-29]]
*[[HAL Tejas]]
* [[PAC/CAC JF-17 Thunder]]
* [[Saab JAS 39 Gripen]]
|lists=&lt;!-- relevant lists that this aircraft appears in: --&gt;
* [[List of active United States military aircraft]]
* [[List of fighter aircraft]]
* [[List of military electronics of the United States]]
}}

==References==
===Notes===
{{Reflist|group=N}}

===Citations===
{{Reflist}}

===Bibliography===
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Aleshire |first1=Peter |date=2004 |title=The Eye of the Viper: The Making of an F-16 Pilot |edition=Illustrated |publisher=[[The Lyons Press]] |location=[[Guilford, Connecticut|Guilford, CT]] |isbn=9781599217222}}
* {{cite book |last1=Aronstein |first1=David C. |last2=Piccirillo |first2=Albert C. |date=1996 |title=The Lightweight Fighter Program: A Successful Approach to Fighter Technology Transition |publisher=[[American Institute of Aeronautics and Astronautics]] |location=[[Reston, Virginia|Reston, VA]] |doi=10.2514/4.868047 |isbn=9781563471933}}
* {{cite book |last1=Coram |first1=Robert |date=2002 |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |publisher=[[Little, Brown and Company]] |isbn=9780759527775}}
* {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |date=2003 |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=Airlife |location=[[Shrewsbury|Shrewsbury, England]] |isbn=9781840373998 |ol=8915445M}}
* {{cite book |last1=Droste |first1=Carl S. |last2=Walker |first2=James E. |date=1980 |title=The General Dynamics Case Study on the F-16 Fly-by-Wire Flight Control System |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |isbn=9781563473074 |doi=10.2514/4.867873}}
* {{cite book |editor-last1=Eden |editor-first1=Paul |date=2004 |title=The Encyclopedia of Modern Military Aircraft |location=[[London]] |publisher=Amber Books |isbn=9781904687085 |ol=8772911M |ref={{harvid|Eden et al|2004}}}}
* {{cite book |last1=Frawley |first1=Gerard |date=2002 |title=The International Directory of Military Aircraft 2002/03 |edition=Rev. 4th |publisher=Aerospace Publications Pty Ltd |location=[[Fyshwick, Australian Capital Territory|Fyshwick, ACT]] |isbn=9781875671557 |ol=8656312M}}
* {{cite book |last1=Hampton |first1=Dan |date=2012 |title=Viper Pilot: A Memoir of Air Combat |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=9780062130358}}
* {{cite book |last1=Hoh |first1=Roger H. |last2=Mitchell |first2=David G. |date=September 1983 |title=Flying Qualities of Relaxed Static Stability Aircraft – Volume I: Flying Qualities Airworthiness Assessment and Flight Testing of Augmented Aircraft. |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA128758 |publisher=Federal Aviation Administration |id=ADA128758 |access-date=16 June 2008}}
* {{cite book |last1=Jenkins |first1=Dennis R. |date=2000 |title=F/A-18 Hornet: A Navy Success Story |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |location=[[New York City|New York]] |isbn=9780071346962}}
* {{cite book |last1=Peacock |first1=Lindsay |date=1997 |title=On Falcon Wings: The F-16 Story |publisher=[[RAF Benevolent Fund|Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises]] |location=[[RAF Fairford]] |isbn=9781899808014}}
* {{cite book |last1=Richardson |first1=Doug |date=1990 |title=General Dynamics F-16 Fighting Falcon |location=London |publisher=Salamander Books |isbn=9780861015344}}
* {{cite book |last1=Senior |first1=Tim |date=2002 |title=The AirForces Monthly Book of the F-16 Fighting Falcon |location=[[Stamford, Lincolnshire|Stamford, England]] |publisher=Key Books Ltd |isbn=9780946219605}}
* {{cite book |editor-last1=Spick |editor-first1=Mike |date=2000 |title=The Great Book of Modern Warplanes |location=[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]] |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=9780760308936}}
* {{cite report |title=Standard Aircraft Characteristics, General Dynamics F-16A Block 15, A.F. Serial No. 80-0541 thru 80-1117, March 1984 |date=March 1984 |url=https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |publisher=Office of the Secretary of the Air Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231190554/https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |archive-date=31 December 2021}}
{{Refend}}

==Further reading==
*Drendel, Lou. ''F-16 Fighting Falcon – Walk Around No. 1.'' [[Carrollton, Texas]]: Squadron/[[Signal Books]], 1993. {{ISBN|0-89747-307-8}}.
* [[Bill Gunston|Gunston, Bill]]. ''United States Military Aircraft of the 20th century'' London: [[Salamander Books]] Ltd, 1984. {{ISBN|0-86101-163-5}}.
*Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. [[Arlington, Texas]]: Aerofax, 1998. {{ISBN|1-85780-081-8}}.
* [[Bill Sweetman|Sweetman, Bill]]. [https://books.google.com/books?id=ZyKWYFKWP74C ''Supersonic Fighters: The F-16 Fighting Falcons''.] [[Mankato, Minnesota]]: [[Capstone Publishers|Capstone Press]], 2008. {{ISBN|1-4296-1315-7}}.
*Williams, Anthony G. and Emmanuel Gustin. ''Flying Guns: The Modern Era''. Ramsbury, UK: The [[Crowood Press]], 2004. {{ISBN|1-86126-655-3}}.

==External links==
{{Commons}}
* [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ F-16 USAF fact sheet]
* [https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html F-16 page on LockheedMartin.com] and [http://www.codeonemagazine.com/f16-highlights.html F-16 articles on Code One magazine site]
* [https://www.f-16.net/ F-16.net Fighting Falcon resource]

{{Lockheed Martin aircraft}}
{{Convair/GD aircraft}}
{{F-16 Fighting Falcon variants}}
{{Lockheed Martin|state=collapsed}}
{{US fighters}}
{{USAF system codes}}
{{Thai fighter designations}}

{{Authority control}}

[[Category:1970s United States fighter aircraft]]
[[Category:Aircraft first flown in 1974]]
[[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]]
[[Category:Fourth-generation jet fighters]]
[[Category:General Dynamics aircraft|F-016]]
[[Category:General Dynamics F-16 Fighting Falcon| ]]
[[Category:Lockheed Martin aircraft|F-016]]
[[Category:Mid-wing aircraft]]
[[Category:Relaxed-stability aircraft]]
[[Category:Single-engined jet aircraft]]

[[زمرو:ايف-16 فائٽنگ فالڪن]]
[[زمرو:لاڪ هيڊ مارٽن]]
[[زمرو:جنرل ڊائنامڪس]]
[[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]]</text>
      <sha1>30686kwy5760f25x189mr43zxicu4lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليڪٽرڪ بيٽري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95038</id>
    <revision>
      <id>372042</id>
      <parentid>371995</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5938" sha1="rcrzqoi13qh2gtr7qk8bu3s3pfymdnk" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{pp|small=yes}}
{{Use dmy dates|date=May 2014}}
{{Infobox electronic component
| name              = Electric battery
| image             = File:Batteries.jpg
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = Active
| inventor          = [[Alessandro Volta]]
| invention_Year    = 1800
| pins              = [[Cathode]] and [[anode]]
| symbol            = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg]]
}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.

An '''electric battery''' is a source of [[electric power]] consisting of one or more [[electrochemical cell]]s with external connections&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; for powering [[electrical device]]s. When a battery is supplying power, its positive [[Terminal (electronics)|terminal]] is the [[cathode]] and its negative terminal is the [[anode]].&lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; The terminal marked negative is the source of [[electron]]s. When a battery is connected to an external [[electric load]], those negatively charged electrons flow through the circuit and reach  the positive terminal, thus causing a [[redox]] reaction by attracting positively charged [[ion]]s, or cations. Thus, higher energy reactants are converted to lower energy products, and the [[Gibbs free energy|free-energy]] difference is delivered to the external circuit as electrical energy. Historically the term &quot;battery&quot; specifically referred to a device composed of multiple cells; however, the usage has evolved to include devices composed of a single cell.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

[[Primary battery|Primary]] (single-use or &quot;disposable&quot;) batteries are used once and [[disposable product|discarded]], as the [[electrode]] materials are irreversibly changed during discharge; a common example is the [[alkaline battery]] used for [[flashlight]]s and a multitude of portable electronic devices. [[Rechargeable battery|Secondary (rechargeable) batteries]] can be discharged and recharged multiple times using an applied electric current; the original composition of the electrodes can be restored by reverse current. Examples include the [[Lead–acid battery|lead–acid ]] [[automotive battery]]  used in internal combustion engine vehicles,  and [[lithium-ion]] batteries used for portable electronics  and [[electric car]]s. 

Batteries come in many shapes and sizes, from miniature cells used to power [[hearing aid]]s and wristwatches to, at the largest extreme, huge battery banks the size of rooms that provide standby or emergency power for [[telephone exchange]]s and computer [[data center]]s. Batteries have much lower [[specific energy]] (energy per unit mass) than common [[fuel]]s such as gasoline. In automobiles, this is somewhat offset by the higher efficiency of electric motors in converting electrical energy to mechanical work, compared to combustion engines.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>rcrzqoi13qh2gtr7qk8bu3s3pfymdnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372043</id>
      <parentid>372042</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5876" sha1="7mvukfw8h31xr7mdryl6komqv9jc478" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox device 
| name              = Electric battery
| image             = File:Batteries.jpg
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = Active
| inventor          = [[Alessandro Volta]]
| invention_Year    = 1800
| pins              = [[Cathode]] and [[anode]]
| symbol            = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg]]
}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.

An '''electric battery''' is a source of [[electric power]] consisting of one or more [[electrochemical cell]]s with external connections&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; for powering [[electrical device]]s. When a battery is supplying power, its positive [[Terminal (electronics)|terminal]] is the [[cathode]] and its negative terminal is the [[anode]].&lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; The terminal marked negative is the source of [[electron]]s. When a battery is connected to an external [[electric load]], those negatively charged electrons flow through the circuit and reach  the positive terminal, thus causing a [[redox]] reaction by attracting positively charged [[ion]]s, or cations. Thus, higher energy reactants are converted to lower energy products, and the [[Gibbs free energy|free-energy]] difference is delivered to the external circuit as electrical energy. Historically the term &quot;battery&quot; specifically referred to a device composed of multiple cells; however, the usage has evolved to include devices composed of a single cell.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

[[Primary battery|Primary]] (single-use or &quot;disposable&quot;) batteries are used once and [[disposable product|discarded]], as the [[electrode]] materials are irreversibly changed during discharge; a common example is the [[alkaline battery]] used for [[flashlight]]s and a multitude of portable electronic devices. [[Rechargeable battery|Secondary (rechargeable) batteries]] can be discharged and recharged multiple times using an applied electric current; the original composition of the electrodes can be restored by reverse current. Examples include the [[Lead–acid battery|lead–acid ]] [[automotive battery]]  used in internal combustion engine vehicles,  and [[lithium-ion]] batteries used for portable electronics  and [[electric car]]s. 

Batteries come in many shapes and sizes, from miniature cells used to power [[hearing aid]]s and wristwatches to, at the largest extreme, huge battery banks the size of rooms that provide standby or emergency power for [[telephone exchange]]s and computer [[data center]]s. Batteries have much lower [[specific energy]] (energy per unit mass) than common [[fuel]]s such as gasoline. In automobiles, this is somewhat offset by the higher efficiency of electric motors in converting electrical energy to mechanical work, compared to combustion engines.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>7mvukfw8h31xr7mdryl6komqv9jc478</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372045</id>
      <parentid>372043</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5880" sha1="or6zxrfo3cii7wxs2fj3qz64jsakqde" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox diagnosics 
| name              = Electric battery
| image             = File:Batteries.jpg
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = Active
| inventor          = [[Alessandro Volta]]
| invention_Year    = 1800
| pins              = [[Cathode]] and [[anode]]
| symbol            = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg]]
}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.

An '''electric battery''' is a source of [[electric power]] consisting of one or more [[electrochemical cell]]s with external connections&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; for powering [[electrical device]]s. When a battery is supplying power, its positive [[Terminal (electronics)|terminal]] is the [[cathode]] and its negative terminal is the [[anode]].&lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; The terminal marked negative is the source of [[electron]]s. When a battery is connected to an external [[electric load]], those negatively charged electrons flow through the circuit and reach  the positive terminal, thus causing a [[redox]] reaction by attracting positively charged [[ion]]s, or cations. Thus, higher energy reactants are converted to lower energy products, and the [[Gibbs free energy|free-energy]] difference is delivered to the external circuit as electrical energy. Historically the term &quot;battery&quot; specifically referred to a device composed of multiple cells; however, the usage has evolved to include devices composed of a single cell.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

[[Primary battery|Primary]] (single-use or &quot;disposable&quot;) batteries are used once and [[disposable product|discarded]], as the [[electrode]] materials are irreversibly changed during discharge; a common example is the [[alkaline battery]] used for [[flashlight]]s and a multitude of portable electronic devices. [[Rechargeable battery|Secondary (rechargeable) batteries]] can be discharged and recharged multiple times using an applied electric current; the original composition of the electrodes can be restored by reverse current. Examples include the [[Lead–acid battery|lead–acid ]] [[automotive battery]]  used in internal combustion engine vehicles,  and [[lithium-ion]] batteries used for portable electronics  and [[electric car]]s. 

Batteries come in many shapes and sizes, from miniature cells used to power [[hearing aid]]s and wristwatches to, at the largest extreme, huge battery banks the size of rooms that provide standby or emergency power for [[telephone exchange]]s and computer [[data center]]s. Batteries have much lower [[specific energy]] (energy per unit mass) than common [[fuel]]s such as gasoline. In automobiles, this is somewhat offset by the higher efficiency of electric motors in converting electrical energy to mechanical work, compared to combustion engines.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>or6zxrfo3cii7wxs2fj3qz64jsakqde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372046</id>
      <parentid>372045</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5880" sha1="jzyfdrcbcx9cofjk7xazexwx6mokhjt" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = Electric battery
| image             = File:Batteries.jpg
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = Active
| inventor          = [[Alessandro Volta]]
| invention_Year    = 1800
| pins              = [[Cathode]] and [[anode]]
| symbol            = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg]]
}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) برقي طاقت جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلز تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (Cathode) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل کي اينوڊ (Anode) چئبو آهي. منفي نشان لڳل ٽرمينل اليڪٽرانن جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍيل هوندي آهي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل آئنز يا ڪيٽ آئن (Cation) کي راغب ڪندي ريڊوڪس رد عمل جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.

An '''electric battery''' is a source of [[electric power]] consisting of one or more [[electrochemical cell]]s with external connections&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; for powering [[electrical device]]s. When a battery is supplying power, its positive [[Terminal (electronics)|terminal]] is the [[cathode]] and its negative terminal is the [[anode]].&lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; The terminal marked negative is the source of [[electron]]s. When a battery is connected to an external [[electric load]], those negatively charged electrons flow through the circuit and reach  the positive terminal, thus causing a [[redox]] reaction by attracting positively charged [[ion]]s, or cations. Thus, higher energy reactants are converted to lower energy products, and the [[Gibbs free energy|free-energy]] difference is delivered to the external circuit as electrical energy. Historically the term &quot;battery&quot; specifically referred to a device composed of multiple cells; however, the usage has evolved to include devices composed of a single cell.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

[[Primary battery|Primary]] (single-use or &quot;disposable&quot;) batteries are used once and [[disposable product|discarded]], as the [[electrode]] materials are irreversibly changed during discharge; a common example is the [[alkaline battery]] used for [[flashlight]]s and a multitude of portable electronic devices. [[Rechargeable battery|Secondary (rechargeable) batteries]] can be discharged and recharged multiple times using an applied electric current; the original composition of the electrodes can be restored by reverse current. Examples include the [[Lead–acid battery|lead–acid ]] [[automotive battery]]  used in internal combustion engine vehicles,  and [[lithium-ion]] batteries used for portable electronics  and [[electric car]]s. 

Batteries come in many shapes and sizes, from miniature cells used to power [[hearing aid]]s and wristwatches to, at the largest extreme, huge battery banks the size of rooms that provide standby or emergency power for [[telephone exchange]]s and computer [[data center]]s. Batteries have much lower [[specific energy]] (energy per unit mass) than common [[fuel]]s such as gasoline. In automobiles, this is somewhat offset by the higher efficiency of electric motors in converting electrical energy to mechanical work, compared to combustion engines.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>jzyfdrcbcx9cofjk7xazexwx6mokhjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372048</id>
      <parentid>372046</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5901" sha1="tm3hi32lqds7xvr35ihwc2iuj0vfjfx" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = Electric battery
| image             = File:Batteries.jpg
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = Active
| inventor          = [[Alessandro Volta]]
| invention_Year    = 1800
| pins              = [[Cathode]] and [[anode]]
| symbol            = [[File:IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg]]
}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) [[توانائي|برقي طاقت]] جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلن تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل، جنهن کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (&lt;small&gt;Cathode&lt;/small&gt;) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل، جن کي اينوڊ (&lt;small&gt;Anode&lt;/small&gt;) چئبو آهي. &lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; منفي نشان لڳل ٽرمينل [[برقيو|اليڪٽران]] جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍي وڃي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل [[آئن|آئنز]] (&lt;small&gt;Cation&lt;/small&gt;) کي راغب ڪندي [[ريڊوڪس|ريڊوڪس رد عمل]] جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

پرائمري (هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ يا &quot;ڊسپوزيبل&quot;) بيٽريون هڪ ڀيرو استعمال ڪيون وينديون آهن ۽ پوء رد ڪيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ ته اليڪٽروڊ جا مواد ڊسچارج دوران ناقابلِ واپسي طور تي تبديل ٿي ويندا آهن. هڪ عام مثال ٽارچ لائيٽن ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪ ڊوائيسز جي هڪ ڪثرت لاءِ استعمال ٿيندڙ الڪلائن بيٽري آهي. ثانوي (ريچارج ٿيندڙ) بيٽرين کي لاڳو ٿيل برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪيترائي ڀيرا ڊسچارج ۽ ري چارج ڪري سگهجي ٿو، جئين ته انهن ۾ اليڪٽروڊ جي اصل ساخت کي ريورس ڪرنٽ ذريعي بحال ڪري سگهجي ٿو. مثالن ۾ [[اندروني ساڙ واري انجڻ|اندروني ڪمبشن انجڻ]] گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ليڊ-ايسڊ آٽوميٽو بيٽريون (Lead Bateries) ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪس ۽ اليڪٽرڪ ڪارن لاءِ استعمال ٿيندڙ ليٿيم آئن بيٽريون (Lithium Ion Batteries) شامل آهن.

بيٽريون ڪيترن ئي شڪلن ۽ سائزن، جئين ته [[گھڙي|ڪلائي گھڙين]] کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ، کان وٺي ڪمرن جي سائيز جي سڀ کان وڏي انتهائي وڏي بيٽري بينڪن تائين جيڪي ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪمپيوٽر ڊيٽا سينٽرن لاءِ اسٽينڊ بائي يا ايمرجنسي پاور فراهم ڪن ٿيون، ۾ اچن ٿيون. ننڍن سيلن   بيٽرين ۾ پيٽرول جهڙن عام اينڌن (fuels) جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مخصوص توانائي (توانائي في يونٽ ماس) هوندي آهي. گاڏين ۾، اها ڪجهه حد تائين [[حرارتي انجن|ڪمبشن انجڻ]] جي مقابلي ۾ برقي موٽرن (برقي توانائي کي [[ڪم (طبعيات)|ميڪاني ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ ۾) جي اعلي ڪارڪردگي جي ڪري آفسيٽ ڪيو ويندو آهي.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>tm3hi32lqds7xvr35ihwc2iuj0vfjfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372053</id>
      <parentid>372048</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6245" sha1="cc0abzlzitnh2zm6z7sarykgsjzziim" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = برقي بيٽري
| image             = 
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = فعال آلو
| inventor          = 
| invention_Year    = 
| pins              = 
| symbol            = 
|native_name=Electric battery|image_skyline=Batteries.jpg|image_size=200px|subdivision_type=ايجاد جو سال|subdivision_type1=موجد|subdivision_type2=ٽرمينل|subdivision_name=1800ع|subdivision_name1=اليسانڊرو وولٽا|subdivision_name2=ٻه؛ اينوڊ (مثبت) ۽ ڪيٿوڊ (منفي)|established_date7=|image_blank_emblem=IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=علامت}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) [[توانائي|برقي طاقت]] جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلن تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل، جنهن کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (&lt;small&gt;Cathode&lt;/small&gt;) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل، جن کي اينوڊ (&lt;small&gt;Anode&lt;/small&gt;) چئبو آهي. &lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; منفي نشان لڳل ٽرمينل [[برقيو|اليڪٽران]] جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍي وڃي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل [[آئن|آئنز]] (&lt;small&gt;Cation&lt;/small&gt;) کي راغب ڪندي [[ريڊوڪس|ريڊوڪس رد عمل]] جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

پرائمري (هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ يا &quot;ڊسپوزيبل&quot;) بيٽريون هڪ ڀيرو استعمال ڪيون وينديون آهن ۽ پوء رد ڪيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ ته اليڪٽروڊ جا مواد ڊسچارج دوران ناقابلِ واپسي طور تي تبديل ٿي ويندا آهن. هڪ عام مثال ٽارچ لائيٽن ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪ ڊوائيسز جي هڪ ڪثرت لاءِ استعمال ٿيندڙ الڪلائن بيٽري آهي. ثانوي (ريچارج ٿيندڙ) بيٽرين کي لاڳو ٿيل برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪيترائي ڀيرا ڊسچارج ۽ ري چارج ڪري سگهجي ٿو، جئين ته انهن ۾ اليڪٽروڊ جي اصل ساخت کي ريورس ڪرنٽ ذريعي بحال ڪري سگهجي ٿو. مثالن ۾ [[اندروني ساڙ واري انجڻ|اندروني ڪمبشن انجڻ]] گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ليڊ-ايسڊ آٽوميٽو بيٽريون (Lead Bateries) ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪس ۽ اليڪٽرڪ ڪارن لاءِ استعمال ٿيندڙ ليٿيم آئن بيٽريون (Lithium Ion Batteries) شامل آهن.

بيٽريون ڪيترن ئي شڪلن ۽ سائزن، جئين ته [[گھڙي|ڪلائي گھڙين]] کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ، کان وٺي ڪمرن جي سائيز جي سڀ کان وڏي انتهائي وڏي بيٽري بينڪن تائين جيڪي ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪمپيوٽر ڊيٽا سينٽرن لاءِ اسٽينڊ بائي يا ايمرجنسي پاور فراهم ڪن ٿيون، ۾ اچن ٿيون. ننڍن سيلن   بيٽرين ۾ پيٽرول جهڙن عام اينڌن (fuels) جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مخصوص توانائي (توانائي في يونٽ ماس) هوندي آهي. گاڏين ۾، اها ڪجهه حد تائين [[حرارتي انجن|ڪمبشن انجڻ]] جي مقابلي ۾ برقي موٽرن (برقي توانائي کي [[ڪم (طبعيات)|ميڪاني ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ ۾) جي اعلي ڪارڪردگي جي ڪري آفسيٽ ڪيو ويندو آهي.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>cc0abzlzitnh2zm6z7sarykgsjzziim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372054</id>
      <parentid>372053</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6782" sha1="nvbf8qy8n7i976ts2e9530idgomnivb" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = برقي بيٽري
| image             = 
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = فعال آلو
| inventor          = 
| invention_Year    = 
| pins              = 
| symbol            = 
|native_name=Electric battery|image_skyline=Batteries.jpg|image_size=200px|subdivision_type=ايجاد جو سال|subdivision_type1=موجد|subdivision_type2=ٽرمينل|subdivision_name=1800ع|subdivision_name1=اليسانڊرو وولٽا|subdivision_name2=ٻه؛ اينوڊ (مثبت) ۽ ڪيٿوڊ (منفي)|established_date7=|image_blank_emblem=IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=علامت}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) [[توانائي|برقي طاقت]] جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلن تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل، جنهن کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (&lt;small&gt;Cathode&lt;/small&gt;) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل، جن کي اينوڊ (&lt;small&gt;Anode&lt;/small&gt;) چئبو آهي. &lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; منفي نشان لڳل ٽرمينل [[برقيو|اليڪٽران]] جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍي وڃي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل [[آئن|آئنز]] (&lt;small&gt;Cation&lt;/small&gt;) کي راغب ڪندي [[ريڊوڪس|ريڊوڪس رد عمل]] جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

پرائمري (هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ يا &quot;ڊسپوزيبل&quot;) بيٽريون هڪ ڀيرو استعمال ڪيون وينديون آهن ۽ پوء رد ڪيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ ته اليڪٽروڊ جا مواد ڊسچارج دوران ناقابلِ واپسي طور تي تبديل ٿي ويندا آهن. هڪ عام مثال ٽارچ لائيٽن ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪ ڊوائيسز جي هڪ ڪثرت لاءِ استعمال ٿيندڙ الڪلائن بيٽري آهي. ثانوي (ريچارج ٿيندڙ) بيٽرين کي لاڳو ٿيل برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪيترائي ڀيرا ڊسچارج ۽ ري چارج ڪري سگهجي ٿو، جئين ته انهن ۾ اليڪٽروڊ جي اصل ساخت کي ريورس ڪرنٽ ذريعي بحال ڪري سگهجي ٿو. مثالن ۾ [[اندروني ساڙ واري انجڻ|اندروني ڪمبشن انجڻ]] گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ليڊ-ايسڊ آٽوميٽو بيٽريون (Lead Bateries) ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪس ۽ اليڪٽرڪ ڪارن لاءِ استعمال ٿيندڙ ليٿيم آئن بيٽريون (Lithium Ion Batteries) شامل آهن.

بيٽريون ڪيترن ئي شڪلن ۽ سائزن، جئين ته [[گھڙي|ڪلائي گھڙين]] کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ، کان وٺي ڪمرن جي سائيز جي سڀ کان وڏي انتهائي وڏي بيٽري بينڪن تائين جيڪي ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪمپيوٽر ڊيٽا سينٽرن لاءِ اسٽينڊ بائي يا ايمرجنسي پاور فراهم ڪن ٿيون، ۾ اچن ٿيون. ننڍن سيلن   بيٽرين ۾ پيٽرول جهڙن عام اينڌن (fuels) جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مخصوص توانائي (توانائي في يونٽ ماس) هوندي آهي. گاڏين ۾، اها ڪجهه حد تائين [[حرارتي انجن|ڪمبشن انجڻ]] جي مقابلي ۾ برقي موٽرن (برقي توانائي کي [[ڪم (طبعيات)|ميڪاني ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ ۾) جي اعلي ڪارڪردگي جي ڪري آفسيٽ ڪيو ويندو آهي.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline}}
* [https://web.archive.org/web/20131022104620/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-b02-batt-nonr.htm Non-rechargeable batteries] (archived 22 October 2013)
* [http://electronics.howstuffworks.com/battery.htm HowStuffWorks: How batteries work]
* [http://depts.washington.edu/matseed/batteries/MSE/classification.html Other Battery Cell Types]
* [http://www.doitpoms.ac.uk/tlplib/batteries/index.php DoITPoMS Teaching and Learning Package- &quot;Batteries&quot;]

{{Authority control}}

[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>nvbf8qy8n7i976ts2e9530idgomnivb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372055</id>
      <parentid>372054</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7063" sha1="rby2gdo0jf2e4j9u95100h6llg1rufn" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = برقي بيٽري
| image             = 
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = فعال آلو
| inventor          = 
| invention_Year    = 
| pins              = 
| symbol            = 
|native_name=Electric battery|image_skyline=Batteries.jpg|image_size=200px|subdivision_type=ايجاد جو سال|subdivision_type1=موجد|subdivision_type2=ٽرمينل|subdivision_name=1800ع|subdivision_name1=اليسانڊرو وولٽا|subdivision_name2=ٻه؛ اينوڊ (مثبت) ۽ ڪيٿوڊ (منفي)|established_date7=|image_blank_emblem=IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=علامت}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) [[توانائي|برقي طاقت]] جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلن تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل، جنهن کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (&lt;small&gt;Cathode&lt;/small&gt;) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل، جن کي اينوڊ (&lt;small&gt;Anode&lt;/small&gt;) چئبو آهي. &lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; منفي نشان لڳل ٽرمينل [[برقيو|اليڪٽران]] جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍي وڃي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل [[آئن|آئنز]] (&lt;small&gt;Cation&lt;/small&gt;) کي راغب ڪندي [[ريڊوڪس|ريڊوڪس رد عمل]] جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

پرائمري (هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ يا &quot;ڊسپوزيبل&quot;) بيٽريون هڪ ڀيرو استعمال ڪيون وينديون آهن ۽ پوء رد ڪيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ ته اليڪٽروڊ جا مواد ڊسچارج دوران ناقابلِ واپسي طور تي تبديل ٿي ويندا آهن. هڪ عام مثال ٽارچ لائيٽن ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪ ڊوائيسز جي هڪ ڪثرت لاءِ استعمال ٿيندڙ الڪلائن بيٽري آهي. ثانوي (ريچارج ٿيندڙ) بيٽرين کي لاڳو ٿيل برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪيترائي ڀيرا ڊسچارج ۽ ري چارج ڪري سگهجي ٿو، جئين ته انهن ۾ اليڪٽروڊ جي اصل ساخت کي ريورس ڪرنٽ ذريعي بحال ڪري سگهجي ٿو. مثالن ۾ [[اندروني ساڙ واري انجڻ|اندروني ڪمبشن انجڻ]] گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ليڊ-ايسڊ آٽوميٽو بيٽريون (Lead Bateries) ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪس ۽ اليڪٽرڪ ڪارن لاءِ استعمال ٿيندڙ ليٿيم آئن بيٽريون (Lithium Ion Batteries) شامل آهن.

بيٽريون ڪيترن ئي شڪلن ۽ سائزن، جئين ته [[گھڙي|ڪلائي گھڙين]] کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ، کان وٺي ڪمرن جي سائيز جي سڀ کان وڏي انتهائي وڏي بيٽري بينڪن تائين جيڪي ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪمپيوٽر ڊيٽا سينٽرن لاءِ اسٽينڊ بائي يا ايمرجنسي پاور فراهم ڪن ٿيون، ۾ اچن ٿيون. ننڍن سيلن   بيٽرين ۾ پيٽرول جهڙن عام اينڌن (fuels) جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مخصوص توانائي (توانائي في يونٽ ماس) هوندي آهي. گاڏين ۾، اها ڪجهه حد تائين [[حرارتي انجن|ڪمبشن انجڻ]] جي مقابلي ۾ برقي موٽرن (برقي توانائي کي [[ڪم (طبعيات)|ميڪاني ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ ۾) جي اعلي ڪارڪردگي جي ڪري آفسيٽ ڪيو ويندو آهي.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline}}
* [https://web.archive.org/web/20131022104620/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-b02-batt-nonr.htm Non-rechargeable batteries] (archived 22 October 2013)
* [http://electronics.howstuffworks.com/battery.htm HowStuffWorks: How batteries work]
* [http://depts.washington.edu/matseed/batteries/MSE/classification.html Other Battery Cell Types]
* [http://www.doitpoms.ac.uk/tlplib/batteries/index.php DoITPoMS Teaching and Learning Package- &quot;Batteries&quot;]

{{Authority control}}

[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]

[[زمرو:گليوانڪ سيل]]
[[زمرو:برقي توانائي]]
[[زمرو:بجلي جي بيٽري]] 
[[زمرو:اطالوي ايجادون]] 
[[زمرو:برقي طاقت]] 
[[زمرو:صارف اليڪٽرانڪس]] 
[[زمرو:18هين صدي جون ايجادون]]</text>
      <sha1>rby2gdo0jf2e4j9u95100h6llg1rufn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372065</id>
      <parentid>372055</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:برقي طاقت]]; added [[Category:اليڪٽرڪ پاور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7068" sha1="tnzorplrvkzpc8seo94xvfbp328y2dt" xml:space="preserve">{{Short description|Power supply with electrochemical cells}}
{{Infobox settlement 
| name              = برقي بيٽري
| image             = 
| caption           = Various cells and batteries (top left to bottom right): two [[AA battery|AA]], one [[D battery|D]], one handheld [[ham radio]] battery, two [[9-volt battery|9-volt]] (PP3), two [[AAA battery|AAA]], one [[C battery|C]], one [[camcorder]] battery, one [[cordless phone]] battery
| type              = فعال آلو
| inventor          = 
| invention_Year    = 
| pins              = 
| symbol            = 
|native_name=Electric battery|image_skyline=Batteries.jpg|image_size=200px|subdivision_type=ايجاد جو سال|subdivision_type1=موجد|subdivision_type2=ٽرمينل|subdivision_name=1800ع|subdivision_name1=اليسانڊرو وولٽا|subdivision_name2=ٻه؛ اينوڊ (مثبت) ۽ ڪيٿوڊ (منفي)|established_date7=|image_blank_emblem=IEEE 315 Fundamental Items Symbols (90).svg|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=علامت}}
'''اليڪٽرڪ بيٽري''' (Electric Battery) [[توانائي|برقي طاقت]] جو هڪ ذريعو آهي، جيڪا هڪ يا وڌيڪ اليڪٽروڪيميڪل سيلن تي مشتمل هوندو آهي ۽ برقي آلن کي طاقت ڏيڻ لاءِ، هڪ ٻاهرين ڪنيڪشن سان ڳنڍيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Battery Reference Book|edition=third|last=Crompton|first=T. R.|date=2000-03-20|publisher=Newnes|page=Glossary 3|isbn=978-0-08-049995-6|url=https://books.google.com/books?id=QmVR7qiB5AUC&amp;q=battery%20one%20or%20more%20cells&amp;pg=PA11|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt; جڏهن هڪ بيٽري بجلي فراهم ڪري رهي هوندي آهي، ان جو مثبت ٽرمينل، جنهن کي &quot;ڪيٿوڊ&quot; (&lt;small&gt;Cathode&lt;/small&gt;) چئبو آهي ۽ ان جي منفي ٽرمينل، جن کي اينوڊ (&lt;small&gt;Anode&lt;/small&gt;) چئبو آهي. &lt;ref name=&quot;Pauling1988&quot;&gt;{{cite book|last1=Pauling|first1=Linus|title=General Chemistry|url=https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0|url-access=registration|date=1988|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|isbn=978-0-486-65622-9|page=[https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0/page/539 539]|chapter=15: Oxidation-Reduction Reactions; Electrolysis}}&lt;!--|access-date=13 May 2016--&gt;&lt;/ref&gt; منفي نشان لڳل ٽرمينل [[برقيو|اليڪٽران]] جو ذريعو هوندو آهي. جڏهن هڪ بيٽري هڪ ٻاهرين برقي لوڊ سان ڳنڍي وڃي، منفي چارج ٿيل اليڪٽران سرڪٽ مان وهندا آهن ۽ مثبت ٽرمينل تائين پهچندا آهن. اهڙي طرح مثبت چارج ٿيل [[آئن|آئنز]] (&lt;small&gt;Cation&lt;/small&gt;) کي راغب ڪندي [[ريڊوڪس|ريڊوڪس رد عمل]] جو سبب بڻجن ٿا. اهڙي طرح، اعليٰ توانائي وارا ري ايڪٽنٽ گهٽ توانائي جي شين ۾ تبديل ٿي ويندا آهن ۽ آزاد توانائي جو فرق برقي توانائي جي طور تي ٻاهرين سرڪٽ ڏانهن پهچايو ويندو آهي. تاريخي طور تي اصطلاح &quot;بيٽري&quot; خاص طور تي ڪيترن ئي بيٽري سيلن تي مشتمل هڪ ڊوائيس جو حوالو ڏئي ٿي، جڏهن ته استعمال هڪ واحد بيٽري سيل مان ٺهيل ڊوائيسز کي شامل ڪرڻ لاءِ پڻ ترقي ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Batteries for Portable Devices|first=Gianfranco|last=Pistoia|date=2005-01-25|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-045556-3|page=1|url=https://books.google.com/books?id=XMe1EnEMuMEC&amp;q=battery%20two%20or%20more%20cells&amp;pg=PA1|access-date=2016-03-18}}&lt;/ref&gt;

پرائمري (هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ يا &quot;ڊسپوزيبل&quot;) بيٽريون هڪ ڀيرو استعمال ڪيون وينديون آهن ۽ پوء رد ڪيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ ته اليڪٽروڊ جا مواد ڊسچارج دوران ناقابلِ واپسي طور تي تبديل ٿي ويندا آهن. هڪ عام مثال ٽارچ لائيٽن ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪ ڊوائيسز جي هڪ ڪثرت لاءِ استعمال ٿيندڙ الڪلائن بيٽري آهي. ثانوي (ريچارج ٿيندڙ) بيٽرين کي لاڳو ٿيل برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪيترائي ڀيرا ڊسچارج ۽ ري چارج ڪري سگهجي ٿو، جئين ته انهن ۾ اليڪٽروڊ جي اصل ساخت کي ريورس ڪرنٽ ذريعي بحال ڪري سگهجي ٿو. مثالن ۾ [[اندروني ساڙ واري انجڻ|اندروني ڪمبشن انجڻ]] گاڏين ۾ استعمال ٿيندڙ ليڊ-ايسڊ آٽوميٽو بيٽريون (Lead Bateries) ۽ پورٽيبل اليڪٽرانڪس ۽ اليڪٽرڪ ڪارن لاءِ استعمال ٿيندڙ ليٿيم آئن بيٽريون (Lithium Ion Batteries) شامل آهن.

بيٽريون ڪيترن ئي شڪلن ۽ سائزن، جئين ته [[گھڙي|ڪلائي گھڙين]] کي طاقت ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ، کان وٺي ڪمرن جي سائيز جي سڀ کان وڏي انتهائي وڏي بيٽري بينڪن تائين جيڪي ٽيليفون ايڪسچينج ۽ ڪمپيوٽر ڊيٽا سينٽرن لاءِ اسٽينڊ بائي يا ايمرجنسي پاور فراهم ڪن ٿيون، ۾ اچن ٿيون. ننڍن سيلن   بيٽرين ۾ پيٽرول جهڙن عام اينڌن (fuels) جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مخصوص توانائي (توانائي في يونٽ ماس) هوندي آهي. گاڏين ۾، اها ڪجهه حد تائين [[حرارتي انجن|ڪمبشن انجڻ]] جي مقابلي ۾ برقي موٽرن (برقي توانائي کي [[ڪم (طبعيات)|ميڪاني ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ ۾) جي اعلي ڪارڪردگي جي ڪري آفسيٽ ڪيو ويندو آهي.&lt;!-- odd to single out cars here when batteries have advantages over fossil fuels in practically all applications --&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline}}
* [https://web.archive.org/web/20131022104620/http://electrochem.cwru.edu/encycl/art-b02-batt-nonr.htm Non-rechargeable batteries] (archived 22 October 2013)
* [http://electronics.howstuffworks.com/battery.htm HowStuffWorks: How batteries work]
* [http://depts.washington.edu/matseed/batteries/MSE/classification.html Other Battery Cell Types]
* [http://www.doitpoms.ac.uk/tlplib/batteries/index.php DoITPoMS Teaching and Learning Package- &quot;Batteries&quot;]

{{Authority control}}

[[زمرو:برقي بيٽري]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:ايجادون]]
[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]

[[زمرو:گليوانڪ سيل]]
[[زمرو:برقي توانائي]]
[[زمرو:بجلي جي بيٽري]] 
[[زمرو:اطالوي ايجادون]] 
[[زمرو:اليڪٽرڪ پاور]]
[[زمرو:صارف اليڪٽرانڪس]] 
[[زمرو:18هين صدي جون ايجادون]]</text>
      <sha1>tnzorplrvkzpc8seo94xvfbp328y2dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برقي بيٽري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95040</id>
    <revision>
      <id>372044</id>
      <parentid>371996</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="5vcxt6o37j4hswe2z8fnifk10lki2pa" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊيوائس]]
[[زمرو:برقي آلا]]</text>
      <sha1>5vcxt6o37j4hswe2z8fnifk10lki2pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برقي آلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95041</id>
    <revision>
      <id>372040</id>
      <parentid>371997</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ao6lmi2nosvm0llixgqpqipkzi6321e" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊيوائس]]
[[زمرو:برقي اوزار]]</text>
      <sha1>ao6lmi2nosvm0llixgqpqipkzi6321e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيٽا تجزيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95044</id>
    <revision>
      <id>372029</id>
      <timestamp>2026-04-18T12:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   '''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Tran...</comment>
      <origin>372029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8943" sha1="2t87htsvi75wwmqz762ch4uw8urobmu" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا بصريڪاري]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جي بصريڪاري}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان سامعين تائين پهچي سگهن۔</text>
      <sha1>2t87htsvi75wwmqz762ch4uw8urobmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372030</id>
      <parentid>372029</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* رابطو */</comment>
      <origin>372030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29416" sha1="1oay51yldcfoa6usaipff9t6x1m2kdp" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا بصريڪاري]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جي بصريڪاري}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان سامعين تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جي بصري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو (اسٽيفن فيو)]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[ليڪ چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلو حل ڪرڻ}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بيانيه شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتہائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتہائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- Marvel Studios جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[Contextualization (computer science)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}</text>
      <sha1>1oay51yldcfoa6usaipff9t6x1m2kdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372031</id>
      <parentid>372030</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29416" sha1="11bibts4bj3cuor0ezq88xg5vscuidk" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا بصريڪاري]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جي بصريڪاري}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان سامعين تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو (اسٽيفن فيو)]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[ليڪ چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلو حل ڪرڻ}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بيانيه شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتہائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتہائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- Marvel Studios جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[Contextualization (computer science)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}</text>
      <sha1>11bibts4bj3cuor0ezq88xg5vscuidk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372032</id>
      <parentid>372031</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29411" sha1="8w6bingfq6u5mqm959yao6cj1jbnhse" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتہائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتہائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- Marvel Studios جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[Contextualization (computer science)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}</text>
      <sha1>8w6bingfq6u5mqm959yao6cj1jbnhse</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372033</id>
      <parentid>372032</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29436" sha1="c8ywzeffi5e4p1mbkewflwt8skd2kmv" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتہائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}</text>
      <sha1>c8ywzeffi5e4p1mbkewflwt8skd2kmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372034</id>
      <parentid>372033</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29436" sha1="l1meb9hsy76akw582lk6fkcvgs7nj06" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}</text>
      <sha1>l1meb9hsy76akw582lk6fkcvgs7nj06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372041</id>
      <parentid>372034</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57081" sha1="on2de09ahpwnj4oxh739dxkbpyterit" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}

==== نتيجن جي استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو ع</text>
      <sha1>on2de09ahpwnj4oxh739dxkbpyterit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372047</id>
      <parentid>372041</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62300" sha1="dm3r8ygvblersusxu6zex531048g11v" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}


==== نتيجن جو استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو عام لاڳو ٿي سگهن ٿا۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-371}} جيتوڻيڪ اهو گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي، پر نتيجن جي استحڪام ڏسڻ ممڪن آهي۔ ڇا نتيجا قابلِ اعتماد ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجن ٿا؟ ان جا ٻه بنيادي طريقا آهن۔
* ''[[ڪراس-ويليڊيشن (شماريات)|ڪراس-ويليڊيشن]]'': ڊيٽا کي ڪيترن حصن ۾ ورهائي ڏٺو وڃي ٿو ته ڇا ڪنهن هڪ حصي تي ٻڌل تجزيو (مثلاً ٺهيل ماڊل) ٻين حصن تي به لاڳو ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = Benson | first1 = Noah C
 | last2 = Winawer | first2 = Jonathan
 | date = December 2018
 | doi = 10.7554/elife.40224
 | journal = eLife
 | title = Bayesian analysis of retinotopic maps
 | volume = 7| article-number = e40224
 | doi-access = free
 | pmid = 30520736
 | pmc = 6340702
 }} Supplementary file 1. Cross-validation schema. {{doi|10.7554/elife.40224.014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; البت، جيڪڏهن ڊيٽا ۾ پاڻ ۾ لاڳاپا هجن، جهڙوڪ [[پينل ڊيٽا]] ۾، تڏهن ڪراس-ويليڊيشن گهڻو ڪري مناسب نه هوندي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hsiao|first=Cheng|title=Cross-Sectionally Dependent Panel Data|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139839327.012|work=Analysis of Panel Data|year=2014|pages=327–368|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139839327.012|isbn=978-1-139-83932-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; اهڙي صورت ۾ ٻيا تصديقي طريقا اختيار ڪرڻا پوندا۔ وڌيڪ لاءِ ڏسو [[شمارياتي ماڊل جي توثيق]]۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hjorth|first=J.S. Urban|title=Cross validation|date=2017-10-19|url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315140056-3|work=Computer Intensive Statistical Methods|pages=24–56|publisher=Chapman and Hall/CRC|doi=10.1201/9781315140056-3|isbn=978-1-315-14005-6|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ''[[حساسيت جو تجزيو]]'': اهو طريقو ڏسي ٿو ته جڏهن عالمي قدرن کي منظم انداز ۾ بدلايو وڃي ته نظام يا ماڊل جو رويو ڪيئن بدلجي ٿو۔ هڪ طريقو [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sheikholeslami|first1=Razi|last2=Razavi|first2=Saman|last3=Haghnegahdar|first3=Amin|date=2019-10-10|title=What should we do when a model crashes? Recommendations for global sensitivity analysis of Earth and environmental systems models|journal=Geoscientific Model Development|volume=12|issue=10|pages=4275–4296|doi=10.5194/gmd-12-4275-2019|bibcode=2019GMD....12.4275S|s2cid=204900339|issn=1991-9603 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ==
&lt;!--Free software in this list should be &quot;notable&quot; with a sourced Wikipedia article (see WP:GNG, WP:WTAF).--&gt;
ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ۾ هي شامل آهن:
* [[ڊيو اِنفو]] – هڪ ڊيٽابيس نظام، جنهن کي [[گڏيل قومن جي ترقياتي گروپ]] انساني ترقيءَ جي نگراني ۽ تجزيي لاءِ منظور ڪيو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=Human development composite indices|title= Human Development Indices and Indicators 2018|pages=21–41|doi=10.18356/ce6f8e92-en|s2cid=240207510|author=United Nations Development Programme|date= 2018|publisher=United Nations }}&lt;/ref&gt;
* [[ايل ڪي آءِ]] – جاوا ۾ ڊيٽا مائننگ جو ڍانچو، جنهن ۾ ڊيٽا مائننگ لاءِ خاص بصري ڏيکاءُ جا ڪم موجود آهن۔
* [[KNIME|ڪنائم]] – Konstanz Information Miner، هڪ آسان ۽ جامع ڊيٽا تجزياتي ڍانچو۔
* [[Orange (software)|اورنج]] – هڪ بصري پروگرامنگ اوزار، جنهن ۾ [[متحرڪ ڊيٽا بصريڪاري]]، [[ڊيٽا مائننگ]]، ۽ [[مشين لرننگ]] جا طريقا شامل آهن۔
* [[Pandas (software)|پينڊاز]] – ڊيٽا تجزيي لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[Physics Analysis Workstation|پي اي ڊبليو]] – FORTRAN/C ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[CERN|سرن]] ۾ ترقي ڏنو ويو۔
* [[R (programming language)|آر]] – شمارياتي ڪمپيوٽنگ ۽ گرافڪس لاءِ پروگرامنگ ٻولي ۽ سافٽويئر ماحول۔&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Wiley|first1=Matt|title=Multivariate Data Visualization|date=2019|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-2872-2_2|work=Advanced R Statistical Programming and Data Models|pages=33–59|place=Berkeley, CA|publisher=Apress|isbn=978-1-4842-2871-5|access-date=2021-06-03|last2=Wiley|first2=Joshua F.|doi=10.1007/978-1-4842-2872-2_2|s2cid=86629516}}&lt;/ref&gt;
* [[ROOT|روٽ]] – C++ ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[CERN|سرن]] ۾ ترقي ڏنو ويو۔
* [[SciPy|سائي پائي]] – سائنسي ڪمپيوٽنگ لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[Julia (programming language)|جوليا]] – هڪ پروگرامنگ ٻولي، جيڪا عددي تجزيي ۽ ڪمپيوٽنگ سائنس لاءِ تمام مناسب آهي۔</text>
      <sha1>dm3r8ygvblersusxu6zex531048g11v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372049</id>
      <parentid>372047</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:58:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70017" sha1="tgga4rd2euzukzjtd4lam2i857xou32" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}


==== نتيجن جو استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو عام لاڳو ٿي سگهن ٿا۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-371}} جيتوڻيڪ اهو گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي، پر نتيجن جي استحڪام ڏسڻ ممڪن آهي۔ ڇا نتيجا قابلِ اعتماد ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجن ٿا؟ ان جا ٻه بنيادي طريقا آهن۔
* ''[[ڪراس-ويليڊيشن (شماريات)|ڪراس-ويليڊيشن]]'': ڊيٽا کي ڪيترن حصن ۾ ورهائي ڏٺو وڃي ٿو ته ڇا ڪنهن هڪ حصي تي ٻڌل تجزيو (مثلاً ٺهيل ماڊل) ٻين حصن تي به لاڳو ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = Benson | first1 = Noah C
 | last2 = Winawer | first2 = Jonathan
 | date = December 2018
 | doi = 10.7554/elife.40224
 | journal = eLife
 | title = Bayesian analysis of retinotopic maps
 | volume = 7| article-number = e40224
 | doi-access = free
 | pmid = 30520736
 | pmc = 6340702
 }} Supplementary file 1. Cross-validation schema. {{doi|10.7554/elife.40224.014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; البت، جيڪڏهن ڊيٽا ۾ پاڻ ۾ لاڳاپا هجن، جهڙوڪ [[پينل ڊيٽا]] ۾، تڏهن ڪراس-ويليڊيشن گهڻو ڪري مناسب نه هوندي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hsiao|first=Cheng|title=Cross-Sectionally Dependent Panel Data|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139839327.012|work=Analysis of Panel Data|year=2014|pages=327–368|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139839327.012|isbn=978-1-139-83932-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; اهڙي صورت ۾ ٻيا تصديقي طريقا اختيار ڪرڻا پوندا۔ وڌيڪ لاءِ ڏسو [[شمارياتي ماڊل جي توثيق]]۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hjorth|first=J.S. Urban|title=Cross validation|date=2017-10-19|url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315140056-3|work=Computer Intensive Statistical Methods|pages=24–56|publisher=Chapman and Hall/CRC|doi=10.1201/9781315140056-3|isbn=978-1-315-14005-6|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ''[[حساسيت جو تجزيو]]'': اهو طريقو ڏسي ٿو ته جڏهن عالمي قدرن کي منظم انداز ۾ بدلايو وڃي ته نظام يا ماڊل جو رويو ڪيئن بدلجي ٿو۔ هڪ طريقو [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sheikholeslami|first1=Razi|last2=Razavi|first2=Saman|last3=Haghnegahdar|first3=Amin|date=2019-10-10|title=What should we do when a model crashes? Recommendations for global sensitivity analysis of Earth and environmental systems models|journal=Geoscientific Model Development|volume=12|issue=10|pages=4275–4296|doi=10.5194/gmd-12-4275-2019|bibcode=2019GMD....12.4275S|s2cid=204900339|issn=1991-9603 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ==
&lt;!--هن فهرست ۾ شامل آزاد سافٽويئر کي &quot;قابلِ ذڪر&quot; هجڻ گهرجي ۽ ان بابت حوالن سميت وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي (ڏسو WP:GNG، WP:WTAF).--&gt;
ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ۾ هي شامل آهن:
* [[ڊيو اِنفو]] – هڪ ڊيٽابيس نظام، جنهن جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي گروپ]] طرفان انساني ترقيءَ جي نگراني ۽ تجزيي لاءِ توثيق ڪئي وئي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=Human development composite indices|title= Human Development Indices and Indicators 2018|pages=21–41|doi=10.18356/ce6f8e92-en|s2cid=240207510|author=United Nations Development Programme|date= 2018|publisher=United Nations }}&lt;/ref&gt;
* [[ايل ڪي آئي]] – جاوا ۾ ڊيٽا مائننگ جو ڍانچو، جنهن ۾ ڊيٽا مائننگ-مرڪوز بصري ڏيکاءَ جون سهولتون آهن۔
* [[نائم]] – ڪنسٽانس انفارميشن مائنر، هڪ استعمال ڪندڙ-دوست ۽ جامع ڊيٽا تجزياتي ڍانچو۔
* [[اورينج (سافٽويئر)|اورنج]] – هڪ بصري پروگرامنگ اوزار، جنهن ۾ [[متحرڪ ڊيٽا بصريڪاري]] ۽ شمارياتي ڊيٽا تجزيي، [[ڊيٽا مائننگ]]، ۽ [[مشين لرننگ]] جا طريقا شامل آهن۔
* [[پينڊاز (سافٽويئر)|پينڊاز]] – ڊيٽا تجزيي لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[فزڪس اينالائسس ورڪ اسٽيشن|پي اي ڊبليو]] – فورٽران/سي ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] – شمارياتي ڪمپيوٽنگ ۽ گرافڪس لاءِ هڪ پروگرامنگ ٻولي ۽ سافٽويئر ماحول۔&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Wiley|first1=Matt|title=Multivariate Data Visualization|date=2019|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-2872-2_2|work=Advanced R Statistical Programming and Data Models|pages=33–59|place=Berkeley, CA|publisher=Apress|isbn=978-1-4842-2871-5|access-date=2021-06-03|last2=Wiley|first2=Joshua F.|doi=10.1007/978-1-4842-2872-2_2|s2cid=86629516}}&lt;/ref&gt;
* [[روٽ]] –  C++ ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[سائي پائي]] – سائنسي ڪمپيوٽنگ لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[جوليا (پروگرامنگ ٻولي)|جوليا]] – هڪ پروگرامنگ ٻولي، جيڪا عددي تجزيي ۽ ڪمپيوٽنگ سائنس لاءِ تمام موزون آهي۔

== ٻيهر پيدا ڪري سگهجندڙ تجزيو ==
ڊيٽا تجزيي جي عام ڪم واري وهڪري ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، تجزيا هلائڻ، بصري ڏيکاءُ ٺاهڻ، ۽ رپورٽون لکڻ شامل هوندو آهي۔ تنهن هوندي، هن وهڪري ۾ ڪي چئلينج به هوندا آهن، جن ۾ تجزيي واريون اسڪرپٽون ۽ ڊيٽا جو هڪ ٻئي کان الڳ هجڻ، ۽ تجزيي ۽ دستاويزن جي وچ ۾ خال شامل آهي۔ گهڻو ڪري اسڪرپٽن کي صحيح ترتيب سان هلائڻ جو طريقو صرف غير رسمي نموني بيان ڪيو ويندو آهي يا وري ڊيٽا سائنسدان جي يادگيريءَ ۾ رهندو آهي۔ هن ڄاڻ جي گم ٿي وڃڻ جي امڪان سبب ٻيهر پيدا ڪري سگهجڻ ۾ مسئلا پيدا ٿيندا آهن۔
انهن چئلينجن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته تجزياتي اسڪرپٽن جي مواد ۽ ڪم جي وهڪري کي دستاويز ڪيو وڃي۔ ان سان گڏ، مجموعي دستاويز به اهم آهن، ۽ اهڙيون رپورٽون مهيا ڪرڻ به ضروري آهي جيڪي مشينن ۽ انسانن ٻنهي لاءِ سمجهي سگهجن، ۽ جيئن اسڪرپٽون وقت سان تبديل ٿين، تجزياتي وهڪري جي درست نمائندگي برقرار رهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mailund |first=Thomas |title=Beginning Data Science in R 4: Data Analysis, Visualization, and Modelling for the Data Scientist |year=2022 |isbn=978-148428155-0 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جا مقابلا ==
مختلف ڪمپنيون ۽ تنظيمون ڊيٽا تجزيي جا مقابلا منعقد ڪنديون آهن ته جيئن محققن کي سندن ڊيٽا استعمال ڪرڻ يا ڊيٽا تجزيي وسيلي ڪنهن خاص سوال جو حل ڳولڻ جي ترغيب ملي۔ مشهور بين الاقوامي ڊيٽا تجزيي مقابلن جا ڪجهه مثال هي آهن:

* [[ڪيگل]] مقابلا؛ [[ڪيگل]] پليٽفارم جي ملڪيت ۽ هلائڻ [[گوگل]] وٽ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=The machine learning community takes on the Higgs |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs/ |access-date=14 January 2015|newspaper=Symmetry Magazine|date=July 15, 2014|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416100455/https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[LTPP International Data Analysis Contest|ايل ٽي پي پي ڊيٽا تجزيي جو مقابلو]]&lt;ref&gt;{{cite web |date = May 26, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = Data.Gov:Long-Term Pavement Performance (LTPP) |access-date = November 10, 2017 |archive-date = November 1, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171101191727/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;، جيڪو [[ايف ايڇ ڊبليو اي]] ۽ [[اي ايس سي اي]] طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Nehme 2016-09-29&quot;&gt;{{cite web |first = Jean |last = Nehme |date = September 29, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = LTPP International Data Analysis Contest |publisher = Federal Highway Administration |access-date = October 22, 2017 |archive-date = October 21, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021010012/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/2016_2017_asce_ltpp_contest_guidelines.cfm |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Div col|colwidth=20em}}
*[[ايڪچوريئل سائنس]]
*[[تجزياتي]]
*[[واڌاريل تجزياتي]]
*[[ڪاروباري ذهانت]]
*[[ڊيٽا پيشڪش جوڙجڪ]]
*[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]]
*[[مشين لرننگ جي تحقيق لاءِ ڊيٽا سيٽن جي فهرست]]
*[[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
*[[مشين لرننگ]]
*[[گهڻ-رخا ڊيٽا تجزيو]]
*[[معياري تحقيق]]
*[[جوڙيل ڊيٽا تجزيو (شماريات)]]
*[[متني مائننگ]]
*[[غير جوڙيل ڊيٽا]]
{{Div col end}}

== حوالا ==

=== حوالا جات ===
{{Reflist}}

=== ڪتب نامو ===
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008a |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 14: Phases and initial steps in data analysis |pages=333–356 }}
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008b |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 15: The main analysis phase |pages=357–386 }}
*Tabachnick, B.G. &amp; Fidell, L.S. (2007). Chapter 4: Cleaning up your act. Screening data prior to analysis. In B.G. Tabachnick &amp; L.S. Fidell (Eds.), Using Multivariate Statistics, Fifth Edition (pp.&amp;nbsp;60–116). Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon.

== وڌيڪ پڙهڻ ==
{{وڪيورسٽي}}
 
* [[Adèr, H.J.]] &amp; [[Gideon J. Mellenbergh|Mellenbergh, G.J.]] (with contributions by D.J. Hand) (2008). ''Advising on Research Methods: A Consultant's Companion''. Huizen, the Netherlands: Johannes van Kessel Publishing.  {{ISBN|978-90-79418-01-5}}
* Chambers, John M.; [[William S. Cleveland|Cleveland, William S.]]; Kleiner, Beat; Tukey, Paul A. (1983). ''Graphical Methods for Data Analysis'', Wadsworth/Duxbury Press. {{ISBN|0-534-98052-X}}
* Fandango, Armando (2017). ''Python Data Analysis, 2nd Edition''. Packt Publishers. {{ISBN|978-1787127487}}
* Juran, Joseph M.; Godfrey, A. Blanton (1999). ''Juran's Quality Handbook, 5th Edition.'' New York: McGraw Hill. {{ISBN|0-07-034003-X}}
* Lewis-Beck, Michael S. (1995). ''Data Analysis: an Introduction'', Sage Publications Inc, {{ISBN|0-8039-5772-6}}
* NIST/SEMATECH (2008) [https://www.itl.nist.gov/div898/handbook/ ''Handbook of Statistical Methods'']
* Pyzdek, T, (2003). ''Quality Engineering Handbook'', {{ISBN|0-8247-4614-7}}
* [[Richard Veryard]] (1984). ''Pragmatic Data Analysis''. Oxford : Blackwell Scientific Publications. {{ISBN|0-632-01311-7}}
* Tabachnick, B.G.; Fidell, L.S. (2007). ''Using Multivariate Statistics, 5th Edition''. Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon, {{ISBN|978-0-205-45938-4}}

{{Data Visualization}}
{{Computational physics}}

{{data}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڊيٽا تجزيو| ]]
[[زمرو:ڊيٽا پروسيسنگ]]
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:ڪمپيوٽيشنل مطالعاتي شعبا]]
[[زمرو:ڊيٽا انتظام]]</text>
      <sha1>tgga4rd2euzukzjtd4lam2i857xou32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372050</id>
      <parentid>372049</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ پڙهو */</comment>
      <origin>372050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70017" sha1="6uv148t5h97tetminuons44fuhzb3bc" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}


==== نتيجن جو استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو عام لاڳو ٿي سگهن ٿا۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-371}} جيتوڻيڪ اهو گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي، پر نتيجن جي استحڪام ڏسڻ ممڪن آهي۔ ڇا نتيجا قابلِ اعتماد ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجن ٿا؟ ان جا ٻه بنيادي طريقا آهن۔
* ''[[ڪراس-ويليڊيشن (شماريات)|ڪراس-ويليڊيشن]]'': ڊيٽا کي ڪيترن حصن ۾ ورهائي ڏٺو وڃي ٿو ته ڇا ڪنهن هڪ حصي تي ٻڌل تجزيو (مثلاً ٺهيل ماڊل) ٻين حصن تي به لاڳو ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = Benson | first1 = Noah C
 | last2 = Winawer | first2 = Jonathan
 | date = December 2018
 | doi = 10.7554/elife.40224
 | journal = eLife
 | title = Bayesian analysis of retinotopic maps
 | volume = 7| article-number = e40224
 | doi-access = free
 | pmid = 30520736
 | pmc = 6340702
 }} Supplementary file 1. Cross-validation schema. {{doi|10.7554/elife.40224.014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; البت، جيڪڏهن ڊيٽا ۾ پاڻ ۾ لاڳاپا هجن، جهڙوڪ [[پينل ڊيٽا]] ۾، تڏهن ڪراس-ويليڊيشن گهڻو ڪري مناسب نه هوندي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hsiao|first=Cheng|title=Cross-Sectionally Dependent Panel Data|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139839327.012|work=Analysis of Panel Data|year=2014|pages=327–368|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139839327.012|isbn=978-1-139-83932-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; اهڙي صورت ۾ ٻيا تصديقي طريقا اختيار ڪرڻا پوندا۔ وڌيڪ لاءِ ڏسو [[شمارياتي ماڊل جي توثيق]]۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hjorth|first=J.S. Urban|title=Cross validation|date=2017-10-19|url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315140056-3|work=Computer Intensive Statistical Methods|pages=24–56|publisher=Chapman and Hall/CRC|doi=10.1201/9781315140056-3|isbn=978-1-315-14005-6|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ''[[حساسيت جو تجزيو]]'': اهو طريقو ڏسي ٿو ته جڏهن عالمي قدرن کي منظم انداز ۾ بدلايو وڃي ته نظام يا ماڊل جو رويو ڪيئن بدلجي ٿو۔ هڪ طريقو [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sheikholeslami|first1=Razi|last2=Razavi|first2=Saman|last3=Haghnegahdar|first3=Amin|date=2019-10-10|title=What should we do when a model crashes? Recommendations for global sensitivity analysis of Earth and environmental systems models|journal=Geoscientific Model Development|volume=12|issue=10|pages=4275–4296|doi=10.5194/gmd-12-4275-2019|bibcode=2019GMD....12.4275S|s2cid=204900339|issn=1991-9603 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ==
&lt;!--هن فهرست ۾ شامل آزاد سافٽويئر کي &quot;قابلِ ذڪر&quot; هجڻ گهرجي ۽ ان بابت حوالن سميت وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي (ڏسو WP:GNG، WP:WTAF).--&gt;
ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ۾ هي شامل آهن:
* [[ڊيو اِنفو]] – هڪ ڊيٽابيس نظام، جنهن جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي گروپ]] طرفان انساني ترقيءَ جي نگراني ۽ تجزيي لاءِ توثيق ڪئي وئي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=Human development composite indices|title= Human Development Indices and Indicators 2018|pages=21–41|doi=10.18356/ce6f8e92-en|s2cid=240207510|author=United Nations Development Programme|date= 2018|publisher=United Nations }}&lt;/ref&gt;
* [[ايل ڪي آئي]] – جاوا ۾ ڊيٽا مائننگ جو ڍانچو، جنهن ۾ ڊيٽا مائننگ-مرڪوز بصري ڏيکاءَ جون سهولتون آهن۔
* [[نائم]] – ڪنسٽانس انفارميشن مائنر، هڪ استعمال ڪندڙ-دوست ۽ جامع ڊيٽا تجزياتي ڍانچو۔
* [[اورينج (سافٽويئر)|اورنج]] – هڪ بصري پروگرامنگ اوزار، جنهن ۾ [[متحرڪ ڊيٽا بصريڪاري]] ۽ شمارياتي ڊيٽا تجزيي، [[ڊيٽا مائننگ]]، ۽ [[مشين لرننگ]] جا طريقا شامل آهن۔
* [[پينڊاز (سافٽويئر)|پينڊاز]] – ڊيٽا تجزيي لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[فزڪس اينالائسس ورڪ اسٽيشن|پي اي ڊبليو]] – فورٽران/سي ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] – شمارياتي ڪمپيوٽنگ ۽ گرافڪس لاءِ هڪ پروگرامنگ ٻولي ۽ سافٽويئر ماحول۔&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Wiley|first1=Matt|title=Multivariate Data Visualization|date=2019|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-2872-2_2|work=Advanced R Statistical Programming and Data Models|pages=33–59|place=Berkeley, CA|publisher=Apress|isbn=978-1-4842-2871-5|access-date=2021-06-03|last2=Wiley|first2=Joshua F.|doi=10.1007/978-1-4842-2872-2_2|s2cid=86629516}}&lt;/ref&gt;
* [[روٽ]] –  C++ ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[سائي پائي]] – سائنسي ڪمپيوٽنگ لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[جوليا (پروگرامنگ ٻولي)|جوليا]] – هڪ پروگرامنگ ٻولي، جيڪا عددي تجزيي ۽ ڪمپيوٽنگ سائنس لاءِ تمام موزون آهي۔

== ٻيهر پيدا ڪري سگهجندڙ تجزيو ==
ڊيٽا تجزيي جي عام ڪم واري وهڪري ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، تجزيا هلائڻ، بصري ڏيکاءُ ٺاهڻ، ۽ رپورٽون لکڻ شامل هوندو آهي۔ تنهن هوندي، هن وهڪري ۾ ڪي چئلينج به هوندا آهن، جن ۾ تجزيي واريون اسڪرپٽون ۽ ڊيٽا جو هڪ ٻئي کان الڳ هجڻ، ۽ تجزيي ۽ دستاويزن جي وچ ۾ خال شامل آهي۔ گهڻو ڪري اسڪرپٽن کي صحيح ترتيب سان هلائڻ جو طريقو صرف غير رسمي نموني بيان ڪيو ويندو آهي يا وري ڊيٽا سائنسدان جي يادگيريءَ ۾ رهندو آهي۔ هن ڄاڻ جي گم ٿي وڃڻ جي امڪان سبب ٻيهر پيدا ڪري سگهجڻ ۾ مسئلا پيدا ٿيندا آهن۔
انهن چئلينجن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته تجزياتي اسڪرپٽن جي مواد ۽ ڪم جي وهڪري کي دستاويز ڪيو وڃي۔ ان سان گڏ، مجموعي دستاويز به اهم آهن، ۽ اهڙيون رپورٽون مهيا ڪرڻ به ضروري آهي جيڪي مشينن ۽ انسانن ٻنهي لاءِ سمجهي سگهجن، ۽ جيئن اسڪرپٽون وقت سان تبديل ٿين، تجزياتي وهڪري جي درست نمائندگي برقرار رهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mailund |first=Thomas |title=Beginning Data Science in R 4: Data Analysis, Visualization, and Modelling for the Data Scientist |year=2022 |isbn=978-148428155-0 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جا مقابلا ==
مختلف ڪمپنيون ۽ تنظيمون ڊيٽا تجزيي جا مقابلا منعقد ڪنديون آهن ته جيئن محققن کي سندن ڊيٽا استعمال ڪرڻ يا ڊيٽا تجزيي وسيلي ڪنهن خاص سوال جو حل ڳولڻ جي ترغيب ملي۔ مشهور بين الاقوامي ڊيٽا تجزيي مقابلن جا ڪجهه مثال هي آهن:

* [[ڪيگل]] مقابلا؛ [[ڪيگل]] پليٽفارم جي ملڪيت ۽ هلائڻ [[گوگل]] وٽ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=The machine learning community takes on the Higgs |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs/ |access-date=14 January 2015|newspaper=Symmetry Magazine|date=July 15, 2014|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416100455/https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[LTPP International Data Analysis Contest|ايل ٽي پي پي ڊيٽا تجزيي جو مقابلو]]&lt;ref&gt;{{cite web |date = May 26, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = Data.Gov:Long-Term Pavement Performance (LTPP) |access-date = November 10, 2017 |archive-date = November 1, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171101191727/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;، جيڪو [[ايف ايڇ ڊبليو اي]] ۽ [[اي ايس سي اي]] طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Nehme 2016-09-29&quot;&gt;{{cite web |first = Jean |last = Nehme |date = September 29, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = LTPP International Data Analysis Contest |publisher = Federal Highway Administration |access-date = October 22, 2017 |archive-date = October 21, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021010012/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/2016_2017_asce_ltpp_contest_guidelines.cfm |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Div col|colwidth=20em}}
*[[ايڪچوريئل سائنس]]
*[[تجزياتي]]
*[[واڌاريل تجزياتي]]
*[[ڪاروباري ذهانت]]
*[[ڊيٽا پيشڪش جوڙجڪ]]
*[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]]
*[[مشين لرننگ جي تحقيق لاءِ ڊيٽا سيٽن جي فهرست]]
*[[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
*[[مشين لرننگ]]
*[[گهڻ-رخا ڊيٽا تجزيو]]
*[[معياري تحقيق]]
*[[جوڙيل ڊيٽا تجزيو (شماريات)]]
*[[متني مائننگ]]
*[[غير جوڙيل ڊيٽا]]
{{Div col end}}

== حوالا ==

=== حوالا جات ===
{{Reflist}}

=== ڪتب نامو ===
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008a |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 14: Phases and initial steps in data analysis |pages=333–356 }}
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008b |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 15: The main analysis phase |pages=357–386 }}
*Tabachnick, B.G. &amp; Fidell, L.S. (2007). Chapter 4: Cleaning up your act. Screening data prior to analysis. In B.G. Tabachnick &amp; L.S. Fidell (Eds.), Using Multivariate Statistics, Fifth Edition (pp.&amp;nbsp;60–116). Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon.

== وڌيڪ پڙهو ==
{{وڪيورسٽي}}
 
* [[Adèr, H.J.]] &amp; [[Gideon J. Mellenbergh|Mellenbergh, G.J.]] (with contributions by D.J. Hand) (2008). ''Advising on Research Methods: A Consultant's Companion''. Huizen, the Netherlands: Johannes van Kessel Publishing.  {{ISBN|978-90-79418-01-5}}
* Chambers, John M.; [[William S. Cleveland|Cleveland, William S.]]; Kleiner, Beat; Tukey, Paul A. (1983). ''Graphical Methods for Data Analysis'', Wadsworth/Duxbury Press. {{ISBN|0-534-98052-X}}
* Fandango, Armando (2017). ''Python Data Analysis, 2nd Edition''. Packt Publishers. {{ISBN|978-1787127487}}
* Juran, Joseph M.; Godfrey, A. Blanton (1999). ''Juran's Quality Handbook, 5th Edition.'' New York: McGraw Hill. {{ISBN|0-07-034003-X}}
* Lewis-Beck, Michael S. (1995). ''Data Analysis: an Introduction'', Sage Publications Inc, {{ISBN|0-8039-5772-6}}
* NIST/SEMATECH (2008) [https://www.itl.nist.gov/div898/handbook/ ''Handbook of Statistical Methods'']
* Pyzdek, T, (2003). ''Quality Engineering Handbook'', {{ISBN|0-8247-4614-7}}
* [[Richard Veryard]] (1984). ''Pragmatic Data Analysis''. Oxford : Blackwell Scientific Publications. {{ISBN|0-632-01311-7}}
* Tabachnick, B.G.; Fidell, L.S. (2007). ''Using Multivariate Statistics, 5th Edition''. Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon, {{ISBN|978-0-205-45938-4}}

{{Data Visualization}}
{{Computational physics}}

{{data}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڊيٽا تجزيو| ]]
[[زمرو:ڊيٽا پروسيسنگ]]
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:ڪمپيوٽيشنل مطالعاتي شعبا]]
[[زمرو:ڊيٽا انتظام]]</text>
      <sha1>6uv148t5h97tetminuons44fuhzb3bc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372051</id>
      <parentid>372050</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70022" sha1="lvclknux1uatts7qg1l2s37rlfgesfy" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا جي صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}


==== نتيجن جو استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو عام لاڳو ٿي سگهن ٿا۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-371}} جيتوڻيڪ اهو گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي، پر نتيجن جي استحڪام ڏسڻ ممڪن آهي۔ ڇا نتيجا قابلِ اعتماد ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجن ٿا؟ ان جا ٻه بنيادي طريقا آهن۔
* ''[[ڪراس-ويليڊيشن (شماريات)|ڪراس-ويليڊيشن]]'': ڊيٽا کي ڪيترن حصن ۾ ورهائي ڏٺو وڃي ٿو ته ڇا ڪنهن هڪ حصي تي ٻڌل تجزيو (مثلاً ٺهيل ماڊل) ٻين حصن تي به لاڳو ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = Benson | first1 = Noah C
 | last2 = Winawer | first2 = Jonathan
 | date = December 2018
 | doi = 10.7554/elife.40224
 | journal = eLife
 | title = Bayesian analysis of retinotopic maps
 | volume = 7| article-number = e40224
 | doi-access = free
 | pmid = 30520736
 | pmc = 6340702
 }} Supplementary file 1. Cross-validation schema. {{doi|10.7554/elife.40224.014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; البت، جيڪڏهن ڊيٽا ۾ پاڻ ۾ لاڳاپا هجن، جهڙوڪ [[پينل ڊيٽا]] ۾، تڏهن ڪراس-ويليڊيشن گهڻو ڪري مناسب نه هوندي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hsiao|first=Cheng|title=Cross-Sectionally Dependent Panel Data|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139839327.012|work=Analysis of Panel Data|year=2014|pages=327–368|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139839327.012|isbn=978-1-139-83932-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; اهڙي صورت ۾ ٻيا تصديقي طريقا اختيار ڪرڻا پوندا۔ وڌيڪ لاءِ ڏسو [[شمارياتي ماڊل جي توثيق]]۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hjorth|first=J.S. Urban|title=Cross validation|date=2017-10-19|url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315140056-3|work=Computer Intensive Statistical Methods|pages=24–56|publisher=Chapman and Hall/CRC|doi=10.1201/9781315140056-3|isbn=978-1-315-14005-6|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ''[[حساسيت جو تجزيو]]'': اهو طريقو ڏسي ٿو ته جڏهن عالمي قدرن کي منظم انداز ۾ بدلايو وڃي ته نظام يا ماڊل جو رويو ڪيئن بدلجي ٿو۔ هڪ طريقو [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sheikholeslami|first1=Razi|last2=Razavi|first2=Saman|last3=Haghnegahdar|first3=Amin|date=2019-10-10|title=What should we do when a model crashes? Recommendations for global sensitivity analysis of Earth and environmental systems models|journal=Geoscientific Model Development|volume=12|issue=10|pages=4275–4296|doi=10.5194/gmd-12-4275-2019|bibcode=2019GMD....12.4275S|s2cid=204900339|issn=1991-9603 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ==
&lt;!--هن فهرست ۾ شامل آزاد سافٽويئر کي &quot;قابلِ ذڪر&quot; هجڻ گهرجي ۽ ان بابت حوالن سميت وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي (ڏسو WP:GNG، WP:WTAF).--&gt;
ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ۾ هي شامل آهن:
* [[ڊيو اِنفو]] – هڪ ڊيٽابيس نظام، جنهن جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي گروپ]] طرفان انساني ترقيءَ جي نگراني ۽ تجزيي لاءِ توثيق ڪئي وئي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=Human development composite indices|title= Human Development Indices and Indicators 2018|pages=21–41|doi=10.18356/ce6f8e92-en|s2cid=240207510|author=United Nations Development Programme|date= 2018|publisher=United Nations }}&lt;/ref&gt;
* [[ايل ڪي آئي]] – جاوا ۾ ڊيٽا مائننگ جو ڍانچو، جنهن ۾ ڊيٽا مائننگ-مرڪوز بصري ڏيکاءَ جون سهولتون آهن۔
* [[نائم]] – ڪنسٽانس انفارميشن مائنر، هڪ استعمال ڪندڙ-دوست ۽ جامع ڊيٽا تجزياتي ڍانچو۔
* [[اورينج (سافٽويئر)|اورنج]] – هڪ بصري پروگرامنگ اوزار، جنهن ۾ [[متحرڪ ڊيٽا بصريڪاري]] ۽ شمارياتي ڊيٽا تجزيي، [[ڊيٽا مائننگ]]، ۽ [[مشين لرننگ]] جا طريقا شامل آهن۔
* [[پينڊاز (سافٽويئر)|پينڊاز]] – ڊيٽا تجزيي لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[فزڪس اينالائسس ورڪ اسٽيشن|پي اي ڊبليو]] – فورٽران/سي ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] – شمارياتي ڪمپيوٽنگ ۽ گرافڪس لاءِ هڪ پروگرامنگ ٻولي ۽ سافٽويئر ماحول۔&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Wiley|first1=Matt|title=Multivariate Data Visualization|date=2019|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-2872-2_2|work=Advanced R Statistical Programming and Data Models|pages=33–59|place=Berkeley, CA|publisher=Apress|isbn=978-1-4842-2871-5|access-date=2021-06-03|last2=Wiley|first2=Joshua F.|doi=10.1007/978-1-4842-2872-2_2|s2cid=86629516}}&lt;/ref&gt;
* [[روٽ]] –  C++ ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[سائي پائي]] – سائنسي ڪمپيوٽنگ لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[جوليا (پروگرامنگ ٻولي)|جوليا]] – هڪ پروگرامنگ ٻولي، جيڪا عددي تجزيي ۽ ڪمپيوٽنگ سائنس لاءِ تمام موزون آهي۔

== ٻيهر پيدا ڪري سگهجندڙ تجزيو ==
ڊيٽا تجزيي جي عام ڪم واري وهڪري ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، تجزيا هلائڻ، بصري ڏيکاءُ ٺاهڻ، ۽ رپورٽون لکڻ شامل هوندو آهي۔ تنهن هوندي، هن وهڪري ۾ ڪي چئلينج به هوندا آهن، جن ۾ تجزيي واريون اسڪرپٽون ۽ ڊيٽا جو هڪ ٻئي کان الڳ هجڻ، ۽ تجزيي ۽ دستاويزن جي وچ ۾ خال شامل آهي۔ گهڻو ڪري اسڪرپٽن کي صحيح ترتيب سان هلائڻ جو طريقو صرف غير رسمي نموني بيان ڪيو ويندو آهي يا وري ڊيٽا سائنسدان جي يادگيريءَ ۾ رهندو آهي۔ هن ڄاڻ جي گم ٿي وڃڻ جي امڪان سبب ٻيهر پيدا ڪري سگهجڻ ۾ مسئلا پيدا ٿيندا آهن۔
انهن چئلينجن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته تجزياتي اسڪرپٽن جي مواد ۽ ڪم جي وهڪري کي دستاويز ڪيو وڃي۔ ان سان گڏ، مجموعي دستاويز به اهم آهن، ۽ اهڙيون رپورٽون مهيا ڪرڻ به ضروري آهي جيڪي مشينن ۽ انسانن ٻنهي لاءِ سمجهي سگهجن، ۽ جيئن اسڪرپٽون وقت سان تبديل ٿين، تجزياتي وهڪري جي درست نمائندگي برقرار رهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mailund |first=Thomas |title=Beginning Data Science in R 4: Data Analysis, Visualization, and Modelling for the Data Scientist |year=2022 |isbn=978-148428155-0 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جا مقابلا ==
مختلف ڪمپنيون ۽ تنظيمون ڊيٽا تجزيي جا مقابلا منعقد ڪنديون آهن ته جيئن محققن کي سندن ڊيٽا استعمال ڪرڻ يا ڊيٽا تجزيي وسيلي ڪنهن خاص سوال جو حل ڳولڻ جي ترغيب ملي۔ مشهور بين الاقوامي ڊيٽا تجزيي مقابلن جا ڪجهه مثال هي آهن:

* [[ڪيگل]] مقابلا؛ [[ڪيگل]] پليٽفارم جي ملڪيت ۽ هلائڻ [[گوگل]] وٽ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=The machine learning community takes on the Higgs |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs/ |access-date=14 January 2015|newspaper=Symmetry Magazine|date=July 15, 2014|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416100455/https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[LTPP International Data Analysis Contest|ايل ٽي پي پي ڊيٽا تجزيي جو مقابلو]]&lt;ref&gt;{{cite web |date = May 26, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = Data.Gov:Long-Term Pavement Performance (LTPP) |access-date = November 10, 2017 |archive-date = November 1, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171101191727/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;، جيڪو [[ايف ايڇ ڊبليو اي]] ۽ [[اي ايس سي اي]] طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Nehme 2016-09-29&quot;&gt;{{cite web |first = Jean |last = Nehme |date = September 29, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = LTPP International Data Analysis Contest |publisher = Federal Highway Administration |access-date = October 22, 2017 |archive-date = October 21, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021010012/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/2016_2017_asce_ltpp_contest_guidelines.cfm |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Div col|colwidth=20em}}
*[[ايڪچوريئل سائنس]]
*[[تجزياتي]]
*[[واڌاريل تجزياتي]]
*[[ڪاروباري ذهانت]]
*[[ڊيٽا پيشڪش جوڙجڪ]]
*[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]]
*[[مشين لرننگ جي تحقيق لاءِ ڊيٽا سيٽن جي فهرست]]
*[[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
*[[مشين لرننگ]]
*[[گهڻ-رخا ڊيٽا تجزيو]]
*[[معياري تحقيق]]
*[[جوڙيل ڊيٽا تجزيو (شماريات)]]
*[[متني مائننگ]]
*[[غير جوڙيل ڊيٽا]]
{{Div col end}}

== حوالا ==

=== حوالا جات ===
{{Reflist}}

=== ڪتب نامو ===
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008a |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 14: Phases and initial steps in data analysis |pages=333–356 }}
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008b |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 15: The main analysis phase |pages=357–386 }}
*Tabachnick, B.G. &amp; Fidell, L.S. (2007). Chapter 4: Cleaning up your act. Screening data prior to analysis. In B.G. Tabachnick &amp; L.S. Fidell (Eds.), Using Multivariate Statistics, Fifth Edition (pp.&amp;nbsp;60–116). Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon.

== وڌيڪ پڙهو ==
{{وڪيورسٽي}}
 
* [[Adèr, H.J.]] &amp; [[Gideon J. Mellenbergh|Mellenbergh, G.J.]] (with contributions by D.J. Hand) (2008). ''Advising on Research Methods: A Consultant's Companion''. Huizen, the Netherlands: Johannes van Kessel Publishing.  {{ISBN|978-90-79418-01-5}}
* Chambers, John M.; [[William S. Cleveland|Cleveland, William S.]]; Kleiner, Beat; Tukey, Paul A. (1983). ''Graphical Methods for Data Analysis'', Wadsworth/Duxbury Press. {{ISBN|0-534-98052-X}}
* Fandango, Armando (2017). ''Python Data Analysis, 2nd Edition''. Packt Publishers. {{ISBN|978-1787127487}}
* Juran, Joseph M.; Godfrey, A. Blanton (1999). ''Juran's Quality Handbook, 5th Edition.'' New York: McGraw Hill. {{ISBN|0-07-034003-X}}
* Lewis-Beck, Michael S. (1995). ''Data Analysis: an Introduction'', Sage Publications Inc, {{ISBN|0-8039-5772-6}}
* NIST/SEMATECH (2008) [https://www.itl.nist.gov/div898/handbook/ ''Handbook of Statistical Methods'']
* Pyzdek, T, (2003). ''Quality Engineering Handbook'', {{ISBN|0-8247-4614-7}}
* [[Richard Veryard]] (1984). ''Pragmatic Data Analysis''. Oxford : Blackwell Scientific Publications. {{ISBN|0-632-01311-7}}
* Tabachnick, B.G.; Fidell, L.S. (2007). ''Using Multivariate Statistics, 5th Edition''. Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon, {{ISBN|978-0-205-45938-4}}

{{Data Visualization}}
{{Computational physics}}

{{data}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڊيٽا تجزيو| ]]
[[زمرو:ڊيٽا پروسيسنگ]]
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:ڪمپيوٽيشنل مطالعاتي شعبا]]
[[زمرو:ڊيٽا انتظام]]</text>
      <sha1>lvclknux1uatts7qg1l2s37rlfgesfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372052</id>
      <parentid>372051</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70027" sha1="s64a64qtia10qmwy0ck1gq6o3qjqyhq" xml:space="preserve"> 
'''ڊيٽا تجزيو''' ('''Data Analysis''') اهو عمل آهي جنهن ۾ [[ڊيٽا]] جو جائزو وٺڻ، [[ڊيٽا جي صفائي|صاف ڪرڻ]]، [[ڊيٽا جي تبديلي|بدلائڻ]]، ۽ [[ڊيٽا ماڊلنگ|ماڊل ٺاهڻ]] شامل هوندو آهي، جنهن جو مقصد مفيد معلومات ڳولڻ، نتيجا ڪڍڻ، ۽ [[فيصلي سازي]] جي مدد ڪرڻ هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;&gt;{{Citation|title=Transforming Unstructured Data into Useful Information|date=2014-03-12|url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14|work=Big Data, Mining, and Analytics|pages=227–246|publisher=Auerbach Publications|doi=10.1201/b16666-14|isbn=978-0-429-09529-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا تجزيي جا ڪيترائي پاسا ۽ طريقا هوندا آهن، جيڪي مختلف نالن هيٺ مختلف ٽيڪنيڪن کي شامل ڪن ٿا، ۽ ڪاروبار، سائنس، ۽ سماجي سائنس جي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists|year=2017|pages=526–576|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781108241922.013|isbn=978-1-108-41678-8|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; اڄ جي ڪاروباري دنيا ۾، ڊيٽا تجزيو وڌيڪ سائنسي بنيادن تي فيصلا ڪرڻ ۽ ڪاروبارن کي وڌيڪ اثرائتو هلائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو۔ اهو ڪاروباري تجزياتي، صحت جي سار سنڀال، ۽ مصنوعي ذهانت جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿو ته جيئن ڊيٽا مان اهم ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي۔

[[ڊيٽا مائننگ]] ڊيٽا تجزيي جي هڪ خاص ٽيڪنڪ آهي، جيڪا شمارياتي ماڊلنگ ۽ ڄاڻ جي دريافت تي ڌيان ڏئي ٿي، خاص طور تي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ؛ جڏهن ته [[ڪاروباري ذهانت]] اهڙي ڊيٽا تجزيي کي شامل ڪري ٿي جيڪو گهڻو ڪري گڏيل ڊيٽا تي ٻڌل هوندو آهي ۽ ڪاروباري معلومات تي مرڪوز هوندو آهي۔ شمارياتي استعمالن ۾، ڊيٽا تجزيي کي [[بياني شماريات]]، [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] (EDA)، ۽ [[تصديقي ڊيٽا تجزيو]] (CDA) ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions|date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6|work=SPSS for Intermediate Statistics|pages=42–67 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9781410611420-6|isbn=978-1-4106-1142-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; EDA جو مقصد ڊيٽا ۾ نيون خاصيتون ڳولڻ آهي، جڏهن ته CDA جو مقصد اڳ ۾ موجود [[مفروضا]] کي ثابت يا رد ڪرڻ آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Samandar|first1=Petersson|first2=Sofia|last2=Svantesson|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv |date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}&lt;/ref&gt; [[پيش گوئي تجزيو]] شمارياتي ماڊلن کي استعمال ڪري اڳڪٿي يا درجابندي تي ڌيان ڏئي ٿو، جڏهن ته [[متني تجزيو]] متن مان معلومات ڪڍڻ لاءِ شمارياتي، لسانياتي ۽ بناوٽي طريقا استعمال ڪري ٿو، جيڪو [[غير منظم ڊيٽا]] جو حصو هوندو آهي۔ اهي سڀئي ڊيٽا تجزيي جون قسمن آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13 |title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter |url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|s2cid=38571193 |issn=1932-1864}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جو عمل ==
[[File:Data visualization process v1.png|right|350px|thumb|ڊيٽا سائنس جو عمل، ڪتاب ''Doing Data Science'' مان]]

''ڊيٽا تجزيو'' هڪ [[عمل]] آهي جنهن ذريعي [[خام ڊيٽا]] حاصل ڪئي وڃي ٿي ۽ پوءِ ان کي اهڙي معلومات ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو جيڪا استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ مددگار هجي۔&lt;ref name=&quot;Auerbach Publications&quot;/&gt; شماريات دان [[جان ٽڪي]] 1961ع ۾ ڊيٽا تجزيي کي هن ريت بيان ڪيو:
&lt;blockquote&gt;&quot;ڊيٽا جو تجزيو ڪرڻ جا طريقا، انهن نتيجن جي تشريح جا طريقا، ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي منصوبابندي، ۽ شماريات جا سڀئي اوزار جيڪي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ لاڳو ٿين ٿا۔&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |title=John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961 |journal=The Annals of Mathematical Statistics |date=March 1962 |volume=33 |issue=1 |pages=1–67 |doi=10.1214/aoms/1177704711 |access-date=2015-01-01 |archive-date=2020-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126232007/https://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 |url-status=live |last1=Tukey |first1=John W. }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

هي عمل ڪيترن مرحلن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي تڪراري (Iteration) هوندا آهن، يعني پوئين مرحلن مان ملي ويل موٽ اڳئين مرحلن کي ٻيهر متاثر ڪري سگهي ٿي۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جون گهرجون ===
ڊيٽا تجزيي لاءِ بنيادي شئي ان جو انپٽ input هوندي آهي، جيڪا صارف يا گراهڪ جي ضرورتن موجب طئي ڪئي ويندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=USE OF THE DATA|date=2015-02-06|url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18|work=Handbook of Petroleum Product Analysis|pages=296–303|place=Hoboken, NJ|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc|doi=10.1002/9781118986370.ch18|isbn=978-1-118-98637-0|access-date=2021-05-29}}&lt;/ref&gt; جنهن يونٽ تي ڊيٽا گڏ ڪئي وڃي ٿي، ان کي [[شمارياتي يونٽ]] چيو ويندو آهي (مثال طور ماڻهو يا آبادي)۔ ڊيٽا عددِي يا درجي بندي واري ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا گڏ ڪرڻ ===
ڊيٽا مختلف ذريعن مان گڏ ڪري سگهجي ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|journal=PeerJ|date=7 May 2021|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|last1=Olusola|first1=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; اها انٽرويو، آن لائن ذريعن، سينسرز، يا دستاويزن مان حاصل ٿي سگهي ٿي۔

=== ڊيٽا پروسيسنگ ===
[[ڊيٽا انٽيگريشن]] ڊيٽا تجزيي کان اڳ جو مرحلو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا کي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيئن ٽيبل جي صورت ۾ قطارن ۽ ڪالمن ۾ رکڻ۔&lt;ref name=&quot;Schutt &amp; O'Neil&quot;/&gt;

=== ڊيٽا جي صفائي ===
{{Main|ڊيٽا جي صفائي}}
ڊيٽا ۾ غلطيون، نقل، يا اڻپوري معلومات ٿي سگهي ٿي، جنهن کي درست ڪرڻ ضروري هوندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Bohannon&quot;/&gt; ڊيٽا صاف ڪرڻ انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جو عمل آهي۔

=== جاچائتي ڊيٽا تجزيو ===
ڊيٽا صاف ٿيڻ کان پوءِ [[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[بيانيه شماريات]] ۽ [[ڊيٽا بصريڪاري]] استعمال ڪري ڊيٽا کي سمجهيو ويندو آهي۔

=== ماڊلنگ ۽ الگورٿم ===
[[رياضيائي ماڊل]] ۽ [[الگورٿم]] استعمال ڪري متغيرن جي وچ ۾ لاڳاپا ڳوليا ويندا آهن، جهڙوڪ [[لاڳاپو]] ۽ سبب-نتيجو جو تعلق۔

=== ڊيٽا پراڊڪٽ ===
ڊيٽا پراڊڪٽ هڪ اهڙي ايپليڪيشن هوندي آهي جيڪا ڊيٽا کي انپٽ طور وٺي نتيجا پيدا ڪري ٿي، مثال طور سفارش ڪندڙ نظام۔

=== رابطو ===
[[File:Social Network Analysis Visualization.png|thumb|250px|[[ڊيٽا جو نظري ڏيکاء]] ڊيٽا جي نتيجن کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي۔]]

{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاء}}

ڊيٽا تجزيي کان پوءِ نتيجا مختلف صورتن ۾ پيش ڪيا ويندا آهن، جيئن ٽيبل ۽ چارٽ، ته جيئن اهم پيغام واضح نموني سان ڏسندڙن تائين پهچي سگهن۔

== مقداري پيغام ==
{{Main|ڊيٽا ۽ معلومات جو نظري ڏيکاءُ}}

[[File:Total Revenues and Outlays as Percent GDP 2013.png|thumb|right|250px|هڪ وقتي سلسلو، جيڪو ليڪ چارٽ ذريعي وقت سان گڏ آمريڪي وفاقي خرچن ۽ آمدنيءَ جي لاڙن کي ڏيکاري ٿو]]
[[File:U.S. Phillips Curve 2000 to 2013.png|thumb|right|250px|هڪ اسڪيٽرپلاٽ، جيڪو وقت جي مختلف نقطن تي ماپيل ٻن متغيرن (افراطِ زر ۽ بيروزگاري) جي وچ ۾ لاڳاپي کي ڏيکاري ٿو]]

[[اسٽيفن فيو]] مقداري پيغامن جا اٺ قسم بيان ڪيا آهن، جيڪي استعمال ڪندڙ ڪنهن ڊيٽا جي مجموعي مان لاڳاپيل گرافن سميت ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Selecting the Right Graph for Your Message-2004 |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080924/http://www.perceptualedge.com/articles/ie/the_right_graph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |title=Stephen Few-Perceptual Edge-Graph Selection Matrix |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005080945/http://www.perceptualedge.com/articles/misc/Graph_Selection_Matrix.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

#وقت جو سلسلو: هڪ اڪيلو متغير ڪنهن وقتي عرصي دوران ماپيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڏهن سالن دوران بيروزگاريءَ جي شرح۔ لاڙ ڏيکارڻ لاءِ [[لڪيري چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#درجابندي: زمري وار حصن کي وڌندڙ يا گهٽندڙ ترتيب ۾ رکيو وڃي ٿو، جهڙوڪ ڪنهن هڪ عرصي دوران وڪرو ڪندڙن موجب وڪرو ڪارڪردگيءَ جي درجابندي۔ وڪرو ڪندڙن جي ڀيٽ ڏيکارڻ لاءِ [[بار چارٽ]] استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite book | doi=10.1007/1-4020-0612-8_1063 | chapter=X-Bar Chart | title=Encyclopedia of Production and Manufacturing Management | date=2000 | page=841 | isbn=978-0-7923-8630-8 | last1=Swamidass | first1=P. M. }}&lt;/ref&gt;
#حصو-بمقابله-ڪل: زمري وار حصا ڪل جي تناسب طور ماپيا وڃن ٿا (مثلاً 100 مان سيڪڙو)۔ [[پائي چارٽ]] يا بار چارٽ تناسب جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو، جهڙوڪ مارڪيٽ ۾ مقابلي ڪندڙن جو حصو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888933119055}}&lt;/ref&gt;
#انحراف: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن حوالِي قدر سان ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ ڪنهن ڪاروبار جي مختلف شعبن جا اصل خرچ بمقابله بجيٽ۔ بار چارٽ اصل ۽ حوالِي مقدار جي ڀيٽ ڏيکاري سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Chart 7: Households: final consumption expenditure versus actual individual consumption|url=http://dx.doi.org/10.1787/665527077310|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/665527077310}}&lt;/ref&gt;
#تعددي ورڇ: ڪنهن خاص متغير بابت ڏنل وقفي اندر مشاهدن جو تعداد ڏيکاريو وڃي ٿو، جهڙوڪ اهي سال جن ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي واپسي 0–10٪، 11–20٪ وغيره جي وچ ۾ رهي۔ ان لاءِ [[هسٽوگرام]]، جيڪو بار چارٽ جو هڪ قسم آهي، استعمال ٿي سگهي ٿو۔
#لاڳاپو: ٻن متغيرن (X,Y) جي صورت ۾ پيش ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي ته ڏسجي ته اهي ساڳئي يا ابتڙ طرف هجن ٿا يا نه۔ مثال طور، ڪجهه مهينن جي نموني لاءِ بيروزگاري (X) ۽ افراطِ زر (Y) کي پلاٽ ڪرڻ۔ هن پيغام لاءِ عام طور [[اسڪيٽر پلاٽ]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Table 2: Graph comparison between Scatter plot, Violin + Scatter plot, Heatmap and ViSiElse graph.|journal=PeerJ|date=3 February 2020|volume=8|pages=e8341|doi=10.7717/peerj.8341/table-2|last1=Garnier|first1=Elodie M.|last2=Fouret|first2=Nastasia|last3=Descoins|first3=Médéric |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
#اسمي ڀيٽ: زمري وار حصن جي ڀيٽ ڪنهن خاص ترتيب کانسواءِ ڪئي وڃي ٿي، جهڙوڪ پيداوار جي ڪوڊ موجب وڪرو جو مقدار۔ بار چارٽ هن ڀيٽ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2009|title=Product comparison chart: Wearables |url=http://dx.doi.org/10.1037/e539162010-006|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e539162010-006}}&lt;/ref&gt;
#جاگرافيائي يا جيو-مڪاني: نقشي يا ترتيب تي ڪنهن متغير جي ڀيٽ، جهڙوڪ رياست وار بيروزگاريءَ جي شرح يا عمارت جي مختلف ماڙين تي ماڻهن جو انگ۔ عام طور [[ڪارٽوگرام]] استعمال ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Few GraphType&quot;/&gt;

== ماليات ۾ مقداري ڊيٽا جو تجزيو ==
{{See also|مسئلي حل پذيري}}
ليکڪ [[جونٿن ڪوومي (جونٿن ڪوومي)]] مقداري ڊيٽا سمجهڻ لاءِ ڪجهه بهترين طريقا تجويز ڪيا آهن۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;
* تجزيو ڪرڻ کان اڳ خام ڊيٽا ۾ غيرمعمولي حالتون جاچيو؛
* اهم حساب ٻيهر ڪريو، جيئن فارمولي سان هلندڙ ڪالمن جي تصديق؛
* پڪ ڪريو ته بنيادي ڪل جزوي ڪلن جي جمع آهن؛
* انهن انگن جي وچ ۾ لاڳاپا جاچيو جيڪي اڳڪٿي لائق نموني سان لاڳاپيل هجڻ گهرجن، جهڙوڪ وقت سان تناسب؛
* ڀيٽ آسان ڪرڻ لاءِ انگن کي معياري بڻايو، جهڙوڪ في ماڻهو، GDP جي نسبت سان، يا بنيادي سال جي اشاري قدر طور؛
* نتيجن تائين پهچائيندڙ عنصرن جو تجزيو ڪري مسئلن کي جزن ۾ ورهايو، جهڙوڪ [[ڊيپونٽ تجزيو]] وسيلي حصصي سرمائيءَ تي واپسي۔

جاچ هيٺ آيل متغيرن لاءِ، تجزيه نگار عام طور [[بياني شماريات]] حاصل ڪندا آهن، جهڙوڪ اوسط، [[ميڊيئن]]، ۽ [[معياري انحراف]]۔ اهي اهم متغيرن جي [[امڪاني ورڇ|ورڇ]] جو به جائزو وٺي سگهن ٿا ته ڏسن ته انفرادي قدر اوسط جي چوڌاري ڪيئن گڏ ٿين ٿا۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt;

[[File:US_Employment_Statistics_-_March_2015.png|thumb|250px|right|[[MECE اصول]] جو هڪ مثال، جيڪو ڊيٽا تجزيي لاءِ استعمال ٿئي ٿو]]

[[مڪينزي اينڊ ڪمپني (مڪينزي اينڊ ڪمپني)]] ڪنهن مقداري مسئلي کي ان جي جزن ۾ ورهائڻ واري هڪ ٽيڪنڪ کي [[MECE اصول]] جو نالو ڏنو۔ MECE جو مطلب آهي &quot;هڪ ٻئي کان الڳ ۽ گڏيل طور مڪمل&quot;۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Consultants Employed by McKinsey &amp; Company|date=2008-07-30|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315701974-15|work=Organizational Behavior 5|pages=77–82|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315701974-15|isbn=978-1-315-70197-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; هر پرت کي ان جي جزن ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هر ذيلي جزو ٻين کان [[هڪ ٻئي کان الڳ واقعا|هڪ ٻئي کان الڳ]] هجڻ گهرجي ۽ گڏجي مٿين پرت کي [[گڏيل طور مڪمل واقعا|مڪمل]] ڪرڻ گهرجي۔ مثال طور، نفعي کي تعريف موجب ڪل آمدني ۽ ڪل خرچ ۾ ورهائي سگهجي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Carey|first=Malachy|date=November 1981|title=On Mutually Exclusive and Collectively Exhaustive Properties of Demand Functions |url=http://dx.doi.org/10.2307/2553697 |journal=Economica |volume=48|issue=192|pages=407–415|doi=10.2307/2553697|jstor=2553697|issn=0013-0427}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار ڪجهه تجزياتي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ مضبوط شمارياتي ماپون به استعمال ڪري سگهن ٿا۔ [[مفروضي جي جاچ]] ان وقت استعمال ٿيندي آهي جڏهن تجزيه نگار ڪنهن خاص مفروضي بابت حقيقي حالت جو دعويٰ ڪري ۽ پوءِ اها طئي ڪرڻ لاءِ ڊيٽا گڏ ڪري ته اهو مفروضو سچو آهي يا غلط۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Heckman|date=1978|title=Simple Statistical Models for Discrete Panel Data Developed and Applied to Test the Hypothesis of True State Dependence against the Hypothesis of Spurious State Dependence |url=http://dx.doi.org/10.2307/20075292|journal=Annales de l'inséé|issue=30/31|pages=227–269 |doi=10.2307/20075292 |jstor=20075292 |issn=0019-0209}}&lt;/ref&gt; مثال طور، مفروضو ٿي سگهي ٿو ته &quot;بيروزگاريءَ جو افراطِ زر تي ڪو اثر ناهي&quot;، جيڪو معاشيات جي هڪ تصور [[فلپس وکر]] سان لاڳاپيل آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Munday|first=Stephen C. R. |title=Unemployment, Inflation and the Phillips Curve|date=1996|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-349-24986-2_11|work=Current Developments in Economics|pages=186–218|place=London|publisher=Macmillan Education UK|doi=10.1007/978-1-349-24986-2_11|isbn=978-0-333-64444-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; مفروضي جي جاچ ۾ [[قسم اول ۽ قسم ٻيون غلطيون]] به ڌيان ۾ رکبيون آهن، جيڪي هن ڳالهه سان لاڳاپيل آهن ته ڊيٽا مفروضي کي قبول يا رد ڪرڻ جي ڪيتري حمايت ڪري ٿي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Louangrath|first=Paul I.|date=2013|title=Alpha and Beta Tests for Type I and Type II Inferential Errors Determination in Hypothesis Testing |url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2332756|journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2332756|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

[[ريگريشن تجزيو]] ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X جو تابع متغير Y تي ڪيترو اثر آهي (مثلاً &quot;بيروزگاريءَ جي شرح ۾ تبديليون (X) افراطِ زر جي شرح (Y) کي ڪيترو متاثر ڪن ٿيون؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;&gt;{{Cite journal|last=Yanamandra|first=Venkataramana|date=September 2015|title=Exchange rate changes and inflation in India: What is the extent of exchange rate pass-through to imports?|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.eap.2015.07.004 |journal=Economic Analysis and Policy |volume=47 |pages=57–68 |doi=10.1016/j.eap.2015.07.004|issn=0313-5926}}&lt;/ref&gt;

[[ضروري شرط تجزيو]] (NCA) ان وقت استعمال ٿي سگهي ٿو جڏهن تجزيه نگار اهو طئي ڪرڻ چاهي ته آزاد متغير X ڪهڙي حد تائين متغير Y کي ممڪن بڻائي ٿو (مثلاً &quot;هڪ خاص افراطِ زر جي شرح (Y) لاءِ هڪ خاص بيروزگاريءَ جي شرح (X) ڪيتري ضروري آهي؟&quot;)۔&lt;ref name=&quot;Yanamandra 57–68&quot;/&gt; جتي (گهڻ متغير) ريگريشن تجزيو اضافي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هر X-متغير نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ X هڪ ٻئي جي تلافي ڪري سگهن ٿا (اهي ڪافي آهن پر ضروري ناهن)،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://doi.org/10.1049%2Fiet-tv.48.859 |last=Feinmann|first=Jane|title=How Can Engineers and Journalists Help Each Other?|access-date=2021-06-03|doi=10.1049/iet-tv.48.859|url-access=subscription|type=Video|publisher=The Institute of Engineering &amp; Technology}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ضروري شرط تجزيو ضرورت جي منطق استعمال ڪري ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ X-متغير نتيجي جي وجود لاءِ ضروري هوندا آهن، پر شايد پاڻ نتيجو پيدا نه ڪن (اهي ضروري آهن پر ڪافي ناهن)۔ هر هڪ ضروري شرط جو موجود هجڻ لازمي آهي ۽ تلافي ممڪن ناهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dul|first=Jan|date=2015|title=Necessary Condition Analysis (NCA): Logic and Methodology of 'Necessary But Not Sufficient' Causality|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2588480|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.2588480|hdl=1765/77890|s2cid=219380122|issn=1556-5068}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا استعمال ڪندڙن جون تجزياتي سرگرميون ==
[[File:User-activities.png|Analytic activities of data visualization users|thumb|right|350px]]

استعمال ڪندڙن کي ڪڏهن ڪڏهن ڊيٽا جي مجموعي جي اندر ڪجهه خاص ڊيٽا پوائنٽن ۾ دلچسپي هوندي آهي، بجاءِ مٿي بيان ڪيل عام پيغام جي۔ اهڙين هيٺئين سطح جي تجزياتي سرگرمين کي هيٺين جدول ۾ ڏيکاريو ويو آهي۔ هن درجيبندي کي سرگرمين جي ٽن قطبن موجب به ترتيب ڏئي سگهجي ٿو: قدرن کي حاصل ڪرڻ، ڊيٽا پوائنٽ ڳولڻ، ۽ ڊيٽا پوائنٽن کي ترتيب ڏيڻ۔&lt;ref&gt;Robert Amar, James Eagan, and John Stasko (2005) [http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf &quot;Low-Level Components of Analytic Activity in Information Visualization&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213074349/http://www.cc.gatech.edu/~stasko/papers/infovis05.pdf |date=2015-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William Newman (1994) [http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf &quot;A Preliminary Analysis of the Products of HCI Research, Using Pro Forma Abstracts&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212019/http://www.mdnpress.com/wmn/pdfs/chi94-pro-formas-2.pdf |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mary Shaw (2002) [https://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf &quot;What Makes Good Research in Software Engineering?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105042928/http://www.cs.cmu.edu/~Compose/ftp/shaw-fin-etaps.pdf |date=2018-11-05 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=&quot;center&quot; | # !! width=&quot;160&quot; | ڪم !! عام&lt;br /&gt;وضاحت !! پرو فارما&lt;br /&gt;خلاصو !! width=&quot;35%&quot; | مثال
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| '''قدر حاصل ڪريو'''
| مخصوص حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، انهن حالتن جون خاصيتون ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن {A, B, C, ...} ۾ خاصيتن {X, Y, Z, ...} جون قيمتون ڇا آهن؟
| ''- Ford Mondeo جو في گيلن مائليج ڪيترو آهي؟''
''- فلم Gone with the Wind ڪيتري ڊگهي آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| '''فلٽر'''
| خاصيتن جي قدرن بابت ڪجهه واضح شرطون ڏئي، اهي ڊيٽا حالتون ڳوليو جيڪي انهن شرطين کي پورو ڪن۔
| ڪهڙيون ڊيٽا حالتون {A, B, C...} شرطين کي پورو ڪن ٿيون؟
| ''- Kellogg's جا ڪهڙا ناشتي جا داڻا گهڻي فائبر وارا آهن؟''
''- ڪهڙيون مزاحيه فلمون انعام کٽي چڪيون آهن؟''

''- ڪهڙا فنڊ SP-500 کان گهٽ ڪارڪردگي ڏيکاري؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| '''مشتق ڪيل قدر ڳڻيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان انهن جو گڏيل عددي اظهار ڪڍيو۔
| ڊيٽا حالتن جي ڏنل مجموعي S تي گڏيل فنڪشن F جي قيمت ڇا آهي؟
| ''- Post جا ناشتي جا داڻا سراسري طور ڪيتريون ڪيلوريون رکن ٿا؟''
''- سڀني دڪانن جي گڏيل مجموعي آمدني ڪيتري آهي؟''

''- ڪارن ٺاهيندڙ ڪمپنين جو تعداد ڪيترو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 4
| '''انتھائي قدر ڳوليو'''
| اهڙيون ڊيٽا حالتون ڳوليو، جيڪي ڊيٽا مجموعي ۾ ڪنهن خاص خاصيت جي انتھائي قدر رکن ٿيون۔
| خاصيت A جي لحاظ کان مٿيون/هيٺيون N ڊيٽا حالتون ڪهڙيون آهن؟
| ''- سڀ کان وڌيڪ MPG واري ڪار ڪهڙي آهي؟''
''- ڪهڙي هدايتڪار/فلم سڀ کان وڌيڪ انعام کٽيا آهن؟''

''- مارول اسٽوڊيوز جي ڪهڙي فلم سڀ کان تازو رليز ٿي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 5
| '''ترتيب ڏيو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڪنهن ترتيبي ماپ موجب درجو ڏيو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S جي خاصيت A موجب ترتيب ڇا آهي؟
| ''- ڪارن کي وزن موجب ترتيب ڏيو۔''
''- ناشتي جي داڻن کي ڪيلورين موجب درجو ڏيو۔''
|-
| align=&quot;center&quot; | 6
| '''حد معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل خاصيت لاءِ، ان مجموعي ۾ قدرن جي حد ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي حد ڇا آهي؟
| ''- فلمن جي ڊگھائيءَ جي حد ڪيتري آهي؟''
''- ڪارن جي هارس پاور جي حد ڪيتري آهي؟''

''- ڊيٽا مجموعي ۾ ڪهڙيون اداڪارائون شامل آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 7
| '''ورڇ کي بيان ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ گهربل عددي خاصيت لاءِ، ان خاصيت جي قدرن جي ورڇ بيان ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيت A جي قدرن جي ورڇ ڇا آهي؟
| ''- ناشتي جي داڻن ۾ ڪاربوهائيڊريٽن جي ورڇ ڇا آهي؟''
''- خريدارن جي عمر جي ورڇ ڇا آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 8
| '''غيرمعمولي حالتون ڳوليو'''
| ڏنل لاڳاپي يا اميد جي حوالي سان ڊيٽا حالتن جي مجموعي ۾ غيرمعمولي حالتن کي سڃاڻو، مثلاً شمارياتي ٻاهرين قدر۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون غيرمتوقع/استثنائي قدر رکن ٿيون؟
| ''- ڇا هارس پاور ۽ تيزيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جا ڪي استثنا آهن؟''
''- ڇا پروٽين ۾ ڪي ٻاهرين قدر آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 9
| '''گروهه بندي'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي مان هڪجهڙين خاصيتن وارا گروهه ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون خاصيتن {X, Y, Z, ...} ۾ هڪجهڙيون آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ناشتي جا داڻا آهن جن ۾ چرٻي/ڪيلوريون/کنڊ هڪجهڙيون آهن؟''
''- ڇا فلمي ڊگھائين جا ڪي عام گروهه موجود آهن؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 10
| '''لاڳاپو معلوم ڪريو'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي ۽ ٻن خاصيتن کي ڏسي، انهن قدرن جي وچ ۾ مفيد لاڳاپا معلوم ڪريو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ خاصيتن X ۽ Y جي وچ ۾ لاڳاپو ڇا آهي؟
| ''- ڇا ڪاربوهائيڊريٽن ۽ چرٻيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''
''- ڇا اصل ملڪ ۽ MPG جي وچ ۾ لاڳاپو آهي؟''

''- ڇا مختلف جنسن جا پسنديده ادائگي طريقا مختلف آهن؟''

''- ڇا سالن سان گڏ فلمي ڊگھائي وڌڻ جو ڪو لاڙو آهي؟''
|-
| align=&quot;center&quot; | 11
| '''[[لاڳاپيداري (ڪمپيوٽر سائنس)|تناظري لاڳاپيداري]]'''
| ڊيٽا حالتن جي هڪ مجموعي کي ڏسي، استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل ڊيٽا ڳوليو۔
| ڊيٽا حالتن جي مجموعي S ۾ ڪهڙيون حالتون موجوده استعمال ڪندڙن جي تناظر سان لاڳاپيل آهن؟
| ''- ڇا اهڙا ريسٽورنٽن جا گروهه آهن جن ۾ منهنجي موجوده ڪيلوري ضرورتن مطابق کاڌو موجود آهي؟''
|-
|}


== اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون ==
اثرائتي تجزيي ۾ رڪاوٽون يا ته ڊيٽا تجزيو ڪندڙ ماهرن جي وچ ۾ موجود ٿي سگهن ٿيون يا وري ان سامعين جي وچ ۾، جيڪي نتيجن کي سمجهڻا هوندا آهن۔ حقيقت ۽ راءِ ۾ فرق ڪرڻ، ذهني تعصب، ۽ عددي اڻڄاڻپ، سڀئي مضبوط ڊيٽا تجزيي لاءِ چئلينج آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July 1989|title=Connectivity tool transfers data among database and statistical products|url=http://dx.doi.org/10.1016/0167-9473(89)90021-2|journal=Computational Statistics &amp; Data Analysis|volume=8|issue=2|pages=224|doi=10.1016/0167-9473(89)90021-2|issn=0167-9473}}&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ راءِ ۾ الجھاءُ ===
{{quote box|quote=توهان پنهنجي راءِ جا حقدار آهيو، پر توهان پنهنجي حقيقتن جا حقدار ناهيو۔|source=[[ڊينيل پيٽرڪ موئنيھن ]]|width = 250px}}

اثرائتو تجزيو ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل [[حقيقت|حقيقتون]] حاصل ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن سوالن جا جواب ڏئي سگهجن، ڪنهن نتيجي يا رسمي [[راءِ]] جي حمايت ڪري سگهجي، يا [[مفروضا]] کي پرکي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Information relevant to your job|date=2007-07-11 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780080544304-16 |work=Obtaining Information for Effective Management|pages=48–54 |publisher=Routledge|doi=10.4324/9780080544304-16|doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-0-08-054430-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تعريف موجب حقيقتون ناقابلِ ترديد هونديون آهن، يعني تجزيي ۾ شامل هر ماڻهو کي انهن تي متفق ٿيڻ گهرجي۔ ڪنهن عوامي ڪمپني جي آڊيٽر کي هن ڳالهه بابت رسمي راءِ قائم ڪرڻي پوندي آهي ته ڇا عوامي طور واپار ٿيندڙ ڪارپوريشنن جا مالي بيان &quot;سڀني اهم پهلوئن کان منصفاڻي نموني پيش ڪيل&quot; آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gordon|first=Roger|date=March 1990|title=Do Publicly Traded Corporations Act in the Public Interest?|url=http://dx.doi.org/10.3386/w3303|location=Cambridge, MA|doi=10.3386/w3303 |journal=National Bureau of Economic Research Working Papers}}&lt;/ref&gt; ان لاءِ حقيقتن ۽ ثبوتن جي وسيع تجزيي جي ضرورت پوي ٿي ته جيئن راءِ جي حمايت ٿي سگهي۔

=== ذهني تعصب ===
ڪيترائي قسم جا [[ذهني تعصب]] آهن، جيڪي تجزيي تي خراب اثر وجهي سگهن ٿا۔ مثال طور، [[تصدیقي تعصب]] اهو لاڙو آهي ته ماڻهو اهڙي معلومات ڳولين يا ان جي اهڙي تشريح ڪن، جيڪا انهن جي اڳواٽ خيالن جي تصديق ڪري۔&lt;ref&gt;{{Cite thesis|title=Confirmation bias in witness interviewing: Can interviewers ignore their preconceptions?|url=http://dx.doi.org/10.25148/etd.fi14071109|publisher=Florida International University|first=Jillian R|last=Rivard|year=2014 |doi=10.25148/etd.fi14071109 |doi-broken-date=21 January 2026 }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ماڻهو اهڙي معلومات کي رد به ڪري سگهن ٿا جيڪا سندن نظرين جي حمايت نه ڪري۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Papineau|first=David|title=Does the Sociology of Science Discredit Science?|date=1988|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-009-2877-0_2|work=Relativism and Realism in Science|pages=37–57|place=Dordrecht|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-009-2877-0_2|isbn=978-94-010-7795-8|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگارن کي خاص طور تي اها تربيت ڏني وڃي ٿي ته اهي اهڙن تعصبن کان آگاهه رهن ۽ انهن تي قابو پائين۔&lt;ref&gt;{{Cite book|date=2005|editor-last=Bromme|editor-first=Rainer|editor2-last=Hesse|editor2-first=Friedrich W.|editor3-last=Spada|editor3-first=Hans|title=Barriers and Biases in Computer-Mediated Knowledge Communication |url=http://dx.doi.org/10.1007/b105100|doi=10.1007/b105100|isbn=978-0-387-24317-7}}&lt;/ref&gt; پنهنجي ڪتاب '''سائيڪالوجي آف انٽيليجنس اينالائسس''' (''Psychology of Intelligence Analysis'') ۾، اڳوڻي [[سي آءِ اي]] تجزيه نگار [[رچرڊز هيور]] لکيو ته تجزيه نگارن کي پنهنجن مفروضن ۽ استدلالي سلسلن کي صاف نموني بيان ڪرڻ گهرجي ۽ نتيجن ۾ شامل غيريقيني حالت جي درجي ۽ ماخذ کي واضح ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuer |first=Richards |editor1-first=Richards J|editor1-last=Heuer|date=2019-06-10|title=Quantitative Approaches to Political Intelligence|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429303647|doi=10.4324/9780429303647|isbn=9780429303647|s2cid=145675822}}&lt;/ref&gt; هن اهڙن طريقيڪار تي زور ڏنو جيڪي متبادل نقطه نظر کي سامهون آڻين ۽ انهن تي بحث ڪرائين۔&lt;ref name=&quot;Heuer1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf |title=Introduction|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2021-10-25|archive-date=2021-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160526/https://www.cia.gov/static/9a5f1162fd0932c29bfed1c030edf4ae/Pyschology-of-Intelligence-Analysis.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== عددي اڻڄاڻپ ===
اثرائتا تجزيه نگار عام طور ڪيترين عددي ٽيڪنيڪن ۾ ماهر هوندا آهن۔ پر سامعين وٽ شايد اهڙي عددي پڙهت يا [[عددي مھارت]] نه هجي؛ انهن کي عددي اڻڄاڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 6.7. Differences in literacy scores across OECD countries generally mirror those in numeracy|url=http://dx.doi.org/10.1787/888934081549|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888934081549}}&lt;/ref&gt; جيڪي ماڻهو ڊيٽا کي پيش ڪن ٿا، اهي به ڪڏهن ڪڏهن قصدي طور خراب عددي طريقا استعمال ڪري گمراهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |title=Bad Math that Passes for Insight |last=Ritholz |first=Barry |work=Bloomberg View |access-date=2014-10-29 |archive-date=2014-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029014527/http://www.bloombergview.com/articles/2014-10-28/bad-math-that-passes-for-insight |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
مثال طور، صرف اهو ڏسڻ ته ڪو انگ وڌي رهيو آهي يا گهٽجي رهيو آهي شايد اهم نه هجي۔ ان کان وڌيڪ اهم اهو ٿي سگهي ٿو ته اهو انگ ڪنهن ٻئي انگ جي نسبت ۾ ڪيترو آهي، جهڙوڪ سرڪاري آمدني يا خرچ معيشت جي ماپ (GDP) جي نسبت ۾، يا ڪاروباري مالي بيانن ۾ خرچن جي آمدنيءَ سان نسبت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gusnaini |first1=Nuriska |last2=Andesto |first2=Rony |last3=Ermawati|date=2020-12-15|title=The Effect of Regional Government Size, Legislative Size, Number of Population, and Intergovernmental Revenue on The Financial Statements Disclosure |url=http://dx.doi.org/10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |journal=European Journal of Business and Management Research |volume=5 |issue=6 |doi=10.24018/ejbmr.2020.5.6.651 |s2cid=231675715|issn=2507-1076}}&lt;/ref&gt; هن عددي ٽيڪنڪ کي معياري بڻائڻ يا عام-ماپ ڏيڻ چيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Koomey1&quot;/&gt; تجزيه نگار اهڙيون ڪيتريون ٽيڪنيڪون استعمال ڪندا آهن، جهڙوڪ افراطِ زر لاءِ ترتيب ڏيڻ، يا آباديءَ ۾ واڌ ۽ ڊيموگرافي کي ڌيان ۾ رکڻ۔&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Taura |first1=Toshiharu |last2=Nagai |first2=Yukari |title=Design Creativity 2010 |date=2011 |publisher=Springer-Verlag London |location=London |isbn=978-0-85729-223-0 |pages=165–171 |chapter=Comparing Nominal Groups to Real Teams}}&lt;/ref&gt;

تجزيه نگار مختلف مفروضن يا حالتن هيٺ به ڊيٽا جو جائزو وٺي سگهن ٿا۔ مثال طور، جڏهن اهي [[مالي بيانن جو تجزيو]] ڪندا آهن، تڏهن اهي مختلف مفروضن تحت انهن بيانن کي نئين سر ترتيب ڏئي مستقبل جي نقد وهڪرن جو اندازو لڳائيندا آهن، پوءِ انهن کي ڪنهن سود جي شرح جي بنياد تي موجوده قدر تي آڻيندا آهن ته جيئن ڪمپني يا ان جي شيئر جي ماليت جو اندازو لڳائي سگهجي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gross|first=William H.|date=July 1979|title=Coupon Valuation and Interest Rate Cycles |journal=Financial Analysts Journal|volume=35|issue=4|pages=68–71 |doi=10.2469/faj.v35.n4.68|issn=0015-198X}}&lt;/ref&gt; ساڳي طرح [[سي بي او]] حڪومت جي آمدني، خرچن، ۽ خساري تي مختلف پاليسي اختيارن جي اثرن جو تجزيو ڪندي آهي ۽ اهم ماپن لاءِ متبادل مستقبل جا منظرناما تيار ڪندي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=25. General government total outlays|url=http://dx.doi.org/10.1787/888932348795|access-date=2021-06-03|doi=10.1787/888932348795}}&lt;/ref&gt;

== ٻيا استعمال ==

=== تجزياتي ۽ ڪاروباري ذهانت ===
{{Main|تجزياتي}}

تجزياتي مان مراد آهي &quot;ڊيٽا، شمارياتي ۽ مقداري تجزيي، وضاحتي ۽ اڳڪٿي ڪندڙ ماڊلن، ۽ حقيقت-بنياد انتظام جو وسيع استعمال ته جيئن فيصلا ۽ عمل هلايا وڃن۔&quot; اهو [[ڪاروباري ذهانت]] جو هڪ حصو آهي، جيڪا ٽيڪنالاجين ۽ عملن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ ۽ تجزيو ڪرڻ لاءِ ڊيٽا استعمال ڪري ٿو ته جيئن فيصلا سازي ٿي سگهي۔&lt;ref name=&quot;Competing on Analytics 2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Davenport|last2=Harris|first1=Thomas|first2=Jeanne|year=2007|title=Competing on Analytics|publisher = O'Reilly|isbn = 978-1-4221-0332-6}}&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
[[تعليم]] ۾، گهڻن استادن کي شاگردن جي ڊيٽا جي تجزيي لاءِ [[ڊيٽا سسٽم]] تائين رسائي هوندي آهي۔&lt;ref&gt;Aarons, D. (2009). [https://www.proquest.com/docview/202710770 Report finds states on course to build pupil-data systems.] ''Education Week, 29''(13), 6.&lt;/ref&gt; اهي ڊيٽا سسٽم استادن کي [[تيار-استعمال ڊيٽا]] جي صورت ۾ معلومات مهيا ڪندا آهن (يعني ليبل، اضافي دستاويز، ۽ مدد وارو نظام شامل هوندو آهي) ته جيئن استادن جي ڊيٽا تجزيي جي درستگي بهتر ٿي سگهي۔&lt;ref&gt;Rankin, J. (2013, March 28). [https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 How data Systems &amp; reports can either fight or propagate the data analysis error epidemic, and how educator leaders can help.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326201414/https://sas.elluminate.com/site/external/recording/playback/link/table/dropin?sid=2008350&amp;suid=D.4DF60C7117D5A77FE3AED546909ED2 |date=2019-03-26 }} ''Presentation conducted from Technology Information Center for Administrative Leadership (TICAL) School Leadership Summit.''&lt;/ref&gt;

== عملي ماهرن لاءِ نوٽس ==
هن حصي ۾ نسبتاً فني وضاحتون شامل آهن جيڪي عملي ماهرن لاءِ مددگار ٿي سگهن ٿيون، پر عام وڪيپيڊيا مضمون جي دائري کان ڪجهه وڌيڪ آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Brödermann|first=Eckart J.|title=Article 2.2.1 (Scope of the Section) |date=2018 |url=http://dx.doi.org/10.5771/9783845276564-525|work=Commercial Law|pages=525|publisher=Nomos Verlagsgesellschaft mbH &amp; Co. KG|doi=10.5771/9783845276564-525|isbn=978-3-8452-7656-4|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ڊيٽا تجزيو ===
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۽ بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ سڀ کان اهم فرق اهو آهي ته شروعاتي مرحلي دوران اهڙي ڪنهن تجزيي کان پاسو ڪيو ويندو آهي جنهن جو مقصد اصل تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هجي۔ شروعاتي ڊيٽا تجزيي وارو مرحلو هيٺين چئن سوالن جي رهنمائي هيٺ هوندو آهي:{{sfn|Adèr|2008a|p=337}}

==== ڊيٽا جو معيار ====
ڊيٽا جي معيار کي جيترو جلد ممڪن هجي اوترو جلد جاچڻ گهرجي۔ ڊيٽا جو معيار ڪيترن طريقن سان جاچي سگهجي ٿو، جهڙوڪ تعدادي ڳڻپ، بيانيه شماريات (اوسط، معياري انحراف، ميڊيئن)، معموليت (ڪجائي، چوٽيائپ، تعدادي هسٽوگرام)، ۽ عام [[امپيوٽيشن (شماريات)|امپيوٽيشن]] جي ضرورت۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Descriptive statistics indicating the mean, standard deviation and frequency of missing values for each condition (N = number of participants), and for the dependent variables (DV)|journal=PeerJ|date = 19 December 2013|volume = 1|pages = e231|doi=10.7717/peerj.231/table-1|last1 = Kjell|first1 = Oscar N. E.|last2 = Thompson|first2 = Sam | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[غيرمعمولي قدر|انتہائي مشاهدن]] جو تجزيو: ٻاهرين مشاهدن کي ڏٺو وڃي ته ڇا اهي ورڇ کي خراب ڪن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Practice for Dealing With Outlying Observations|url=http://dx.doi.org/10.1520/e0178-16a|publisher=ASTM International|doi=10.1520/e0178-16a|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ڪوڊنگ اسڪيمن جي ڀيٽ ۽ درستگي: متغيرن کي ٻاهرين ڪوڊنگ اسڪيمن سان ڀيٽيو وڃي ۽ ضرورت پوڻ تي درست ڪيو وڃي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Alternative Coding Schemes for Dummy Variables|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781412985628.n5|work=Regression with Dummy Variables|year=1993|pages=64–75|location=Newbury Park, CA|publisher=SAGE Publications, Inc.|doi=10.4135/9781412985628.n5|isbn=978-0-8039-5128-0|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* [[گڏيل-طريقو فرق]] جي جاچ۔ ڊيٽا جي معيار کي پرکڻ لاءِ ڪهڙو تجزيو ڪجي، اهو بنيادي مرحلي ۾ ڪيل تجزين تي مدار رکي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=338-341}}

==== ماپن جو معيار ====
[[ماپڻ واري اوزار|ماپڻ وارن اوزارن]] جي معيار کي صرف شروعاتي مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي، جيڪڏهن اهو تحقيق جو مرڪزي سوال نه هجي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Isadore|last=Newman|title=Qualitative-quantitative research methodology : exploring the interactive continuum|date=1998|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=0-585-17889-5|oclc=44962443}}&lt;/ref&gt; ڏسڻ گهرجي ته اوزارن جي بناوت، ادب ۾ بيان ڪيل بناوت سان ٺهڪي ٿي يا نه۔

ماپ جي معيار کي جانچڻ جا ٻه طريقا آهن:
* تصديقي عامل تجزيو
* همگنيت جو تجزيو ([[اندروني هڪجهڙائي]])، جيڪو ڪنهن ماپڻ واري اوزار جي [[اعتبار (شماريات)|اعتبار]] بابت اشارو ڏئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terwilliger|first1=James S.|last2=Lele|first2=Kaustubh|title=Some Relationships Among Internal Consistency, Reproducibility, and Homogeneity|date=June 1979|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|journal=Journal of Educational Measurement|volume=16|issue=2|pages=101–108|doi=10.1111/j.1745-3984.1979.tb00091.x|issn=0022-0655}}&lt;/ref&gt; هن تجزيي دوران، شين ۽ اسڪيلن جي ورينس، [[ڪرونباخ الفا|ڪرونباخ α]]، ۽ اهو به ڏٺو ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن شيءَ کي اسڪيل مان ڪڍيو وڃي ته ڪرونباخ الفا ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=341-342}}

==== شروعاتي تبديليون ====
ڊيٽا ۽ ماپن جي معيار جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، شايد گم ٿيل ڊيٽا ڀرڻ يا هڪ يا وڌيڪ متغيرن تي شروعاتي تبديليون ڪرڻ جو فيصلو ڪيو وڃي، جيتوڻيڪ اهو بنيادي تجزيي واري مرحلي دوران به ٿي سگهي ٿو۔{{sfn|Adèr|2008a|p=344}}&lt;br /&gt;
ممڪن تبديليون هي ٿي سگهن ٿيون:&lt;ref&gt;Tabachnick &amp; Fidell, 2007, p. 87-88.&lt;/ref&gt;
* مربع جذر تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان ٿورو مختلف هجي)
* لاگ تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان گهڻو مختلف هجي)
* اُبتو تبديلي (جيڪڏهن ورڇ معمول کان تمام گهڻو مختلف هجي)
* زمري بندي ڪرڻ (ترتيبي / ٻه-قدرِي) (جيڪڏهن ورڇ معمول کان سخت مختلف هجي ۽ ڪا تبديلي مدد نه ڪري)

==== ڇا تحقيق جي عملدرآمد، جوڙجڪ جي ارادن تي پورو لٿو؟ ====
[[بي ترتيب ورهاست]] واري طريقي جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته پٺتي پيل ۽ بنيادي متغير گروهن جي اندر ۽ وچ ۾ هڪجهڙا ورهايل آهن يا نه۔ جيڪڏهن مطالعي ۾ بي ترتيب ورهاست نه هئي ته پوءِ غير-بي ترتيب نموني جي ڪاميابي جاچڻ گهرجي، مثال طور ڏسڻ ته لاڳاپيل آباديءَ جا سڀ ذيلي گروهه نموني ۾ شامل آهن يا نه۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Random sampling and randomization procedures |url=http://dx.doi.org/10.3403/30137438 |publisher=BSI British Standards|doi=10.3403/30137438|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ٻيون ممڪن بگاڙون جيڪي جاچڻ گهرجن:
* [[ڊراپ آئوٽ (اليڪٽرانڪس)|ڊراپ آئوٽ]] (ان جي سڃاڻپ شروعاتي تجزيي واري مرحلي ۾ ٿيڻ گهرجي)
* سوالن جو [[ردِعمل جي شرح (سروي)|نه ڏيڻ]] (ڇا اهو بي ترتيب آهي يا نه، اهو هن مرحلي ۾ جاچڻ گهرجي)
* علاج جو معيار (استعمال ڪندي [[هيٺاهون ضابطي جي جاچ|هٿرادو جاچ]])۔{{sfn|Adèr|2008a|pp=344-345}}

==== ڊيٽا نموني جون خاصيتون ====
ڪنهن به رپورٽ يا مضمون ۾ نموني جي بناوت کي صحيح نموني بيان ڪرڻ ضروري آهي۔ خاص طور تي اهو ضروري آهي ته جڏهن بنيادي تجزيي دوران ذيلي گروهن جو تجزيو ڪبو، تڏهن هر ذيلي گروهه جي ماپ بلڪل صحيح ڄاڻائي وڃي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Figure 4: Centroid size regression analyses for the main sample |journal=PeerJ|date=18 January 2016 |volume=4 |pages=e1589 |doi=10.7717/peerj.1589/fig-4|last1=Foth|first1=Christian|last2=Hedrick|first2=Brandon P.|last3=Ezcurra|first3=Martin D. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
ڊيٽا نموني جون خاصيتون هيئن جاچي سگهجن ٿيون:
* اهم متغيرن جون بنيادي شماريات
* اسڪيٽر پلاٽ
* لاڳاپا ۽ تعلق
* ٻٽي جدولون{{sfn|Adèr|2008a|p=345}}

==== شروعاتي ڊيٽا تجزيي جو آخري مرحلو ====
هن مرحلي ۾ شروعاتي ڊيٽا تجزيي جا نتيجا دستاويز ڪيا وڃن ٿا، ۽ ضروري، موزون، يا ممڪن سڌارا ڪيا وڃن ٿا۔ ساڳئي وقت بنيادي تجزيي جو اصل منصوبو وڌيڪ تفصيل سان بيان يا نئين سر لکيو وڃي ٿو۔ ان لاءِ هيٺين معاملن تي فيصلا ڪرڻا پون ٿا:
* جيڪڏهن [[معمولي ورڇ|غيرمعمولي]] ورڇ هجي: ڇا متغيرن کي [[ڊيٽا تبديلي (شماريات)|بدلايو]] وڃي؟ ڇا متغيرن کي زمري بند ڪيو وڃي؟ ڇا تجزيي جو طريقو بدلايو وڃي؟
* جيڪڏهن [[گم ٿيل ڊيٽا]] هجي: ڇا ان کي نظرانداز ڪيو وڃي يا ڀريو وڃي؟ ڪهڙي امپيوٽيشن ٽيڪنڪ استعمال ٿئي؟
* جيڪڏهن [[ٻاهرين قدر]] هجن: ڇا مضبوط تجزياتي طريقا استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن ڪا شي اسڪيل سان نه ٺهڪي: ڇا ان شيءَ کي هٽائي اوزار کي بدلايو وڃي يا ٻين اوزارن سان تقابليت برقرار رکي وڃي؟
* جيڪڏهن ذيلي گروهه تمام ننڍا هجن: ڇا بين-گروهي فرقن بابت مفروضو ڇڏي ڏجي يا ننڍي نموني وارا طريقا، جهڙوڪ exact tests يا [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] استعمال ڪيا وڃن؟
* جيڪڏهن [[بي ترتيب ورهاست]] جو طريقو ناقص لڳي: ڇا [[ميلان واري رجحان جا اسڪور]] ڳڻي مکيه تجزين ۾ همراه متغير طور شامل ڪيا وڃن؟{{sfn|Adèr|2008a|pp=345-346}}

==== تجزيو ====
شروعاتي ڊيٽا تجزيي واري مرحلي ۾ ڪيترائي تجزيا ڪيا ويندا آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=346-347}}
* يڪ متغير شماريات
* ٻه متغير لاڳاپا
* خاڪي ٽيڪنيڪون

تجزين دوران متغيرن جي ماپ جي سطحن کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر سطح لاءِ خاص شمارياتي ٽيڪنيڪون موجود آهن:{{sfn|Adèr|2008a|pp=349-353}}

* اسمي ۽ ترتيبي متغير
** تعدادي ڳڻپ (عدد ۽ سيڪڙو)
** لاڳاپا
*** ٻہ-رخي جدولون
*** درجي بند لاغر لڪيري تجزيو
*** لاغر لڪيري تجزيو
** درست چڪاسون يا بوٽ اسٽرئپنگ (جيڪڏهن ذيلي گروهه ننڍا هجن)
** نوان متغير ڳڻڻ
* لڳاتار متغير
** ورڇ
*** شماريات (M, SD, تغير, اسڪيونيس, ڪرٽوسس)
*** اسٽيم-اينڊ-ليف ڏيکاءُ
*** باڪس پلاٽ

==== غيرلڪيري تجزيو ====
غيرلڪيري تجزيو اڪثر ضروري هوندو آهي جڏهن ڊيٽا ڪنهن [[غيرلڪيري نظام]] مان رڪارڊ ڪئي وڃي۔ غيرلڪيري نظام پيچيده حرڪتي اثر ڏيکاري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[ٻه-واٽي نظريو|ٻن حصن ۾ ورڇ]]، [[انتشار وارو نظريو|انتشار]]، [[هارمونيڪس]] ۽ [[ذيلي هارمونيڪس]]، جن جو سادو لڪيري طريقن سان تجزيو ممڪن نه هوندو۔ غيرلڪيري ڊيٽا تجزيو [[غيرلڪيري نظام جي سڃاڻپ]] سان گهڻو ويجهو لاڳاپيل آهي۔&lt;ref name=&quot;SAB1&quot;&gt;Billings S.A. &quot;Nonlinear System Identification: NARMAX Methods in the Time, Frequency, and Spatio-Temporal Domains&quot;. Wiley, 2013&lt;/ref&gt;

=== بنيادي ڊيٽا تجزيو ===
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ اهي تجزيا ڪيا ويندا آهن جن جو مقصد تحقيقي سوال جو جواب ڏيڻ هوندو آهي، ۽ اهي ٻيا لاڳاپيل تجزيا به جيڪي تحقيقي رپورٽ جو پهريون مسودو لکڻ لاءِ ضروري هجن۔{{sfn|Adèr|2008b|p=363}}

==== جاچائتي ۽ تصديقي طريقا ====
بنيادي تجزيي واري مرحلي ۾ يا ته جاچائتي طريقو اختيار ڪيو ويندو آهي يا تصديقي۔ عام طور طريقو ڊيٽا گڏ ڪرڻ کان اڳ طئي ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Exploratory Data Analysis |date=2017-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119126805.ch4 |work=Python® for R Users|pages=119–138|place=Hoboken, NJ, USA |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781119126805.ch4|hdl=11380/971504|isbn=978-1-119-12680-5|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيي ۾ ڊيٽا جي تجزيي کان اڳ ڪو واضح مفروضو بيان نه ڪيو ويندو آهي، ۽ ڊيٽا ۾ اهڙا ماڊل ڳوليا ويندا آهن جيڪي ان کي بهتر بيان ڪن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Engaging in Exploratory Data Analysis, Visualization, and Hypothesis Testing – Exploratory Data Analysis, Geovisualization, and Data|date=2015-07-28|url=http://dx.doi.org/10.1201/b18808-8|work=Spatial Analysis|pages=106–139|publisher=CRC Press|doi=10.1201/b18808-8|isbn=978-0-429-06936-9|s2cid=133412598 |access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; تصديقي تجزيي ۾ ڊيٽا بابت واضح مفروضا پرکيا ويندا آهن۔&lt;ref&gt;{{Citation|title=Hypotheses About Categories|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781446287873.n14|work=Starting Statistics: A Short, Clear Guide|year=2010|pages=138–151|location=London|publisher=SAGE Publications Ltd |doi=10.4135/9781446287873.n14 |isbn=978-1-84920-098-1|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]] کي احتياط سان سمجهڻ گهرجي۔ جڏهن هڪ ئي وقت ڪيترن ماڊلن کي پرکيو وڃي ٿو، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم نتيجو نڪرڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو، پر اهو [[قسم اول غلطي]] سبب به ٿي سگهي ٿو۔ تنهنڪري ڪيترن ماڊلن جي جاچ وقت اهميت جي سطح کي مناسب طريقي سان ترتيب ڏيڻ ضروري آهي، مثال طور [[بونفيروني سڌارو]] ذريعي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liquet|first1=Benoit |last2=Riou |first2=Jérémie|date=2013-06-08|title=Correction of the significance level when attempting multiple transformations of an explanatory variable in generalized linear models|journal=BMC Medical Research Methodology|volume=13|issue=1|page=75|doi=10.1186/1471-2288-13-75|pmid=23758852|pmc=3699399|issn=1471-2288 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، ساڳئي ڊيٽا مجموعي ۾ جاچائتي تجزيي کان پوءِ تصديقي تجزيو نه ڪرڻ گهرجي۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mcardle|first=John J.|date=2008|title=Some ethical issues in confirmatory versus exploratory analysis|url=http://dx.doi.org/10.1037/e503312008-001|access-date=2021-06-03|website=PsycEXTRA Dataset|doi=10.1037/e503312008-001}}&lt;/ref&gt; جاچائتي تجزيو نظريي لاءِ خيال ڳولڻ لاءِ هوندو آهي، نه ته ساڳئي نظريي کي ساڳئي ڊيٽا ۾ پرکڻ لاءِ۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; جيڪڏهن ڪنهن ڊيٽا مجموعي ۾ ڪو ماڊل جاچائتي طور ملي ٿو، ۽ پوءِ ان ئي ڊيٽا ۾ ان تي تصديقي تجزيو ڪيو وڃي، ته اهو شايد رڳو ساڳي [[قسم اول غلطي]] جو نتيجو هجي، جنهن جاچائتي ماڊل پيدا ڪيو هو۔&lt;ref name=&quot;Mcardle 2008&quot;/&gt; اهڙي صورت ۾ تصديقي تجزيو، اصلي جاچائتي تجزيي کان وڌيڪ ڄاڻ مهيا نه ڪندو۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-362}}


==== نتيجن جو استحڪام ====
اهو ضروري آهي ته ڪنهن حد تائين اهو معلوم ڪيو وڃي ته نتيجا ڪيترو عام لاڳو ٿي سگهن ٿا۔{{sfn|Adèr|2008b|pp=361-371}} جيتوڻيڪ اهو گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي، پر نتيجن جي استحڪام ڏسڻ ممڪن آهي۔ ڇا نتيجا قابلِ اعتماد ۽ ٻيهر پيدا ڪري سگهجن ٿا؟ ان جا ٻه بنيادي طريقا آهن۔
* ''[[ڪراس-ويليڊيشن (شماريات)|ڪراس-ويليڊيشن]]'': ڊيٽا کي ڪيترن حصن ۾ ورهائي ڏٺو وڃي ٿو ته ڇا ڪنهن هڪ حصي تي ٻڌل تجزيو (مثلاً ٺهيل ماڊل) ٻين حصن تي به لاڳو ٿئي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last1 = Benson | first1 = Noah C
 | last2 = Winawer | first2 = Jonathan
 | date = December 2018
 | doi = 10.7554/elife.40224
 | journal = eLife
 | title = Bayesian analysis of retinotopic maps
 | volume = 7| article-number = e40224
 | doi-access = free
 | pmid = 30520736
 | pmc = 6340702
 }} Supplementary file 1. Cross-validation schema. {{doi|10.7554/elife.40224.014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; البت، جيڪڏهن ڊيٽا ۾ پاڻ ۾ لاڳاپا هجن، جهڙوڪ [[پينل ڊيٽا]] ۾، تڏهن ڪراس-ويليڊيشن گهڻو ڪري مناسب نه هوندي۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hsiao|first=Cheng|title=Cross-Sectionally Dependent Panel Data|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139839327.012|work=Analysis of Panel Data|year=2014|pages=327–368|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781139839327.012|isbn=978-1-139-83932-7|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt; اهڙي صورت ۾ ٻيا تصديقي طريقا اختيار ڪرڻا پوندا۔ وڌيڪ لاءِ ڏسو [[شمارياتي ماڊل جي توثيق]]۔&lt;ref&gt;{{Citation|last=Hjorth|first=J.S. Urban|title=Cross validation|date=2017-10-19|url=http://dx.doi.org/10.1201/9781315140056-3|work=Computer Intensive Statistical Methods|pages=24–56|publisher=Chapman and Hall/CRC|doi=10.1201/9781315140056-3|isbn=978-1-315-14005-6|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
* ''[[حساسيت جو تجزيو]]'': اهو طريقو ڏسي ٿو ته جڏهن عالمي قدرن کي منظم انداز ۾ بدلايو وڃي ته نظام يا ماڊل جو رويو ڪيئن بدلجي ٿو۔ هڪ طريقو [[بوٽ اسٽرئپنگ (شماريات)|بوٽ اسٽرئپنگ]] آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sheikholeslami|first1=Razi|last2=Razavi|first2=Saman|last3=Haghnegahdar|first3=Amin|date=2019-10-10|title=What should we do when a model crashes? Recommendations for global sensitivity analysis of Earth and environmental systems models|journal=Geoscientific Model Development|volume=12|issue=10|pages=4275–4296|doi=10.5194/gmd-12-4275-2019|bibcode=2019GMD....12.4275S|s2cid=204900339|issn=1991-9603 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ==
&lt;!--هن فهرست ۾ شامل آزاد سافٽويئر کي &quot;قابلِ ذڪر&quot; هجڻ گهرجي ۽ ان بابت حوالن سميت وڪيپيڊيا مضمون موجود هجي (ڏسو WP:GNG، WP:WTAF).--&gt;
ڊيٽا تجزيي لاءِ آزاد سافٽويئر ۾ هي شامل آهن:
* [[ڊيو اِنفو]] – هڪ ڊيٽابيس نظام، جنهن جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي گروپ]] طرفان انساني ترقيءَ جي نگراني ۽ تجزيي لاءِ توثيق ڪئي وئي آهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter=Human development composite indices|title= Human Development Indices and Indicators 2018|pages=21–41|doi=10.18356/ce6f8e92-en|s2cid=240207510|author=United Nations Development Programme|date= 2018|publisher=United Nations }}&lt;/ref&gt;
* [[ايل ڪي آئي]] – جاوا ۾ ڊيٽا مائننگ جو ڍانچو، جنهن ۾ ڊيٽا مائننگ-مرڪوز بصري ڏيکاءَ جون سهولتون آهن۔
* [[نائم]] – ڪنسٽانس انفارميشن مائنر، هڪ استعمال ڪندڙ-دوست ۽ جامع ڊيٽا تجزياتي ڍانچو۔
* [[اورينج (سافٽويئر)|اورنج]] – هڪ بصري پروگرامنگ اوزار، جنهن ۾ [[متحرڪ ڊيٽا بصريڪاري]] ۽ شمارياتي ڊيٽا تجزيي، [[ڊيٽا مائننگ]]، ۽ [[مشين لرننگ]] جا طريقا شامل آهن۔
* [[پينڊاز (سافٽويئر)|پينڊاز]] – ڊيٽا تجزيي لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[فزڪس اينالائسس ورڪ اسٽيشن|پي اي ڊبليو]] – فورٽران/سي ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] – شمارياتي ڪمپيوٽنگ ۽ گرافڪس لاءِ هڪ پروگرامنگ ٻولي ۽ سافٽويئر ماحول۔&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Wiley|first1=Matt|title=Multivariate Data Visualization|date=2019|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4842-2872-2_2|work=Advanced R Statistical Programming and Data Models|pages=33–59|place=Berkeley, CA|publisher=Apress|isbn=978-1-4842-2871-5|access-date=2021-06-03|last2=Wiley|first2=Joshua F.|doi=10.1007/978-1-4842-2872-2_2|s2cid=86629516}}&lt;/ref&gt;
* [[روٽ]] –  C++ ڊيٽا تجزيي جو ڍانچو، جيڪو [[سرن]] ۾ تيار ڪيو ويو۔
* [[سائي پائي]] – سائنسي ڪمپيوٽنگ لاءِ پائٿن لائبريري۔
* [[جوليا (پروگرامنگ ٻولي)|جوليا]] – هڪ پروگرامنگ ٻولي، جيڪا عددي تجزيي ۽ ڪمپيوٽنگ سائنس لاءِ تمام موزون آهي۔

== ٻيهر پيدا ڪري سگهجندڙ تجزيو ==
ڊيٽا تجزيي جي عام ڪم واري وهڪري ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ، تجزيا هلائڻ، بصري ڏيکاءُ ٺاهڻ، ۽ رپورٽون لکڻ شامل هوندو آهي۔ تنهن هوندي، هن وهڪري ۾ ڪي چئلينج به هوندا آهن، جن ۾ تجزيي واريون اسڪرپٽون ۽ ڊيٽا جو هڪ ٻئي کان الڳ هجڻ، ۽ تجزيي ۽ دستاويزن جي وچ ۾ خال شامل آهي۔ گهڻو ڪري اسڪرپٽن کي صحيح ترتيب سان هلائڻ جو طريقو صرف غير رسمي نموني بيان ڪيو ويندو آهي يا وري ڊيٽا سائنسدان جي يادگيريءَ ۾ رهندو آهي۔ هن ڄاڻ جي گم ٿي وڃڻ جي امڪان سبب ٻيهر پيدا ڪري سگهجڻ ۾ مسئلا پيدا ٿيندا آهن۔
انهن چئلينجن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته تجزياتي اسڪرپٽن جي مواد ۽ ڪم جي وهڪري کي دستاويز ڪيو وڃي۔ ان سان گڏ، مجموعي دستاويز به اهم آهن، ۽ اهڙيون رپورٽون مهيا ڪرڻ به ضروري آهي جيڪي مشينن ۽ انسانن ٻنهي لاءِ سمجهي سگهجن، ۽ جيئن اسڪرپٽون وقت سان تبديل ٿين، تجزياتي وهڪري جي درست نمائندگي برقرار رهي۔&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mailund |first=Thomas |title=Beginning Data Science in R 4: Data Analysis, Visualization, and Modelling for the Data Scientist |year=2022 |isbn=978-148428155-0 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ڊيٽا تجزيي جا مقابلا ==
مختلف ڪمپنيون ۽ تنظيمون ڊيٽا تجزيي جا مقابلا منعقد ڪنديون آهن ته جيئن محققن کي سندن ڊيٽا استعمال ڪرڻ يا ڊيٽا تجزيي وسيلي ڪنهن خاص سوال جو حل ڳولڻ جي ترغيب ملي۔ مشهور بين الاقوامي ڊيٽا تجزيي مقابلن جا ڪجهه مثال هي آهن:

* [[ڪيگل]] مقابلا؛ [[ڪيگل]] پليٽفارم جي ملڪيت ۽ هلائڻ [[گوگل]] وٽ آهي۔&lt;ref&gt;{{cite news |title=The machine learning community takes on the Higgs |url=https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs/ |access-date=14 January 2015|newspaper=Symmetry Magazine|date=July 15, 2014|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416100455/https://www.symmetrymagazine.org/article/july-2014/the-machine-learning-community-takes-on-the-higgs|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[LTPP International Data Analysis Contest|ايل ٽي پي پي ڊيٽا تجزيي جو مقابلو]]&lt;ref&gt;{{cite web |date = May 26, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = Data.Gov:Long-Term Pavement Performance (LTPP) |access-date = November 10, 2017 |archive-date = November 1, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171101191727/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt;، جيڪو [[ايف ايڇ ڊبليو اي]] ۽ [[اي ايس سي اي]] طرفان منعقد ڪيو ويندو آهي۔&lt;ref name=&quot;Nehme 2016-09-29&quot;&gt;{{cite web |first = Jean |last = Nehme |date = September 29, 2016 |url = https://highways.dot.gov/turner-fairbank-highway-research-center |title = LTPP International Data Analysis Contest |publisher = Federal Highway Administration |access-date = October 22, 2017 |archive-date = October 21, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171021010012/https://www.fhwa.dot.gov/research/tfhrc/programs/infrastructure/pavements/ltpp/2016_2017_asce_ltpp_contest_guidelines.cfm |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Div col|colwidth=20em}}
*[[ايڪچوريئل سائنس]]
*[[تجزياتي]]
*[[واڌاريل تجزياتي]]
*[[ڪاروباري ذهانت]]
*[[ڊيٽا پيشڪش جوڙجڪ]]
*[[جاچائتي ڊيٽا تجزيو]]
*[[مشين لرننگ جي تحقيق لاءِ ڊيٽا سيٽن جي فهرست]]
*[[ڊيٽا سائنس سافٽويئر جي فهرست]]
*[[مشين لرننگ]]
*[[گهڻ-رخا ڊيٽا تجزيو]]
*[[معياري تحقيق]]
*[[جوڙيل ڊيٽا تجزيو (شماريات)]]
*[[متني مائننگ]]
*[[غير جوڙيل ڊيٽا]]
{{Div col end}}

== حوالا ==

=== حوالا جات ===
{{Reflist}}

=== ڪتب نامو ===
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008a |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 14: Phases and initial steps in data analysis |pages=333–356 }}
*{{cite book |author-link1=Herman J. Adèr |first1=Herman J. |last1=Adèr |editor-first1=Herman J. |editor-last1=Adèr |editor-link2=Gideon J. Mellenbergh |editor-first2=Gideon J. |editor-last2=Mellenbergh |editor-link3=David Hand (statistician) |editor-first3=David J |editor-last3=Hand |title=Advising on research methods : a consultant's companion |publisher=Johannes van Kessel Pub |location=Huizen, Netherlands |year=2008b |isbn=9789079418015 |oclc=905799857 |chapter=Chapter 15: The main analysis phase |pages=357–386 }}
*Tabachnick, B.G. &amp; Fidell, L.S. (2007). Chapter 4: Cleaning up your act. Screening data prior to analysis. In B.G. Tabachnick &amp; L.S. Fidell (Eds.), Using Multivariate Statistics, Fifth Edition (pp.&amp;nbsp;60–116). Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon.

== وڌيڪ پڙهو ==
{{وڪيورسٽي}}
 
* [[Adèr, H.J.]] &amp; [[Gideon J. Mellenbergh|Mellenbergh, G.J.]] (with contributions by D.J. Hand) (2008). ''Advising on Research Methods: A Consultant's Companion''. Huizen, the Netherlands: Johannes van Kessel Publishing.  {{ISBN|978-90-79418-01-5}}
* Chambers, John M.; [[William S. Cleveland|Cleveland, William S.]]; Kleiner, Beat; Tukey, Paul A. (1983). ''Graphical Methods for Data Analysis'', Wadsworth/Duxbury Press. {{ISBN|0-534-98052-X}}
* Fandango, Armando (2017). ''Python Data Analysis, 2nd Edition''. Packt Publishers. {{ISBN|978-1787127487}}
* Juran, Joseph M.; Godfrey, A. Blanton (1999). ''Juran's Quality Handbook, 5th Edition.'' New York: McGraw Hill. {{ISBN|0-07-034003-X}}
* Lewis-Beck, Michael S. (1995). ''Data Analysis: an Introduction'', Sage Publications Inc, {{ISBN|0-8039-5772-6}}
* NIST/SEMATECH (2008) [https://www.itl.nist.gov/div898/handbook/ ''Handbook of Statistical Methods'']
* Pyzdek, T, (2003). ''Quality Engineering Handbook'', {{ISBN|0-8247-4614-7}}
* [[Richard Veryard]] (1984). ''Pragmatic Data Analysis''. Oxford : Blackwell Scientific Publications. {{ISBN|0-632-01311-7}}
* Tabachnick, B.G.; Fidell, L.S. (2007). ''Using Multivariate Statistics, 5th Edition''. Boston: Pearson Education, Inc. / Allyn and Bacon, {{ISBN|978-0-205-45938-4}}

{{Data Visualization}}
{{Computational physics}}

{{data}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڊيٽا تجزيو| ]]
[[زمرو:ڊيٽا پروسيسنگ]]
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:ڪمپيوٽيشنل مطالعاتي شعبا]]
[[زمرو:ڊيٽا انتظام]]</text>
      <sha1>s64a64qtia10qmwy0ck1gq6o3qjqyhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برقي اوزار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95045</id>
    <revision>
      <id>372038</id>
      <timestamp>2026-04-18T13:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]]</comment>
      <origin>372038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="l6xiwyba0j0k96o05wswcnnzwto25p8" xml:space="preserve">
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:سائنسي اوزار]]</text>
      <sha1>l6xiwyba0j0k96o05wswcnnzwto25p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بجلي جي بيٽري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95046</id>
    <revision>
      <id>372056</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گليوانڪ سيل]] [[زمرو:صارف اليڪٽرانڪس]]</comment>
      <origin>372056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="7pheo41x88bs0wnwkry8zy4os5hwey8" xml:space="preserve">[[زمرو:گليوانڪ سيل]]
[[زمرو:صارف اليڪٽرانڪس]]</text>
      <sha1>7pheo41x88bs0wnwkry8zy4os5hwey8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گليوانڪ سيل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95047</id>
    <revision>
      <id>372057</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برقي آلا]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</comment>
      <origin>372057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="qn5h5um10yt3is4np51loqscjh3fj9t" xml:space="preserve">[[زمرو:برقي آلا]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>qn5h5um10yt3is4np51loqscjh3fj9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برقي توانائي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95048</id>
    <revision>
      <id>372058</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]]</comment>
      <origin>372058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="f7fonc6zaqs0wojiupp6hrdidkgxgni" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:توانائي جون قسمون]]</text>
      <sha1>f7fonc6zaqs0wojiupp6hrdidkgxgni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اطالوي ايجادون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95049</id>
    <revision>
      <id>372059</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:ايجادون]]</comment>
      <origin>372059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="dedba4vvyq717j90r397rm8vu03l3hi" xml:space="preserve">[[زمرو:اٽلي]]
[[زمرو:ايجادون]]</text>
      <sha1>dedba4vvyq717j90r397rm8vu03l3hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برقي طاقت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95050</id>
    <revision>
      <id>372060</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:طاقت]]</comment>
      <origin>372060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="al5xmkex2aytdq39wuivspc5g4dcwvw" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:طاقت]]</text>
      <sha1>al5xmkex2aytdq39wuivspc5g4dcwvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صارف اليڪٽرانڪس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95051</id>
    <revision>
      <id>372061</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اليڪٽرانڪس]] [[زمرو:انساني ضرورتون]]</comment>
      <origin>372061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="m642wtzpu3a5oqt767z5gv4s18ttunr" xml:space="preserve">[[زمرو:اليڪٽرانڪس]]
[[زمرو:انساني ضرورتون]]</text>
      <sha1>m642wtzpu3a5oqt767z5gv4s18ttunr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:18هين صدي جون ايجادون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95052</id>
    <revision>
      <id>372062</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:ايجادون]]</comment>
      <origin>372062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="19ckvji9c38i0mf0epobudzwidorro8" xml:space="preserve">
[[زمرو:ايجادون]]</text>
      <sha1>19ckvji9c38i0mf0epobudzwidorro8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اليڪٽرڪ پاور</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95053</id>
    <revision>
      <id>372064</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:توانائي جون قسمون]]</comment>
      <origin>372064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="f7fonc6zaqs0wojiupp6hrdidkgxgni" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:توانائي جون قسمون]]</text>
      <sha1>f7fonc6zaqs0wojiupp6hrdidkgxgni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليڪٽروڪيمسٽري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95054</id>
    <revision>
      <id>372066</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349558885|Electrochemistry]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>372066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2318" sha1="h0tlfzgxq4qr1a4p47ik8dwxtacyx2g" xml:space="preserve">[[File:Faraday_and_Daniell.jpg|thumb|انگريزي ڪيمسٽ جان ڊينيل (کاٻي پاسي) ۽ فزڪس دان [[مائيڪل فراڊي|مائيڪل فيراڊي]] (ساڄي پاسي)، ٻنهي کي اليڪٽروڪيمسٽري جو باني سمجهيو ويندو آهي.]]
'''برقياتي ڪيميا يا اليڪٽرو ڪيمسٽري''' (&lt;small&gt;Electrochemistry&lt;/small&gt;) [[فزيڪل ڪيمسٽري]] جي شاخ آهي جيڪا برقي امڪاني فرق (&lt;small&gt;electrical potential difference&lt;/small&gt;) ۽ سڃاڻپ لائق [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي تبديلي]] جي وچ ۾ تعلق سان لاڳاپيل آهي. انهن رد عملن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] هڪ اليڪٽرانڪ طور تي هلندڙ مرحلي (عام طور تي هڪ خارجي برقي سرڪٽ، پر ضروري ناهي ته، جيئن اليڪٽرو لیس پليٽنگ ۾) اليڪٽروڊن جي وچ ۾ هڪ آئن جي طور تي هلندڙ ۽ اليڪٽرانڪ طور تي موصل ڪندڙ اليڪٽروليٽ (يا محلول ۾ آئنڪ نسل ) ذريعي الڳ ٿيل، ذريعي حرڪت ڪن ٿا. 

جڏهن ڪو ڪيميائي رد عمل برقي امڪاني فرق (potential difference) جي ذريعي هلايو ٿو، جيئن اليڪٽرولائيزيشن ۾ يا جيڪڏهن ڪو امڪاني فرق ڪيميائي رد عمل جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو جيئن [[اليڪٽرڪ بيٽري|برقي بيٽري]] يا فيول سيل ۾، ان کي ''اليڪٽرو ڪيميڪل'' رد عمل چئبو آهي. اليڪٽرو ڪيميڪل رد عملن ۾، ٻين ڪيميائي رد عملن جي برعڪس، جنهن ۾ اليڪٽران ايٽم، آئن، يا ماليڪيولن جي وچ ۾ منتقل ٿيڻ ٿا، جي بجاء مٿي ذڪر ڪيل برقي سرڪٽ ذريعي پاڻ سڌو سنئون منتقل ٿيندا آهن. هي اهو رجحان آهي جيڪو هڪ اليڪٽرو ڪيميڪل رد عمل کي روايتي ڪيميائي رد عمل کان ڌار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brett|first=Christopher M. A.|title=Electrochemistry : principles, methods, and applications|date=1993|publisher=Oxford University Press|others=Ana Maria Oliveira Brett|isbn=0-19-855389-7|location=Oxford|oclc=26398887}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>h0tlfzgxq4qr1a4p47ik8dwxtacyx2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372067</id>
      <parentid>372066</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اليڪٽروڪيمسٽري]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2361" sha1="220dharoanxp3ftrkbpvhwjphiekkav" xml:space="preserve">[[File:Faraday_and_Daniell.jpg|thumb|انگريزي ڪيمسٽ جان ڊينيل (کاٻي پاسي) ۽ فزڪس دان [[مائيڪل فراڊي|مائيڪل فيراڊي]] (ساڄي پاسي)، ٻنهي کي اليڪٽروڪيمسٽري جو باني سمجهيو ويندو آهي.]]
'''برقياتي ڪيميا يا اليڪٽرو ڪيمسٽري''' (&lt;small&gt;Electrochemistry&lt;/small&gt;) [[فزيڪل ڪيمسٽري]] جي شاخ آهي جيڪا برقي امڪاني فرق (&lt;small&gt;electrical potential difference&lt;/small&gt;) ۽ سڃاڻپ لائق [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي تبديلي]] جي وچ ۾ تعلق سان لاڳاپيل آهي. انهن رد عملن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] هڪ اليڪٽرانڪ طور تي هلندڙ مرحلي (عام طور تي هڪ خارجي برقي سرڪٽ، پر ضروري ناهي ته، جيئن اليڪٽرو لیس پليٽنگ ۾) اليڪٽروڊن جي وچ ۾ هڪ آئن جي طور تي هلندڙ ۽ اليڪٽرانڪ طور تي موصل ڪندڙ اليڪٽروليٽ (يا محلول ۾ آئنڪ نسل ) ذريعي الڳ ٿيل، ذريعي حرڪت ڪن ٿا. 

جڏهن ڪو ڪيميائي رد عمل برقي امڪاني فرق (potential difference) جي ذريعي هلايو ٿو، جيئن اليڪٽرولائيزيشن ۾ يا جيڪڏهن ڪو امڪاني فرق ڪيميائي رد عمل جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو جيئن [[اليڪٽرڪ بيٽري|برقي بيٽري]] يا فيول سيل ۾، ان کي ''اليڪٽرو ڪيميڪل'' رد عمل چئبو آهي. اليڪٽرو ڪيميڪل رد عملن ۾، ٻين ڪيميائي رد عملن جي برعڪس، جنهن ۾ اليڪٽران ايٽم، آئن، يا ماليڪيولن جي وچ ۾ منتقل ٿيڻ ٿا، جي بجاء مٿي ذڪر ڪيل برقي سرڪٽ ذريعي پاڻ سڌو سنئون منتقل ٿيندا آهن. هي اهو رجحان آهي جيڪو هڪ اليڪٽرو ڪيميڪل رد عمل کي روايتي ڪيميائي رد عمل کان ڌار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brett|first=Christopher M. A.|title=Electrochemistry : principles, methods, and applications|date=1993|publisher=Oxford University Press|others=Ana Maria Oliveira Brett|isbn=0-19-855389-7|location=Oxford|oclc=26398887}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>220dharoanxp3ftrkbpvhwjphiekkav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372068</id>
      <parentid>372067</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:علم ڪيميا جي شاخون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2408" sha1="lxk171yi2afn4v4b46gmu3rvxph6il5" xml:space="preserve">[[File:Faraday_and_Daniell.jpg|thumb|انگريزي ڪيمسٽ جان ڊينيل (کاٻي پاسي) ۽ فزڪس دان [[مائيڪل فراڊي|مائيڪل فيراڊي]] (ساڄي پاسي)، ٻنهي کي اليڪٽروڪيمسٽري جو باني سمجهيو ويندو آهي.]]
'''برقياتي ڪيميا يا اليڪٽرو ڪيمسٽري''' (&lt;small&gt;Electrochemistry&lt;/small&gt;) [[فزيڪل ڪيمسٽري]] جي شاخ آهي جيڪا برقي امڪاني فرق (&lt;small&gt;electrical potential difference&lt;/small&gt;) ۽ سڃاڻپ لائق [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي تبديلي]] جي وچ ۾ تعلق سان لاڳاپيل آهي. انهن رد عملن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] هڪ اليڪٽرانڪ طور تي هلندڙ مرحلي (عام طور تي هڪ خارجي برقي سرڪٽ، پر ضروري ناهي ته، جيئن اليڪٽرو لیس پليٽنگ ۾) اليڪٽروڊن جي وچ ۾ هڪ آئن جي طور تي هلندڙ ۽ اليڪٽرانڪ طور تي موصل ڪندڙ اليڪٽروليٽ (يا محلول ۾ آئنڪ نسل ) ذريعي الڳ ٿيل، ذريعي حرڪت ڪن ٿا. 

جڏهن ڪو ڪيميائي رد عمل برقي امڪاني فرق (potential difference) جي ذريعي هلايو ٿو، جيئن اليڪٽرولائيزيشن ۾ يا جيڪڏهن ڪو امڪاني فرق ڪيميائي رد عمل جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو جيئن [[اليڪٽرڪ بيٽري|برقي بيٽري]] يا فيول سيل ۾، ان کي ''اليڪٽرو ڪيميڪل'' رد عمل چئبو آهي. اليڪٽرو ڪيميڪل رد عملن ۾، ٻين ڪيميائي رد عملن جي برعڪس، جنهن ۾ اليڪٽران ايٽم، آئن، يا ماليڪيولن جي وچ ۾ منتقل ٿيڻ ٿا، جي بجاء مٿي ذڪر ڪيل برقي سرڪٽ ذريعي پاڻ سڌو سنئون منتقل ٿيندا آهن. هي اهو رجحان آهي جيڪو هڪ اليڪٽرو ڪيميڪل رد عمل کي روايتي ڪيميائي رد عمل کان ڌار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brett|first=Christopher M. A.|title=Electrochemistry : principles, methods, and applications|date=1993|publisher=Oxford University Press|others=Ana Maria Oliveira Brett|isbn=0-19-855389-7|location=Oxford|oclc=26398887}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:علم ڪيميا جي شاخون]]</text>
      <sha1>lxk171yi2afn4v4b46gmu3rvxph6il5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372069</id>
      <parentid>372068</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪيميا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2432" sha1="afp9j5vj8n2imlzmmpxd6r7hyiyl2dh" xml:space="preserve">[[File:Faraday_and_Daniell.jpg|thumb|انگريزي ڪيمسٽ جان ڊينيل (کاٻي پاسي) ۽ فزڪس دان [[مائيڪل فراڊي|مائيڪل فيراڊي]] (ساڄي پاسي)، ٻنهي کي اليڪٽروڪيمسٽري جو باني سمجهيو ويندو آهي.]]
'''برقياتي ڪيميا يا اليڪٽرو ڪيمسٽري''' (&lt;small&gt;Electrochemistry&lt;/small&gt;) [[فزيڪل ڪيمسٽري]] جي شاخ آهي جيڪا برقي امڪاني فرق (&lt;small&gt;electrical potential difference&lt;/small&gt;) ۽ سڃاڻپ لائق [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي تبديلي]] جي وچ ۾ تعلق سان لاڳاپيل آهي. انهن رد عملن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] هڪ اليڪٽرانڪ طور تي هلندڙ مرحلي (عام طور تي هڪ خارجي برقي سرڪٽ، پر ضروري ناهي ته، جيئن اليڪٽرو لیس پليٽنگ ۾) اليڪٽروڊن جي وچ ۾ هڪ آئن جي طور تي هلندڙ ۽ اليڪٽرانڪ طور تي موصل ڪندڙ اليڪٽروليٽ (يا محلول ۾ آئنڪ نسل ) ذريعي الڳ ٿيل، ذريعي حرڪت ڪن ٿا. 

جڏهن ڪو ڪيميائي رد عمل برقي امڪاني فرق (potential difference) جي ذريعي هلايو ٿو، جيئن اليڪٽرولائيزيشن ۾ يا جيڪڏهن ڪو امڪاني فرق ڪيميائي رد عمل جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو جيئن [[اليڪٽرڪ بيٽري|برقي بيٽري]] يا فيول سيل ۾، ان کي ''اليڪٽرو ڪيميڪل'' رد عمل چئبو آهي. اليڪٽرو ڪيميڪل رد عملن ۾، ٻين ڪيميائي رد عملن جي برعڪس، جنهن ۾ اليڪٽران ايٽم، آئن، يا ماليڪيولن جي وچ ۾ منتقل ٿيڻ ٿا، جي بجاء مٿي ذڪر ڪيل برقي سرڪٽ ذريعي پاڻ سڌو سنئون منتقل ٿيندا آهن. هي اهو رجحان آهي جيڪو هڪ اليڪٽرو ڪيميڪل رد عمل کي روايتي ڪيميائي رد عمل کان ڌار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brett|first=Christopher M. A.|title=Electrochemistry : principles, methods, and applications|date=1993|publisher=Oxford University Press|others=Ana Maria Oliveira Brett|isbn=0-19-855389-7|location=Oxford|oclc=26398887}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:علم ڪيميا جي شاخون]]
[[زمرو:ڪيميا]]</text>
      <sha1>afp9j5vj8n2imlzmmpxd6r7hyiyl2dh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372071</id>
      <parentid>372069</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2470" sha1="dhtt9yqdjupwqp7p5lv6m78b7km9wht" xml:space="preserve">[[File:Faraday_and_Daniell.jpg|thumb|&lt;small&gt;انگريز ڪيميادان '''جان ڊينيل''' (کاٻي پاسي) ۽ طبعيات دان [[مائيڪل فراڊي|'''مائيڪل فيراڊي''']] (ساڄي پاسي)، ٻنهي کي '''اليڪٽروڪيمسٽري''' جو باني سمجهيو ويندو آهي.&lt;/small&gt;]]
'''برقياتي ڪيميا يا اليڪٽرو ڪيمسٽري''' (&lt;small&gt;Electrochemistry&lt;/small&gt;) [[فزيڪل ڪيمسٽري]] جي شاخ آهي جيڪا برقي امڪاني فرق (&lt;small&gt;electrical potential difference&lt;/small&gt;) ۽ سڃاڻپ لائق [[ڪيميائي عمل|ڪيميائي تبديلي]] جي وچ ۾ تعلق سان لاڳاپيل آهي. انهن رد عملن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] هڪ اليڪٽرانڪ طور تي هلندڙ مرحلي (عام طور تي هڪ خارجي برقي سرڪٽ، پر ضروري ناهي ته، جيئن اليڪٽرو لیس پليٽنگ ۾) اليڪٽروڊن جي وچ ۾ هڪ آئن جي طور تي هلندڙ ۽ برقي طور تي موصل ڪندڙ اليڪٽروليٽ (يا محلول ۾ آئن) ذريعي الڳ ٿيل، ذريعي حرڪت ڪن ٿا. 

جڏهن ڪو ڪيميائي رد عمل برقي امڪاني فرق (potential difference) جي ذريعي هلايو ٿو، جيئن اليڪٽرولائيزيشن ۾ يا جيڪڏهن ڪو امڪاني فرق ڪيميائي رد عمل جي نتيجي ۾ پيدا ٿئي ٿو جيئن [[اليڪٽرڪ بيٽري|برقي بيٽري]] يا فيول سيل ۾، ان کي ''اليڪٽرو ڪيميڪل'' رد عمل چئبو آهي. اليڪٽرو ڪيميڪل رد عملن ۾، ٻين ڪيميائي رد عملن جي برعڪس، جنهن ۾ اليڪٽران ايٽم، آئن، يا ماليڪيولن جي وچ ۾ منتقل ٿيڻ ٿا، جي بجاء مٿي ذڪر ڪيل برقي سرڪٽ ذريعي پاڻ سڌو سنئون منتقل ٿيندا آهن. هي اهو رجحان آهي جيڪو هڪ اليڪٽرو ڪيميڪل رد عمل کي روايتي ڪيميائي رد عمل کان ڌار ڪري ٿو. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Brett|first=Christopher M. A.|title=Electrochemistry : principles, methods, and applications|date=1993|publisher=Oxford University Press|others=Ana Maria Oliveira Brett|isbn=0-19-855389-7|location=Oxford|oclc=26398887}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:علم ڪيميا جي شاخون]]
[[زمرو:ڪيميا]]</text>
      <sha1>dhtt9yqdjupwqp7p5lv6m78b7km9wht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مائيڪل فراڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95055</id>
    <redirect title="مائيڪل فئراڊي" />
    <revision>
      <id>372073</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[مائيڪل فراڊي]] کي [[مائيڪل فئراڊي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="qy5tffqd5shgt4i00k9mvxrpycitrt0" xml:space="preserve">#چوريو [[مائيڪل فئراڊي]]</text>
      <sha1>qy5tffqd5shgt4i00k9mvxrpycitrt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95056</id>
    <revision>
      <id>372075</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1332708642|Faraday's laws of electrolysis]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>372075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="nl67tv5xff4axc6t2o1fcb3whcssca3" xml:space="preserve">[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[Michael Faraday|مائيڪل فئراڊي]]]]

'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪي 1833 ۾ [[مائيڪل فئراڊي|مائيڪل فيراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|اليڪٽرڪ ڪيميڪل]] تحقيق تي ٻڌل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nl67tv5xff4axc6t2o1fcb3whcssca3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372076</id>
      <parentid>372075</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اليڪٽروڪيمسٽري]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="o1s6vn2ymdlgyq8libllxaromcfjff5" xml:space="preserve">[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[Michael Faraday|مائيڪل فئراڊي]]]]

'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪي 1833 ۾ [[مائيڪل فئراڊي|مائيڪل فيراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|اليڪٽرڪ ڪيميڪل]] تحقيق تي ٻڌل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>o1s6vn2ymdlgyq8libllxaromcfjff5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372077</id>
      <parentid>372076</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنسي قانون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="830" sha1="290u6i2fvnei16qqqaifhhrltixiqs5" xml:space="preserve">[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[Michael Faraday|مائيڪل فئراڊي]]]]

'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪي 1833 ۾ [[مائيڪل فئراڊي|مائيڪل فيراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|اليڪٽرڪ ڪيميڪل]] تحقيق تي ٻڌل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>290u6i2fvnei16qqqaifhhrltixiqs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372078</id>
      <parentid>372077</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="906" sha1="558d8uv9slw8c4xwjt7o6e1o8nrez57" xml:space="preserve">[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[Michael Faraday|مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>558d8uv9slw8c4xwjt7o6e1o8nrez57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372080</id>
      <parentid>372078</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="q6c1qeqc1we895orqdmpzqvzlzn7zqt" xml:space="preserve">[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>q6c1qeqc1we895orqdmpzqvzlzn7zqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372081</id>
      <parentid>372080</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8255" sha1="q592odx68c0v1mksiow9la96fn8iezb" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

== References ==
{{reflist}}

== Further reading ==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{Electrolysis}}
{{Michael Faraday}}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[Category:Electrochemistry]]
[[Category:Electrolysis]]
[[Category:Electrochemical equations]]
[[Category:Scientific laws]]
[[Category:Michael Faraday]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>q592odx68c0v1mksiow9la96fn8iezb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372082</id>
      <parentid>372081</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8226" sha1="ipumr8es7drmiawncikte9go9bpe4nd" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

== References ==
{{reflist}}

== Further reading ==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{Electrolysis}}
{{Michael Faraday}}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[Category:Electrochemistry]]
[[Category:Electrolysis]]
[[Category:Electrochemical equations]]
[[Category:Scientific laws]]
[[Category:Michael Faraday]]


[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>ipumr8es7drmiawncikte9go9bpe4nd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372084</id>
      <parentid>372082</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="srwvx67i495sadjbiwnbq3450ofoxns" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

== Further reading ==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{Electrolysis}}
{{Michael Faraday}}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[Category:Electrochemistry]]
[[Category:Electrolysis]]
[[Category:Electrochemical equations]]
[[Category:Scientific laws]]
[[Category:Michael Faraday]]


[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>srwvx67i495sadjbiwnbq3450ofoxns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372086</id>
      <parentid>372084</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ مطالعو */</comment>
      <origin>372086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8038" sha1="ircojqua3cu1hrn3tjjsspr8cfhqykv" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>ircojqua3cu1hrn3tjjsspr8cfhqykv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372088</id>
      <parentid>372086</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ مطالعو */</comment>
      <origin>372088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8170" sha1="6lkkpmlctiaz8u26nehvxfoo8pckbos" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>6lkkpmlctiaz8u26nehvxfoo8pckbos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372099</id>
      <parentid>372088</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ مطالعو */</comment>
      <origin>372099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8209" sha1="28yd0sitmcbiv05iafqbglujo06izp2" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
'''Michael Faraday''' reported that the mass ({{mvar|m}}) of a substance deposited or liberated at an electrode during electrolysis is directly proportional to the charge ({{mvar|Q}}, for which the [[International System of Units|SI]] unit is the [[ampere]]-[[second]] or [[Coulomb (unit)|coulomb]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=Faraday's laws of electrolysis {{!}} chemistry | url=https://www.britannica.com/science/Faradays-laws-of-electrolysis | access-date=2020-09-01 | website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; passed through the electrolyte. 
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;

Here, the constant of proportionality, {{mvar|Z}}, is called the [[Electrochemical equivalent|electro-chemical equivalent]] (ECE) of the substance. Thus, the ECE can be defined as the mass of the substance deposited or liberated per unit charge.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>28yd0sitmcbiv05iafqbglujo06izp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372100</id>
      <parentid>372099</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="hs6x6ull2jlf722tg3go131mngpmrlr" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered that when the same amount of electric current is passed through different electrolytes connected in series, the masses of the substances deposited or liberated at the electrodes are directly proportional to their respective chemical equivalent/[[equivalent weight]] ({{mvar|E}}).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  This turns out to be the molar mass ({{mvar|M}}) divided by the valence ({{mvar|v}})
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>hs6x6ull2jlf722tg3go131mngpmrlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372101</id>
      <parentid>372100</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8378" sha1="d7dbbb1348cjfih8wvyy4owst8xhlu4" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== Mathematical form ==

Faraday's laws can be summarized by
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
where {{mvar|M}} is the [[molar mass]] of the substance (usually given in SI units of grams per mole) and {{mvar|v}} is the [[Valence (chemistry)|valency]] of the [[ion]]s .

For Faraday's first law, {{mvar|M, F, v}} are constants; thus, the larger the value of {{mvar|Q}}, the larger {{mvar|m}} will be.

For Faraday's second law, {{mvar|Q, F, v}} are constants; thus, the larger the value of &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (equivalent weight), the larger {{mvar|m}} will be.

In the simple case of constant-[[electric current|current]] electrolysis, {{math|1=''Q'' = ''It''}}, leading to
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
and then to
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
where:
* {{mvar|n}} is the [[amount of substance]] (&quot;number of moles&quot;) liberated: &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt;
* {{mvar|t}} is the total time the constant current was applied.

For the case of an alloy whose constituents have different valencies, we have
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt;
where {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} represents the [[mass fraction (chemistry)|mass fraction]] of the {{mvar|i}}th element.

In the more complicated case of a variable electric current, the total charge {{mvar|Q}} is the electric current {{math|''I''(''&amp;tau;'')}} integrated over time {{mvar|&amp;tau;}}:
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

Here {{mvar|t}} is the ''total'' electrolysis time.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>d7dbbb1348cjfih8wvyy4owst8xhlu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372138</id>
      <parentid>372101</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T03:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8646" sha1="inaitl4i6efvwnc6kxyco4vw1u2kjug" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== Derivation ==

A monovalent ion requires one electron for discharge, a divalent ion requires two electrons for discharge and so on. Thus, if {{mvar|x}} electrons flow, &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; atoms are discharged.

Thus, the mass {{mvar|m}} discharged is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;
where 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} is the [[Avogadro constant]];
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} is the total charge, equal to the number of electrons ({{mvar|x}}) times the [[elementary charge]] {{mvar|e}};
* {{math|''F''}} is the [[Faraday constant]].

== رياضياتي شڪل ==

فيراڊي جي قانونن جو خلاصو Z ذريعي ڪري سگهجي ٿو. 
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
جتي M مادي جو مولر ماس آهي (عام طور تي في مول جي SI يونٽن ۾ ڏنو ويندو آهي) ۽ v آئنن جي ويلنس آهي. 

فيراڊي جي پهرين قانون لاءِ، M، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري، Q جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

فيراڊي جي ٻئي قانون لاءِ، Q، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري،  &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (برابر وزن) جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

مسلسل-ڪرنٽ اليڪٽرولائيزيشن جي سادي صورت ۾، Q = It،  ڏانهن وٺي ويندو آهي
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
۽ پوءِ ڏانهن
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
جتي:
* {{mvar|n}} مادي جي مقدار آهي (&quot;مولز جو تعداد&quot;) &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt; مول آزاد ٿيو. 
* {{mvar|t}} ڪل وقت آهي، جن ۾ مسلسل ڪرنٽ لاڳو ڪيو ويو آهي.

هڪ مصرع جي صورت ۾ جنهن جي جزن ۾ مختلف ويلنسيون آهن، اسان وٽ آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt; جتي {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} عنصر ith جي ماس فريڪشن جي نمائندگي ڪري ٿو. 

هڪ متغير برقي ڪرنٽ جي وڌيڪ پيچيده صورت ۾، ڪل چارج Q برقي ڪرنٽ I(τ) آهي جيڪو وقت '''τ''' سان گڏ ضم ڪيو ويو آهي: 
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

هتي '''t''' ڪل برق پاشيدگي جو وقت آهي.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>inaitl4i6efvwnc6kxyco4vw1u2kjug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372139</id>
      <parentid>372138</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T03:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8863" sha1="0dm6491hleq0t6l8xmoy7wif6lt1r83" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

'''Faraday''' discovered

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

The modern form of the second law is
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;
where {{mvar|F}} is the [[Faraday constant]], {{mvar|N}} is [[Avogadro's number]] and {{mvar|e}} is the [[elementary charge]]. This form requires an understanding of [[Valence (chemistry)|chemical valence]] unavailable in Faraday's time.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;{{rp|72}}

== مساوات ==

هڪ مونوويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ هڪ اليڪٽران جي ضرورت آهي، هڪ ڊيويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ ٻن اليڪٽرانن جي ضرورت آهي وغيره. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن x اليڪٽران وهن ٿا، ته &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; ايٽم خارج ٿين ٿا.

اھڙي طرح، خارج ٿيندڙ جو ماس m آهي. &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;جتي، 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} ايووگاڊرو مستقل آهي؛
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} ڪل چارج آهي، جيڪو اليڪٽرانن جي تعداد (x) جي برابر آهي ابتدائي چارج e جي ڀيٽ ۾؛  
* {{math|''F''}} فيراڊي مستقل آهي.

== رياضياتي شڪل ==

فيراڊي جي قانونن جو خلاصو Z ذريعي ڪري سگهجي ٿو. 
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
جتي M مادي جو مولر ماس آهي (عام طور تي في مول جي SI يونٽن ۾ ڏنو ويندو آهي) ۽ v آئنن جي ويلنس آهي. 

فيراڊي جي پهرين قانون لاءِ، M، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري، Q جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

فيراڊي جي ٻئي قانون لاءِ، Q، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري،  &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (برابر وزن) جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

مسلسل-ڪرنٽ اليڪٽرولائيزيشن جي سادي صورت ۾، Q = It،  ڏانهن وٺي ويندو آهي
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
۽ پوءِ ڏانهن
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
جتي:
* {{mvar|n}} مادي جي مقدار آهي (&quot;مولز جو تعداد&quot;) &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt; مول آزاد ٿيو. 
* {{mvar|t}} ڪل وقت آهي، جن ۾ مسلسل ڪرنٽ لاڳو ڪيو ويو آهي.

هڪ مصرع جي صورت ۾ جنهن جي جزن ۾ مختلف ويلنسيون آهن، اسان وٽ آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt; جتي {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} عنصر ith جي ماس فريڪشن جي نمائندگي ڪري ٿو. 

هڪ متغير برقي ڪرنٽ جي وڌيڪ پيچيده صورت ۾، ڪل چارج Q برقي ڪرنٽ I(τ) آهي جيڪو وقت '''τ''' سان گڏ ضم ڪيو ويو آهي: 
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

هتي '''t''' ڪل برق پاشيدگي جو وقت آهي.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>0dm6491hleq0t6l8xmoy7wif6lt1r83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372140</id>
      <parentid>372139</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T03:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8846" sha1="4eyqoex6ycdnn1vlpa39hwpni18hkcv" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

ٻئي قانون جي جديد شڪل آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;  جتي F فيراڊي مستقل آهي، N ايووگاڊرو جو نمبر آهي ۽ &quot;e&quot; ابتدائي چارج آهي. هن فارم کي فيراڊي جي وقت ۾ موجود ڪيميائي ويلنس جي سمجھ جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;

== مساوات ==

هڪ مونوويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ هڪ اليڪٽران جي ضرورت آهي، هڪ ڊيويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ ٻن اليڪٽرانن جي ضرورت آهي وغيره. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن x اليڪٽران وهن ٿا، ته &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; ايٽم خارج ٿين ٿا.

اھڙي طرح، خارج ٿيندڙ جو ماس m آهي. &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;جتي، 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} ايووگاڊرو مستقل آهي؛
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} ڪل چارج آهي، جيڪو اليڪٽرانن جي تعداد (x) جي برابر آهي ابتدائي چارج e جي ڀيٽ ۾؛  
* {{math|''F''}} فيراڊي مستقل آهي.

== رياضياتي شڪل ==

فيراڊي جي قانونن جو خلاصو Z ذريعي ڪري سگهجي ٿو. 
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
جتي M مادي جو مولر ماس آهي (عام طور تي في مول جي SI يونٽن ۾ ڏنو ويندو آهي) ۽ v آئنن جي ويلنس آهي. 

فيراڊي جي پهرين قانون لاءِ، M، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري، Q جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

فيراڊي جي ٻئي قانون لاءِ، Q، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري،  &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (برابر وزن) جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

مسلسل-ڪرنٽ اليڪٽرولائيزيشن جي سادي صورت ۾، Q = It،  ڏانهن وٺي ويندو آهي
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
۽ پوءِ ڏانهن
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
جتي:
* {{mvar|n}} مادي جي مقدار آهي (&quot;مولز جو تعداد&quot;) &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt; مول آزاد ٿيو. 
* {{mvar|t}} ڪل وقت آهي، جن ۾ مسلسل ڪرنٽ لاڳو ڪيو ويو آهي.

هڪ مصرع جي صورت ۾ جنهن جي جزن ۾ مختلف ويلنسيون آهن، اسان وٽ آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt; جتي {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} عنصر ith جي ماس فريڪشن جي نمائندگي ڪري ٿو. 

هڪ متغير برقي ڪرنٽ جي وڌيڪ پيچيده صورت ۾، ڪل چارج Q برقي ڪرنٽ I(τ) آهي جيڪو وقت '''τ''' سان گڏ ضم ڪيو ويو آهي: 
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

هتي '''t''' ڪل برق پاشيدگي جو وقت آهي.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== Applications ==
* [[Electroplating]] – a process where a thin layer of metal is deposited onto the surface of an object using an [[electric current]]
* [[Electrochemical cell]]s – generates [[electrical energy]] from [[chemical reaction]]s
* [[Electrotyping]] – a process used to create metal copies of designs by depositing metal onto a mold using electroplating
* [[Electrowinning]] – a process that extract metals from their solutions using an electric current
* [[Electroforming]] – a process that deposits metal onto a mold or substrate to create metal parts
* [[Anodizing|Anodization]] – a process that converts the surface of a metal into a durable corrosion-resistant [[oxide]] layer
* [[Conductive polymer]]s – [[organic polymer]]s that conduct electricity 
* [[Electrolysis of water|Water electrolysis]] – a process that uses an electric current to split water molecules into [[hydrogen]] and [[oxygen]] gases
* [[Electrolytic capacitor]]s – a type of [[capacitor]] that uses an electrolytic solution as one of its plates

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>4eyqoex6ycdnn1vlpa39hwpni18hkcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372141</id>
      <parentid>372140</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T03:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9483" sha1="svpfk9idr0cl6gm4923f5wvfhhr7eir" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

ٻئي قانون جي جديد شڪل آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;  جتي F فيراڊي مستقل آهي، N ايووگاڊرو جو نمبر آهي ۽ &quot;e&quot; ابتدائي چارج آهي. هن فارم کي فيراڊي جي وقت ۾ موجود ڪيميائي ويلنس جي سمجھ جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;

== مساوات ==

هڪ مونوويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ هڪ اليڪٽران جي ضرورت آهي، هڪ ڊيويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ ٻن اليڪٽرانن جي ضرورت آهي وغيره. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن x اليڪٽران وهن ٿا، ته &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; ايٽم خارج ٿين ٿا.

اھڙي طرح، خارج ٿيندڙ جو ماس m آهي. &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;جتي، 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} ايووگاڊرو مستقل آهي؛
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} ڪل چارج آهي، جيڪو اليڪٽرانن جي تعداد (x) جي برابر آهي ابتدائي چارج e جي ڀيٽ ۾؛  
* {{math|''F''}} فيراڊي مستقل آهي.

== رياضياتي شڪل ==

فيراڊي جي قانونن جو خلاصو Z ذريعي ڪري سگهجي ٿو. 
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
جتي M مادي جو مولر ماس آهي (عام طور تي في مول جي SI يونٽن ۾ ڏنو ويندو آهي) ۽ v آئنن جي ويلنس آهي. 

فيراڊي جي پهرين قانون لاءِ، M، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري، Q جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

فيراڊي جي ٻئي قانون لاءِ، Q، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري،  &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (برابر وزن) جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

مسلسل-ڪرنٽ اليڪٽرولائيزيشن جي سادي صورت ۾، Q = It،  ڏانهن وٺي ويندو آهي
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
۽ پوءِ ڏانهن
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
جتي:
* {{mvar|n}} مادي جي مقدار آهي (&quot;مولز جو تعداد&quot;) &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt; مول آزاد ٿيو. 
* {{mvar|t}} ڪل وقت آهي، جن ۾ مسلسل ڪرنٽ لاڳو ڪيو ويو آهي.

هڪ مصرع جي صورت ۾ جنهن جي جزن ۾ مختلف ويلنسيون آهن، اسان وٽ آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt; جتي {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} عنصر ith جي ماس فريڪشن جي نمائندگي ڪري ٿو. 

هڪ متغير برقي ڪرنٽ جي وڌيڪ پيچيده صورت ۾، ڪل چارج Q برقي ڪرنٽ I(τ) آهي جيڪو وقت '''τ''' سان گڏ ضم ڪيو ويو آهي: 
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

هتي '''t''' ڪل برق پاشيدگي جو وقت آهي.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== ايپليڪيشن ==
* '''اليڪٽرروپليٽنگ''' - هڪ عمل جتي ڌاتو جي هڪ پتلي پرت کي برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪنهن شيءِ جي مٿاڇري تي جمع ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽروڪيميڪل سيل''' - ڪيميائي رد عمل مان برقي توانائي پيدا ڪن ٿا.
* '''اليڪٽرو ٽائپنگ''' - هڪ عمل جيڪو اليڪٽروپليٽنگ استعمال ڪندي ڌاتو کي مولڊ تي جمع ڪندي ڊيزائن جون ڌاتو ڪاپيون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرو وننگ''' - هڪ عمل جيڪو برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي انهن جي حلن مان ڌاتو ڪڍندو آهي. 
* اليڪٽرو فارمنگ - هڪ عمل جيڪو ڌاتو کي مولڊ يا سبسٽريٽ تي ڌاتو حصن ٺاهڻ لاءِ جمع ڪري ٿو. 
* '''اينوڊائيزيشن''' - هڪ عمل جيڪو ڌاتو جي مٿاڇري (جهڙوڪ ايلومينيم) کي پائيدار سنکنرن جي مزاحمتي آڪسائيڊ پرت ۾ تبديل ڪري ٿو. 
* '''ڪنڊڪٽو پوليمر''' - نامياتي پوليمر جيڪي بجلي هلائيندا آهن. 
* '''پاڻي جي''' '''برق پاشيدگي''' - هڪ عمل جيڪو پاڻي (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) جي ماليڪيولن کي هائيڊروجن ۽ آڪسيجن گيسن ۾ ورهائڻ لاءِ برقي ڪرنٽ استعمال ڪري ٿو.
* '''اليڪٽرولائيٽڪ ڪيپيسٽر''' - هڪ قسم جو ڪيپيسٽر جيڪو پنهنجي پليٽن مان هڪ اليڪٽرولائيٽڪ محلول استعمال ڪري ٿو.

== See also ==
* [[Electrolysis]]
* [[Faraday's law of induction]]
* [[Tafel equation]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>svpfk9idr0cl6gm4923f5wvfhhr7eir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372142</id>
      <parentid>372141</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T03:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9549" sha1="elkcrs0qbap935t81xdtru8jf06y2fz" xml:space="preserve">{{Short description|Physical laws of electrochemistry}}
[[File:M_Faraday_Th_Phillips_oil_1842.jpg|ساڄو|thumb|[[مائيڪل فئراڊي]]]]
'''فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون''' (Faraday's Laws of Electrolysis) مقداري لاڳاپا آهن جيڪا سال 1833ع ۾ [[مائيڪل فئراڊي]] پاران شايع ٿيل [[اليڪٽروڪيمسٽري|برقي ڪيميائي]] تحقيق تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal | first = Michael | last = Faraday | author-link = Michael Faraday | year = 1834 | title = on Electrical Decomposition | url = http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society | doi = 10.1098/rstl.1834.0008 | volume=124 | pages=77–122| s2cid = 116224057 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Ehl, Rosemary Gene |author2=Ihde, Aaron | title = Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights | journal = Journal of Chemical Education | year = 1954 | volume = 31 | issue = May | pages = 226&amp;ndash;232 | doi = 10.1021/ed031p226 | bibcode=1954JChEd..31..226E}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|archiveurl=Michael Faraday|title=on Electrical Decomposition|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Faraday-electrochem.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-09-01}}&lt;/ref&gt;
==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو پهريون قانون==
مائيڪل فيراڊي رپورٽ ڪيو ته؛ 

&quot;برق پاشيدگي جي دوران اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس (m) سڌو سنئون چارج (Q، جنهن لاءِ SI يونٽ ايمپيئر-سيڪنڊ يا ڪولمب آهي)،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جيڪو اليڪٽرولائيٽ مان گذري ٿو، جي متناسب هوندو آهي.&quot; &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m  \propto Q \quad \implies \quad \frac{m}{Q} = Z&lt;/math&gt;هتي، تناسب جي مستقل، Z، کي مادي جو اليڪٽرو ڪيميڪل ايڪويويلنٽ (ECE) سڏيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، ECE کي في يونٽ چارج جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادو جي ماس جي طور تي بيان ڪري سگهجي ٿو.

==فيراڊي جو برق پاشيدگي جو ٻيو قانون==

فيراڊي دريافت ڪيو ته؛ 

&quot;جڏهن برقي ڪرنٽ جي ساڳي مقدار سيريز ۾ ڳنڍيل مختلف اليڪٽرولائٽس مان گذري ٿي، ته اليڪٽروڊ تي جمع ٿيل يا آزاد ٿيل مادي جو ماس ('''m''') سڌو سنئون انهن جي لاڳاپيل &lt;small&gt;'''ڪيميائي برابر'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''وزن'''&lt;/small&gt; ('''E''') جي متناسب آهي. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; اهو &lt;small&gt;'''مولر ما'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''س'''&lt;/small&gt; ('''&lt;small&gt;M&lt;/small&gt;''') کي &lt;small&gt;'''ويلنس'''&lt;/small&gt;&lt;small&gt;'''ي'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;v&lt;/small&gt;) سان ورهايل نڪرندو آهي.
: &lt;math&gt;\begin{align} 
&amp; m \propto E; \quad E = \frac{\text{molar mass}}{\text{valence}} = \frac{M}{v} \\ 
&amp; \implies m_1 : m_2 : m_3 :  \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 Q : Z_2 Q : Z_3 Q : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots \\
&amp; \implies Z_1 : Z_2 : Z_3 : \ldots = E_1 : E_2 : E_3 : \ldots 
\end{align}&lt;/math&gt;

ٻئي قانون جي جديد شڪل آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = Ne&lt;/math&gt;  جتي F فيراڊي مستقل آهي، N ايووگاڊرو جو نمبر آهي ۽ &quot;e&quot; ابتدائي چارج آهي. هن فارم کي فيراڊي جي وقت ۾ موجود ڪيميائي ويلنس جي سمجھ جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pais |first=Abraham |title=Inward bound: of matter and forces in the physical world |date=2002 |publisher=Clarendon Press [u.a.] |isbn=978-0-19-851997-3 |edition=Reprint |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;

== مساوات ==

هڪ مونوويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ هڪ اليڪٽران جي ضرورت آهي، هڪ ڊيويلنٽ آئن کي خارج ڪرڻ لاءِ ٻن اليڪٽرانن جي ضرورت آهي وغيره. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن x اليڪٽران وهن ٿا، ته &lt;math&gt; \tfrac{x}{v} &lt;/math&gt; ايٽم خارج ٿين ٿا.

اھڙي طرح، خارج ٿيندڙ جو ماس m آهي. &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;
m = \frac{x M}{v N_{\rm A}} = \frac{Q M}{e N_{\rm A} v} = \frac{Q M}{vF}&lt;/math&gt;جتي، 
* {{math|''N''{{sub|A}}}} ايووگاڊرو مستقل آهي؛
* {{math|1=''Q'' = ''xe''}} ڪل چارج آهي، جيڪو اليڪٽرانن جي تعداد (x) جي برابر آهي ابتدائي چارج e جي ڀيٽ ۾؛  
* {{math|''F''}} فيراڊي مستقل آهي.

== رياضياتي شڪل ==

فيراڊي جي قانونن جو خلاصو Z ذريعي ڪري سگهجي ٿو. 
: &lt;math&gt;Z = \frac{m}{Q}  = \frac{1}{F}\left(\frac{M}{v}\right) = \frac{E}{F}&lt;/math&gt;
جتي M مادي جو مولر ماس آهي (عام طور تي في مول جي SI يونٽن ۾ ڏنو ويندو آهي) ۽ v آئنن جي ويلنس آهي. 

فيراڊي جي پهرين قانون لاءِ، M، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري، Q جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

فيراڊي جي ٻئي قانون لاءِ، Q، F، v مستقل آهن؛ تنهن ڪري،  &lt;math&gt;\tfrac{M}{v}&lt;/math&gt; (برابر وزن) جي قيمت جيتري وڏي هوندي، m اوترو وڏو هوندو.

مسلسل-ڪرنٽ اليڪٽرولائيزيشن جي سادي صورت ۾، Q = It،  ڏانهن وٺي ويندو آهي
: &lt;math&gt;m  =\frac{ItM}{Fv}&lt;/math&gt;
۽ پوءِ ڏانهن
: &lt;math&gt;n  =\frac{It}{Fv}&lt;/math&gt;
جتي:
* {{mvar|n}} مادي جي مقدار آهي (&quot;مولز جو تعداد&quot;) &lt;math&gt;n  = \tfrac m M&lt;/math&gt; مول آزاد ٿيو. 
* {{mvar|t}} ڪل وقت آهي، جن ۾ مسلسل ڪرنٽ لاڳو ڪيو ويو آهي.

هڪ مصرع جي صورت ۾ جنهن جي جزن ۾ مختلف ويلنسيون آهن، اسان وٽ آهي؛&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;m = \frac{It}{F \times \sum_{i} \frac{w_i v_i}{M_i}}&lt;/math&gt; جتي {{mvar|w&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}} عنصر ith جي ماس فريڪشن جي نمائندگي ڪري ٿو. 

هڪ متغير برقي ڪرنٽ جي وڌيڪ پيچيده صورت ۾، ڪل چارج Q برقي ڪرنٽ I(τ) آهي جيڪو وقت '''τ''' سان گڏ ضم ڪيو ويو آهي: 
: &lt;math&gt; Q = \int_0^t I(\tau) \, d\tau &lt;/math&gt;

هتي '''t''' ڪل برق پاشيدگي جو وقت آهي.&lt;ref&gt;For a similar treatment, see {{cite journal | author = Strong, F. C. | title = Faraday's Laws in One Equation | journal = Journal of Chemical Education | year = 1961 | volume = 38 | issue = 2| pages = 98 | doi = 10.1021/ed038p98 |bibcode = 1961JChEd..38...98S }}&lt;/ref&gt;

== ايپليڪيشن ==
* '''اليڪٽرروپليٽنگ''' - هڪ عمل جتي ڌاتو جي هڪ پتلي پرت کي برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي ڪنهن شيءِ جي مٿاڇري تي جمع ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽروڪيميڪل سيل''' - ڪيميائي رد عمل مان برقي توانائي پيدا ڪن ٿا.
* '''اليڪٽرو ٽائپنگ''' - هڪ عمل جيڪو اليڪٽروپليٽنگ استعمال ڪندي ڌاتو کي مولڊ تي جمع ڪندي ڊيزائن جون ڌاتو ڪاپيون ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.
* '''اليڪٽرو وننگ''' - هڪ عمل جيڪو برقي ڪرنٽ استعمال ڪندي انهن جي حلن مان ڌاتو ڪڍندو آهي. 
* اليڪٽرو فارمنگ - هڪ عمل جيڪو ڌاتو کي مولڊ يا سبسٽريٽ تي ڌاتو حصن ٺاهڻ لاءِ جمع ڪري ٿو. 
* '''اينوڊائيزيشن''' - هڪ عمل جيڪو ڌاتو جي مٿاڇري (جهڙوڪ ايلومينيم) کي پائيدار سنکنرن جي مزاحمتي آڪسائيڊ پرت ۾ تبديل ڪري ٿو. 
* '''ڪنڊڪٽو پوليمر''' - نامياتي پوليمر جيڪي بجلي هلائيندا آهن. 
* '''پاڻي جي''' '''برق پاشيدگي''' - هڪ عمل جيڪو پاڻي (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) جي ماليڪيولن کي هائيڊروجن ۽ آڪسيجن گيسن ۾ ورهائڻ لاءِ برقي ڪرنٽ استعمال ڪري ٿو.
* '''اليڪٽرولائيٽڪ ڪيپيسٽر''' - هڪ قسم جو ڪيپيسٽر جيڪو پنهنجي پليٽن مان هڪ اليڪٽرولائيٽڪ محلول استعمال ڪري ٿو.

== پڻ ڏسو ==
* [[برق پاشيدگي]] 
* [[اليڪٽرو پليٽنگ]] (ملمع ڪاري)
* [[فيراڊي جو انڊڪشن جو قانون]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==وڌيڪ مطالعو==
* Serway, Moses, and Moyer, ''Modern Physics'', third edition (2005), principles of physics.
* [https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ Experiment with Faraday's laws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204135917/https://pineresearch.com/shop/kb/applications/laboratory-exercises/exploring-inexpensive-electrodes/ |date=2021-02-04 }}

{{DEFAULTSORT:Faraday'S lawS Of electrolySiS}}
[[زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:برق پاشيدگي]] 
[[زمرو:مائيڪل فيراڊي]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون]]</text>
      <sha1>elkcrs0qbap935t81xdtru8jf06y2fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فيراڊي جا برق پاشيدگي جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95057</id>
    <revision>
      <id>372079</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]] [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="93rimz34wh2cebud6yxb3pvdspvh5ys" xml:space="preserve">[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>93rimz34wh2cebud6yxb3pvdspvh5ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372098</id>
      <parentid>372079</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="rwav3327wpqrnjvban4xtm699nusqnb" xml:space="preserve">[[زمرو:تجرباتي قانون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>rwav3327wpqrnjvban4xtm699nusqnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيٽا جي صفائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95058</id>
    <revision>
      <id>372083</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}} {{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}} '''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي وين...</comment>
      <origin>372083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27684" sha1="21unu2qmp3n0hy0xqftdx0x3e5flv2k" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
 الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس legacy systems، تائين application access مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واقعي جو خاڪو ==
error event schema، quality screens طرفان پيدا ڪيل سڀني error events جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ error event [[fact table]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن dimension tables ڏانهن [[foreign key]]s هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[batch job]] (ڪٿي)، ۽ screen (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ error event detail fact table به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه table ڏانهن foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ error condition ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻيون ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>21unu2qmp3n0hy0xqftdx0x3e5flv2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372085</id>
      <parentid>372083</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27683" sha1="hcjj3okiwovlcdf8swdnui2452o3jeo" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس legacy systems، تائين application access مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واقعي جو خاڪو ==
error event schema، quality screens طرفان پيدا ڪيل سڀني error events جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ error event [[fact table]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن dimension tables ڏانهن [[foreign key]]s هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[batch job]] (ڪٿي)، ۽ screen (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ error event detail fact table به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه table ڏانهن foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ error condition ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻيون ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>hcjj3okiwovlcdf8swdnui2452o3jeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372087</id>
      <parentid>372085</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27742" sha1="7ki2egja5phpwex6p4dggym6u4dbe9v" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واقعي جو خاڪو ==
error event schema، quality screens طرفان پيدا ڪيل سڀني error events جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ error event [[fact table]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن dimension tables ڏانهن [[foreign key]]s هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[batch job]] (ڪٿي)، ۽ screen (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ error event detail fact table به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه table ڏانهن foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ error condition ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻيون ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>7ki2egja5phpwex6p4dggym6u4dbe9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372094</id>
      <parentid>372087</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* غلطي واري واقعي جو خاڪو */</comment>
      <origin>372094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27993" sha1="li05vqvkk9cc4s4k4h7kb24of0lhvem" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻيون ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>li05vqvkk9cc4s4k4h7kb24of0lhvem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372095</id>
      <parentid>372094</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وڌيڪ پڙهو */</comment>
      <origin>372095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27993" sha1="5rx1fb34mjwn4b6wt3ov2z59elgzrwp" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهو ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻيون ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>5rx1fb34mjwn4b6wt3ov2z59elgzrwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372097</id>
      <parentid>372095</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27989" sha1="axdlyzk6py75shzhls1o0exmprn7xyr" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;street, road, etcetera&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهو ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>axdlyzk6py75shzhls1o0exmprn7xyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372106</id>
      <parentid>372097</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27995" sha1="0iohe8mcqv5fsdus8p7rasqosxtcv9m" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;گھٽي, روڊ, وغيره&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهو ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>0iohe8mcqv5fsdus8p7rasqosxtcv9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372107</id>
      <parentid>372106</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27996" sha1="36bkb4czmmluu5pg36523vekqxokhaa" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleansing''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;گھٽي, روڊ, وغيره&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهو ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>36bkb4czmmluu5pg36523vekqxokhaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372108</id>
      <parentid>372107</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28021" sha1="0exbupdq8z7o7dlthfw6kq119abit5d" xml:space="preserve">{{short description|غلط ڪمپيوٽر ريڪارڊن جي درستگي}}
{{Distinguish|ڊيٽا اسڪربنگ|ردعمل}}
'''ڊيٽا جي صفائي''' يا ''' Data Cleansing''' يا '''Data cleaning''' اهو عمل آهي جنهن ۾ ڪنهن ڊيٽا سيٽ، [[جدول (ڊيٽابيس)|جدول]]، يا [[ڊيٽابيس]] مان خراب، غلط، يا غير لاڳاپيل [[ذخيري جو ريڪارڊ|ريڪارڊن]] جي سڃاڻپ ۽ درستگي (يا هٽائڻ) ڪئي ويندي آهي۔ هن ۾ ڊيٽا جي اڻپوري، غلط، يا غير درست حصن کي ڳولڻ ۽ پوءِ متاثر ٿيل ڊيٽا کي بدلائڻ، ترميم ڪرڻ، يا ختم ڪرڻ شامل هوندو آهي۔&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Wu |first1=S. |title=A review on coarse warranty data and analysis |journal=Reliability Engineering and System |year=2013 |volume=114 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.ress.2012.12.021 |url=https://kar.kent.ac.uk/32972/1/LatestVersionV01.pdf}}&lt;/ref&gt; ڊيٽا جي صفائي [[تفائليت| باھمي رابطي واري]] طريقي سان [[ڊيٽا ورينگلنگ]] اوزارن جي ذريعي به ٿي سگهي ٿو، يا [[بيچ پروسيسنگ]] وسيلي، گهڻو ڪري اسڪرپٽن يا [[ڊيٽا ڪيفيت فائر وال]] جي مدد سان۔
صاف ڪرڻ کان پوءِ، هڪ [[ڊيٽا سيٽ]] کي نظام ۾ موجود ٻين ساڳين ڊيٽا سيٽن سان هم آهنگ هجڻ گهرجي۔ جيڪي اڻبرابريون ڳوليون يا ختم ڪيون وڃن ٿيون، اهي اصل ۾ شايد استعمال ڪندڙ جي داخلا وارين غلطين، ترسيل يا ذخيري ۾ خرابي، يا مختلف ذخيرن ۾ هڪجهڙن وجودن لاءِ مختلف [[ڊيٽا لغت]] جي وصفن جي ڪري پيدا ٿيون هجن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ، [[ڊيٽا جي توثيق]] کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ توثيق ۾ تقريباً هميشه ڊيٽا کي داخلا وقت ئي نظام مان رد ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ بعد ۾ گڏيل ڊيٽا جي بيچن تي ٿيندي آهي۔

ڊيٽا صاف ڪرڻ جو اصل عمل [[ٽائپوگرافي غلطي]]ون ختم ڪرڻ يا ڄاتل وجودن جي فهرست جي مقابلي ۾ قدرن جي توثيق ۽ درستگي به شامل ڪري سگهي ٿو۔ اها توثيق سخت به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙو هر پتو رد ڪرڻ جنهن ۾ صحيح [[پوستي ڪوڊ]] نه هجي)، يا [[فزي منطق|فزي]] يا [[تقريبي اسٽرنگ ميچنگ]] تي ٻڌل به ٿي سگهي ٿي (مثال طور اهڙن ريڪارڊن کي درست ڪرڻ جيڪي جزوي طور موجود ڄاتل ريڪارڊن سان ملن ٿا)۔ ڪجهه ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا حل، تصديق ٿيل ڊيٽا سيٽ سان ڀيٽ ڪري ڊيٽا صاف ڪندا آهن۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ جي هڪ عام روايت ڊيٽا کي وڌيڪ مڪمل بڻائڻ آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل معلومات شامل ڪئي ويندي آهي۔ مثال طور، ڪنهن پتي سان لاڳاپيل فون نمبر شامل ڪرڻ۔ ڊيٽا صاف ڪرڻ ۾ [[مخروطي شڪل#ڳڻپ|هم آهنگي]] (يا معياري بڻائڻ) به شامل ٿي سگهي ٿي، جنهن مان مراد اهڙي ڊيٽا کي گڏ آڻڻ آهي، جيڪا &quot;مختلف فائل فارميٽن، نالي رکڻ جي روايتن، ۽ ڪالمن&quot; ۾ هجي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Data 101: What is Data Harmonization? |language=en |date=14 April 2017 |website=Datorama |url=https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |access-date=14 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024062426/https://datorama.com/blog/2017/04/14/data-101-what-is-data-harmonization/ |archive-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي هڪ گڏيل ۽ مربوط ڊيٽا سيٽ ۾ بدلائڻ؛ ان جو هڪ سادو مثال مخففن کي وڌائڻ آهي (&quot;st, rd, etc.&quot; کي &quot;گھٽي, روڊ, وغيره&quot; ۾ بدلائڻ).

== محرڪ ==
انتظامي طور غلط يا اڻ يڪسان ڊيٽا، عوامي ۽ نجي ٻنهي سطحن تي غلط نتيجن ۽ گمراهه ڪندڙ [[ميڪرو اقتصاديات]] ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي۔ مثال طور، [[حڪومت]] آباديءَ جي ڳڻپ جي انگن جو تجزيو ڪرڻ چاهي ٿي ته جيئن اهو فيصلو ڪري سگهي ته ڪهڙن علائقن ۾ [[ڍانچو]] ۽ خدمتن تي وڌيڪ خرچ ۽ سيڙپڪاري جي ضرورت آهي۔ اهڙي صورت ۾، صحيح مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ قابلِ اعتماد ڊيٽا تائين رسائي تمام اهم هوندي۔ ڪاروباري دنيا ۾ به غلط ڊيٽا تمام مهانگي پئجي سگهي ٿي۔ ڪيتريون ڪمپنيون گراهڪن بابت [[ڊيٽابيس]] استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ رابطا، پتا ۽ ترجيحات جهڙي ڊيٽا محفوظ هوندي آهي۔ مثال طور، جيڪڏهن پتا غير يڪسان هجن، ته ڪمپني کي ٻيهر ٽپال موڪلڻ جو خرچ ڀوڳڻو پوندو يا گراهڪ به وڃائي ويهندي۔

== ڊيٽا جو معيار ==
اعليٰ معيار واري ڊيٽا کي ڪيفيت جي ڪجهه معيارن تي پورو لهڻو پوندو۔ انهن ۾ هي شامل آهن:
* '''درستي/صحت''': اها حد جنهن تائين ماپون مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطن يا پابندين سان مطابقت رکن ٿيون۔ ''(ڏسو پڻ [[پيمائشي تصديق (شماريات)]].)'' جڏهن جديد ڊيٽابيس ٽيڪنالاجي ڊيٽا-گرفتاري وارا نظام ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ته درستي کي يقيني بڻائڻ نسبتاً آسان هوندو آهي: غلط ڊيٽا گهڻو ڪري پراڻن نظامن ۾ پيدا ٿيندي آهي (جتي پابنديون سافٽويئر ۾ لاڳو نه ڪيون ويون هجن) يا جتي غير مناسب ڊيٽا-گرفتاري ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي هجي (مثال طور اسپريڊشيٽون، جتي جيڪڏهن سيل جي توثيق استعمال نه ڪئي وڃي ته ڪنهن سيل ۾ صارف ڇا داخل ڪري ٿو، ان کي محدود ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي)۔ ڊيٽا جون پابنديون هيٺين قسمن ۾ اچن ٿيون:
** ''ڊيٽا-قسم جون پابنديون:'' ڪنهن خاص ڪالم ۾ قدرون ڪنهن خاص ڊيٽا قسم جون هجڻ گهرجن، جهڙوڪ بوليئن، عددي (integer يا real)، يا تاريخ۔
** ''حد جون پابنديون:'' عام طور انگ يا تاريخون ڪنهن خاص حد اندر هجڻ گهرجن۔ يعني انهن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ جائز قدرون هونديون آهن۔
** ''لازمي پابنديون:'' ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن۔
** ''انفراديت جون پابنديون:'' هڪ فيلڊ يا فيلڊن جو ميلاپ، سڄي ڊيٽا سيٽ ۾ يڪتا هجڻ گهرجي۔ مثال طور، ٻه ماڻهن جو ساڳيو سوشل سيڪيورٽي نمبر نه ٿي سگهي۔
** ''سيٽ-رڪنيت جون پابنديون:'' ڪنهن ڪالم جون قدرون محدود جدا جدا قدرن يا ڪوڊن جي فهرست مان هجڻ گهرجن۔ مثال طور، ڪنهن شخص جي جنس مونث، مذڪر، يا غير-بائنري ٿي سگهي ٿي۔
** ''خارجي-ڪنجي جون پابنديون:'' هي سيٽ-رڪنيت جو وڌيڪ عام مثال آهي۔ ڪنهن ڪالم جي قدرن جو سيٽ، ٻي ٽيبل جي اهڙي ڪالم ۾ بيان ڪيو ويندو آهي جنهن ۾ يڪتا قدرون هجن۔ مثال طور، آمريڪي ٽيڪس ڏيندڙن جي ڊيٽابيس ۾ &quot;رياست&quot; وارو ڪالم، آمريڪا جي مقرر ڪيل رياستن يا علائقن مان هڪ هجڻ ضروري آهي: اهي جائز رياستون ۽ علائقا هڪ الڳ ٽيبل ۾ محفوظ هوندا آهن۔ اصطلاح [[ٻاھرين-ڪي]] تعلقاتي ڊيٽابيس جي اصطلاحن مان ورتل آهي۔
** ''باقاعده اظهار جا نمونا:'' ڪڏهن ڪڏهن متني فيلڊن کي هن طريقي سان توثيق ڪرڻي پوندي آهي۔ مثال طور، اتر آمريڪا جي فون نمبرن لاءِ شايد 999-999–9999 وارو نمونو ضروري هجي۔
** ''ڪراس-فيلڊ توثيق:'' ڪجهه شرطون جيڪي ڪيترن ئي فيلڊن کي گڏ استعمال ڪن، انهن جو صحيح هجڻ ضروري آهي۔ مثال طور، ليبارٽري ميڊيسن ۾ رت جي اڇن گھرڙن جي تفصيلي ڳڻپ جي جزن جو مجموعو 100 هجڻ گهرجي (ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سڀ سيڪڙيون آهن)۔ اسپتال جي ڊيٽابيس ۾، مريض جي ڊسچارج جي تاريخ داخلا جي تاريخ کان اڳ واري نه ٿي سگهي۔
* '''سڌائي''': اها حد جنهن تائين ڪا ماپ ڪنهن معيار يا حقيقي قدر سان مطابقت رکي ٿي۔ ''(ڏسو پڻ [[درستگي ۽ نفاست]].)'' عام حالت ۾ ڊيٽا صاف ڪرڻ وسيلي سڌائي حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان لاءِ ڪنهن اهڙي ٻاهرين ذريعي تائين رسائي گهربل آهي جنهن ۾ حقيقي قدر موجود هجي: اهڙي &quot;سون جي معيار&quot; واري ڊيٽا گهڻو ڪري دستياب نه هوندي آهي۔ ڪجهه صاف ڪرڻ وارين حالتن ۾، خاص ڪري گراهڪن جي رابطي واري ڊيٽا ۾، ٻاهرين ڊيٽابيس استعمال ڪري سڌائي حاصل ڪئي وئي آهي، جيڪي زپ ڪوڊن کي جاگرافيائي هنڌن (شهر ۽ رياست) سان ملائينديون آهن ۽ اهو به تصديق ڪنديون آهن ته انهن زپ ڪوڊن اندر ڏنل گهٽي جا پتا واقعي موجود آهن۔
* '''تڪميل''': اها حد جنهن تائين سڀ گهربل ماپون معلوم هجن۔ اڻپوري ڊيٽا کي صاف ڪرڻ واري طريقي سان مڪمل ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي: جيڪو واقعو اصل ۾ رڪارڊ ئي نه ٿيو هجي، ان کي بعد ۾ اندازي سان ثابت نٿو ڪري سگهجي۔ (ڪجهه حالتن ۾، مثلاً انٽرويو ڊيٽا ۾، ممڪن آهي ته اصل ذريعي ڏانهن موٽي اڻپوري ڳالهين کي درست ڪيو وڃي، پر پوءِ به يادگيري جي مسئلن سبب ڪاميابي جي ضمانت نه هوندي.) انهن نظامن ۾، جتي ڪجهه ڪالم خالي نه هجڻ گهرجن، ماڻهو &quot;نامعلوم&quot; يا &quot;گم ٿيل&quot; جهڙو قدر استعمال ڪري سگهن ٿا، پر اهڙي ڊفالٽ قدر فراهم ڪرڻ جو مطلب اهو نه آهي ته ڊيٽا مڪمل ٿي وئي آهي۔
* '''يڪسانيت''': اها حد جنهن تائين ماپن جو هڪ سيٽ مختلف نظامن ۾ هڪجهڙو هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[يڪسانيت]].)'' اڻ يڪسانيت تڏهن پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڊيٽا سيٽ ۾ ٻه ڊيٽا شيون هڪ ٻئي جي تضاد ۾ هجن: مثال طور، ڪنهن گراهڪ جو ٻه مختلف نظامن ۾ ٻه مختلف موجوده پتا درج هجن، جڏهن⁠تہ انهن مان صرف هڪ صحيح ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي اڻ يڪسانيت کي درست ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي: ان لاءِ مختلف حڪمت عملين جي ضرورت پوي ٿي ــ مثال طور، اهو طئي ڪرڻ ته ڪهڙي ڊيٽا وڌيڪ تازو رڪارڊ ٿي، ڪهڙو ذريعو وڌيڪ قابلِ اعتماد آهي، يا سڌو سنئون ٻنهي قدرن جي جاچ ڪري سچ معلوم ڪرڻ۔
* '''يڪروپائي''': اها حد جنهن تائين ڊيٽا ماپن جو هڪ سيٽ سڀني نظامن ۾ ماپ جي ساڳين اکائين ۾ بيان ٿيل هجي۔ ''(ڏسو پڻ [[ماپ جو ايڪو]].)'' اهڙين ڊيٽا سيٽن ۾ جيڪي مختلف علائقن مان گڏ ڪيون ويون هجن، وزن پائونڊن يا ڪلوگرام ۾ رڪارڊ ٿيل ٿي سگهي ٿو ۽ انهن کي ڪنهن رياضيائي تبديلي ذريعي هڪ ئي ماپ ۾ بدلائڻ ضروري هوندو آهي۔

اصطلاح '''سالمتي''' درستگي، يڪسانيت ۽ پيمائشي تصديق (validity) جي ڪجهه پهلوئن کي گڏ ڪري ٿو ''(ڏسو پڻ [[ڊيٽا جي سالميت]])'' پر ڊيٽا صاف ڪرڻ جي تناظر ۾ اهو اصطلاح اڪثر پاڻمرادو استعمال نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ڪافي مخصوص ناهي۔ (مثال طور، &quot;[[حوالائي سالميت]]&quot; هڪ اهڙو اصطلاح آهي جيڪو مٿي بيان ڪيل ٻاھرين-ڪي پابندين جي نفاذ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔)

== عمل ==
* '''ڊيٽا آڊٽنگ''': [[شماريات|شمارياتي]] ۽ ڊيٽابيس طريقن جي مدد سان ڊيٽا جو آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن بيقاعدگيون ۽ تضاد ڳوليا وڃن: اهڙي آڊٽ مان بيقاعدگين جي خاصيتن ۽ انهن جي هنڌن جو پتو پوي ٿو۔ ڪيترائي تجارتي سافٽويئر پيڪيج اوهان کي مختلف قسمن جون پابنديون طئي ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا (هڪ اهڙي گرامر سان جيڪا ڪنهن معياري پروگرامنگ ٻولي، جهڙوڪ [[جاواسڪرپٽ]] يا [[نظري بيسڪ]]، جي گرامر سان ٺهڪي اچي ٿي) ۽ پوءِ اهڙو ڪوڊ پيدا ڪن ٿا جيڪو انهن پابندين جي ڀڃڪڙيءَ لاءِ ڊيٽا جي جاچ ڪري ٿو۔ هن عمل کي هيٺ &quot;ورڪ فلو اسپيسيفڪيشن&quot; ۽ &quot;ورڪ فلو اگزيڪيوشن&quot; وارن نڪتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي۔ جن استعمال ڪندڙن وٽ اعليٰ درجي جي صفائي واري سافٽويئر تائين رسائي نه هجي، اهي مائڪرو ڪمپيوٽر ڊيٽابيس پيڪيجز  جهڙوڪ [[مائڪروسافٽ ايڪسس]] يا [[فائل ميڪر پرو]] استعمال ڪري به اهڙيون جاچون ڪري سگهن ٿا، گهڻو ڪري ٿوري يا بغير پروگرامنگ جي، هڪ-هڪ پابنديءَ جي بنياد تي، باھمي رابطي واري نموني۔
* '''ورڪ فلو وضاحت''': بيقاعدگين کي ڳولڻ ۽ هٽائڻ، ڊيٽا تي لاڳو ٿيندڙ عملن جي هڪ سلسلي ذريعي ڪيو ويندو آهي، جنهن کي ورڪ فلو چيو ويندو آهي۔ اهو ڊيٽا جي آڊٽ کان پوءِ مقرر ڪيو ويندو آهي ۽ اعليٰ معيار واري ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندو آهي۔ مناسب ورڪ فلو حاصل ڪرڻ لاءِ ڊيٽا ۾ موجود بيقاعدگين ۽ غلطين جي سببن جو ويجهڙائيءَ سان جائزو وٺڻ ضروري آهي۔
* '''ورڪ فلو جو نفاذ''': هن مرحلي ۾، ورڪ فلو جي وضاحت مڪمل ٿيڻ ۽ ان جي درستگي جي تصديق ٿيڻ کان پوءِ ان کي عمل ۾ آندو ويندو آهي۔ ورڪ فلو جو نفاذ ڪارائتو هجڻ گهرجي، ڀلي وڏي ڊيٽا سيٽ تي ئي ڇو نه هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيٽا صاف ڪرڻ وارا عمل حسابي طور ڳرا ٿي سگهن ٿا۔
* '''پوسٽ-پروسيسنگ ۽ ڪنٽرول''': صفائي واري ورڪ فلو هلائڻ کان پوءِ نتيجن جو جائزو ورتو ويندو آهي ته جيئن درستگي پڪ ٿي سگهي۔ جيڪا ڊيٽا ورڪ فلو دوران صحيح نه ٿي سگهي، ان کي جيڪڏهن ممڪن هجي ته هٿ سان درست ڪيو ويندو آهي۔ نتيجي طور ڊيٽا صاف ڪرڻ جو هڪ نئون چڪر شروع ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڊيٽا جو ٻيهر آڊٽ ڪيو ويندو آهي ته جيئن وڌيڪ خودڪار صفائي لاءِ نئون ورڪ فلو مقرر ڪري سگهجي۔

سٺي معيار واري بنيادي ڊيٽا جو تعلق &quot;ڊيٽا ڪيفيت ثقافت&quot; سان آهي، ۽ ان جي شروعات تنظيم جي مٿئين سطح کان ٿيڻ گهرجي۔ اهو فقط داخلا واري اسڪرينن تي مضبوط پيمائشي تصديق واري آزمائش لاڳو ڪرڻ جو معاملو ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪيترا به سخت ڇو نه هجن، استعمال ڪندڙ گهڻو ڪري انهن کي چڪما ڏئي سگهن ٿا۔ انهن تنظيمن لاءِ جيڪي ڊيٽا جو معيار بهتر بڻائڻ چاهين ٿيون، نون مرحلن واري هڪ رهنمائي موجود آهي:&lt;ref&gt;Kimball, R., Ross, M., Thornthwaite, W., Mundy, J., Becker, B. ''The Data Warehouse Lifecycle Toolkit'', Wiley Publishing, Inc., 2008. {{ISBN|978-0-470-14977-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Olson, J. E. ''Data Quality: The Accuracy Dimension&quot;, [[Morgan Kaufmann]], 2002. {{ISBN|1-55860-891-5}}''&lt;/ref&gt;
* [[ڊيٽا ڪيفيت]] واري ثقافت لاءِ اعليٰ سطحي وابستگيءَ جو اعلان ڪريو
* انتظامي سطح تي عملن جي نئين جوڙجڪ کي اڳتي وڌايو
* ڊيٽا داخلا واري ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ايپليڪيشنن جي انضمام کي بهتر بڻائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* عملن جي ڪم ڪرڻ جي طريقي کي بدلائڻ لاءِ پيسا خرچ ڪريو
* ابتدا کان انتها تائين ٽيم جي آگاهي وڌايو
* کاتن جي وچ ۾ سهڪار کي فروغ ڏيو
* عوامي طور ڊيٽا ڪيفيت ۾ شانداريت جو جشن ملهايو
* مسلسل ڊيٽا ڪيفيت کي ماپيو ۽ بهتر بڻايو

ٻين مرحلن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[پارسننگ]]''': نحوي غلطين جي سڃاڻپ لاءِ۔ هڪ پارسر فيصلو ڪندو آهي ته ڊيٽا جي ڪا اسٽرنگ جائز اسپيسيفڪيشن جي اندر قبول لائق آهي يا نه۔ هي ساڳيو آهي جيئن پارسر [[گرامر]] ۽ [[ٻولي]] سان ڪم ڪندو آهي۔
* '''ڊيٽا تبديلي''': ڊيٽا تبديلي ذريعي ڊيٽا کي ان جي موجوده فارميٽ مان ان فارميٽ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي جيڪو لاڳاپيل ايپليڪيشن لاءِ گهربل هوندو آهي۔ هن ۾ قدرن جي تبديلي، ترجمي وارا فنڪشن، ۽ عددي قدرن کي گھٽ  ۾ گھٽ ۽ وڌ ۾ وڌ حدن سان هم آهنگ ڪرڻ شامل آهي۔
* '''نقل ختم ڪرڻ''': ٻٽي داخلا جي سڃاڻپ لاءِ اهڙي [[الگورٿم]] جي ضرورت پوندي آهي جيڪو اهو طئي ڪري ته ڇا ڊيٽا ۾ هڪ ئي وجود جون نقل صورتون موجود آهن۔ عام طور تي ڊيٽا کي هڪ اهڙي ڪي (key) تي ترتيب ڏنو ويندو آهي، جيڪا ٻٽي داخلائن کي جلدي سڃاڻپ لاءِ ويجهو آڻي ڇڏي۔
* '''شمارياتي طريقا''': [[مين (شماريات|مين)]] (mean)، [[اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن (شماريات)|اسٽينڊرڊ ڊيويئيشن]]، [[رينج (شماريات)|رينج]]، يا [[ڪلسٽر تجزيو|ڪلسٽرنگ]] الگورٿمن جي قدرن جي مدد سان ڊيٽا جو تجزيو ڪري، ماهر اهڙيون قدرون ڳولي سگهي ٿو جيڪي غير متوقع ۽ تنهن ڪري غلط لڳن۔ جيتوڻيڪ اهڙي ڊيٽا جي درستگي ڏکيو هوندي آهي ڇاڪاڻ⁠تہ حقيقي قدر معلوم نه هوندي، پر ان کي اوسط يا ٻين شمارياتي قدرن تي مقرر ڪري حل ڪري سگهجي ٿو۔ شمارياتي طريقا غائب ملھن کي سنڀالڻ لاءِ به استعمال ٿي سگهن ٿا، جن کي هڪ يا وڌيڪ قابل قبول ملھن سان بدلائي سگهجي ٿو، جيڪي عام طور وسيع [[ڊيٽا جو واڌارو|ڊيٽا جي واڌاري واري]]
الگورٿمن ذريعي حاصل ٿينديون آهن۔

== نظام ==
هن نظام جو بنيادي ڪم اهو آهي ته [[خراب ڊيٽا]] کي درست ڪرڻ ۽ ساڳي وقت ڊيٽا کي ايترو ممڪن حد تائين اصل ماخذ پيداڪندڙ نظام جي ويجهو رکڻ جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو وڃي۔ اهو اخراج ، لوڊنگ ۽ تبديلي واري معمار لاءِ هڪ چئلينج آهي۔ نظام کي اهڙي جوڙجڪ مهيا ڪرڻ گهرجي، جيڪا ڊيٽا صاف ڪري سگهي، خاصيتي واقعن کي رڪارڊ ڪري سگهي، ۽ [[ڊيٽا گودام]] ۾ ڊيٽا جي معيار کي ماپي ۽ سنڀالي سگهي۔ هڪ سٺو آغاز اها آهي ته تفصيلي [[ڊيٽا پروفائلنگ]] تجزيو ڪيو وڃي، جيڪو ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جي گهربل پيچيدگي طئي ڪرڻ ۾ مدد ڪندو ۽ ماخذي نظام يا نظامن ۾ موجوده ڊيٽا معيار بابت پڻ خيال ڏيندو۔

== معيار جون اسڪرينون ==
ڊيٽا صاف ڪرڻ واري نظام جو هڪ حصو تشخيصي فلٽرن جو مجموعو هوندو آهي، جن کي خاصيت وارا اسڪرين چيو ويندو آهي۔ انهن مان هر هڪ ڊيٽا جي وهڪري ۾ هڪ ٽيسٽ لاڳو ڪري ٿي، جيڪا ناڪام ٿيڻ تي غلطي وارن واقعن جي خاڪي ۾ هڪ غلطي رڪارڊ ڪري ٿي۔ خاصيت وارن اسڪرينن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي:
* ڪالم اسڪرين. انفرادي ڪالم جي جاچ، مثال طور اهڙين غير متوقع قدرن لاءِ جهڙوڪ [[null character|NULL]] values؛ اهڙيون غير عددي قدرون جيڪي عددي هجڻ گهرجن؛ حد کان ٻاهر واريون قدرون وغيره۔
* Structure screens. اهي ساڳئي يا مختلف ٽيبلن ۾ ڪالمن جي وچ ۾ مختلف لاڳاپن (عام طور foreign/primary keys) جي سالمتي جاچڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن۔ اهي انهيءَ لاءِ به استعمال ٿينديون آهن ته ڏٺو وڃي ته ڪنهن ڪالمن جو گروهه ڪنهن ساختي تعريف مطابق جائز آهي يا نه۔
* Business rule screens. ٽنهي قسمن مان سڀ کان وڌيڪ پيچيده ٽيسٽون۔ اهي ڏسن ٿيون ته ڇا ڊيٽا، شايد ڪيترن ئي ٽيبلن ۾، مخصوص ڪاروباري ضابطن تي پوري لهندي آهي يا نه۔ مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن گراهڪ کي ڪنهن خاص قسم جو گراهڪ نشان لڳايو ويو آهي، ته پوءِ ان قسم جي گراهڪ بابت مقرر ڪيل ڪاروباري ضابطا به پوري ٿيڻ گهرجن۔

جڏهن quality screen ڪنهن غلطي کي رڪارڊ ڪري ٿي، تڏهن اهو يا ته dataflow process کي روڪي سگهي ٿو، يا خراب ڊيٽا کي target system کان سواءِ ٻي هنڌ موڪلي سگهي ٿو، يا ڊيٽا کي tag ڪري سگهي ٿو۔
آخري اختيار کي بهترين حل سمجھيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پهرئين صورت ۾ هر ڀيري مسئلو ٿيڻ تي ڪنهن کي هٿ سان ان کي سنڀالڻو پوندو آهي، ۽ ٻي صورت ۾ target system مان ڊيٽا غائب رهندي ([[integrity]]) ۽ گهڻو ڪري اهو واضح نه هوندو ته اهڙي ڊيٽا سان آخر ڇا ڪرڻ گهرجي۔

== موجوده اوزارن ۽ عملن تي تنقيد ==
اڪثر ڊيٽا صاف ڪرڻ وارن اوزارن ۾ استعمال جي سهولت بابت پابنديون موجود هونديون آهن:
* '''منصوبي جو خرچ''': اڪثر ڪري سوين هزارين ڊالرن تائين
* '''وقت''': وڏي پيماني واري ڊيٽا صاف ڪرڻ واري سافٽويئر ۾ مهارت حاصل ڪرڻ وقت وٺندڙ آهي
* '''سيڪيورٽي''': آڏي-پيمائشي تصديق cross-validation لاءِ معلومات ورهائڻ ضروري هوندي آهي، جنهن سان مختلف نظامن، بشمول حساس ورثي جا نظام، تائين ايپليڪيشن تائين رسد مهيا ڪرڻي پوندي آهي

== غلطي واري واقعي جو خاڪو ==
غلطي واري واقعي جو خاڪو،  خاصيت وارن اسڪرينن طرفان پيدا ڪيل سڀني غلطي وارن واقعن جا ريڪارڊ محفوظ ڪندو آهي۔ اهو هڪ غلطي وارو واقعو [[حقيقت واري جدول]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ ٽن ڊائمينش جدولن ڏانهن [[ٻاھرين ڪي|ٻاھريون چاٻيون (keys)]] هونديون آهن، جيڪي تاريخ (ڪڏهن)، [[بيچ جاب]] (ڪٿي)، ۽ اسڪرين (ڪنهن غلطي پيدا ڪئي) کي ظاهر ڪن ٿيون۔ ان ۾ اها معلومات به هوندي آهي ته غلطي صحيح ڪهڙي وقت پيدا ٿي ۽ ان جي سنگيني ڪيتري هئي۔ ان کان علاوه هڪ غلطي واري واقعي جي تفصيلي حقيقت واري جدول به هوندي آهي، جنهن ۾ مکيه جدول table ڏانهن ٻاھرين چاٻي foreign key هوندي آهي ۽ ان ۾ اها تفصيلي ڄاڻ هوندي آهي ته غلطي ڪهڙي ٽيبل، ريڪارڊ، ۽ فيلڊ ۾ ٿي ۽ غلطي واري حالت ڇا هئي۔

== پڻ ڏسو ==
* [[ڊيٽا ايڊيٽنگ]]
* [[ڊيٽا انتظام]]
* [[ڊيٽا مائننگ]]
* [[ڊيٽابيس جي مرمت]]
* [[Iterative proportional fitting]]
* [[ريڪارڊ ڳانڍاپو]]
* [[هڪڙو گراهڪ ڏيک]]
* [[ٽرائئنگوليشن (سماجي سائنس)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهو ==
* {{cite book |last=McKinney |first=Wes |title=Python for Data Analysis |edition=2nd |location=|publisher=O'Reilly |year=2017 |isbn=978-1-4919-5766-0 |chapter=Data Cleaning and Preparation |pages=195–224}}
* {{cite book |last1=van der Loo |first1=Mark |first2=Edwin |last2=de Jonge |title=Statistical Data Cleaning with Applications in R |location=Hoboken |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-89715-7}}
* {{cite journal
|vauthors=Chicco D, Oneto L, Tavazzi E
|title=Eleven quick tips for data cleaning and feature engineering
|journal=PLOS Computational Biology
|volume=18
|issue=12
|article-number=e1010718
|date=December 2022
|pmid=36520712
|pmc=9754225
|s2cid= 254733288
|doi= 10.1371/journal.pcbi.1010718
|doi-access=free
|bibcode=2022PLSCB..18E0718C
}}
* {{citation |author=Chu, X. |author2=Ilyas, I. F. |author3=Krishnan, S. |author4=Wang, J. |title=Proceedings of the 2016 International Conference on Management of Data |year=2016 |chapter=Data Cleaning |pages=2201–2206 |publisher=ACM |doi=10.1145/2882903.2912574|isbn=978-1-4503-3531-7 }}
* {{citation |author=Côté, P.-O. |author2=Nikanjam, A. |author3=Ahmed, N. |author4=Humeniuk, D. |author5=Khomh, F. |year=2024 |title=Data cleaning and machine learning: a systematic literature review |journal=Automated Software Engineering |volume=31 |issue=2 |publisher=Springer Science and Business Media LLC |doi=10.1007/s10515-024-00453-w|arxiv=2310.01765 }}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://web.archive.org/web/20100313055016/http://www.computerworld.com/s/article/78230/Data_Scrubbing ''Computerworld: Data Scrubbing''] (February 10, 2003)

{{Data}}

[[Category:Data quality]]</text>
      <sha1>0exbupdq8z7o7dlthfw6kq119abit5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مائيڪل فيراڊي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95059</id>
    <revision>
      <id>372089</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگريز سائنسدان]]  [[زمرو:ڪيميادان]] [[زمرو:طبيعيات دان]]</comment>
      <origin>372089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="9jo1p6e7t08hnbucmvpj5nxvwxe2ha6" xml:space="preserve">[[زمرو:انگريز سائنسدان]] 
[[زمرو:ڪيميادان]]
[[زمرو:طبيعيات دان]]</text>
      <sha1>9jo1p6e7t08hnbucmvpj5nxvwxe2ha6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372090</id>
      <parentid>372089</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪيميادان]]; added [[Category:ڪيميا دان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="4f5f5502gnba5zmfjjjnum92yy2dgtf" xml:space="preserve">[[زمرو:انگريز سائنسدان]] 
[[زمرو:ڪيميا دان]]
[[زمرو:طبيعيات دان]]</text>
      <sha1>4f5f5502gnba5zmfjjjnum92yy2dgtf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برق پاشيدگي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95060</id>
    <revision>
      <id>372091</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪيميائي عمل]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</comment>
      <origin>372091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="o4jgo3nv3gzoqxil0ikarmjtd6ag452" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪيميائي عمل]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>o4jgo3nv3gzoqxil0ikarmjtd6ag452</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اليڪٽروڪيميڪل مساواتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95061</id>
    <revision>
      <id>372092</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:سائنسي مساواتون]] [[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</comment>
      <origin>372092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="6wsus3zh4mxkvqqrzg6tfjafhciveys" xml:space="preserve">
[[زمرو:سائنسي مساواتون]]
[[زمرو:اليڪٽروڪيمسٽري]]</text>
      <sha1>6wsus3zh4mxkvqqrzg6tfjafhciveys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سائنسي مساواتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95062</id>
    <revision>
      <id>372093</id>
      <timestamp>2026-04-18T15:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="04m2ow5fb292jpg361a2pe72p53exxg" xml:space="preserve">[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>04m2ow5fb292jpg361a2pe72p53exxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جدول (ڊيٽابيس)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95063</id>
    <revision>
      <id>372109</id>
      <timestamp>2026-04-18T19:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا عنصرن جو مجموعو}} {{Use dmy dates|date=August 2025}}  هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔  [[رليشن ڊيٽابيس]]ن...</comment>
      <origin>372109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9678" sha1="lqsria4tlyl2kfcydjj6q2eyzzs0nye" xml:space="preserve">{{Short description|ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا عنصرن جو مجموعو}}
{{Use dmy dates|date=August 2025}}

هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس]]ن ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[تعلق (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>lqsria4tlyl2kfcydjj6q2eyzzs0nye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372110</id>
      <parentid>372109</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9564" sha1="h4momk9psnjr4evcz86y302lb30c5mi" xml:space="preserve">

هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس]]ن ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[تعلق (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>h4momk9psnjr4evcz86y302lb30c5mi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372111</id>
      <parentid>372110</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9621" sha1="hlv8p9x2suq8qzof6serisff13jx7ej" xml:space="preserve">

'''جدول'''(ڊيٽا بيس) '''Table (Database)''':  هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس]]ن ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[تعلق (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>hlv8p9x2suq8qzof6serisff13jx7ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372112</id>
      <parentid>372111</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9624" sha1="8h1bsuaker05l9sjflt0e986ku6g297" xml:space="preserve">

'''جدول (ڊيٽا بيس)''',  '''Table (Database)''':  هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس]]ن ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[تعلق (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>8h1bsuaker05l9sjflt0e986ku6g297</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372113</id>
      <parentid>372112</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9626" sha1="ape9ubprnogqo94szkndihu7idem9l0" xml:space="preserve">

'''جدول (ڊيٽا بيس)''',  '''Table (Database)''':  هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس]]ن ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[رليشن (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>ape9ubprnogqo94szkndihu7idem9l0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372114</id>
      <parentid>372113</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9652" sha1="thflljoavfbffo28jo63kq1ozn5wsdx" xml:space="preserve">

'''جدول (ڊيٽا بيس)''',  '''Table (Database)''':  هڪ [[ڊيٽابيس]] ۾، '''ٽيبل''' اهڙي لاڳاپيل ڊيٽا جو مجموعو آهي جيڪو [[جدول (ڄاڻ)|جدول فارميٽ]] ۾ ترتيب ڏنل هوندو آهي (جنهن ۾ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالم]] ۽ [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارون]] شامل هونديون آهن)۔

[[رليشن ڊيٽابيس|رليشن ڊيٽابيسن]] ۽ [[فليٽ فائل ڊيٽابيس|فليٽ فائل ڊيٽابيسن]] ۾، ''جدول'' ڊيٽا عنصرن (قدرن) جو هڪ مجموعو هوندو آهي، جيڪو عمودي [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] (جن کي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو) ۽ افقي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] جي ماڊل تي ٻڌل هوندو آهي، {{anchor|CellDef}}جتي [[سيل (ڊيٽابيس)|سيل]] اها بنيادي اکائي هوندي آهي جتي قطار ۽ ڪالم هڪ ٻئي کي ملن ٿا۔&lt;ref&gt;{{Cite Merriam-Webster|cell|access-date=10 August 2025}} &lt;/ref&gt; هڪ ٽيبل وٽ ڪالمن جو هڪ مقرر تعداد هوندو آهي، پر ان ۾ قطارن جو تعداد ڪيترو به ٿي سگهي ٿو۔&lt;ref&gt;{{cite web|title= SQL Guide: Tables, rows, and columns|url= http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/soliddb/v6r3/index.jsp?topic=/com.ibm.swg.im.soliddb.sql.doc/doc/tables.rows.and.columns.html|work= IBM|access-date= 11 December 2013}}&lt;/ref&gt; هر قطار کي هڪ يا وڌيڪ قدرن ذريعي سڃاتو ويندو آهي، جيڪي ڪنهن خاص ڪالم جي ذيلي سيٽ ۾ ظاهر ٿين ٿا۔ اهڙي ڪالمن جي چونڊ جيڪا قطارن کي منفرد طور سڃاڻي، ان کي [[پرائمري ڪي]] چيو ويندو آهي۔

&quot;ٽيبل&quot; اصطلاح [[رليشن(ڊيٽابيس)|&quot;رليشن&quot;]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي؛ جيتوڻيڪ ٻنهي ۾ فرق آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيبل عام طور قطارن جو هڪ [[ڪثير سيٽ]] (يا ٿيلھو) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ رليشن هڪ [[سيٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|سيٽ]] هوندي آهي ۽ ان ۾ نقل جي اجازت نه هوندي آهي۔ حقيقي ڊيٽا قطارن کان علاوه، ٽيبلن سان عام طور ڪجهه [[ميٽا ڊيٽا]] به لاڳاپيل هوندو آهي، جيئن ٽيبل يا خاص ڪالمن جي قدرن تي [[چڪاسي پابنديون |پابنديون]]۔{{Dubious|reason=Metadata is &quot;data about data&quot;. A check constraint doesn't have such property|date=September 2012}}

ٽيبل ۾ موجود ڊيٽا لازمي ناهي ته جسماني طور ڊيٽابيس ۾ محفوظ هجي۔ [[منظر (ڊيٽابيس)|منظر]] به تعلقاتي ٽيبلن وانگر ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي ڊيٽا سوال (query) هلائڻ وقت ڳڻپ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهريون ٽيبلون (مثال طور [[آئي بي ايم انفورمڪس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www-01.ibm.com/support/knowledgecenter/SSGU8G_12.1.0/com.ibm.sqls.doc/ids_sqs_2053.htm
| title          =خارجي جدول بيان ٺاھيو 
| website        = آء بي ايم ناليج سينٽر 
| series         = آء بي ايم انفارمڪس 12.10
| publisher      = آء بي ايم
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = توهان ٻاهرين ٽيبلن کي استعمال ڪري سگهو ٿا ڊيٽا کي پنهنجي ڊيٽابيس ۾ داخل ڪرڻ يا ان مان ڪڍڻ لاءِ۔ توهان ٻاهرين ٽيبلن کي متن واري فائلن ۾ موجود ڊيٽا تي سوال (ڪوئري) هلائڻ لاءِ به استعمال ڪري سگهو ٿا، جيڪي انفورمڪس ڊيٽابيس جو حصو نه هونديون آهن۔
}}
&lt;/ref&gt;
يا [[اوريڪل ڊيٽابيس]]&lt;ref&gt;
{{cite web
| url            = http://www.orafaq.com/wiki/External_table
| title          = خارجي جدولئ
| year           = 2015
| website        = Oracle FAQ
| access-date    = 2015-08-14
| quote          = هڪ ٻاهرين ٽيبل اهڙو ٽيبل هوندو آهي جيڪو اوريڪل ڊيٽابيس جي اندر محفوظ نه هوندو آهي۔ جڏهن هن ٽيبل تائين رسائي ڪئي ويندي آهي، تڏهن ڊيٽا هڪ فائل مان ايڪسيس ڊرائيور (عام طور ORACLE_LOADER) ذريعي لوڊ ڪئي ويندي آهي۔ ٻاهرين ٽيبل کي هڪ ويُو وانگر به سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو فائل سسٽم ۾ موجود فائلن تي SQL سوال (ڪوئري) هلائڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite book
| last1                 = برائلا 
| first1                = بوب
| last2                 = ٿامس
| first2                = بجو 
| title                 = OCP: Oracle 10g New Features for Administrators Study Guide: Exam 1Z0-040
| date = 20 فيبروري 2006
| url                   = https://books.google.com/books?id=XX8qSa1x0G4C
| publisher             = جان ولي اينڊ سنز
| publication-date      = 2006
| page                  = 90
| isbn                  = 9780782150858
| access-date            = 2015-08-14
| quote                 = Oracle 9''i'' ۾ ٻاهرين ٽيبلن کي متعارف ڪرايو ويو [...] جيڪي Oracle ڊيٽابيس مان صرف پڙهڻ (read-only) لاءِ هئا۔ Oracle 10''g'' ۾، توهان ٻاهرين ٽيبلن تي لکي (write) به سگهو ٿا۔
}}
&lt;/ref&gt;
۾) به ويُوز وانگر سمجهي سگهجن ٿيون۔

{{anchor|Data frame}}{{anchor|Data table}}
ڪيترن ئي شمارياتي نظامن ۾، جهڙوڪ [[آر (پروگرامنگ ٻولي)|آر]] ۽ [[پائٿن (پروگرامنگ ٻولي)|پائٿن]] جي [[پينڊاس (سافٽويئر)|پينڊاس]]، هڪ '''ڊيٽا فريم''' يا '''ڊيٽا ٽيبل''' هڪ [[ڊيٽا ٽائپ]] هوندي آهي جيڪا ٽيبل جي تجريدي تصور کي سهارو ڏئي ٿي۔ تصوراتي طور، اهو ريڪارڊن يا [[مشاهدو (شماريات)|مشاهدن]] جي فهرست هوندي آهي، جن سڀني ۾ هڪجهڙا فيلڊ يا ڪالم هوندا آهن۔ ان جي عملدرآمد ۾ [[ترتيبوار ڊيٽا بناوٽ|ارريز يا ويڪٽرز]] جي فهرست شامل هوندي آهي، جن مان هر هڪ جو نالو هوندو آهي۔

== ٽيبلون ۽ ريليشنز ==
[[تعلقاتي ماڊل]] جي لحاظ کان، ٽيبل کي [[رليشن (ڊيٽابيس)|ريليشن]] جي هڪ آسان نمائندگي سمجهي سگهجي ٿو، پر اهي مڪمل طور هڪجهڙا ناهن۔ مثال طور، هڪ [[ايس ڪيو ايل]] ٽيبل ۾ نقل قطارون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن⁠تہ حقيقي ريليشن ۾ اهڙي نقل جي اجازت ناهي، جن کي [[ٽوپل]] چيو ويندو آهي۔ ساڳئي طرح، ٽيبل جي صورت ۾ نمائندگي قطارن ۽ ڪالمن جي هڪ ترتيب ظاهر ڪري ٿي، جڏهن⁠تہ ريليشن واضح طور تي بي ترتيب هوندي آهي۔ تنهن هوندي به، ڊيٽابيس نظام قطارن جي ڪا ترتيب جي ضمانت نٿو ڏئي، جيستائين [[order by (SQL)|&lt;code&gt;ORDER BY&lt;/code&gt;]] شق [[Select (SQL)|&lt;code&gt;SELECT&lt;/code&gt;]] بيان ۾ شامل نه ڪئي وڃي۔

ريليشن جي هڪ ٻي صحيح نمائندگي هڪ ''n''-بعدي [[گراف]] جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي، جتي ''n'' خاصيتن (ڪالمن) جو تعداد هوندو آهي۔ مثال طور، ٻن خاصيتن ۽ ٽن قدرن واري ريليشن کي ٻن ڪالمن ۽ ٽن قطارن واري ٽيبل جي صورت ۾ يا ٽن نقطن واري ٻن-بعدي گراف جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو۔ ٽيبل ۽ گراف جون نمائندگيون تڏهن برابر سمجهيون وينديون آهن جڏهن قطارن جي ترتيب اهم نه هجي ۽ ٽيبل ۾ نقل قطارون موجود نه هجن۔

== ڀيٽون ==

=== درجي بندي واريون ڊيٽابيسون ===
غير تعلقاتي نظامن ۾، [[درجي وار ماڊل|درجي بندي واري ڊيٽابيس]] ۾، ٽيبل جو ويجهو متبادل هڪ منظم [[ڪمپيوٽر فائل|فائل]] هوندو آهي، جتي فائل جي هر قطار ٽيبل جي هڪ قطار جي نمائندگي ڪندي آهي ۽ هر قطار ۾ ڪالم شامل هوندا آهن۔ هن جوڙجڪ جو مطلب اهو آهي ته هڪ قطار ۾ ورجاءُ ٿيندڙ معلومات ٿي سگهي ٿي، خاص طور تي چائلڊ ڊيٽا سيگمينٽس ۾۔ ڊيٽا جسماني ريڪارڊن جي ترتيب ۾ محفوظ ٿيندي آهي۔

=== اسپريڊشيٽس ===
[[اسپريڊ شيٽ]] جي ابتڙ، ڪنهن ڪالم جو [[ڊيٽا ٽائيپ]] عام طور تي [[منطقي خاڪو|اسڪيما]] ذريعي مقرر ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٽيبل کي بيان ڪري ٿو۔ ڪجهه [[ايس ڪيو ايل]] نظام، جهڙوڪ [[ايس ڪيو لائيٽ]]، ڪالم ڊيٽا ٽائپ جي وضاحتن بابت گهٽ سخت هوندا آهن۔

== پڻ ڏسو ==
* [[رليشن (ڊيٽابيس)]]
* [[قطار (ڊيٽابيس)]]
* [[ڪالم (ڊيٽابيس)]]
* [[ورچوئل ڪالم]]
* [[جدول (ڄاڻ)]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Databases}}

{{DEFAULTSORT:Table (Database)}}
[[زمث:SQL]]
[[زمث:Data modeling]]
[[زمرو:Relational database management systems]]
[[زمرو:Database management systems]]</text>
      <sha1>thflljoavfbffo28jo63kq1ozn5wsdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيٽابيس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95064</id>
    <revision>
      <id>372115</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}} {{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}} {{protection padlock|1=vandalism|small=y}} [[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]  [[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ...</comment>
      <origin>372115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4402" sha1="hmbuj2z49r8amu1lm6ps38b4730aw25" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔ DBMS ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس، DBMS ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور DBMS، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[ڪوئري ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔</text>
      <sha1>hmbuj2z49r8amu1lm6ps38b4730aw25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372126</id>
      <parentid>372115</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4419" sha1="82njrv3omh9sma1stclmghq7w6lnvbt" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔ DBMS ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس، DBMS ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور DBMS، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔</text>
      <sha1>82njrv3omh9sma1stclmghq7w6lnvbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372127</id>
      <parentid>372126</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="labpw1a6rmhyo5qipl4cqi80mokbsqs" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔</text>
      <sha1>labpw1a6rmhyo5qipl4cqi80mokbsqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372128</id>
      <parentid>372127</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12267" sha1="4t611gy98rnf31bzfeqdfs08l7rxjmx" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم DBMS، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (RAID) ڊسڪ ايري]] مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]نگ جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.</text>
      <sha1>4t611gy98rnf31bzfeqdfs08l7rxjmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372129</id>
      <parentid>372128</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12330" sha1="kod8et6u44cglobrthqtwt28hoj1sd1" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (RAID) ڊسڪ ايري]] مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]نگ جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.</text>
      <sha1>kod8et6u44cglobrthqtwt28hoj1sd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372130</id>
      <parentid>372129</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12397" sha1="pufa3bqfa03zaeird8im19hbmifp8zx" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.</text>
      <sha1>pufa3bqfa03zaeird8im19hbmifp8zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372131</id>
      <parentid>372130</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T01:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44752" sha1="e1csjho8w2toysmhcwere79php95v73" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو DBMS===
{{Further|Navigational database}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري [[ڪوڊاسل]] ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪوٻول]] جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''ڪوڊاسل طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هاش فنڪشن|هاشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-وڻ]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. IMS [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. IMS تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''The Programmer as Navigator'' سان مشهور ٿيو. IMS کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. IDMS ۽ [[سنڪام سسٽمز]] جي [[سنڪام سسٽمز#1970ع وارو ڏهاڪو|TOTAL]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. IMS {{as of | 2014 | lc = on}} اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل DBMS===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>e1csjho8w2toysmhcwere79php95v73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372133</id>
      <parentid>372131</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T02:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44771" sha1="t74u393zxcw0vofg615no6ybi6qilr3" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس===
{{Further|Navigational database}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري [[ڪوڊاسل]] ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪوٻول]] جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''ڪوڊاسل طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هاش فنڪشن|هاشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-وڻ]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. IMS [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. IMS تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''The Programmer as Navigator'' سان مشهور ٿيو. IMS کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. IDMS ۽ [[سنڪام سسٽمز]] جي [[سنڪام سسٽمز#1970ع وارو ڏهاڪو|TOTAL]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. IMS {{as of | 2014 | lc = on}} اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل DBMS===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>t74u393zxcw0vofg615no6ybi6qilr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372134</id>
      <parentid>372133</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T02:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44837" sha1="5x2fe3pmmq5f65fp4vbt3owsehl0ww4" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس===
{{Further|Navigational database}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪوٻول]] جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''ڪوڊاسل طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هاش فنڪشن|هاشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-وڻ]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. IMS [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. IMS تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''The Programmer as Navigator'' سان مشهور ٿيو. IMS کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. IDMS ۽ [[سنڪام سسٽمز]] جي [[سنڪام سسٽمز#1970ع وارو ڏهاڪو|TOTAL]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. IMS {{as of | 2014 | lc = on}} اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل DBMS===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>5x2fe3pmmq5f65fp4vbt3owsehl0ww4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372135</id>
      <parentid>372134</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T02:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس */</comment>
      <origin>372135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45100" sha1="cf1yaoxinflfnqpz78bwp3gmuk5tx81" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس===
{{Further|نيويگيشن واري ڊيٽابيس}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪاروباري رخ واري پروگرامنگ ٻولي|ڪوبول]]  جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي key جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هيش فنڪشن|هيشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-شجرو]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. آء ايم ايس [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. آء ايم ايس تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''دي پروگرامر ايز نيويگيٽر'' سان مشهور ٿيو. آء ايم ايس کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. آء ڊي ايم ايس ۽ [[سنڪام سسٽم|سنڪام نظامن]] جي [[سنڪام سسٽم#1970ع وارو ڏهاڪو|ٽوٽل]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. 2014 وارو آء ايم ايس اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل DBMS===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>cf1yaoxinflfnqpz78bwp3gmuk5tx81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372136</id>
      <parentid>372135</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T02:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45138" sha1="qnv68d5yeyh5rdy11tw6snaxqxvmc47" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس===
{{Further|نيويگيشن واري ڊيٽابيس}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪاروباري رخ واري پروگرامنگ ٻولي|ڪوبول]]  جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي key جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هيش فنڪشن|هيشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-شجرو]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. آء ايم ايس [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. آء ايم ايس تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''دي پروگرامر ايز نيويگيٽر'' سان مشهور ٿيو. آء ايم ايس کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. آء ڊي ايم ايس ۽ [[سنڪام سسٽم|سنڪام نظامن]] جي [[سنڪام سسٽم#1970ع وارو ڏهاڪو|ٽوٽل]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. 2014 وارو آء ايم ايس اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو ڪوڊاسل طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>qnv68d5yeyh5rdy11tw6snaxqxvmc47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372137</id>
      <parentid>372136</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T02:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45209" sha1="px3p5sthdpqqaqlcwazkowk36ohnj3h" xml:space="preserve">{{Short description|ڪمپيوٽنگ ۾ ڊيٽا جو منظم مجموعو}}
{{about|ڪمپيوٽنگ واري تصور بابت|عام تصور جي مثالن بابت|ڊيٽابيسن جون فهرستون}}
{{protection padlock|1=vandalism|small=y}}
[[Image:DVD Rental Query.png|thumb|هڪ [[ايس ڪيو ايل]] چونڊ بيان ۽ ان جو نتيجو|upright=1.35]]

'''ڊيٽابيس'''('''Database'''):[[ڪمپيوٽنگ]] ۾، '''ڊيٽابيس''' [[ڊيٽا (ڪمپيوٽنگ)|ڊيٽا]] جو هڪ منظم مجموعو هوندو آهي يا [[ڊيٽا اسٽور]] جو هڪ قسم هوندو آهي، جيڪو '''ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم''' ('''DBMS''') جي استعمال تي ٻڌل هوندو آهي۔ اهو [[سافٽويئر]] هوندو آهي، جيڪو [[آخري استعمال ڪندڙ]]ن، [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] ۽ خود ڊيٽابيس سان رابطو ڪري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ ۽ ان جو تجزيو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندو آهي۔  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۾ اهي بنيادي سهولتون به شامل هونديون آهن، جيڪي ڊيٽابيس جي انتظام لاءِ مهيا ڪيون وينديون آهن۔ ڊيٽابيس،  ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس) ۽ لاڳاپيل ايپليڪيشنن جي گڏيل مجموعي کي '''ڊيٽابيس سسٽم''' چيو وڃي ٿو۔ گهڻو ڪري &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح غير رسمي طور ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم (ڊي بي ايم ايس)، ڊيٽابيس سسٽم يا ڊيٽابيس سان لاڳاپيل ڪنهن ايپليڪيشن لاءِ به استعمال ٿيندو آهي۔

ان کان اڳ جو ڊيٽا جي ڊجيٽل اسٽوريج ۽ واپسي عام ٿي وڃي، [[انڊيڪس ڪارڊ]] [[ڊيٽا اسٽوريج]] لاءِ مختلف قسمن جي استعمالن ۽ ماحولن ۾ ڪم ايندا هئا: گهرن ۾ ترڪيبون، خريداري جون فهرستون، رابطي جي معلومات ۽ ٻي تنظيمي ڄاڻ محفوظ ڪرڻ لاءِ؛ ڪاروبار ۾ پيشڪشيءَ جا نوٽ، منصوبي بابت تحقيق ۽ نوٽس، ۽ رابطي جي معلومات لاءِ؛ اسڪولن ۾ فليش ڪارڊن يا ٻين بصري مددن طور؛ ۽ علمي تحقيق ۾ اهڙي ڊيٽا محفوظ ڪرڻ لاءِ جهڙوڪ ڪتابي حوالا يا [[ڪارڊ فائيل]] ۾ نوٽس۔ پيشورانه ڪتابي اشاريه ٺاهيندڙ ڪتابن جا اشاريه تيار ڪرڻ لاءِ انڊيڪس ڪارڊ استعمال ڪندا هئا، جيستائين 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ انهن جي جاءِ [[انڊيڪسنگ سافٽويئر]] نه ورتي۔

ننڍا ڊيٽابيس [[فائيل سسٽم]] تي محفوظ ڪري سگهجن ٿا، جڏهن⁠تہ وڏا ڊيٽابيس [[ڪمپيوٽر ڪلسٽر]]ن يا [[ڪلاوڊ اسٽوريج]] تي هلن ٿا۔ [[ڊيٽابيس ڊيزائن|ڊيٽابيسن جي جوڙجڪ]] ۾ رسمي طريقا ۽ عملي پهلو ٻئي شامل هوندا آهن، جن ۾ [[ڊيٽا ماڊلنگ]]، ڊيٽا جي اثرائتي نمائندگي ۽ اسٽوريج، [[ڪوئري ٻوليون]]، حساس ڊيٽا جي [[ڊيٽابيس سيڪيورٽي|سيڪيورٽي]] ۽ [[معلوماتي رازداري|رازداري]]، ۽ [[ورهايل ڪمپيوٽنگ]] جا مسئلا شامل آهن، جن ۾ [[هم وقت ڪمپيوٽنگ|هم وقت]] رسائي ۽ [[خرابي-برداشت]] جي سهڪار جهڙا معاملا پڻ شامل آهن۔

[[ڪمپيوٽر سائنسدان]] ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽمن کي انهن [[ڊيٽابيس ماڊل]]ن جي بنياد تي درجا بندي ڪري سگهن ٿا، جن کي اهي سهارو ڏين ٿا۔ [[تعلقاتي ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ غالب ٿي ويا۔ اهي ڊيٽا کي [[قطار (ڊيٽابيس)|قطارن]] ۽ [[ڪالم (ڊيٽابيس)|ڪالمن]] جي صورت ۾، [[ٽيبل (ڊيٽابيس)|ٽيبلن]] جي هڪ سلسلي اندر ترتيب ڏين ٿا، ۽ انهن مان وڏي اڪثريت ڊيٽا لکڻ ۽ ان بابت سوال ڪرڻ لاءِ [[ايس ڪيو ايل]] استعمال ڪري ٿي۔ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ غير تعلقاتي ڊيٽابيس مشهور ٿيا، جن کي گڏيل طور [[نو ايس ڪيو ايل]] چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مختلف [[پڇاڳاڇا واريون ٻوليون]] استعمال ڪن ٿا۔

==اصطلاحي وضاحت ۽ جائزو==
رسمي طور تي، &quot;ڊيٽابيس&quot; مان مراد لاڳاپيل ڊيٽا جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن تائين رسائي هڪ &quot;ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم&quot; (DBMS) جي ذريعي حاصل ڪئي ويندي آهي، جيڪو [[ڪمپيوٽر سافٽويئر]] جو هڪ گڏيل نظام آهي، جيڪو [[استعمال ڪندڙ (ڪمپيوٽنگ)|استعمال ڪندڙن]] کي هڪ يا وڌيڪ ڊيٽابيسن سان رابطو ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو ۽ ڊيٽابيس ۾ موجود سموري ڊيٽا تائين رسائي فراهم ڪري ٿو (جيتوڻيڪ ڪجهه پابنديون ٿي سگهن ٿيون جيڪي مخصوص ڊيٽا تائين رسائي کي محدود ڪن). ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙا مختلف ڪم مهيا ڪري ٿو جيڪي وڏي مقدار ۾ معلومات جي داخلا، ذخيرو ڪرڻ ۽ واپس حاصل ڪرڻ کي ممڪن بڻائين ٿا ۽ ان معلومات کي منظم ڪرڻ جا طريقا فراهم ڪن ٿا.

انهن ٻنهي جي ويجهي لاڳاپي سبب، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر غيررسمي طور تي ڊيٽابيس ۽ ان کي سنڀاليندڙ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ٻنهي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پيشاور [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] جي دنيا کان ٻاهر، &quot;ڊيٽابيس&quot; جو اصطلاح اڪثر ڪنهن به لاڳاپيل ڊيٽا جي مجموعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي (جهڙوڪ [[اسپريڊ شيٽ]] يا ڪارڊ انڊيڪس)، ڇاڪاڻ ته سائيز ۽ استعمال جون گهرجون عام طور تي ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم جي استعمال کي ضروري بڻائين ٿيون.{{sfn|Ullman|Widom|1997|p=1}}
موجوده ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم مختلف ڪم مهيا ڪن ٿا جيڪي ڊيٽابيس ۽ ان جي ڊيٽا جي انتظام کي ممڪن بڻائين ٿا، جن کي چار بنيادي فعالي گروپن ۾ ورهائي سگهجي ٿو:

* '''ڊيٽا جي تعريف''' – اهڙين وضاحتن جي تخليق، تبديلي ۽ خاتمو، جيڪي بيان ڪن ٿيون ته ڊيٽا کي ڪيئن ترتيب ڏنو ويندو.
* '''اپڊيٽ''' – خود ڊيٽا جي داخلا، تبديلي ۽ حذف ڪرڻ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/update|title=Update Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225065959/https://www.merriam-webster.com/dictionary/update |archive-date= Feb 25, 2024 }}&lt;/ref&gt;
* '''واپسي حاصل ڪرڻ''' – مخصوص معيارن مطابق ڊيٽا چونڊڻ (مثال طور سوال، درجي بندي ۾ جاءِ، يا ٻين ڊيٽا سان لاڳاپي جي بنياد تي) ۽ ان ڊيٽا کي سڌو استعمال ڪندڙ کي مهيا ڪرڻ، يا ان کي وڌيڪ پروسيسنگ لاءِ ڊيٽابيس پاڻ يا ٻين ايپليڪيشنن لاءِ دستياب بڻائڻ. حاصل ڪيل ڊيٽا کي بغير تبديلي جي سڌي صورت ۾ مهيا ڪري سگهجي ٿو جيئن اهو ڊيٽابيس ۾ محفوظ آهي، يا نئين صورت ۾ جيڪا ان کي تبديل ڪري يا ٻين موجود ڊيٽا سان گڏائي حاصل ڪئي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval|title=Retrieval Definition &amp; Meaning  |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230627174611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/retrieval |archive-date= Jun 27, 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''انتظام''' – استعمال ڪندڙن جي رجسٽريشن ۽ نگراني، ڊيٽا جي حفاظت جو نفاذ، ڪارڪردگي جي نگراني، ڊيٽا جي سالميت کي برقرار رکڻ، گڏيل رسائي جي ڪنٽرول سان لاڳاپيل معاملن کي سنڀالڻ، ۽ اهڙي معلومات کي بحال ڪرڻ جيڪا ڪنهن حادثي جهڙوڪ اوچتي نظامي ناڪامي سبب خراب ٿي وئي هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/administration|title=Administration Definition &amp; Meaning |work=Merriam-Webster |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206055116/https://www.merriam-webster.com/dictionary/administration |archive-date= Dec 6, 2023 }}&lt;/ref&gt;
ڊيٽابيس ۽ ان جو ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم  ٻنهي هڪ مخصوص [[ڊيٽابيس ماڊل]] جي اصولن تي عمل ڪن ٿا.{{sfn|Tsitchizris| Lochovsky| 1982}} &quot;ڊيٽابيس سسٽم&quot; مان مراد گڏيل طور تي ڊيٽابيس ماڊل، ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم، ۽ ڊيٽابيس آهي.{{sfn|Beynon-Davies|2003}}

جسماني طور تي، ڊيٽابيس [[سرور (ڪمپيوٽنگ)|سرور]] اهڙا خاص ڪمپيوٽر هوندا آهن جيڪي اصل ڊيٽابيسن کي محفوظ ڪن ٿا ۽ صرف ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم ۽ ان سان لاڳاپيل سافٽويئر هلائين ٿا. ڊيٽابيس سرور عام طور تي [[ملٽي پروسيسر]] ڪمپيوٽر هوندا آهن، جن وٽ وڏي ميموري ۽ [[ريڊ (ڪمپيوٽنگ)|ريڊ]] (RAID) ڊسڪ ايري مستحڪم ذخيرو لاءِ استعمال ٿيندي آهي. هارڊويئر ڊيٽابيس تيز ڪندڙ، جيڪي هڪ يا وڌيڪ سرورن سان تيز رفتار چينل ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، وڏي مقدار واري [[ٽرانزيڪشن پروسيسنگ سسٽم]] ماحول ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم گهڻن [[ڊيٽابيس ايپليڪيشن]]ن جي مرڪز ۾ هوندا آهن. ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم اهڙي ريت ٺهي سگهن ٿا جو اهي هڪ ڪسٽم [[ملٽي ٽاسڪنگ]] [[ڪرنل (آپريٽنگ سسٽم)|ڪرنل]] تي ٻڌل هجن جنهن ۾ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ|ڪمپيوٽر نيٽورڪنگ]] جي مدد شامل هجي، پر جديد ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم عام طور تي معياري [[آپريٽنگ سسٽم]] تي ڀاڙين ٿا ته جيئن اهي ڪم مهيا ڪيا وڃن.{{citation needed|reason=This has become a mish-mash people's opinion and while boardly accurate may be in places undue and ignored e.g. SAN storage and needs cited rewrite from scrach|date=January 2020}}
ڇاڪاڻ ته ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم هڪ اهم [[مارڪيٽ (معاشيات)|مارڪيٽ]] جو حصو آهن، تنهنڪري ڪمپيوٽر ۽ اسٽوريج ٺاهيندڙ ڪمپنيون اڪثر ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي گهرجن کي پنهنجي ترقياتي منصوبن ۾ نظر ۾ رکن ٿيون.{{sfn|Nelson|Nelson|2001}}

ڊيٽابيس ۽ ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم کي انهن جي سپورٽ ڪيل ڊيٽابيس ماڊلن (جهڙوڪ [[رليشنل ڊيٽابيس]] يا [[ايڪس ايم ايل]])، انهن ڪمپيوٽرن جي قسمن (جهڙوڪ [[سرور ڪلسٽر]] کان وٺي [[موبائل فون]] تائين)، ڊيٽابيس تائين رسائي لاءِ استعمال ٿيندڙ سوالن جي ٻولين (جهڙوڪ SQL يا [[ايڪس ڪوئري]])، ۽ انهن جي اندروني انجنيئرنگ جي بنياد تي درجابندي ڪري سگهجي ٿي، جيڪا ڪارڪردگي، [[اسڪيليبيليٽي]]، مضبوطي، ۽ حفاظت تي اثر انداز ٿئي ٿي.

==تاريخ==
ڊيٽابيسن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم جي سائيزن، صلاحيتن، ۽ ڪارڪردگيءَ ۾ درجنن جي حساب سان واڌ ٿي آهي. ڪارڪردگيءَ ۾ اهي واڌارا [[مرڪزي پروسيسنگ يونٽ|پروسيسرن]]، [[ڪمپيوٽر ياداشت]]، [[ڪمپيوٽر ذخيرو]]، ۽ [[ڪمپيوٽر نيٽورڪ]]ن جي شعبن ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي سبب ممڪن ٿيا. ڊيٽابيس جو تصور سڌي رسائي وارن [[ذخيرو ڪندڙ وسيلا|ذخيرو ڪندڙ وسيلن]]، جهڙوڪ [[هارڊ ڊسڪ ڊرائيو|مقناطيسي ڊسڪن]]، جي ظاهر ٿيڻ سان ممڪن ٿيو، جيڪي 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري وڏي پيماني تي دستياب ٿيا؛ ان کان اڳ وارا نظام [[مقناطيسي ٽيپ]] تي ڊيٽا جي تسلسلي ذخيريداري تي ڀاڙيندا هئا. ڊيٽابيس ٽيڪنالاجيءَ جي پوءِ واري ترقي کي ڊيٽا ماڊل يا ڍانچي جي بنياد تي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: [[رهنمائي وارو ڊيٽابيس|رهنمائي وارو]]،{{sfn|Bachman|1973}} SQL/[[رليشنل ڊيٽابيس|رليشنل]]، ۽ بعد-رليشنل.

شروعاتي ٻن اهم رهنمائي وارن [[ڊيٽا ماڊل]]ن ۾ [[درجاوار ماڊل]] ۽ [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]] ماڊل ([[نيٽورڪ ماڊل]]) شامل هئا. انهن جي خاصيت اها هئي ته هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپا پيروي ڪرڻ لاءِ [[پوائنٽر (ڪمپيوٽر پروگرامنگ)|پوائنٽرن]] (اڪثر جسماني ڊسڪ پتن) جو استعمال ڪيو ويندو هو.
[[رليشنل ماڊل]]، جيڪو پهريون ڀيرو 1970ع ۾ [[ايڊگر ايف ڪوڊ]] طرفان پيش ڪيو ويو، هن روايت کان الڳ ٿيو، ڇو ته هن زور ڏنو ته [[ايپليڪيشن سافٽويئر|ايپليڪيشنن]] کي ڳنڍڻين جي پيروي ڪرڻ بدران مواد جي بنياد تي ڊيٽا ڳولڻ گهرجي. رليشنل ماڊل حساب ڪتاب جي دفتر جهڙين جدولن جا مجموعا استعمال ڪري ٿو، جن مان هر جدول مختلف قسم جي [[ادارو (ڊيٽابيس)|اداري]] لاءِ هوندي آهي. 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ئي ڪمپيوٽنگ هارڊويئر ايترو سگهارو ٿيو جو رليشنل نظامن (ڊي بي ايم ايس ۽ ايپليڪيشنن سميت) جي وسيع پيماني تي تنصيب ممڪن ٿي سگهي. تنهن هوندي، 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين رليشنل نظام سڀني وڏي پيماني جي [[ڊيٽا پروسيسنگ]] ايپليڪيشنن ۾ غالب ٿي ويا، ۽ {{as of | 2018 | lc = on}} اهي اڃا تائين غالب آهن: [[آئي بي ايم ڊي بي 2]]، [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]، [[ماءِ ايس ڪيو ايل]]، ۽ [[مائڪروسافٽ ايس ڪيو ايل سرور]] سڀ کان وڌيڪ ڳولها ڪيل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pypl.github.io/DB.html|title=TOPDB Top Database index|work=pypl.github.io}}&lt;/ref&gt; غالب ڊيٽابيس ٻولي، يعني رليشنل ماڊل لاءِ معياري ٿيل SQL، ٻين ڊيٽا ماڊلن لاءِ ڊيٽابيس ٻولين تي پڻ اثرانداز ٿي آهي.{{Citation needed|date=March 2013}}

[[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]] جي تڪليف تي ضابطو آڻڻ لاءِ تيار ڪيا ويا، جنهن سبب &quot;بعد-رليشنل&quot; جو اصطلاح وجود ۾ آيو ۽ گڏوگڏ ملي جلي [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]]ن جي ترقي به ٿي.
2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ بعد-رليشنل ڊيٽابيسن جي ايندڙ نسل کي [[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن تيز [[ڪي-ويليو اسٽور]] ۽ [[دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس]] متعارف ڪرايا. هڪ مقابلي واري &quot;ايندڙ نسل&quot; کي [[نيو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس چيو ويو، جن نوان نفاذ متعارف ڪرايا جيڪي رليشنل/SQL ماڊل کي برقرار رکندا هئا ۽ ساڳئي وقت تجارتي طور موجود رليشنل [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] جي مقابلي ۾ NoSQL جهڙي اعليٰ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ جو مقصد رکندا هئا.

===1960ع وارو ڏهاڪو، رهنمائي وارو ڊي بي ايم ايس===
{{Further|نيويگيشن واري ڊيٽابيس}}
[[File:CodasylB.png|thumb|upright=1.15|رهنمائي واري[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  ڊيٽابيس ماڊل جو بنيادي ڍانچو]]

''ڊيٽابيس'' جي اصطلاح جو استعمال سڌي رسائي واري ذخيريداري (ڊسڪ ۽ ڊرم) جي دستيابيءَ سان گڏ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان شروع ٿيو. هن اصطلاح ماضيءَ جي ٽيپ-بنياد نظامن جي مقابلي کي ظاهر ڪيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي روزاني [[بيچ پروسيسنگ]] بدران گڏيل ۽ تعاملي استعمال ممڪن ٿيو. [[آڪسفورڊ انگريزي لغت]] ڪيليفورنيا جي [[سسٽم ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن]] جي 1962ع واري رپورٽ کي پهريون حوالو ڏئي ٿي، جنهن ۾ &quot;ڊيٽا-بيس&quot; جو اصطلاح هڪ مخصوص فني معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=database, n|url=http://www.oed.com/view/Entry/47411|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=July 12, 2013|date=June 2013}} {{subscription required|s}}&lt;/ref&gt;
جڏهن ڪمپيوٽر رفتار ۽ صلاحيت ۾ وڌيا، تڏهن ڪيترائي عام مقصد وارا ڊيٽابيس نظام ظاهر ٿيا؛ 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين انهن مان ڪيترائي نظام تجارتي استعمال ۾ اچي چڪا هئا. هڪ معيار بابت دلچسپي وڌڻ لڳي، ۽ اهڙين شين مان هڪ جي ليکڪ [[چارلس بيچمين]]، يعني [[انٽيگريٽيڊ ڊيٽا اسٽور]] (آء ڊي ايس)، [[ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ|ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  اندر اهو گروپ هو جيڪو [[ڪاروباري رخ واري پروگرامنگ ٻولي|ڪوبول]]  جي تخليق ۽ معياريڪاريءَ جو ذميوار هو. 1971ع ۾ ڊيٽابيس ٽاسڪ گروپ پنهنجو معيار پيش ڪيو، جيڪو عام طور تي ''[[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  طريقيڪار'' جي نالي سان مشهور ٿيو، ۽ ٿوري ئي وقت ۾ هن طريقيڪار تي ٻڌل ڪيترائي تجارتي پيداوارون مارڪيٽ ۾ اچي ويون.
ڪوڊاسل طريقيڪار ايپليڪيشنن کي هڪ ڳنڍيل ڊيٽا مجموعي ۾ رهنمائي سان گهمڻ جي صلاحيت ڏيندو هو، جيڪو هڪ وڏي نيٽورڪ جي صورت ۾ ٺهيل هوندو هو. ايپليڪيشنون ٽن طريقن مان ڪنهن هڪ ذريعي ريڪارڊ ڳولي سگهنديون هيون:
#پرائمري ڪي key جي استعمال سان (جنهن کي CALC ڪي چيو ويندو هو، ۽ عام طور تي [[هيش فنڪشن|هيشنگ]] جي ذريعي لاڳو ڪيو ويندو هو)
#هڪ ريڪارڊ مان ٻئي ريڪارڊ تائين لاڳاپن (جن کي ''سيٽس'' چيو ويندو هو) جي رهنمائي ڪندي
#سڀني ريڪارڊن کي تسلسلي ترتيب سان اسڪين ڪندي
پوءِ وارن نظامن ۾ متبادل رسائي جا رستا مهيا ڪرڻ لاءِ [[بي-شجرو]] شامل ڪيا ويا. ڪيترن ئي ڪوڊاسل ڊيٽابيسن ۾ آخري استعمال ڪندڙن لاءِ اعلانيه سوالن جي ٻولي پڻ شامل ڪئي وئي (جيڪا رهنمائي واري [[ايپليڪيشن پروگرامنگ انٽرفيس|اي پي آء]] کان الڳ هئي). تنهن هوندي، ڪوڊاسل ڊيٽابيس پيچيده هئا، ۽ ڪارآمد ايپليڪيشنون تيار ڪرڻ لاءِ گهڻي تربيت ۽ ڪوشش جي ضرورت پوندي هئي.
[[آئي بي ايم]] وٽ پڻ 1966ع ۾ پنهنجو [[ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم|ڊي بي ايم ايس]] هو، جيڪو [[معلوماتي انتظامي نظام]] (IMS) جي نالي سان مشهور هو. آء ايم ايس [[اپولو پروگرام]] لاءِ [[سسٽم/360]] تي لکيل سافٽويئر جي هڪ ترقي يافته صورت هئي. آء ايم ايس تصور ۾ عام طور ڪوڊاسل جهڙو هو، پر هن ڊيٽا جي رهنمائي لاءِ ڪوڊاسل جي نيٽورڪ ماڊل بدران هڪ سخت درجاوار ڍانچو استعمال ڪيو. ٻنهي تصورن کي پوءِ ڊيٽا تائين رسائي جي انداز سبب رهنمائي وارا ڊيٽابيس چيو ويو؛ هي اصطلاح بيچمين جي 1973ع جي [[ٽرنگ ايوارڊ]] واري پيشڪش ''دي پروگرامر ايز نيويگيٽر'' سان مشهور ٿيو. آء ايم ايس کي آئي بي ايم هڪ [[درجاوار ڊيٽابيس]] طور درجابند ڪري ٿو. آء ڊي ايم ايس ۽ [[سنڪام سسٽم|سنڪام نظامن]] جي [[سنڪام سسٽم#1970ع وارو ڏهاڪو|ٽوٽل]] ڊيٽابيسن کي نيٽورڪ ڊيٽابيس چيو وڃي ٿو. 2014 وارو آء ايم ايس اڃا تائين استعمال ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last=IBM Corporation|title=IBM Information Management System (IMS) 13 Transaction and Database Servers delivers high performance and low total cost of ownership|url=http://www-01.ibm.com/common/ssi/cgi-bin/ssialias?subtype=ca&amp;infotype=an&amp;appname=iSource&amp;supplier=897&amp;letternum=ENUS213-381|access-date=Feb 20, 2014|date=October 2013}}&lt;/ref&gt;

===1970ع وارو ڏهاڪو، رليشنل ڊيٽابيس مينيجمينٽ سسٽم===
[[ايڊگر ايف ڪوڊ]] [[سان جوزي، ڪيليفورنيا]] ۾ آئي بي ايم ۾ ڪم ڪندو هو، هڪ اهڙي آفيس ۾ جيڪا بنيادي طور [[هارڊ ڊسڪ]] نظامن جي ترقيءَ ۾ مصروف هئي.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} هو [[ڊيٽا سسٽمز ٻولين بابت ڪانفرنس/ڪميٽي|ڪوڊاسل]]  طريقيڪار جي رهنمائي واري ماڊل کان مطمئن نه هو، خاص طور تي &quot;ڳولا&quot; واري سهولت جي کوٽ سبب. 1970ع ۾، هن ڪيترائي مقالا لکيا جن ۾ ڊيٽابيس جي تعمير لاءِ هڪ نئون طريقيڪار بيان ڪيو ويو، جيڪو آخرڪار انقلابي مقالي ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks'' تي ختم ٿيو.{{sfn|Codd|1970}}

هن مقالي ۾ وڏي ڊيٽابيس کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان سان ڪم ڪرڻ لاءِ هڪ نئون نظام بيان ڪيو ويو. ڪوڊاسل وانگر آزاد-صورت ريڪارڊن جي ڪنهن قسم جي [[ڳنڍيل فهرست]] ۾ ريڪارڊ رکڻ بدران، ڪوڊ جو خيال اهو هو ته ڊيٽا کي ڪيترين &quot;[[جدول (ڊيٽابيس)|جدولن]]&quot; ۾ منظم ڪيو وڃي، ۽ هر جدول مختلف قسم جي اداري لاءِ هجي. هر جدول ۾ مقرر تعداد جا ڪالم هوندا جيڪي ان اداري جون صفتون رکندا. هر جدول جي هڪ يا وڌيڪ ڪالمن کي [[پرائمري ڪي]] طور مقرر ڪيو ويندو هو، جنهن جي ذريعي جدول جون قطارون يڪتائي سان سڃاڻپ لائق ٿينديون هيون؛ جدولن جي وچ ۾ حوالا هميشه ڊسڪ پتن بدران انهن پرائمري ڪين جي ذريعي ٿيندا هئا، ۽ سوال انهن اهم لاڳاپن جي بنياد تي جدولن کي جوڙيندا هئا، جنهن لاءِ [[رليشنل ڪيلڪولس]] جي رياضيائي نظام تي ٻڌل عملن جو مجموعو استعمال ٿيندو هو (۽ ماڊل جو نالو به ان مان ئي آيو). ڊيٽا کي نارملائيز ٿيل جدولن (يا ''رليشنز'') جي صورت ۾ ورهائڻ جو مقصد اهو هو ته هر &quot;حقيقت&quot; صرف هڪ ڀيرو محفوظ ٿئي، جنهن سان اپڊيٽ وارا عمل سادا ٿين.

ڪوڊ ماڊل کي بيان ڪرڻ لاءِ رياضيائي اصطلاح استعمال ڪيا: relations، tuples، ۽ domains؛ جدول، قطار، ۽ ڪالم وارا اصطلاح پوءِ واري نفاذ مان مشهور ٿيا. ڪوڊ بعد ۾ ان لاڙو تي تنقيد به ڪئي ته عملي نفاذ ان رياضيائي بنيادن کان هٽي ويا جن تي ماڊل بيٺل هو.

[[File:Relational key SVG.svg|thumb|[[رليشنل ماڊل]] ۾ ريڪارڊ &quot;ڳنڍيا&quot; ويندا آهن اهڙين مجازي ڪين ذريعي جيڪي ڊيٽابيس ۾ محفوظ نه هونديون آهن، پر ضرورت مطابق ريڪارڊن ۾ موجود ڊيٽا جي وچ ۾ بيان ڪيون وينديون آهن.]]

ٽيبلن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ڊسڪ پتن بدران پرائمري ڪين (يعني استعمال ڪندڙ-مرڪوز سڃاڻپ ڪندڙن) جي ذريعي پيش ڪرڻ جا ٻه بنيادي سبب هئا. انجنيئرنگ جي لحاظ کان، ان سان جدولن کي مهانگي ڊيٽابيس ٻيهر ترتيب کان سواءِ منتقل ڪرڻ ۽ نئين سائيز ۾ آڻڻ ممڪن ٿيو. پر ڪوڊ لاءِ معنوي فرق وڌيڪ اهم هو: واضح سڃاڻپ ڪندڙن جي استعمال سان اپڊيٽ وارا عمل صاف رياضيائي وصفن سان بيان ڪرڻ آسان ٿيو، ۽ سوالن وارا عمل به [[پهريون-درجي بياني ڪيلڪولس]] جي قائم ٿيل علمي روايت جي بنياد تي بيان ڪري سگهجن ٿا؛ ڇو ته انهن عملن جون رياضيائي خاصيتون صاف آهن، تنهن ڪري سوالن کي ثابتيءَ سان درست نموني ٻيهر لکڻ ممڪن ٿئي ٿو، ۽ اهو ئي سوالن جي بهتر جوڙجڪ (query optimization) جو بنياد آهي. درجاوار يا نيٽورڪ ماڊلن جي ڀيٽ ۾ اظهار جي صلاحيت ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي، جيتوڻيڪ جدولن جي وچ ۾ لاڳاپا هاڻي ايترا ظاهر نه رهيا.

درجاوار ۽ نيٽورڪ ماڊلن ۾ ريڪارڊن کي هڪ پيچيده اندروني ڍانچي رکڻ جي اجازت هوندي هئي. مثال طور، هڪ ملازم جي پگهار جي تاريخ کي ملازم جي ريڪارڊ اندر &quot;ورجائيندڙ گروپ&quot; جي صورت ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. رليشنل ماڊل ۾ نارملائيزيشن جي عمل سبب اهڙين اندروني ڍانچن کي ڪيترين جدولن ۾ رکيل ڊيٽا سان بدلائي ڇڏيو ويو، جيڪي صرف منطقي ڪين سان ڳنڍيل هونديون هيون.

مثال طور، ڊيٽابيس نظام جو هڪ عام استعمال اهو آهي ته استعمال ڪندڙن بابت معلومات محفوظ ڪئي وڃي، جهڙوڪ سندن نالو، لاگ ان معلومات، مختلف پتا ۽ فون نمبر. رهنمائي واري طريقيڪار ۾، هي سڀ ڊيٽا هڪ ئي متغير-ڊيگهه واري ريڪارڊ ۾ رکي ويندي هئي. رليشنل طريقيڪار ۾، ڊيٽا کي ''نارملائيز'' ڪري هڪ استعمال ڪندڙ جدول، هڪ پتي واري جدول، ۽ هڪ فون نمبر واري جدول ۾ ورهايو ويندو. انهن اختياري جدولن ۾ ريڪارڊ رڳو تڏهن ٺاهيا ويندا جڏهن حقيقت ۾ پتو يا فون نمبر ڏنل هجي.

قطارن/ريڪارڊن کي ڊسڪ پتن بدران منطقي سڃاڻپ ڪندڙن سان سڃاڻڻ کان علاوه، ڪوڊ اهو به بدلائي ڇڏيو ته ايپليڪيشنون ڪيترن ريڪارڊن مان ڊيٽا ڪيئن گڏ ڪنديون آهن. ان بدران جو ايپليڪيشنون ڳنڍڻين تي هلندي هڪ وقت ۾ هڪ ريڪارڊ مان ڊيٽا گڏ ڪن، اهي هاڻ هڪ اعلانيه سوالن جي ٻولي استعمال ڪن ٿيون، جيڪا اهو بيان ڪري ٿي ته ڪهڙي ڊيٽا گهرجي، نه ته اها ڪهڙي رسائي واري واٽ سان ملندي. ڊيٽا تائين هڪ ڪارآمد رسائي وارو رستو ڳولڻ جي ذميواري هاڻي ايپليڪيشن پروگرامر بدران ڊيٽابيس مئنيجمينٽ سسٽم تي اچي ٿي. هن عمل کي سوالن جي بهتر جوڙجڪ چيو وڃي ٿو، ۽ اهو ان حقيقت تي ڀاڙي ٿو ته سوال رياضيائي منطق جي اصطلاحن ۾ بيان ٿيل هوندا آهن.

ڪوڊ جي مقالي مختلف يونيورسٽين جي ٽيمن کي هن موضوع تي تحقيق لاءِ متاثر ڪيو، جن ۾ [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} جي اها ٽيم به شامل هئي جنهن جي اڳواڻي [[يوجين وونگ]] ۽ [[مائيڪل اسٽون بريڪر]] ڪري رهيا هئا، ۽ جن [[انگريس]] شروع ڪيو، ان فنڊ سان جيڪو اڳ ۾ ئي جغرافيائي ڊيٽابيس منصوبي لاءِ مختص ٿي چڪو هو، ۽ شاگرد پروگرامرن جي ڪوڊ تيار ڪرڻ جي مدد سان. 1973ع کان انگريس پنهنجا پهريان آزمائشي پيداوارون ڏيڻ شروع ڪيون، جيڪي 1979ع تائين عام استعمال لاءِ تقريباً تيار ٿي ويون. انگريس ڪيترن ئي معاملن ۾ [[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]] سان ملندڙ هو، جنهن ۾ [[ڊيٽا رسائي]] لاءِ &quot;ٻولي&quot; جو استعمال به شامل هو، جيڪا [[ڪيوئل سوالن واريون ٻوليون|QUEL]] سڏبي هئي. وقت سان گڏ، انگريس ابھرندڙ SQL معيار ڏانهن منتقل ٿي ويو.

آئي بي ايم پاڻ به رليشنل ماڊل جا هڪ آزمائشي نفاذ، [[پي آر ٽي وي]]، ۽ هڪ پيداواري نفاذ، [[بزنس سسٽم 12]]، تيار ڪيا، جيڪي هاڻي بند ٿي چڪا آهن. [[هني ويل]] [[ملٽڪس]] لاءِ [[ملٽڪس رليشنل ڊيٽا اسٽور|MRDS]] لکيو، ۽ هاڻي ٻه نوان نفاذ موجود آهن: [[ڊيٽافور|الفورا ڊيٽافور]] ۽ Rel. ٻيا اڪثر DBMS نفاذ، جن کي عام طور ''رليشنل'' چيو ويندو آهي، اصل ۾ SQL DBMS آهن.

1970ع ۾، يونيورسٽي آف مشيگن [[مائيڪرو انفارميشن مئنيجمينٽ سسٽم]] جي ترقي شروع ڪئي{{sfn|Hershey|Easthope|1972}} جيڪا [[ڊيوڊ ايل چائلڊز|ڊي. ايل. چائلڊز]] جي Set-Theoretic Data model تي ٻڌل هئي.{{sfn|North|2010}}{{sfn|Childs|1968a}}{{sfn|Childs|1968b}} يونيورسٽي 1974ع ۾ ڪوڊ ۽ بيچمين جي وچ ۾ هڪ مباحثو پڻ ميزباني ڪيو، جنهن کي پوءِ آئي بي ايم جي بروس لنڊسي هن ريت بيان ڪيو ته &quot;اهي ڄڻ هڪ ٻئي تي وڄون اڇلائي رهيا هئا&quot;.&lt;ref name=&quot;rdbmsearlyyearsoh20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary 1: Early Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102702562-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; مائيڪرو کي [[آمريڪي محنت کاتو]]، [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ ايجنسي]]، ۽ [[يونيورسٽي آف البرٽا]]، [[يونيورسٽي آف مشيگن]]، ۽ [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي محققن پاران تمام وڏن ڊيٽا مجموعن جي انتظام لاءِ استعمال ڪيو ويو. اهو نظام IBM مئن فريم ڪمپيوٽرن تي [[مشيگن ٽرمينل سسٽم]] استعمال ڪندي هلندو هو.&lt;ref name=MICROManual1977&gt;{{cite book |author1=M.A. Kahn |author2=D.L. Rumelhart |author3=B.L. Bronson |date=October 1977 |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&amp;pid=explorer&amp;chrome=true&amp;srcid=0B4t_NX-QeWDYZGMwOTRmOTItZTg2Zi00YmJkLTg4MTktN2E4MWU0YmZlMjE3 |title=MICRO Information Management System (Version 5.0) Reference Manual |publisher=Institute of Labor and Industrial Relations (ILIR), University of Michigan and Wayne State University}}&lt;/ref&gt; اهو نظام 1998ع تائين پيداواري استعمال ۾ رهيو.

===گڏيل طريقيڪار===
{{Main|Database machine}}

1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ اهڙا ڪوششون ڪيون ويون ته ڊيٽابيس نظامن کي گڏيل هارڊويئر ۽ سافٽويئر سان تيار ڪيو وڃي. هن بنيادي فلسفي جو خيال اهو هو ته اهڙي گڏيل صورت گهٽ خرچ تي اعليٰ ڪارڪردگي فراهم ڪندي. ان جا مثال [[آئي بي ايم سسٽم/38]]، [[ٽيراڊيٽا]] جي شروعاتي پيشڪش، ۽ [[برٽن لي، انڪ.]] جي ڊيٽابيس مشين هئا.

ڊيٽابيس انتظام لاءِ هارڊويئر سهائتا جو هڪ ٻيو طريقيڪار [[انٽرنيشنل ڪمپيوٽرز لميٽيڊ|آءِ سي ايل]] جو [[ڪنٽينٽ ايڊريس ايبل فائل اسٽور|CAFS]] تيز ڪندڙ هو، جيڪو هڪ هارڊويئر ڊسڪ ڪنٽرولر هو ۽ جنهن ۾ پروگرام لائق ڳولا جون صلاحيتون موجود هيون. ڊگهي مدي ۾ اهي ڪوششون عام طور ڪامياب نه رهيون، ڇاڪاڻ ته خاص ڊيٽابيس مشينون عام مقصد وارن ڪمپيوٽرن جي تيز ترقيءَ سان گڏ قدم نٿي کڻي سگهيون. تنهن ڪري اڄڪلهه گهڻا ڊيٽابيس نظام اهڙا سافٽويئر نظام آهن جيڪي عام مقصد وارن هارڊويئر تي عام مقصد واري ڪمپيوٽر ڊيٽا ذخيريداري سان هلن ٿا. تنهن هوندي به، هي خيال اڃا به ڪجهه ڪمپنين جهڙوڪ [[نيٽيذا]] ۽ اوريڪل ([[ايڪساڊيٽا]]) طرفان مخصوص ايپليڪيشنن ۾ جاري رکيو پيو وڃي.

===1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي، SQL DBMS===
آئي بي ايم، ڪوڊ جي اڳواڻيءَ ۾، هڪ ٽيم ٺاهي جنهن ڪمپني جي اندر ٻين جي مخالفت باوجود هڪ ابتدائي نظام، ''[[آئي بي ايم سسٽم آر|سسٽم آر]]''، تي ڪم شروع ڪيو.{{r|rdbmsearlyyearsoh20070612}} ان جو پهريون نسخو 1974/5ع ۾ تيار ٿيو، ۽ پوءِ گهڻ-جدولي نظامن تي ڪم شروع ٿيو، جن ۾ ڊيٽا کي اهڙي ريت ورهائي سگهجي ٿو جو هڪ ريڪارڊ جي سڀ ڊيٽا (جن مان ڪجهه اختياري به ٿي سگهي ٿي) هڪ ئي وڏي &quot;ٽڪري&quot; ۾ محفوظ ڪرڻي نه پوي. پوءِ وارا گهڻ-استعمال ڪندڙ نسخا 1978ع ۽ 1979ع ۾ گراهڪن پاران آزمائيا ويا، ۽ ان وقت تائين هڪ معياري [[سوالن جي ٻولي]] ــ SQL&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is Structured Query Language (SQL)? |url=https://www.ibm.com/think/topics/structured-query-language |access-date=2026-03-18 |website=IBM |quote=In the 1970s, IBM scientists Donald Chamberlin and Raymond Boyce developed and introduced SQL. It originated from the concept of relational models and was initially called structured English query language (SEQUEL) before being shortened to SQL.}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|reason=First version of SQL standard was SQL-86 adopted in 1986|date=May 2012}} ــ شامل ٿي چڪي هئي. ڪوڊ جا خيال هاڻي ڪارائتا ۽ ڪوڊاسل کان برتر ثابت ٿي رهيا هئا، جنهن آئي بي ايم کي سسٽم آر جو حقيقي پيداواري نسخو، يعني ''SQL/DS''، ۽ پوءِ ''Database 2'' ([[آئي بي ايم ڊي بي 2]]) تيار ڪرڻ ڏانهن ڌڪيو.

[[ليري ايلسن]] جو اوريڪل ڊيٽابيس (يا سادو ڪري [[اوريڪل ڊيٽابيس|اوريڪل]]) هڪ مختلف زنجير مان شروع ٿيو، جيڪو آئي بي ايم جي سسٽم آر بابت مقالن تي ٻڌل هو. جيتوڻيڪ Oracle V1 جا نفاذ 1978ع ۾ مڪمل ٿيا، پر Oracle Version 2 ذريعي ئي ايلسن 1979ع ۾ آئي بي ايم کان اڳ مارڪيٽ ۾ پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110320220813/http://www.oracle.com/us/corporate/profit/p27anniv-timeline-151918.pdf |archive-date=2011-03-20 |url-status=live |title=Oracle 30th Anniversary Timeline |access-date=23 August 2017}}&lt;/ref&gt;

اسٽون بريڪر پوءِ انگريس مان سکيل سبق استعمال ڪندي هڪ نئون ڊيٽابيس، پوسٽگريس، تيار ڪيو، جيڪو هاڻي [[پوسٽگري ايس ڪيو ايل]] جي نالي سان مشهور آهي. PostgreSQL اڪثر عالمي سطح جي انتهائي اهم ايپليڪيشنن لاءِ استعمال ٿيندو آهي (مثلاً .org ۽ .info ڊومين نيم رجسٽريون ان کي پنهنجي بنيادي [[ڊيٽا اسٽور]] طور استعمال ڪن ٿيون، ۽ ڪيترائي وڏا ڪمپنيون ۽ مالي ادارا پڻ).

سوئيڊن ۾ به ڪوڊ جو مقالو پڙهيو ويو ۽ [[ميمر ايس ڪيو ايل]] جي ترقي 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ [[اپسالا يونيورسٽي]] ۾ ٿي. 1984ع ۾ هن منصوبي کي هڪ آزاد اداري ۾ تبديل ڪيو ويو.

هڪ ٻيو ڊيٽا ماڊل، يعني [[ادارو-لاڳاپو ماڊل]]، 1976ع ۾ ظاهر ٿيو ۽ [[ڊيٽابيس خاڪا سازي]] لاءِ مشهور ٿيو، ڇاڪاڻ ته اهو اڳين رليشنل ماڊل کان وڌيڪ مانوس وضاحت تي زور ڏيندو هو. پوءِ ادارو-لاڳاپو ماڊل جا جزا رليشنل ماڊل لاءِ [[ڊيٽا ماڊلنگ]] جي تعمير طور شامل ڪيا ويا، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ فرق گهٽ اهم رهجي ويو.{{Citation needed|date=March 2013}}

===1980ع وارو ڏهاڪو، ڊيسڪٽاپ تي===
آئي بي ايم ۽ مختلف سافٽويئر ڪمپنين جهڙوڪ [[سائبيس]] ۽ [[انفارمڪس ڪارپوريشن]] کان علاوه، 1980ع واري ڏهاڪي تائين گهڻن وڏن ڪمپيوٽر هارڊويئر وڪرو ڪندڙن وٽ پنهنجا ڊيٽابيس نظام موجود هئا، جهڙوڪ [[ڊي اي سي (ڪمپني)|ڊي اي سي]] جو [[وي اي ايڪس آر ڊي بي/وي ايم ايس]].&lt;ref name=&quot;rdbmslateryears20070612&quot;&gt;{{Cite interview |interviewer=Burton Grad |title=RDBMS Plenary Session: The Later Years |url=https://archive.computerhistory.org/resources/access/text/2013/05/102701921-05-01-acc.pdf |access-date=2025-05-30 |publisher=Computer History Museum |date=2007-06-12}}&lt;/ref&gt; هن ڏهاڪي [[ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽنگ]] جي دور جي شروعات ڪئي. نون ڪمپيوٽرن پنهنجن استعمال ڪندڙن کي [[لوٽس 1-2-3]] جهڙيون اسپريڊ شيٽون ۽ [[ڊي بيس]] جهڙو ڊيٽابيس سافٽويئر ڏنو. dBASE پيداوار هلڪي ۽ اهڙي هئي جو ڪو به ڪمپيوٽر استعمال ڪندڙ ان کي پهرين ئي استعمال ۾ سمجهي سگهي. [[سي. وين ريٽلف]]، جيڪو dBASE جو خالق هو، چيو ته: &quot;dBASE اهڙن پروگرامن جهڙوڪ BASIC، C، FORTRAN، ۽ COBOL کان مختلف هئي، ڇاڪاڻ ته گهڻو 'گندو ڪم' اڳ ۾ ئي ٿي چڪو هوندو هو. ڊيٽا جي هٿرادو سنڀال dBASE ڪندي هئي، استعمال ڪندڙ نه، تنهن ڪري استعمال ڪندڙ ان ڪم تي ڌيان ڏئي سگهندو هو جيڪو هو ڪري رهيو آهي، بجاءِ ان جي جو فائلن کي کولڻ، پڙهڻ، بند ڪرڻ، ۽ جڳهه جي ورهاست سنڀالڻ جهڙن تفصيلن ۾ ڦاسي پوي.&quot;&lt;ref&gt;[http://www.foxprohistory.org/interview_wayne_ratliff.htm Interview with Wayne Ratliff]. The FoxPro History. Retrieved on 2013-07-12.&lt;/ref&gt; dBASE 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ سافٽويئر عنوانن مان هڪ هئي.

===1990ع وارو ڏهاڪو، آبجڪٽ-مرڪوز===
هن ڏهاڪي جي شروعات تائين ڊيٽابيس تقريباً ڏهن سالن ۾ اربين ڊالرن جي صنعت بڻجي چڪا هئا.{{r|rdbmslateryears20070612}} 1990ع واري ڏهاڪي ۾، [[آبجڪٽ-مرڪوز پروگرامنگ]] جي اڀار سان گڏ، مختلف ڊيٽابيسن ۾ ڊيٽا کي سنڀالڻ جا طريقا به وڌيا. پروگرامر ۽ خاڪا ٺاهيندڙ پنهنجي ڊيٽابيسن جي ڊيٽا کي [[آبجڪٽ (ڪمپيوٽر سائنس)|آبجڪٽ]] طور ڏسڻ لڳا. يعني جيڪڏهن ڪنهن شخص جي ڊيٽا ڊيٽابيس ۾ هجي، ته ان شخص جون صفتون، جهڙوڪ پتو، فون نمبر، ۽ عمر، هاڻي ان شخص سان وابسته سمجهيون وينديون هيون، نه ڪي غير لاڳاپيل ٻاهرين ڊيٽا طور. ان سان ڊيٽا جي وچ ۾ لاڳاپا آبجڪٽن ۽ انهن جي [[خاصيت (پروگرامنگ)|خاصيتن]] سان جڙيل ٿي ويا، نه ڪي انفرادي خانن سان.&lt;ref&gt;Development of an object-oriented DBMS; Portland, Oregon, United States; Pages: 472–482; 1986; {{ISBN|0-89791-204-7}}&lt;/ref&gt; &quot;[[آبجڪٽ-رليشنل امپيڊنس مس ميچ]]&quot; جو اصطلاح پروگرام ڪيل آبجڪٽن ۽ ڊيٽابيس جدولن جي وچ ۾ ترجمي جي تڪليف کي بيان ڪري ٿو. [[آبجڪٽ ڊيٽابيس]] ۽ [[آبجڪٽ-رليشنل ڊيٽابيس]] هن مسئلي جو حل ڳولڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، هڪ آبجڪٽ-مرڪوز ٻولي مهيا ڪري (ڪڏهن SQL جي توسيعن جي صورت ۾) جنهن کي پروگرامر خالص رليشنل SQL جي متبادل طور استعمال ڪري سگهن. پروگرامنگ جي پاسي، [[آبجڪٽ-رليشنل ميپنگ]] (ORMs) نالي لائبريريون به ساڳئي مسئلي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون.

===2000ع وارو ڏهاڪو، NoSQL ۽ NewSQL===
{{Main|NoSQL|NewSQL}}

[[ڊاٽ ڪام ببل]] دوران ڊيٽابيس وڪرو تيزيءَ سان وڌيا، ۽ ان جي خاتمي کان پوءِ [[اي-ڪامرس]] جي اڀار سان اهو سلسلو جاري رهيو. [[ماءِ ايس ڪيو ايل]] جهڙن [[کليل ذريعو]] ڊيٽابيسن جي مقبوليت 2000ع کان پوءِ ايتري وڌي جو اوريڪل جي Ken Jacobs 2005ع ۾ چيو ته &quot;شايد هي ماڻهو اسان سان اهو ڪري رهيا آهن جيڪو اسان آئي بي ايم سان ڪيو هو&quot;.{{r|rdbmslateryears20070612}}

[[ايڪس ايم ايل ڊيٽابيس]] هڪ قسم جا منظم دستاويز-مرڪوز ڊيٽابيس آهن، جيڪي [[ايڪس ايم ايل]] دستاويزن جي صفتن جي بنياد تي سوال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. XML ڊيٽابيس گهڻو ڪري انهن ايپليڪيشنن ۾ استعمال ٿيندا آهن جتي ڊيٽا کي آساني سان دستاويزن جي مجموعي طور ڏٺو وڃي، ۽ جن جو ڍانچو انتهائي لچڪدار کان وٺي تمام سخت تائين ٿي سگهي ٿو: مثال طور سائنسي مقالا، پيٽنٽ، ٽيڪس گوشوارا، ۽ عملي جا رڪارڊ.

[[نو ايس ڪيو ايل]] ڊيٽابيس اڪثر تمام تيز هوندا آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jordan |first=Meghan |title=NoSQL Latency |url=https://www</text>
      <sha1>px3p5sthdpqqaqlcwazkowk36ohnj3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:نيم محفوظ/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95065</id>
    <revision>
      <id>372116</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!--هيٺ ڏنل جڳهه تي زمرا شامل ڪريو؛ بين-وڪي ڳنڍڻ لاءِ وڪيڊيٽا ڏسو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--&gt; {{High-use}} {{Twinkle standard installation}} {{User:MusikBot II/Config notice}} {{tsh|pp}} {{lua|Module:Protection banner}}  هي هڪ عام سانچو آهي جيڪو '''تحفظ بينر''' ۽ '''تالو (padlock) آئڪن''' ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ ا...</comment>
      <origin>372116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="gvadma0f5fi2ycrt1o7ket8agouhaja" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!--هيٺ ڏنل جڳهه تي زمرا شامل ڪريو؛ بين-وڪي ڳنڍڻ لاءِ وڪيڊيٽا ڏسو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--&gt;
{{High-use}}
{{Twinkle standard installation}}
{{User:MusikBot II/Config notice}}
{{tsh|pp}}
{{lua|Module:Protection banner}}

هي هڪ عام سانچو آهي جيڪو '''تحفظ بينر''' ۽ '''تالو (padlock) آئڪن''' ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو ڪنهن به تحفظ جي سبب، عمل ۽ سطح سان استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

== استعمال ==
 &amp;#123;{pp
 | 1        = ''سبب''
 | small    = ''ها''
 | action   = ''عمل''
 | date     = ''تحفظ جي تاريخ''
 | user     = ''صارف نالو''
 | section  = ''ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن''
 | category = ''نه''
 }&amp;#125;

== پيراميٽر ==
سڀئي پيراميٽر اختياري آهن:
* {{para|1}} – صفحي جي تحفظ جو سبب۔ جيڪڏهن ڏنو وڃي ته اهو [[#Reasons|سببن جي جدول]] ۾ ڏنل قدرن مان هڪ هجڻ گهرجي۔
* {{para|small}} – جيڪڏهن {{pval|yes}}، {{pval|y}}، {{pval|1}} يا {{pval|true}} رکيو وڃي ته مڪمل بينر بدران رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو۔
* {{para|action}} – تحفظ جو عمل۔ اهو {{pval|edit}} (عام تحفظ)، {{pval|move}} (منتقلي تحفظ) يا {{pval|autoreview}} (منتظر تبديليون) مان هڪ هجڻ گهرجي۔ ڊفالٽ {{pval|edit}} آهي۔
* {{para|date}} – تحفظ جي تاريخ۔ اهو [[mw:Help:Extension:ParserFunctions##time|#time parser function]] جي ٻئي پيراميٽر لاءِ درست هجڻ گهرجي۔ هي صرف {{pval|office}} ۽ {{pval|reset}} سببن لاءِ اثرائتو آهي۔
* {{para|user}} – صارف جو نالو، جنهن لاءِ ڳنڍڻ ٺاهيا وڃن۔ اهو صرف {{pval|usertalk}} سبب سان اثرائتو آهي۔
* {{para|section}} – ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن جتي بحث جاري آهي۔
* {{para|category}} – جيڪڏهن {{pval|no}}، {{pval|n}}، {{pval|0}} يا {{pval|false}} رکيو وڃي ته زمرا شامل نه ٿيندا۔

== سبب ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود سبب ۽ انهن جا عمل ڏيکاريل آهن۔ سبب بينر جي متن کي ترتيب ڏيڻ، مخصوص لڪل زمرن ۾ صفحن کي رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن آئڪن تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن۔

{{#invoke:Protection banner/documentation|reasonTable}}

== نحو جا مثال ==
'''تالو آئڪن'''

خرابي سبب محفوظ ٿيل صفحي لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|small=yes}&amp;#125;

ايڊيٽنگ تڪرار سبب عارضي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|dispute|small=yes}&amp;#125;

'''بينر'''

ساک پپٽري سبب تحفظ ۽ بحث واري سيڪشن سان:
 &amp;#123;{pp|sock|section=Sockpuppetry concerns}&amp;#125;

منتقلي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|action=move}&amp;#125;

== ڏيک ==
جيڪڏهن صفحو محفوظ نه هجي ته هي سانچو پاڻ لڪي ويندو۔ [[User:MusikBot II]] پڻ اهڙن صفحن تان هن سانچي کي پاڻ هٽائي سگهي ٿو۔

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;صفحي جي تحفظ جو سبب ڏيکارڻ لاءِ بينر ۽ تالو آئڪن ٺاهيندو آهي&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سبب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جو سبب، مثال: vandalism، template، usertalk وغيره&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;small&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن true هجي ته رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ننڍو؟&quot;
		},
		&quot;action&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;محدود عمل: edit، move يا autoreview&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;edit&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;عمل&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جي تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;تاريخ&quot;
		},
		&quot;user&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;صارف نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-user-name&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;صارف&quot;
		},
		&quot;section&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ڳالهه ٻولهه سيڪشن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;سيڪشن&quot;
		},
		&quot;category&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;زمرا شامل ڪيا وڃن يا نه&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;زمرا؟&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Protection templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Protection templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>gvadma0f5fi2ycrt1o7ket8agouhaja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372117</id>
      <parentid>372116</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="k29yo9n3fm0gk548bb7t88kvk9bj7r1" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!--هيٺ ڏنل جڳهه تي زمرا شامل ڪريو؛ بين-وڪي ڳنڍڻ لاءِ وڪيڊيٽا ڏسو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--&gt;
{{High-use}}
{{Twinkle standard installation}}
{{User:MusikBot II/Config notice}}
{{tsh|pp}}
{{lua|Module:Protection banner}}

هي هڪ عام سانچو آهي جيڪو '''تحفظ بينر''' ۽ '''تالو (padlock) آئڪن''' ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو ڪنهن به تحفظ جي سبب، عمل ۽ سطح سان استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

== استعمال ==
 &amp;#123;{pp
 | 1        = ''سبب''
 | small    = ''ها''
 | action   = ''عمل''
 | date     = ''تحفظ جي تاريخ''
 | user     = ''صارف نالو''
 | section  = ''ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن''
 | category = ''نه''
 }&amp;#125;

== پيراميٽر ==
سڀئي پيراميٽر اختياري آهن:
* {{para|1}} – صفحي جي تحفظ جو سبب۔ جيڪڏهن ڏنو وڃي ته اهو [[#Reasons|سببن جي جدول]] ۾ ڏنل قدرن مان هڪ هجڻ گهرجي۔
* {{para|small}} – جيڪڏهن {{pval|yes}}، {{pval|y}}، {{pval|1}} يا {{pval|true}} رکيو وڃي ته مڪمل بينر بدران رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو۔
* {{para|action}} – تحفظ جو عمل۔ اهو {{pval|edit}} (عام تحفظ)، {{pval|move}} (منتقلي تحفظ) يا {{pval|autoreview}} (منتظر تبديليون) مان هڪ هجڻ گهرجي۔ ڊفالٽ {{pval|edit}} آهي۔
* {{para|date}} – تحفظ جي تاريخ۔ اهو [[mw:Help:Extension:ParserFunctions##time|#time parser function]] جي ٻئي پيراميٽر لاءِ درست هجڻ گهرجي۔ هي صرف {{pval|office}} ۽ {{pval|reset}} سببن لاءِ اثرائتو آهي۔
* {{para|user}} – صارف جو نالو، جنهن لاءِ ڳنڍڻ ٺاهيا وڃن۔ اهو صرف {{pval|usertalk}} سبب سان اثرائتو آهي۔
* {{para|section}} – ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن جتي بحث جاري آهي۔
* {{para|category}} – جيڪڏهن {{pval|no}}، {{pval|n}}، {{pval|0}} يا {{pval|false}} رکيو وڃي ته زمرا شامل نه ٿيندا۔

== سبب ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود سبب ۽ انهن جا عمل ڏيکاريل آهن۔ سبب بينر جي متن کي ترتيب ڏيڻ، مخصوص لڪل زمرن ۾ صفحن کي رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن آئڪن تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن۔

{{#invoke:Protection banner/documentation|reasonTable}}

== نحو جا مثال ==
'''تالو آئڪن'''

خرابي سبب محفوظ ٿيل صفحي لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|small=yes}&amp;#125;

ايڊيٽنگ تڪرار سبب عارضي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|dispute|small=yes}&amp;#125;

'''بينر'''

ساک پپٽري سبب تحفظ ۽ بحث واري سيڪشن سان:
 &amp;#123;{pp|sock|section=Sockpuppetry concerns}&amp;#125;

منتقلي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|action=move}&amp;#125;

== ڏيک ==
جيڪڏهن صفحو محفوظ نه هجي ته هي سانچو پاڻ لڪي ويندو۔ [[User:MusikBot II]] پڻ اهڙن صفحن تان هن سانچي کي پاڻ هٽائي سگهي ٿو۔

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;صفحي جي تحفظ جو سبب ڏيکارڻ لاءِ بينر ۽ تالو آئڪن ٺاهيندو آهي&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سبب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جو سبب، مثال: vandalism، template، usertalk وغيره&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;small&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن true هجي ته رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ننڍو؟&quot;
		},
		&quot;action&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;محدود عمل: edit، move يا autoreview&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;edit&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;عمل&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جي تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;تاريخ&quot;
		},
		&quot;user&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;صارف نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-user-name&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;صارف&quot;
		},
		&quot;section&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ڳالهه ٻولهه سيڪشن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;سيڪشن&quot;
		},
		&quot;category&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;زمرا شامل ڪيا وڃن يا نه&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;زمرا؟&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Protection templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Protection templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>k29yo9n3fm0gk548bb7t88kvk9bj7r1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372118</id>
      <parentid>372117</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="bk88jsaal3qx1g0k38yx4icvg1ws1aa" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!--هيٺ ڏنل جڳهه تي زمرا شامل ڪريو؛ بين-وڪي ڳنڍڻ لاءِ وڪيڊيٽا ڏسو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]])--&gt;
{{High-use}}
{{Twinkle standard installation}}
{{User:MusikBot II/Config notice}}
{{tsh|pp}}
{{lua|Module:Protection banner}}

هي هڪ عام سانچو آهي جيڪو '''تحفظ بينر''' ۽ '''تالو (padlock) آئڪن''' ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو ڪنهن به تحفظ جي سبب، عمل ۽ سطح سان استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

== استعمال ==
 &amp;#123;{pp
 | 1        = ''سبب''
 | small    = ''ها''
 | action   = ''عمل''
 | date     = ''تحفظ جي تاريخ''
 | user     = ''صارف نالو''
 | section  = ''ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن''
 | category = ''نه''
 }&amp;#125;

== پيراميٽر ==
سڀئي پيراميٽر اختياري آهن:
* {{para|1}} – صفحي جي تحفظ جو سبب۔ جيڪڏهن ڏنو وڃي ته اهو [[#Reasons|سببن جي جدول]] ۾ ڏنل قدرن مان هڪ هجڻ گهرجي۔
* {{para|small}} – جيڪڏهن {{pval|yes}}، {{pval|y}}، {{pval|1}} يا {{pval|true}} رکيو وڃي ته مڪمل بينر بدران رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو۔
* {{para|action}} – تحفظ جو عمل۔ اهو {{pval|edit}} (عام تحفظ)، {{pval|move}} (منتقلي تحفظ) يا {{pval|autoreview}} (منتظر تبديليون) مان هڪ هجڻ گهرجي۔ ڊفالٽ {{pval|edit}} آهي۔
* {{para|date}} – تحفظ جي تاريخ۔ اهو [[mw:Help:Extension:ParserFunctions##time|#time parser function]] جي ٻئي پيراميٽر لاءِ درست هجڻ گهرجي۔ هي صرف {{pval|office}} ۽ {{pval|reset}} سببن لاءِ اثرائتو آهي۔
* {{para|user}} – صارف جو نالو، جنهن لاءِ ڳنڍڻ ٺاهيا وڃن۔ اهو صرف {{pval|usertalk}} سبب سان اثرائتو آهي۔
* {{para|section}} – ڳالهه ٻولهه صفحي جو سيڪشن جتي بحث جاري آهي۔
* {{para|category}} – جيڪڏهن {{pval|no}}، {{pval|n}}، {{pval|0}} يا {{pval|false}} رکيو وڃي ته زمرا شامل نه ٿيندا۔

== سبب ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ موجود سبب ۽ انهن جا عمل ڏيکاريل آهن۔ سبب بينر جي متن کي ترتيب ڏيڻ، مخصوص لڪل زمرن ۾ صفحن کي رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن آئڪن تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن۔

{{#invoke:Protection banner/documentation|reasonTable}}

== نحو جا مثال ==
'''تالو آئڪن'''

خرابي سبب محفوظ ٿيل صفحي لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|small=yes}&amp;#125;

ايڊيٽنگ تڪرار سبب عارضي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|dispute|small=yes}&amp;#125;

'''بينر'''

ساک پپٽري سبب تحفظ ۽ بحث واري سيڪشن سان:
 &amp;#123;{pp|sock|section=Sockpuppetry concerns}&amp;#125;

منتقلي تحفظ لاءِ:
 &amp;#123;{pp|vandalism|action=move}&amp;#125;

== ڏيک ==
جيڪڏهن صفحو محفوظ نه هجي ته هي سانچو پاڻ لڪي ويندو۔ [[واپرائيندڙ:MusikBot II]] پڻ اهڙن صفحن تان هن سانچي کي پاڻ هٽائي سگهي ٿو۔

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;صفحي جي تحفظ جو سبب ڏيکارڻ لاءِ بينر ۽ تالو آئڪن ٺاهيندو آهي&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سبب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جو سبب، مثال: vandalism، template، usertalk وغيره&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;small&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن true هجي ته رڳو تالو آئڪن ڏيکاريو ويندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;ننڍو؟&quot;
		},
		&quot;action&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;محدود عمل: edit، move يا autoreview&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;edit&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;عمل&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;تحفظ جي تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;date&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;تاريخ&quot;
		},
		&quot;user&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;صارف نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-user-name&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;صارف&quot;
		},
		&quot;section&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;ڳالهه ٻولهه سيڪشن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;سيڪشن&quot;
		},
		&quot;category&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;زمرا شامل ڪيا وڃن يا نه&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;,
			&quot;label&quot;: &quot;زمرا؟&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Protection templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Protection templates]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>bk88jsaal3qx1g0k38yx4icvg1ws1aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Protection banner/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95066</id>
    <redirect title="ماڊيول:Protection banner/documentation" />
    <revision>
      <id>372121</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ماڊيول:Protection banner/doc]] کي [[ماڊيول:Protection banner/documentation]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="ch02fjhpmrjye05njo7vjpiu0beoudy" xml:space="preserve">#چوريو [[ماڊيول:Protection banner/documentation]]</text>
      <sha1>ch02fjhpmrjye05njo7vjpiu0beoudy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:نيم محفوظ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95067</id>
    <redirect title="سانچو:Protection padlock" />
    <revision>
      <id>372123</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:نيم محفوظ]] کي [[سانچو:Protection padlock]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="l98kx9htr9g7fkeand8a1hdnjvmvuni" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Protection padlock]]</text>
      <sha1>l98kx9htr9g7fkeand8a1hdnjvmvuni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو بحث:نيم محفوظ</title>
    <ns>11</ns>
    <id>95068</id>
    <redirect title="سانچو بحث:Protection padlock" />
    <revision>
      <id>372125</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:نيم محفوظ]] کي [[سانچو بحث:Protection padlock]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="84zvb6qnv61vh2xldvwpzi1wk56rwbh" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو بحث:Protection padlock]]</text>
      <sha1>84zvb6qnv61vh2xldvwpzi1wk56rwbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مساواتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95069</id>
    <revision>
      <id>372146</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:آلجبرا]]</comment>
      <origin>372146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="gc3yoybnazejal2van64gc72s2ovym2" xml:space="preserve">[[زمرو:رياضيات]]
[[زمرو:آلجبرا]]</text>
      <sha1>gc3yoybnazejal2van64gc72s2ovym2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حياتيات جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95070</id>
    <revision>
      <id>372149</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="6btz15cbk4a6gyia2wfb4jxycdlubtm" xml:space="preserve">[[زمرو:حياتيات]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>6btz15cbk4a6gyia2wfb4jxycdlubtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شماريات جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95071</id>
    <revision>
      <id>372150</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:شماريات]]  [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="oz0v7ub9oj4pykw8typ7zr4yw5goljq" xml:space="preserve">[[زمرو:شماريات]] 
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>oz0v7ub9oj4pykw8typ7zr4yw5goljq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روشني جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95072</id>
    <revision>
      <id>372153</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بصريات]]  [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="axa3d849o35sh6pv3e933hh0u11bbba" xml:space="preserve">[[زمرو:بصريات]] 
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>axa3d849o35sh6pv3e933hh0u11bbba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372156</id>
      <parentid>372153</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="1v4b202cy9qpjegomq9fnriyg8kim0e" xml:space="preserve">[[زمرو:بصريات]] 
[[زمرو:طبيعيات جا قانون]]</text>
      <sha1>1v4b202cy9qpjegomq9fnriyg8kim0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طبعي مستقل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95073</id>
    <revision>
      <id>372154</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="r67mlijyej6jadkp4k9orca61kbo6v9" xml:space="preserve">[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>r67mlijyej6jadkp4k9orca61kbo6v9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372157</id>
      <parentid>372154</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="sy1fy9ipo42rryp10b9rbosh6ffin4h" xml:space="preserve">[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:طبيعيات جا قانون]]</text>
      <sha1>sy1fy9ipo42rryp10b9rbosh6ffin4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سائنسي قانون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95074</id>
    <revision>
      <id>372158</id>
      <timestamp>2026-04-19T04:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''سائنسي قانون''' (Scientific Laws) يا سائنس جا قانون اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) قدرتي سائنس جي سڀني شعبن (فزڪس، ڪيمسٽري، ف...</comment>
      <origin>372158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="rswwbbty9bw5z7ucs3sl7xxw19a53bb" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (Scientific Laws) يا سائنس جا قانون اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) قدرتي سائنس جي سڀني شعبن (فزڪس، ڪيمسٽري، فلڪيات، ڌرتي سائنس، حياتيات) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ رياضي ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته رياضي يا قانون جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضي جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهي قانونن جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. سائنس هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي فلسفي ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ڀريل هجي ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان. 

معاشيات جهڙن سماجي سائنسن پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==</text>
      <sha1>rswwbbty9bw5z7ucs3sl7xxw19a53bb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372159</id>
      <parentid>372158</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3994" sha1="8cqoo2thw26p5dyxujdivrhurn9pz88" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (Scientific Laws) يا سائنس جا قانون اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) قدرتي سائنس جي سڀني شعبن (فزڪس، ڪيمسٽري، فلڪيات، ڌرتي سائنس، حياتيات) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ رياضي ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته رياضي يا قانون جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضي جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهي قانونن جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. سائنس هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي فلسفي ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ڀريل هجي ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان. 

معاشيات جهڙن سماجي سائنسن پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سائنس]]</text>
      <sha1>8cqoo2thw26p5dyxujdivrhurn9pz88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372160</id>
      <parentid>372159</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سائنسي قانون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4031" sha1="44zysa9voisbk10eupjis9sd6ehp9rt" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (Scientific Laws) يا سائنس جا قانون اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) قدرتي سائنس جي سڀني شعبن (فزڪس، ڪيمسٽري، فلڪيات، ڌرتي سائنس، حياتيات) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ رياضي ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته رياضي يا قانون جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضي جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهي قانونن جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. سائنس هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي فلسفي ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ڀريل هجي ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان. 

معاشيات جهڙن سماجي سائنسن پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>44zysa9voisbk10eupjis9sd6ehp9rt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372161</id>
      <parentid>372160</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="akfifqbrxzfgacv0kw540r1hiu1cf96" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>akfifqbrxzfgacv0kw540r1hiu1cf96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372162</id>
      <parentid>372161</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5930" sha1="pmgzjh5rq112ob1rfhnc4em9ehkp99j" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Scientific laws}}
* [http://www.xs4all.nl/~johanw/contents.html Physics Formulary], a useful book in different formats containing many or the physical laws and formulae.
* [http://www.eformulae.com/ Eformulae.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223213527/http://eformulae.com/ |date=2011-02-23 }}, website containing most of the formulae in different disciplines.
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature/ &quot;Laws of Nature&quot;] by John W. Carroll.
* Baaquie, Belal E. [http://www.srikant.org/core/phy11sep.html &quot;Laws of Physics : A Primer&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }}. Core Curriculum, [[National University of Singapore]].
* Francis, Erik Max. [http://www.alcyone.com/max/physics/laws/ &quot;The laws list&quot;.]. [http://www.alcyone.com/max/physics/ Physics]. Alcyone Systems
* Pazameta, Zoran. [http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide &quot;The laws of nature&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226190326/http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide |date=2014-02-26 }} [[CSICOP|Committee for the scientific investigation of Claims of the Paranormal]].
* [[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]. [http://www.utm.edu/research/iep/l/lawofnat.htm &quot;Laws of Nature&quot;] – By [[Norman Swartz]]
* {{cite episode |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546x5 |title=Laws of Nature |series=In Our Time |series-link=In Our Time (radio series) |network=BBC Radio 4 |author1=Mark Buchanan |author2=Frank Close |author3=Nancy Cartwright |author4=Melvyn Bragg (host) |date=Oct 19, 2000}}

{{philosophy of science}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>pmgzjh5rq112ob1rfhnc4em9ehkp99j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372163</id>
      <parentid>372162</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6212" sha1="2bi3pqf1r51dw1zxfmiwtq9p44zkhf0" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Scientific laws}}
* [http://www.xs4all.nl/~johanw/contents.html Physics Formulary], a useful book in different formats containing many or the physical laws and formulae.
* [http://www.eformulae.com/ Eformulae.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223213527/http://eformulae.com/ |date=2011-02-23 }}, website containing most of the formulae in different disciplines.
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature/ &quot;Laws of Nature&quot;] by John W. Carroll.
* Baaquie, Belal E. [http://www.srikant.org/core/phy11sep.html &quot;Laws of Physics : A Primer&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }}. Core Curriculum, [[National University of Singapore]].
* Francis, Erik Max. [http://www.alcyone.com/max/physics/laws/ &quot;The laws list&quot;.]. [http://www.alcyone.com/max/physics/ Physics]. Alcyone Systems
* Pazameta, Zoran. [http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide &quot;The laws of nature&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226190326/http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide |date=2014-02-26 }} [[CSICOP|Committee for the scientific investigation of Claims of the Paranormal]].
* [[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]. [http://www.utm.edu/research/iep/l/lawofnat.htm &quot;Laws of Nature&quot;] – By [[Norman Swartz]]
* {{cite episode |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546x5 |title=Laws of Nature |series=In Our Time |series-link=In Our Time (radio series) |network=BBC Radio 4 |author1=Mark Buchanan |author2=Frank Close |author3=Nancy Cartwright |author4=Melvyn Bragg (host) |date=Oct 19, 2000}}

{{philosophy of science}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:سبب]]
 [[زمرو:اصول]] 
[[زمرو:ميٽاسائنس]] 
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون|*]] 
[[زمرو:سائنس جو فلسفو]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>2bi3pqf1r51dw1zxfmiwtq9p44zkhf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372164</id>
      <parentid>372163</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6213" sha1="dq0zi7fokfd1h4fgsd08i1iu3ukr9eq" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Scientific laws}}
* [http://www.xs4all.nl/~johanw/contents.html Physics Formulary], a useful book in different formats containing many or the physical laws and formulae.
* [http://www.eformulae.com/ Eformulae.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223213527/http://eformulae.com/ |date=2011-02-23 }}, website containing most of the formulae in different disciplines.
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature/ &quot;Laws of Nature&quot;] by John W. Carroll.
* Baaquie, Belal E. [http://www.srikant.org/core/phy11sep.html &quot;Laws of Physics : A Primer&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }}. Core Curriculum, [[National University of Singapore]].
* Francis, Erik Max. [http://www.alcyone.com/max/physics/laws/ &quot;The laws list&quot;.]. [http://www.alcyone.com/max/physics/ Physics]. Alcyone Systems
* Pazameta, Zoran. [http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide &quot;The laws of nature&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226190326/http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide |date=2014-02-26 }} [[CSICOP|Committee for the scientific investigation of Claims of the Paranormal]].
* [[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]. [http://www.utm.edu/research/iep/l/lawofnat.htm &quot;Laws of Nature&quot;] – By [[Norman Swartz]]
* {{cite episode |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546x5 |title=Laws of Nature |series=In Our Time |series-link=In Our Time (radio series) |network=BBC Radio 4 |author1=Mark Buchanan |author2=Frank Close |author3=Nancy Cartwright |author4=Melvyn Bragg (host) |date=Oct 19, 2000}}

{{philosophy of science}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:سبب]]
 [[زمرو:اصول]] 
[[زمرو:ميٽا سائنس]] 
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون|*]] 
[[زمرو:سائنس جو فلسفو]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>dq0zi7fokfd1h4fgsd08i1iu3ukr9eq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372165</id>
      <parentid>372164</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سبب]]; added [[Category:فلسفو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6217" sha1="kwoijied09isohtlchl2ogdj7j7bi18" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Scientific laws}}
* [http://www.xs4all.nl/~johanw/contents.html Physics Formulary], a useful book in different formats containing many or the physical laws and formulae.
* [http://www.eformulae.com/ Eformulae.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223213527/http://eformulae.com/ |date=2011-02-23 }}, website containing most of the formulae in different disciplines.
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature/ &quot;Laws of Nature&quot;] by John W. Carroll.
* Baaquie, Belal E. [http://www.srikant.org/core/phy11sep.html &quot;Laws of Physics : A Primer&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }}. Core Curriculum, [[National University of Singapore]].
* Francis, Erik Max. [http://www.alcyone.com/max/physics/laws/ &quot;The laws list&quot;.]. [http://www.alcyone.com/max/physics/ Physics]. Alcyone Systems
* Pazameta, Zoran. [http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide &quot;The laws of nature&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226190326/http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide |date=2014-02-26 }} [[CSICOP|Committee for the scientific investigation of Claims of the Paranormal]].
* [[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]. [http://www.utm.edu/research/iep/l/lawofnat.htm &quot;Laws of Nature&quot;] – By [[Norman Swartz]]
* {{cite episode |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546x5 |title=Laws of Nature |series=In Our Time |series-link=In Our Time (radio series) |network=BBC Radio 4 |author1=Mark Buchanan |author2=Frank Close |author3=Nancy Cartwright |author4=Melvyn Bragg (host) |date=Oct 19, 2000}}

{{philosophy of science}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:فلسفو]]
 [[زمرو:اصول]] 
[[زمرو:ميٽا سائنس]] 
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:تجرباتي قانون|*]] 
[[زمرو:سائنس جو فلسفو]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>kwoijied09isohtlchl2ogdj7j7bi18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372166</id>
      <parentid>372165</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6192" sha1="i0fg753dpoxjugibul9cg8swoo9pvye" xml:space="preserve">'''سائنسي قانون''' (&lt;small&gt;Scientific Laws&lt;/small&gt;) اهڙا بيان آهن، جيڪي بار بار تجربن يا مشاهدن تي ٻڌل آهن، جيڪي قدرتي واقعن جي هڪ حد کي بيان ڪن ٿا يا اڳڪٿي ڪن ٿا. اصطلاح قانون جو استعمال ڪيترن ئي ڪيسن ۾ (تقريبن، صحيح، وسيع، يا تنگ) [[فطري سائنس]] جي سڀني شعبن ([[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[فلڪيات]]، [[ڌرتي سائنس]]، [[حياتيات]]) ۾ مختلف استعمال آهي. قانون ڊيٽا مان تيار ڪيا ويندا آهن ۽ [[رياضيات]] ذريعي وڌيڪ ترقي ڪري سگهجن ٿا؛ سڀني حالتن ۾ اهي سڌي يا اڻ سڌي طرح تجرباتي ثبوتن تي ٻڌل آهن. عام طور تي اهو سمجهيو ويندو آهي ته اهي واضح طور تي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي واضح طور تي حقيقت جي بنيادي سببن جي رشتن کي بيان نه ڪندا آهن ۽ ايجاد ٿيڻ جي بدران دريافت ڪيا ويندا آهن. 

سائنسي قانون تجربن يا مشاهدن جي نتيجن کي عام طور تي اطلاق جي هڪ خاص حد اندر مختصر ڪن ٿا. عام طور تي، قانون جي درستگي تبديل نه ٿيندي آهي، جڏهن لاڳاپيل رجحان جي هڪ نئين نظريي تي ڪم ڪيو ويندو آهي، پر قانون جي اطلاق جو دائرو، ڇاڪاڻ ته [[علم رياضيات|رياضيات]] يا [[قانون]] جي نمائندگي ڪندڙ بيان تبديل نه ٿيندو آهي. ٻين قسمن جي سائنسي علم وانگر، سائنسي قانون مڪمل يقين جو اظهار نٿا ڪن، جيئن رياضيات جا قانون ڪندا آهن. هڪ سائنسي قانون مستقبل جي مشاهدن جي تضاد، محدود يا وڌايو وڃي سگهي ٿو.

هڪ قانون اڪثر ڪري هڪ يا ڪيترن ئي بيانن يا مساواتن جي طور تي تيار ڪري سگهجي ٿو، ته جيئن اهو هڪ تجربي جي نتيجي جي اڳڪٿي ڪري سگهي. قانون مفروضن ۽ فرضن کان مختلف آهن، جيڪي تجربي ۽ مشاهدي ذريعي تصديق کان اڳ ۽ دوران سائنسي عمل دوران پيش ڪيا ويندا آهن. مفروضا ۽ فرضن قانون نه آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ساڳئي درجي تائين تصديق نه ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اها قانون جي جوڙجڪ جو سبب بڻجي سگهن ٿا. قانون سائنسي نظرين جي ڀيٽ ۾ دائري ۾ تنگ آهن، جيڪي هڪ يا ڪيترائي قانون شامل ڪري سگهن ٿا. [[سائنس]] هڪ قانون يا نظريي کي حقيقتن کان ڌار ڪري ٿي. قانون کي حقيقت سڏڻ مبهم، هڪ حد کان وڌيڪ بيان، يا هڪ مبهم ڳالهه آهي. سائنسي قانونن جي نوعيت تي [[فلسفو|فلسفي]] ۾ گهڻو بحث ڪيو ويو آهي، پر سائنسي قانون سائنسي طريقي سان پهچندڙ تجرباتي نتيجا آهن؛ انهن جو مقصد نه ته آنٽولوجيڪل وابستگين سان ۽ نه ئي منطقي مطلق جي بيانن سان ڀريل هجي. 

[[اقتصاديات|معاشيات]] جهڙن [[سماجي سائنس|سماجي سائنسن]] پڻ سائنسي قانونن کي ترتيب ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيتوڻيڪ انهن ۾ عام طور تي تمام گهٽ اڳڪٿي ڪرڻ واري طاقت هوندي آهي.
==جائزو==
==خاصيتون==
==رياضيات جي مساواتن جي نتيجي طور قانون==
==فزڪس جا قانون==
==ڪيميا جا قانون==
==حياتياتيات جا قانون==
==ڌرتي سائنس جا قانون== 
==ٻيا شعبا== 
==تاريخ== 
==پڻ ڏسو== 
==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ پڙهڻ==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Scientific laws}}
* [http://www.xs4all.nl/~johanw/contents.html Physics Formulary], a useful book in different formats containing many or the physical laws and formulae.
* [http://www.eformulae.com/ Eformulae.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223213527/http://eformulae.com/ |date=2011-02-23 }}, website containing most of the formulae in different disciplines.
* [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/laws-of-nature/ &quot;Laws of Nature&quot;] by John W. Carroll.
* Baaquie, Belal E. [http://www.srikant.org/core/phy11sep.html &quot;Laws of Physics : A Primer&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060408173159/http://srikant.org/core/phy11sep.html |date=2006-04-08 }}. Core Curriculum, [[National University of Singapore]].
* Francis, Erik Max. [http://www.alcyone.com/max/physics/laws/ &quot;The laws list&quot;.]. [http://www.alcyone.com/max/physics/ Physics]. Alcyone Systems
* Pazameta, Zoran. [http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide &quot;The laws of nature&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226190326/http://www.csicop.org/si/show/laws_of_nature_a_skeptics_guide |date=2014-02-26 }} [[CSICOP|Committee for the scientific investigation of Claims of the Paranormal]].
* [[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]. [http://www.utm.edu/research/iep/l/lawofnat.htm &quot;Laws of Nature&quot;] – By [[Norman Swartz]]
* {{cite episode |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546x5 |title=Laws of Nature |series=In Our Time |series-link=In Our Time (radio series) |network=BBC Radio 4 |author1=Mark Buchanan |author2=Frank Close |author3=Nancy Cartwright |author4=Melvyn Bragg (host) |date=Oct 19, 2000}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:سائنس]]
[[زمرو:اصول]] 
[[زمرو:تجربيت]]
[[زمرو:ميٽا سائنس]] 
[[زمرو:سائنسي طريقو]]
[[زمرو:تجرباتي قانون|*]] 
[[زمرو:سائنس جو فلسفو]] 
[[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون|سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>i0fg753dpoxjugibul9cg8swoo9pvye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اليڪٽرڪ چارج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95075</id>
    <revision>
      <id>372169</id>
      <timestamp>2026-04-19T05:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:برقيات]] [[زمرو:برق سڪونيات]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] [[زمرو:طبيعي خاصيتون]] [[زمرو:تحفظ جا قانون]] [[زمرو:ڪيميائي خاصيتون]]</comment>
      <origin>372169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="gyqvjahkqa417e4xc7ichsjgah0sw30" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:برق سڪونيات]]
[[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]]
[[زمرو:طبيعي خاصيتون]]
[[زمرو:تحفظ جا قانون]]
[[زمرو:ڪيميائي خاصيتون]]</text>
      <sha1>gyqvjahkqa417e4xc7ichsjgah0sw30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372175</id>
      <parentid>372169</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="6dmy03r1mp7ngqwt9fffaalzuzdswr4" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:برق سڪونيات]]
[[زمرو:طبعي خاصيتون]]</text>
      <sha1>6dmy03r1mp7ngqwt9fffaalzuzdswr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372176</id>
      <parentid>372175</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:طبعي خاصيتون]]; added [[Category:طبيعي خاصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="2oyy6pjzxla6tx7ykuq9sn6pr6j1d26" xml:space="preserve">[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:برق سڪونيات]]
[[زمرو:طبيعي خاصيتون]]</text>
      <sha1>2oyy6pjzxla6tx7ykuq9sn6pr6j1d26</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تحفظ جا قانون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95076</id>
    <revision>
      <id>372170</id>
      <timestamp>2026-04-19T05:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طبيعي سائنس]] [[زمرو:سائنسي قانون]]</comment>
      <origin>372170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="3qy9gb8rhyxvncllow8xblelc5xb0mb" xml:space="preserve">[[زمرو:طبيعي سائنس]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>3qy9gb8rhyxvncllow8xblelc5xb0mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372171</id>
      <parentid>372170</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:طبيعي سائنس]]; added [[Category:سائنس جون شاخون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="9ugnn7lltnp7ftee6jdommfant8kiwy" xml:space="preserve">[[زمرو:سائنس جون شاخون]]
[[زمرو:سائنسي قانون]]</text>
      <sha1>9ugnn7lltnp7ftee6jdommfant8kiwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372172</id>
      <parentid>372171</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="mypnry5mj1mdkk9t6dys8tilycnkw5z" xml:space="preserve">
[[زمرو:سائنسي قانون]]
[[زمرو:طبعي سائنسون]]</text>
      <sha1>mypnry5mj1mdkk9t6dys8tilycnkw5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:طبعي سائنسون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95077</id>
    <revision>
      <id>372173</id>
      <timestamp>2026-04-19T05:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:سائنس جون شاخون]]</comment>
      <origin>372173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="2553td2rneq2phge8t12hegoyxkwyvh" xml:space="preserve">[[زمرو:فطرت]]
[[زمرو:سائنس جون شاخون]]</text>
      <sha1>2553td2rneq2phge8t12hegoyxkwyvh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372174</id>
      <parentid>372173</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="k9rbw46nak0jx3b96efmeh9st07x612" xml:space="preserve">[[زمرو:علم فطري سائنس]]</text>
      <sha1>k9rbw46nak0jx3b96efmeh9st07x612</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:TemplateData header/sandbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95078</id>
    <revision>
      <id>372187</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:14:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}|&lt;!--  noheader: --&gt;{{سانچو پيراميٽر استعمال}}|&lt;!--  +header: --&gt;هي آهي {{#if:{{{nolink|}}}|&lt;!--   +header, nolink TD   --&gt;TemplateData|&lt;!--   +header,  +link [[TD]]; DEFAULT: --&gt;[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]]}}&lt;!--    e.o. #if:nolink; DEFAULT: --&gt; دستاويز هن سانچي لاءِ جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن طرفان ا...</comment>
      <origin>372187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1279" sha1="2xhebcozvuas493z1o416qri7cgx01c" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}|&lt;!--
 noheader:
--&gt;{{سانچو پيراميٽر استعمال}}|&lt;!--
 +header:
--&gt;هي آهي {{#if:{{{nolink|}}}|&lt;!--
  +header, nolink TD
  --&gt;TemplateData|&lt;!--
  +header,  +link [[TD]]; DEFAULT:
--&gt;[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]]}}&lt;!--
   e.o. #if:nolink; DEFAULT:
--&gt; دستاويز هن سانچي لاءِ جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ {{سانچو پيراميٽر استعمال|lc=yes}}&lt;!--
   e.o. #if:noheader
--&gt;}}

'''سانچو ڊيٽا {{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!--

 check parameters
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{template other|1=[[زمرو:صفحو جيڪي TemplateData header ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|_VALUE_]]}}
|template=Template:TemplateData header
|1 |nolink |noheader
|preview=&lt;div class=&quot;error&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;اڻڄاتل پيراميٽر '_VALUE_' [[سانچو:TemplateData header]] ۾.&lt;/div&gt;
}}&lt;!--
--&gt;{{template other|{{sandbox other||
[[زمرو:سانچا جيڪي TemplateData استعمال ڪن ٿا]]

}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاويز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2xhebcozvuas493z1o416qri7cgx01c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372189</id>
      <parentid>372187</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1360" sha1="5bf8wx527jh0kvzqq9ummkcym8c39zv" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}|&lt;!--
 noheader:
--&gt;{{سانچو پيراميٽر استعمال}}|&lt;!--
 +header:
--&gt;هي آهي {{#if:{{{nolink|}}}|&lt;!--
  +header, nolink TD
  --&gt;سانچائي ڊيٽا|&lt;!--
  +header,  +link [[TD]]; DEFAULT:
--&gt;[[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا|سانچائي ڊيٽا]]}}&lt;!--
   e.o. #if:nolink; DEFAULT:
--&gt; دستاويز هن سانچي لاءِ جيڪو [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر|نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ {{سانچو پيراميٽر استعمال|lc=yes}}&lt;!--
   e.o. #if:noheader
--&gt;}}

'''سانچائي ڊيٽا {{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} لاءِ'''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!--

 check parameters
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{template other|1=[[زمرو:صفحو جيڪي سانچائي ڊيٽا ھيڊر ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|_VALUE_]]}}
|template=سانچو:TemplateData header
|1 |nolink |noheader
|preview=&lt;div class=&quot;error&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;اڻڄاتل پيراميٽر '_VALUE_' [[سانچو:TemplateData header]] ۾.&lt;/div&gt;
}}&lt;!--
--&gt;{{template other|{{sandbox other||
[[زمرو:سانچا جيڪي سانچائي ڊيٽا استعمال ڪن ٿا]]

}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاويز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5bf8wx527jh0kvzqq9ummkcym8c39zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372190</id>
      <parentid>372189</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="ewj6nxdebztrx6uguta1y5ui8mzsaqb" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;templatedata-header&quot;&gt;{{#if:{{{noheader|}}}|&lt;!--
 noheader:
--&gt;{{سانچو پيراميٽر استعمال}}|&lt;!--
 +header:
--&gt;هي آهي {{#if:{{{nolink|}}}|&lt;!--
  +header, nolink TD
  --&gt;سانچائي ڊيٽا|&lt;!--
  +header,  +link [[TD]]; DEFAULT:
--&gt;[[وڪيپيڊيا:سانچائي ڊيٽا|سانچائي ڊيٽا]]}}&lt;!--
   e.o. #if:nolink; DEFAULT:
--&gt; دستاويز هن سانچي لاءِ جيڪو [[وڪيپيڊيا:نظري ايڊيٽر|نظري ايڊيٽر]] ۽ ٻين اوزارن طرفان استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ {{سانچو پيراميٽر استعمال|lc=yes}}&lt;!--
   e.o. #if:noheader
--&gt;}}

'''سانچائي ڊيٽا لاءِ {{{1|{{BASEPAGENAME}}}}} '''
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!--

 check parameters
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{template other|1=[[زمرو:صفحو جيڪي سانچائي ڊيٽا ھيڊر ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|_VALUE_]]}}
|template=سانچو:TemplateData header
|1 |nolink |noheader
|preview=&lt;div class=&quot;error&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;اڻڄاتل پيراميٽر '_VALUE_' [[سانچو:TemplateData header]] ۾.&lt;/div&gt;
}}&lt;!--
--&gt;{{template other|{{sandbox other||
[[زمرو:سانچا جيڪي سانچائي ڊيٽا استعمال ڪن ٿا]]

}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;noinclude&gt;{{دستاويز}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ewj6nxdebztrx6uguta1y5ui8mzsaqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:TemplateData</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95079</id>
    <revision>
      <id>372197</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#if:{{{1|}}}  |&lt;span class=&quot;toolbar class&quot; style=&quot;font-size:150%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Template-question.svg|50px]]Template Data &lt;/span&gt; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=view}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=edit}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=histo...</comment>
      <origin>372197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1808" sha1="gvsjdrf6x66hcnpp5b7d4l3b96yp2cs" xml:space="preserve">{{#if:{{{1|}}}

|&lt;span class=&quot;toolbar class&quot; style=&quot;font-size:150%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Template-question.svg|50px]]Template Data &lt;/span&gt; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=view}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=edit}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=history}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{{2|{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/{{SUBPAGENAME}}}}}}}|name=purge}}&amp;rbrack; 

{{TemplateData header}}
{{{1|}}}

|{{#ifexist: {{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData

|&lt;span class=&quot;toolbar class&quot; style=&quot;font-size:150%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Templatetools.svg|50px]]Template Data &lt;/span&gt; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData}}|name=view}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData|action=edit}}|name=edit}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData|action=history}}|name=history}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData|action=purge}}|name=purge}}&amp;rbrack;

{{TemplateData header}}
{{{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData}}

|&lt;span class=&quot;toolbar class&quot; style=&quot;font-size:150%; font-weight:bold;&quot;&gt;[[File:Template-question.svg|50px]]Template Data &lt;/span&gt; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData|action=edit&amp;preload=Template:TemplateData/preload}}|name=create}}&amp;rbrack; &amp;lbrack;{{plainlink|url={{fullurl:{{SUBJECTSPACE}}:{{ROOTPAGENAME}}/TemplateData|action=purge}}|name=purge}}&amp;rbrack;
}}
}}
&lt;noinclude&gt;

{{documentation}}

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gvsjdrf6x66hcnpp5b7d4l3b96yp2cs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:TemplateData/TemplateData</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95080</id>
    <revision>
      <id>372198</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;templatedata&gt;{ 	&quot;description&quot;: &quot;Creates a standard section header for TemplateData, and links for editing/viewing/history/purge for existing TemplateData subpage, and creation with preload for non-existent subpage.&quot;, 	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;, 	&quot;params&quot;: { 		&quot;1&quot;: { 			&quot;label&quot;: &quot;TemplateData content&quot;, 			&quot;description&quot;: &quot;Bare TemplateData content and/or transclusions of TemplateData from other pages&quot;, 			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;, 			&quot;required&quot;: false 		}, 		&quot;2&quot;: { 			&quot;label&quot;: &quot;Manage Te...</comment>
      <origin>372198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="613" sha1="k40fztmel5ogchfdu0ciuyo9tsa12td" xml:space="preserve">&lt;templatedata&gt;{
	&quot;description&quot;: &quot;Creates a standard section header for TemplateData, and links for editing/viewing/history/purge for existing TemplateData subpage, and creation with preload for non-existent subpage.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TemplateData content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bare TemplateData content and/or transclusions of TemplateData from other pages&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Manage TemplateData page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page containing template-specific TemplateData&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		}
	}
}&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>k40fztmel5ogchfdu0ciuyo9tsa12td</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372199</id>
      <parentid>372198</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:37:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="786" sha1="ryi0ryplw6gyh6tcngn4p4uzyngsw1d" xml:space="preserve">&lt;templatedata&gt;{
	&quot;description&quot;: &quot;سانچائي ڊيٽا لاءِ معياري سيڪشن هيڊر ٺاهي ٿو، ۽ موجود سانچائي ڊيٽا ذيلي صفحي لاءِ ايڊٽ ڪرڻ، ڏسڻ، تاريخ ۽ پرج جا لنڪ مهيا ڪري ٿو، ۽ غير موجود ذيلي صفحي لاءِ پري لوڊ سان گڏ نئون صفحو ٺاهڻ جا لنڪ ڏئي ٿو.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;TemplateData content&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bare TemplateData content and/or transclusions of TemplateData from other pages&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Manage TemplateData page&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Page containing template-specific TemplateData&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		}
	}
}&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>ryi0ryplw6gyh6tcngn4p4uzyngsw1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372200</id>
      <parentid>372199</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="2n2aqhr718thzyx7h7c4fhpb0aj4tpo" xml:space="preserve">&lt;templatedata&gt;{
	&quot;description&quot;: &quot;سانچائي ڊيٽا لاءِ معياري سيڪشن هيڊر ٺاهي ٿو، ۽ موجود سانچائي ڊيٽا ذيلي صفحي لاءِ ايڊٽ ڪرڻ، ڏسڻ، تاريخ ۽ پرج جا لنڪ مهيا ڪري ٿو، ۽ غير موجود ذيلي صفحي لاءِ پري لوڊ سان گڏ نئون صفحو ٺاهڻ جا لنڪ ڏئي ٿو.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سانچائي ڊيٽا مواد&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سادي سانچائي ڊيٽا مواد ۽/يا ٻين صفحن تان سانچائي ڊيٽا جا ٽرانسڪلوژن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سانچائي ڊيٽا صفحي جو انتظام&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;اهو صفحو جنهن ۾ هن سانچي لاءِ مخصوص سانچائي ڊيٽا شامل هجي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;
		}
	}
}&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>2n2aqhr718thzyx7h7c4fhpb0aj4tpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Namespace links</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95081</id>
    <revision>
      <id>372204</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{pagelinks|1={{#if:{{{1|}}}|:{{ucfirst:{{{1}}}}}:}}{{ucfirst:{{{2}}}}}}}&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="njwubfsrfxjlv3lvgfoafdowkm9n023" xml:space="preserve">{{pagelinks|1={{#if:{{{1|}}}|:{{ucfirst:{{{1}}}}}:}}{{ucfirst:{{{2}}}}}}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njwubfsrfxjlv3lvgfoafdowkm9n023</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Namespace links/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95082</id>
    <revision>
      <id>372205</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان ڏنل جڳھ تي رکو ۽ بين الوڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;  {{for|فرينچ حوالا سانچو {{tld|Article}} لاءِ|سانچو:Cite news/French}} {{tsh|{{#switch:{{ROOTPAGENAME}}|Namespace links=ln|Namespace talk links=lnt|Article links=la|Article talk links=lat|Draft links=ld|Draft talk links=ldt|Templ...</comment>
      <origin>372205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6685" sha1="smsw8nqmlqd8ogp6k80mtwvxt8rhzc8" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان ڏنل جڳھ تي رکو ۽ بين الوڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

{{for|فرينچ حوالا سانچو {{tld|Article}} لاءِ|سانچو:Cite news/French}}
{{tsh|{{#switch:{{ROOTPAGENAME}}|Namespace links=ln|Namespace talk links=lnt|Article links=la|Article talk links=lat|Draft links=ld|Draft talk links=ldt|Template links=lt|Template talk links=ltt|Wikipedia links=lw|Wikipedia talk links=lwt|Userspace links=lu|User talk links=lut|Category links=lc|Category talk links=lct|File links=lf|File talk links=lft|Portal links=lp|Portal talk links=lpt|MediaWiki links=lm|MediaWiki talk links=lmt|Help links=lh|Help talk links=lht|TimedText links=lttxt|Module links=lmd|Articles for deletion links=lafd|Pagelinks=pl}}}}
{{#switch: {{FULLPAGENAME}}
| Template:La = {{High-use}}
| Template:Lc = {{for|ننڍن اکرن جي فارميٽنگ لاءِ|مدد:Magic words#Parser functions}}
| Template:Pagelinks = {{High-use}}{{lua|Module:PageLinks}}
}}

== بابت ==
هي سانچو ۽ هيٺ ڏنل لاڳاپيل سانچا ڪنهن به ڏنل صفحي لاءِ لنڪن جو هڪ سلسلو تيار ڪن ٿا، جيڪي عام طور تي (پر هميشه نه) هن شڪل ۾ هوندا آهن:
: {{Fake link|Page}}&amp;nbsp;({{Fake link|edit}} | {{Fake link|talk}} | {{Fake link|history}} | {{Fake link|links}} | {{Fake link|watch}} | {{Fake link|logs}})
اهي ڇهه لنڪ آهن:
: &lt;code&gt;edit&lt;/code&gt; – [[مدد:Editing|صفحو ايڊٽ ڪريو]];
: &lt;code&gt;talk&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;subject&lt;/code&gt; – [[مدد:Using talk pages|ڳالهه ٻولهه وارو صفحو]] کوليو (يا جيڪڏهن هدف صفحو پاڻ ٽاڪ صفحو هجي ته ان جو موضوع صفحو);
: &lt;code&gt;history&lt;/code&gt; – [[مدد:Edit history|ايڊٽ تاريخ]] ڏسو;
: &lt;code&gt;links&lt;/code&gt; – [[مدد:What links here|هتي ڪهڙا لنڪ ٿين ٿا]] وارو فيچر کوليو;
: &lt;code&gt;watch&lt;/code&gt; – صفحي کي پنهنجي [[مدد:Watching pages|واچ لسٽ]] ۾ شامل ڪريو; ۽
: &lt;code&gt;log&lt;/code&gt; – [[مدد:Log|لاگز]] ڏسو.
انهن سانچن ۾ بنيادي فرق ان [[وڪيپيڊيا:Namespace|نيم اسپيس]] تي ٻڌل آهي جنهن صفحي تي اهو لاڳو ٿئي ٿو.

*عام:
** {{lt|Pagelinks}} ڪنهن به نيم اسپيس جي ڪنهن به صفحي لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Ln}} ڪنهن به سبجيڪٽ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Lnt}} ڪنهن به ٽاڪ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.

== استعمال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!نيم اسپيس!! موضوع صفحي جو لنڪ !! ٽاڪ صفحي جو لنڪ
|-
| rowspan=2 | عام||{{tlx|pagelinks|FULL PAGE NAME}}&lt;br/&gt;||ساڳيو جيئن موضوع صفحو
|-
|{{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}||{{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}
|-
|مقالو||{{tlx|la|ARTICLE}}||{{tlx|lat|ARTICLE}}
|-
|ڊرافٽ||{{tlx|ld|DRAFT}}||{{tlx|ldt|DRAFT}}
|-
|سانچو||{{tlx|lt|TEMPLATE}}||{{tlx|ltt|TEMPLATE}}
|-
|وڪيپيڊيا||{{tlx|lw|PAGE}}||{{tlx|lwt|PAGE}}
|-
|وڪيپيڊيا:Articles for deletion/||{{tlx|lafd|PAGE}}||{{n/a}}
|-
|واپرائيندڙ||{{tlx|lu|PAGE}}||{{tlx|lut|PAGE}}&lt;ref&gt;واپرائيندڙ اڪائونٽن لاءِ ساڳي سانچي لاءِ ڏسو [[سانچو:user]]&lt;/ref&gt;
|-
|زمرو||{{tlx|lc|PAGE}}||{{tlx|lct|PAGE}}
|-
|فائل||{{tlx|lf|FILE}}||{{tlx|lft|FILE}}
|-
|پورٽل||{{tlx|lp|PORTAL}}||{{tlx|lpt|PORTAL}}
|-
|MediaWiki||{{tlx|lm|MESSAGE}}||{{tlx|lmt|MESSAGE}}
|-
|مدد||{{tlx|lh|PAGE}}||{{tlx|lht|PAGE}}
|-
|TimedText||{{tlx|lttxt|TIMEDTEXT}}||{{tlx|lttxtt|TIMEDTEXT}}
|-
|ماڊيول||{{tlx|lmd|MODULE}}||{{tlx|lmdt|MODULE}}
|}

{{clear}}

{{reflist}}

== مثال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ
! نتيجو
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| {{tlx|pagelinks|Category:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category:Stubs}}
|-
| {{tlx|pagelinks|Category talk:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category talk:Stubs}}
|-
| {{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ln|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lnt|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|la|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;la|Article}}
|-
| {{tlx|lat|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lat|Article}}
|-
| {{tlx|ld|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ld|Draft}}
|-
| {{tlx|ldt|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ldt|Draft}}
|-
| {{tlx|lt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|ltt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ltt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|lu|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lu|Example}}
|-
| {{tlx|lut|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lut|Example}}
|-
| {{tlx|lw|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lw|About}}
|-
| {{tlx|lwt|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lwt|About}}
|-
| {{tlx|lc|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lc|Stubs}}
|-
| {{tlx|lct|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lct|Stubs}}
|-
| {{tlx|lf|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lf|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lft|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lft|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lp|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lp|Television}}
|-
| {{tlx|lpt|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lpt|Television}}
|-
| {{tlx|lm|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lm|Common.css}}
|-
| {{tlx|lmt|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lmt|Common.css}}
|}

== پڻ ڏسو ==
*{{Lts|lag}} ساڳيو {{tl|la}} وانگر پر Google ڳولا لنڪ سان
*{{Lts|la-abbr}} مختصر صورت
*{{Lts|laal}} ساڳيو {{tl|la}} پر مختصر وضاحت سان
*{{Lts|al}} مضمون ۽ ٽاڪ ٻنهي جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|userlinks}} واپرائيندڙ جي سرگرمين جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|Lcs}} مقابلي وارا زمرا
*{{Lts|Lps}} مقابلي وارا وڪيپيڊيا صفحا
*{{Lts|Lts}} مقابلي وارا سانچا
*{{Lts|Ti}}
*{{Lts|Tlsp}}
*{{Lts|Tlx}} پيراميٽر مقابلو
*{{Lcs|Internal link templates}}
*{{Lts|Rfplinks}}
{{Internal category-link templates}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Pagelinks سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;هدف صفحي جو نالو.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;ڪنهن مخصوص صفحي لاءِ لنڪن جو سلسلو تيار ڪري ٿو.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>smsw8nqmlqd8ogp6k80mtwvxt8rhzc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372206</id>
      <parentid>372205</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6695" sha1="3rmkmfds5803huwhtype70z3o3ca6bv" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان ڏنل جڳھ تي رکو ۽ بين الوڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

{{for|فرينچ حوالا سانچو {{tld|Article}} لاءِ|سانچو:Cite news/French}}
{{tsh|{{#switch:{{ROOTPAGENAME}}|Namespace links=ln|Namespace talk links=lnt|Article links=la|Article talk links=lat|Draft links=ld|Draft talk links=ldt|Template links=lt|Template talk links=ltt|Wikipedia links=lw|Wikipedia talk links=lwt|Userspace links=lu|User talk links=lut|Category links=lc|Category talk links=lct|File links=lf|File talk links=lft|Portal links=lp|Portal talk links=lpt|MediaWiki links=lm|MediaWiki talk links=lmt|Help links=lh|Help talk links=lht|TimedText links=lttxt|Module links=lmd|Articles for deletion links=lafd|Pagelinks=pl}}}}
{{#switch: {{FULLPAGENAME}}
| Template:La = {{High-use}}
| Template:Lc = {{for|ننڍن اکرن جي فارميٽنگ لاءِ|مدد:Magic words#Parser functions}}
| Template:Pagelinks = {{High-use}}{{lua|Module:PageLinks}}
}}

== بابت ==
هي سانچو ۽ هيٺ ڏنل لاڳاپيل سانچا ڪنهن به ڏنل صفحي لاءِ لنڪن جو هڪ سلسلو تيار ڪن ٿا، جيڪي عام طور تي (پر هميشه نه) هن شڪل ۾ هوندا آهن:
: {{Fake link|Page}}&amp;nbsp;({{Fake link|edit}} | {{Fake link|talk}} | {{Fake link|history}} | {{Fake link|links}} | {{Fake link|watch}} | {{Fake link|logs}})
اهي ڇهه لنڪ آهن:
: &lt;code&gt;edit&lt;/code&gt; – [[مدد:Editing|صفحو ايڊٽ ڪريو]];
: &lt;code&gt;talk&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;subject&lt;/code&gt; – [[مدد:Using talk pages|ڳالهه ٻولهه وارو صفحو]] کوليو (يا جيڪڏهن هدف صفحو پاڻ ٽاڪ صفحو هجي ته ان جو موضوع صفحو);
: &lt;code&gt;history&lt;/code&gt; – [[مدد:Edit history|ايڊٽ تاريخ]] ڏسو;
: &lt;code&gt;links&lt;/code&gt; – [[مدد:What links here|هتي ڪهڙا لنڪ ٿين ٿا]] وارو فيچر کوليو;
: &lt;code&gt;watch&lt;/code&gt; – صفحي کي پنهنجي [[مدد:Watching pages|واچ لسٽ]] ۾ شامل ڪريو; ۽
: &lt;code&gt;log&lt;/code&gt; – [[مدد:Log|لاگز]] ڏسو.
انهن سانچن ۾ بنيادي فرق ان [[وڪيپيڊيا:Namespace|نيم اسپيس]] تي ٻڌل آهي جنهن صفحي تي اهو لاڳو ٿئي ٿو.

*عام:
** {{lt|Pagelinks}} ڪنهن به نيم اسپيس جي ڪنهن به صفحي لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Ln}} ڪنهن به سبجيڪٽ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Lnt}} ڪنهن به ٽاڪ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.

== استعمال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!نيم اسپيس!! موضوع صفحي جو لنڪ !! ٽاڪ صفحي جو لنڪ
|-
| rowspan=2 | عام||{{tlx|pagelinks|FULL PAGE NAME}}&lt;br/&gt;||ساڳيو جيئن موضوع صفحو
|-
|{{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}||{{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}
|-
|مقالو||{{tlx|la|ARTICLE}}||{{tlx|lat|ARTICLE}}
|-
|ڊرافٽ||{{tlx|ld|DRAFT}}||{{tlx|ldt|DRAFT}}
|-
|سانچو||{{tlx|lt|TEMPLATE}}||{{tlx|ltt|TEMPLATE}}
|-
|وڪيپيڊيا||{{tlx|lw|PAGE}}||{{tlx|lwt|PAGE}}
|-
|وڪيپيڊيا:Articles for deletion/||{{tlx|lafd|PAGE}}||{{n/a}}
|-
|واپرائيندڙ||{{tlx|lu|PAGE}}||{{tlx|lut|PAGE}}&lt;ref&gt;واپرائيندڙ اڪائونٽن لاءِ ساڳي سانچي لاءِ ڏسو [[سانچو:user]]&lt;/ref&gt;
|-
|زمرو||{{tlx|lc|PAGE}}||{{tlx|lct|PAGE}}
|-
|فائل||{{tlx|lf|FILE}}||{{tlx|lft|FILE}}
|-
|پورٽل||{{tlx|lp|PORTAL}}||{{tlx|lpt|PORTAL}}
|-
|MediaWiki||{{tlx|lm|MESSAGE}}||{{tlx|lmt|MESSAGE}}
|-
|مدد||{{tlx|lh|PAGE}}||{{tlx|lht|PAGE}}
|-
|TimedText||{{tlx|lttxt|TIMEDTEXT}}||{{tlx|lttxtt|TIMEDTEXT}}
|-
|ماڊيول||{{tlx|lmd|MODULE}}||{{tlx|lmdt|MODULE}}
|}

{{clear}}

{{reflist}}

== مثال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ
! نتيجو
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| {{tlx|pagelinks|Category:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category:Stubs}}
|-
| {{tlx|pagelinks|Category talk:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category talk:Stubs}}
|-
| {{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ln|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lnt|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|la|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;la|Article}}
|-
| {{tlx|lat|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lat|Article}}
|-
| {{tlx|ld|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ld|Draft}}
|-
| {{tlx|ldt|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ldt|Draft}}
|-
| {{tlx|lt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|ltt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ltt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|lu|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lu|Example}}
|-
| {{tlx|lut|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lut|Example}}
|-
| {{tlx|lw|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lw|About}}
|-
| {{tlx|lwt|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lwt|About}}
|-
| {{tlx|lc|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lc|Stubs}}
|-
| {{tlx|lct|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lct|Stubs}}
|-
| {{tlx|lf|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lf|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lft|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lft|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lp|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lp|Television}}
|-
| {{tlx|lpt|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lpt|Television}}
|-
| {{tlx|lm|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lm|Common.css}}
|-
| {{tlx|lmt|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lmt|Common.css}}
|}

== پڻ ڏسو ==
*{{Lts|lag}} ساڳيو {{tl|la}} وانگر پر Google ڳولا لنڪ سان
*{{Lts|la-abbr}} مختصر صورت
*{{Lts|laal}} ساڳيو {{tl|la}} پر مختصر وضاحت سان
*{{Lts|al}} مضمون ۽ ٽاڪ ٻنهي جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|userlinks}} واپرائيندڙ جي سرگرمين جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|Lcs}} مقابلي وارا زمرا
*{{Lts|Lps}} مقابلي وارا وڪيپيڊيا صفحا
*{{Lts|Lts}} مقابلي وارا سانچا
*{{Lts|Ti}}
*{{Lts|Tlsp}}
*{{Lts|Tlx}} پيراميٽر مقابلو
*{{Lcs|Internal link templates}}
*{{Lts|Rfplinks}}
{{Internal category-link templates}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Pagelinks سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;هدف صفحي جو نالو.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;ڪنهن مخصوص صفحي لاءِ لنڪن جو سلسلو تيار ڪري ٿو.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>3rmkmfds5803huwhtype70z3o3ca6bv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372207</id>
      <parentid>372206</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6686" sha1="46vy5ki9fgszvauu4rxe56u55qjaotn" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان ڏنل جڳھ تي رکو ۽ بين الوڪي لنڪس Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

{{for|فرينچ حوالا سانچو {{tld|Article}}|سانچو:Cite news/French}}
{{tsh|{{#switch:{{ROOTPAGENAME}}|Namespace links=ln|Namespace talk links=lnt|Article links=la|Article talk links=lat|Draft links=ld|Draft talk links=ldt|Template links=lt|Template talk links=ltt|Wikipedia links=lw|Wikipedia talk links=lwt|Userspace links=lu|User talk links=lut|Category links=lc|Category talk links=lct|File links=lf|File talk links=lft|Portal links=lp|Portal talk links=lpt|MediaWiki links=lm|MediaWiki talk links=lmt|Help links=lh|Help talk links=lht|TimedText links=lttxt|Module links=lmd|Articles for deletion links=lafd|Pagelinks=pl}}}}
{{#switch: {{FULLPAGENAME}}
| Template:La = {{High-use}}
| Template:Lc = {{for|ننڍن اکرن جي فارميٽنگ لاءِ|مدد:Magic words#Parser functions}}
| Template:Pagelinks = {{High-use}}{{lua|Module:PageLinks}}
}}

== بابت ==
هي سانچو ۽ هيٺ ڏنل لاڳاپيل سانچا ڪنهن به ڏنل صفحي لاءِ لنڪن جو هڪ سلسلو تيار ڪن ٿا، جيڪي عام طور تي (پر هميشه نه) هن شڪل ۾ هوندا آهن:
: {{Fake link|Page}}&amp;nbsp;({{Fake link|edit}} | {{Fake link|talk}} | {{Fake link|history}} | {{Fake link|links}} | {{Fake link|watch}} | {{Fake link|logs}})
اهي ڇهه لنڪ آهن:
: &lt;code&gt;edit&lt;/code&gt; – [[مدد:Editing|صفحو ايڊٽ ڪريو]];
: &lt;code&gt;talk&lt;/code&gt;/&lt;code&gt;subject&lt;/code&gt; – [[مدد:Using talk pages|ڳالهه ٻولهه وارو صفحو]] کوليو (يا جيڪڏهن هدف صفحو پاڻ ٽاڪ صفحو هجي ته ان جو موضوع صفحو);
: &lt;code&gt;history&lt;/code&gt; – [[مدد:Edit history|ايڊٽ تاريخ]] ڏسو;
: &lt;code&gt;links&lt;/code&gt; – [[مدد:What links here|هتي ڪهڙا لنڪ ٿين ٿا]] وارو فيچر کوليو;
: &lt;code&gt;watch&lt;/code&gt; – صفحي کي پنهنجي [[مدد:Watching pages|واچ لسٽ]] ۾ شامل ڪريو; ۽
: &lt;code&gt;log&lt;/code&gt; – [[مدد:Log|لاگز]] ڏسو.
انهن سانچن ۾ بنيادي فرق ان [[وڪيپيڊيا:Namespace|نيم اسپيس]] تي ٻڌل آهي جنهن صفحي تي اهو لاڳو ٿئي ٿو.

*عام:
** {{lt|Pagelinks}} ڪنهن به نيم اسپيس جي ڪنهن به صفحي لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Ln}} ڪنهن به سبجيڪٽ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.
** {{lt|Lnt}} ڪنهن به ٽاڪ نيم اسپيس جي صفحن لاءِ لنڪ ٺاهي ٿو.

== استعمال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!نيم اسپيس!! موضوع صفحي جو لنڪ !! ٽاڪ صفحي جو لنڪ
|-
| rowspan=2 | عام||{{tlx|pagelinks|FULL PAGE NAME}}&lt;br/&gt;||ساڳيو جيئن موضوع صفحو
|-
|{{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}||{{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;NAMESPACE|PAGE NAME&lt;/nowiki&gt;}}
|-
|مقالو||{{tlx|la|ARTICLE}}||{{tlx|lat|ARTICLE}}
|-
|ڊرافٽ||{{tlx|ld|DRAFT}}||{{tlx|ldt|DRAFT}}
|-
|سانچو||{{tlx|lt|TEMPLATE}}||{{tlx|ltt|TEMPLATE}}
|-
|وڪيپيڊيا||{{tlx|lw|PAGE}}||{{tlx|lwt|PAGE}}
|-
|وڪيپيڊيا:Articles for deletion/||{{tlx|lafd|PAGE}}||{{n/a}}
|-
|واپرائيندڙ||{{tlx|lu|PAGE}}||{{tlx|lut|PAGE}}&lt;ref&gt;واپرائيندڙ اڪائونٽن لاءِ ساڳي سانچي لاءِ ڏسو [[سانچو:user]]&lt;/ref&gt;
|-
|زمرو||{{tlx|lc|PAGE}}||{{tlx|lct|PAGE}}
|-
|فائل||{{tlx|lf|FILE}}||{{tlx|lft|FILE}}
|-
|پورٽل||{{tlx|lp|PORTAL}}||{{tlx|lpt|PORTAL}}
|-
|MediaWiki||{{tlx|lm|MESSAGE}}||{{tlx|lmt|MESSAGE}}
|-
|مدد||{{tlx|lh|PAGE}}||{{tlx|lht|PAGE}}
|-
|TimedText||{{tlx|lttxt|TIMEDTEXT}}||{{tlx|lttxtt|TIMEDTEXT}}
|-
|ماڊيول||{{tlx|lmd|MODULE}}||{{tlx|lmdt|MODULE}}
|}

{{clear}}

{{reflist}}

== مثال ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪوڊ
! نتيجو
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| {{tlx|pagelinks|Category:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category:Stubs}}
|-
| {{tlx|pagelinks|Category talk:Stubs}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;pagelinks|Category talk:Stubs}}
|-
| {{tlx|ln|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}} || {{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ln|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|lnt|&lt;nowiki&gt;Category|Stubs&lt;/nowiki&gt;}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lnt|Category|Stubs}}
|-
| {{tlx|la|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;la|Article}}
|-
| {{tlx|lat|Article}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lat|Article}}
|-
| {{tlx|ld|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ld|Draft}}
|-
| {{tlx|ldt|Draft}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ldt|Draft}}
|-
| {{tlx|lt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|ltt|Deprecated template}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;ltt|Deprecated template}}
|-
| {{tlx|lu|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lu|Example}}
|-
| {{tlx|lut|Example}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lut|Example}}
|-
| {{tlx|lw|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lw|About}}
|-
| {{tlx|lwt|About}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lwt|About}}
|-
| {{tlx|lc|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lc|Stubs}}
|-
| {{tlx|lct|Stubs}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lct|Stubs}}
|-
| {{tlx|lf|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lf|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lft|1944 NormandyLST.jpg}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lft|1944 NormandyLST.jpg}}
|-
| {{tlx|lp|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lp|Television}}
|-
| {{tlx|lpt|Television}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lpt|Television}}
|-
| {{tlx|lm|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lm|Common.css}}
|-
| {{tlx|lmt|Common.css}}||{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;lmt|Common.css}}
|}

== پڻ ڏسو ==
*{{Lts|lag}} ساڳيو {{tl|la}} وانگر پر Google ڳولا لنڪ سان
*{{Lts|la-abbr}} مختصر صورت
*{{Lts|laal}} ساڳيو {{tl|la}} پر مختصر وضاحت سان
*{{Lts|al}} مضمون ۽ ٽاڪ ٻنهي جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|userlinks}} واپرائيندڙ جي سرگرمين جا لنڪ ڏئي ٿو
*{{Lts|Lcs}} مقابلي وارا زمرا
*{{Lts|Lps}} مقابلي وارا وڪيپيڊيا صفحا
*{{Lts|Lts}} مقابلي وارا سانچا
*{{Lts|Ti}}
*{{Lts|Tlsp}}
*{{Lts|Tlx}} پيراميٽر مقابلو
*{{Lcs|Internal link templates}}
*{{Lts|Rfplinks}}
{{Internal category-link templates}}
&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Pagelinks سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;هدف صفحي جو نالو.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;ڪنهن مخصوص صفحي لاءِ لنڪن جو سلسلو تيار ڪري ٿو.&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>46vy5ki9fgszvauu4rxe56u55qjaotn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Cite news/French</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95083</id>
    <revision>
      <id>372208</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;#invoke:CS1 translator|cite_news_fr}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="153" sha1="gl3kc2csftusrlgwu4mumhk8s3804t9" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{safesubst:&lt;noinclude /&gt;#invoke:CS1 translator|cite_news_fr}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gl3kc2csftusrlgwu4mumhk8s3804t9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Cite news/French/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95084</id>
    <revision>
      <id>372209</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{lua|Module:Citation/CS1|Module:CS1 translator|Module:CS1 translator/data|Module:Month translator}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس ھن صفحي جي ھيٺان شامل ڪريو --&gt; {{Cs1 wrapper|base=Cite news}} {{Subst only|auto=yes}}  هي سانچو فرينچ ٻوليءَ جي سانچي [[:fr:Modèle:Article]] کي انگريزي ٻوليءَ جي سانچي {{tlx|cite news}} ۾ ترجمو ڪرڻ جي ڪو...</comment>
      <origin>372209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="csbz20eihodcvrns8a966d6odf613v7" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{lua|Module:Citation/CS1|Module:CS1 translator|Module:CS1 translator/data|Module:Month translator}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس ھن صفحي جي ھيٺان شامل ڪريو --&gt;
{{Cs1 wrapper|base=Cite news}}
{{Subst only|auto=yes}}

هي سانچو فرينچ ٻوليءَ جي سانچي [[:fr:Modèle:Article]] کي انگريزي ٻوليءَ جي سانچي {{tlx|cite news}} ۾ ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو۔ {{tlx|Article}} هن سانچي ڏانهن {{em|ريڊائريڪٽ نه آهي}}۔ {{tld|Article}} حوالا سانچن کي پاڻمرادو ترجمو ڪرڻ لاءِ، &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline=&quot;1&quot;&gt;{{Article|...}}&lt;/syntaxhighlight&gt; سانچي کي تبديل ڪري &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline=&quot;1&quot;&gt;{{cite news/French|...}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ڪيو وڃي۔

== پڻ ڏسو ==
{{Non-English citation templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- ھن لڪير کان ھيٺ زمرا --&gt;
[[زمرو:Citation Style 1 ترجمو ڪندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>csbz20eihodcvrns8a966d6odf613v7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372210</id>
      <parentid>372209</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="svxycesqj1ubpzbr1c1x4d1ih8ml18i" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{lua|ماڊيول:Citation/CS1|ماڊيول:CS1 translator|ماڊيول:CS1 translator/data|ماڊيول:Month translator}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس ھن صفحي جي ھيٺان شامل ڪريو --&gt;
{{Cs1 wrapper|base=Cite news}}
{{Subst only|auto=yes}}

هي سانچو فرينچ ٻوليءَ جي سانچي [[:fr:Modèle:Article]] کي انگريزي ٻوليءَ جي سانچي {{tlx|cite news}} ۾ ترجمو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو۔ {{tlx|Article}} هن سانچي ڏانهن {{em|ريڊائريڪٽ نه آهي}}۔ {{tld|Article}} حوالا سانچن کي پاڻمرادو ترجمو ڪرڻ لاءِ، &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline=&quot;1&quot;&gt;{{Article|...}}&lt;/syntaxhighlight&gt; سانچي کي تبديل ڪري &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline=&quot;1&quot;&gt;{{cite news/French|...}}&lt;/syntaxhighlight&gt; ڪيو وڃي۔

== پڻ ڏسو ==
{{Non-English citation templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- ھن لڪير کان ھيٺ زمرا --&gt;
[[زمرو:Citation Style 1 ترجمو ڪندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>svxycesqj1ubpzbr1c1x4d1ih8ml18i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Banner holder</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95085</id>
    <revision>
      <id>372214</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#invoke:Banner shell|banner_holder}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="m2tccppqwh16dpn69td6343pjt6vcyz" xml:space="preserve">{{#invoke:Banner shell|banner_holder}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m2tccppqwh16dpn69td6343pjt6vcyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Banner holder/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95086</id>
    <revision>
      <id>372217</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Banner shell}} {{Uses TemplateStyles|Module:Message box/tmbox.css|Module:Banner shell/styles.css}}  == استعمال == ڪيترن ئي بينرن کي گڏ ڪرڻ لاءِ (جهڙوڪ merge histories)، انهن کي هڪ باڪس ۾ رکڻ، ۽ اختياري طور تي انهن کي هڪ ئي بينر ۾ سمٽائڻ لاءِ ته جيئن عمودي جڳهه بچي سگهي۔  === بنيادي نحو === &lt;syntaxhighlight lang=&quot;...</comment>
      <origin>372217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4506" sha1="904kjl76ov51av3rowjbu4l7vmh9d34" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|Module:Banner shell}}
{{Uses TemplateStyles|Module:Message box/tmbox.css|Module:Banner shell/styles.css}}

== استعمال ==
ڪيترن ئي بينرن کي گڏ ڪرڻ لاءِ (جهڙوڪ merge histories)، انهن کي هڪ باڪس ۾ رکڻ، ۽ اختياري طور تي انهن کي هڪ ئي بينر ۾ سمٽائڻ لاءِ ته جيئن عمودي جڳهه بچي سگهي۔

=== بنيادي نحو ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |
{{First banner}}
{{Second banner}}
{{Third banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== سڀ پيراميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |collapsed=yes |text=هتي ڪجهه متن |image=someicon.jpog |size=48 |
{{First banner}}
{{Second banner}}
{{Third banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ ڪريو ته پهرين سٽ جي آخر ۾ عمودي بار (&lt;code&gt;|&lt;/code&gt;) شامل هجڻ ضروري آهي۔

==== اختياري پيراميٽر ====
# {{para|collapsed|yes}} شامل ڪرڻ سان ٻاهرين ٽيبل سمٽجي ويندي ۽ بينر لڪجي ويندا۔ {{para|collapsed|no}} (ڊفالٽ) سان ٽيبل کليل رهندي ۽ بينر ڏيکاريا ويندا۔
# {{para|text|...}} شامل ڪرڻ سان سمٽڻ واري بار جو عنوان تبديل ٿي ويندو۔ جيڪڏهن خالي ڇڏيو وڃي ته ڊفالٽ متن ''Other talkpage banners.'' هوندو۔
# {{para|image|file name}} (بغير 'Image:' يا 'File:' جي) شامل ڪرڻ سان تصوير آئڪن تبديل ٿي ويندو۔
# {{para|size|number}} شامل ڪرڻ سان تصوير جي سائيز مخصوص پڪسلن ۾ تبديل ٿيندي۔

{{gallery |mode=nolines |noborder=yes |title=ڪجھ آئڪن جيڪي تصوير طور استعمال ٿي سگھن ٿا |height=27 |width=60
|File:Splitsection.svg|
|File:Merge-split-transwiki default.svg|
|File:Merge-arrow-3.svg|
|File:Merge-arrow 2.svg|
|File:OOjs UI icon language-ltr.svg|
|File:Translate (CoreUI Icons v1.0.0).svg|
|File:Translation_to_english_arrow.svg|
}}

== مثال ==

هي مثال ڏيکاري ٿو ته ڪيئن ڪيترن {{tl|Copied}} ۽ {{tl|Translated page}} سانچن کي گڏ ڪيو وڃي، تبديل ٿيل تصوير آئڪن سان:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |collapsed=yes |text=هن صفحي ۾ متن [[WP:CWW|نقل ٿيل]] يا [[WP:TFOLWP|ترجمو ٿيل]] ٻين مضمونن مان شامل آهي |image=Merge-arrow-3.svg |size=36 |
{{Copied |from=SRC |from_oldid=rev |to=DEST |to_diff=dest-rev |to_oldid=prev-rev |date=DATE}}
{{translated page|de|ICE 1|version=45565777|insertversion=210289191}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

۽ نتيجو ٿيندو:

{{Banner holder |collapsed=yes |text=هن صفحي ۾ متن [[WP:CWW|نقل ٿيل]] يا [[WP:TFOLWP|ترجمو ٿيل]] ٻين مضمونن مان شامل آهي |image=Merge-arrow-3.svg |size=36 |
{{Copied |from=SRC |from_oldid=rev |to=DEST |to_diff=destrev |to_oldid=prev-rev |date=DATE}}
{{translated page|de|ICE 1|version=45565777|insertversion=210289191|nocat=true&lt;!--زمرو شامل ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ--&gt;}}
}}

== ڪهڙا بينر سمٽائڻا آهن ==
ڪهڙا بينر سمٽايا وڃن، اهو ايڊيٽرن جي صوابديد تي ڇڏيل آهي۔ ڪجهه بينرن وٽ پنهنجا مخصوص سمٽڻ وارا هيڊر هوندا آهن، جهڙوڪ:
* WikiProjects {{snd}}{{tl|WikiProject banner shell}}
* Redirect categories {{snd}}{{tl|Redirect category shell}}
* {{tl|On this day}} سانچا {{snd}} پاڻمرادو سمٽندڙ

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Article history}} – Peer Reviews وغيره کي گڏ ڪرڻ لاءِ
* {{tl|Old XfD multi}} – ڪيترن deletion بحثن جي فهرست لاءِ
* {{tl|Skip to talk}} – ڪيترن بينرن کي ٽپي سڌو مواد ڏانهن وڃڻ لاءِ
* {{tl|Talk header}} – ڪجهه صفحن جي مٿي تي استعمال ٿيندو آهي
* ٻيا banner shells:
** {{tl|WikiProject banner shell}} – [[زمرو:WikiProject templates]] لاءِ
** {{tl|Redirect category shell}} – [[زمرو:Redirect templates]] لاءِ

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن لڪير کان ھيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:مضمون-کان-ٻاهر لاڳاپيل ٽاڪ هيڊر سانچا]]
[[زمرو:سانچو شيل سانچا]]
[[زمرو:سانچا جيڪي موبائل لاءِ سازگار نه آهن]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>904kjl76ov51av3rowjbu4l7vmh9d34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372218</id>
      <parentid>372217</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4524" sha1="hpc8sfz035xn2gl6tek98rxq7dqpcb5" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Lua|ماڊيول:Banner shell}}
{{Uses TemplateStyles|ماڊيول:Message box/tmbox.css|ماڊيول:Banner shell/styles.css}}

== استعمال ==
ڪيترن ئي بينرن کي گڏ ڪرڻ لاءِ (جهڙوڪ merge histories)، انهن کي هڪ باڪس ۾ رکڻ، ۽ اختياري طور تي انهن کي هڪ ئي بينر ۾ سمٽائڻ لاءِ ته جيئن عمودي جڳهه بچي سگهي۔

=== بنيادي نحو ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |
{{First banner}}
{{Second banner}}
{{Third banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== سڀ پيراميٽر ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |collapsed=yes |text=هتي ڪجهه متن |image=someicon.jpog |size=48 |
{{First banner}}
{{Second banner}}
{{Third banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

نوٽ ڪريو ته پهرين سٽ جي آخر ۾ عمودي بار (&lt;code&gt;|&lt;/code&gt;) شامل هجڻ ضروري آهي۔

==== اختياري پيراميٽر ====
# {{para|collapsed|yes}} شامل ڪرڻ سان ٻاهرين ٽيبل سمٽجي ويندي ۽ بينر لڪجي ويندا۔ {{para|collapsed|no}} (ڊفالٽ) سان ٽيبل کليل رهندي ۽ بينر ڏيکاريا ويندا۔
# {{para|text|...}} شامل ڪرڻ سان سمٽڻ واري بار جو عنوان تبديل ٿي ويندو۔ جيڪڏهن خالي ڇڏيو وڃي ته ڊفالٽ متن ''Other talkpage banners.'' هوندو۔
# {{para|image|file name}} (بغير 'Image:' يا 'File:' جي) شامل ڪرڻ سان تصوير آئڪن تبديل ٿي ويندو۔
# {{para|size|number}} شامل ڪرڻ سان تصوير جي سائيز مخصوص پڪسلن ۾ تبديل ٿيندي۔

{{gallery |mode=nolines |noborder=yes |title=ڪجھ آئڪن جيڪي تصوير طور استعمال ٿي سگھن ٿا |height=27 |width=60
|File:Splitsection.svg|
|File:Merge-split-transwiki default.svg|
|File:Merge-arrow-3.svg|
|File:Merge-arrow 2.svg|
|File:OOjs UI icon language-ltr.svg|
|File:Translate (CoreUI Icons v1.0.0).svg|
|File:Translation_to_english_arrow.svg|
}}

== مثال ==

هي مثال ڏيکاري ٿو ته ڪيئن ڪيترن {{tl|Copied}} ۽ {{tl|Translated page}} سانچن کي گڏ ڪيو وڃي، تبديل ٿيل تصوير آئڪن سان:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Banner holder |collapsed=yes |text=هن صفحي ۾ متن [[WP:CWW|نقل ٿيل]] يا [[WP:TFOLWP|ترجمو ٿيل]] ٻين مضمونن مان شامل آهي |image=Merge-arrow-3.svg |size=36 |
{{Copied |from=SRC |from_oldid=rev |to=DEST |to_diff=dest-rev |to_oldid=prev-rev |date=DATE}}
{{translated page|de|ICE 1|version=45565777|insertversion=210289191}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

۽ نتيجو ٿيندو:

{{Banner holder |collapsed=yes |text=هن صفحي ۾ متن [[WP:CWW|نقل ٿيل]] يا [[WP:TFOLWP|ترجمو ٿيل]] ٻين مضمونن مان شامل آهي |image=Merge-arrow-3.svg |size=36 |
{{Copied |from=SRC |from_oldid=rev |to=DEST |to_diff=destrev |to_oldid=prev-rev |date=DATE}}
{{translated page|de|ICE 1|version=45565777|insertversion=210289191|nocat=true&lt;!--زمرو شامل ٿيڻ کان بچائڻ لاءِ--&gt;}}
}}

== ڪهڙا بينر سمٽائڻا آهن ==
ڪهڙا بينر سمٽايا وڃن، اهو ايڊيٽرن جي صوابديد تي ڇڏيل آهي۔ ڪجهه بينرن وٽ پنهنجا مخصوص سمٽڻ وارا هيڊر هوندا آهن، جهڙوڪ:
* WikiProjects {{snd}}{{tl|WikiProject banner shell}}
* Redirect categories {{snd}}{{tl|Redirect category shell}}
* {{tl|On this day}} سانچا {{snd}} پاڻمرادو سمٽندڙ

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Article history}} – Peer Reviews وغيره کي گڏ ڪرڻ لاءِ
* {{tl|Old XfD multi}} – ڪيترن deletion بحثن جي فهرست لاءِ
* {{tl|Skip to talk}} – ڪيترن بينرن کي ٽپي سڌو مواد ڏانهن وڃڻ لاءِ
* {{tl|Talk header}} – ڪجهه صفحن جي مٿي تي استعمال ٿيندو آهي
* ٻيا banner shells:
** {{tl|WikiProject banner shell}} – [[زمرو:WikiProject templates]] لاءِ
** {{tl|Redirect category shell}} – [[زمرو:Redirect templates]] لاءِ

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن لڪير کان ھيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:مضمون-کان-ٻاهر لاڳاپيل ٽاڪ هيڊر سانچا]]
[[زمرو:سانچو شيل سانچا]]
[[زمرو:سانچا جيڪي موبائل لاءِ سازگار نه آهن]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>hpc8sfz035xn2gl6tek98rxq7dqpcb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Banner shell</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95087</id>
    <revision>
      <id>372219</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local p = {} local yesno = require('Module:Yesno')  local shell = function(frame, header, content, collapsed, class) 	local styles = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'}) 		.. frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell/styles.css'}) 	local content_row 	if content then 		content_row = mw.html.create('tr') 			:tag('td') 			:attr('colspan', '2') 			:addClass('banner-shell-inner'):addClass('outercollapse')...</comment>
      <origin>372219</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="9505" sha1="srgncz3ohhot5lse4mjiu6xubhi6lz9" xml:space="preserve">local p = {}
local yesno = require('Module:Yesno')

local shell = function(frame, header, content, collapsed, class)
	local styles = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'})
		.. frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell/styles.css'})
	local content_row
	if content then
		content_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
			:attr('colspan', '2')
			:addClass('banner-shell-inner'):addClass('outercollapse')
			:wikitext(content)
			:done()
	end
	local holder = mw.html.create('table')
		:attr('role', 'presentation')
		:addClass('tmbox'):addClass('tmbox-notice'):addClass('banner-shell')
		:addClass(class) -- allow additional class to be specified
		:addClass(content and 'mw-collapsible' or nil)
		:addClass(collapsed and 'mw-collapsed' or nil)
		:node(header)
		:node(content_row)
	return styles .. tostring(holder)
end

p.banner_holder = function(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {'Template:Banner holder'}})
	local image = '[[File:' .. (args.image or 'NewFavicon icon.svg')
		.. '|' .. (args.size or '24') .. 'px'
		.. '|link=' .. (args.image_link or '')
		.. '|alt=' .. (args.alt or '') .. ']]'
	local image_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-image')
		:wikitext(image)
	local text_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-text'):addClass('banner-shell-header')
		:tag('span'):addClass('nowrap'):css('float', 'left'):wikitext(string.rep('&amp;nbsp;', 10)):done()
		:wikitext(args.text or 'Other talk page banners')
	local header = mw.html.create('tr'):node(image_cell):node(text_cell)
	return shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed))
end

local DuplicateBanners = function(text)
	local capture = '&lt;span class=&quot;wpb%-project&quot;&gt;([%w%s]*)&lt;/span&gt;'
	local banners = {}
	for project in text:gmatch(capture) do
		if banners[project] == true then
			return project
		end
		banners[project] = true
	end
end

p.banner_shell = function(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {'Template:WikiProject banner shell'}})
	local title = args.demo_page and mw.title.new(args.demo_page) or mw.title.getCurrentTitle()
	local pagetype = require('Module:Pagetype')._main{
		page = title.prefixedText,
		[1] = args.class,
		dab = 'disambiguation page',
		soft_redirect = 'soft redirect',
		defaultns = 'extended'
	}
	local classmask = require('Module:WikiProject banner').class_mask
	local class = pagetype=='article' and args.class or ''
	class = classmask(class, title.talkPageTitle, false, pagetype)
	local demo = not yesno(args.category or true, true) or args.demo_page
	local out = {}
	local addCategory = function(category, sort_key)
		if not demo and title.isTalkPage then
			local category_title = mw.title.new('Category:' .. category)
			table.insert(out, '[[' .. category_title.prefixedText .. (sort_key and ('|' .. sort_key) or '') .. ']]')
		end
	end
	if demo and not args.demo_page then
		pagetype = 'article'
	end
	if yesno(args.blp) or yesno(args.living) then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{title = 'BLP'})
	elseif yesno(args.blpo) then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{title = 'BLP others'})
	end
	if yesno(args.activepol) then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{title = 'Active politician'})
	end
	if class=='' and args[1] then -- check if class parameters are defined by any project banner
		local articleclass = require('Module:WikiProject banner').readarticleclass(
			{ignore_blank = true, only_subtemplates = true},
			title.talkPageTitle.prefixedText
		)
		if articleclass~='' then -- class parameters are defined by one or more project banners
			class = nil -- no global assessment
			local raw_args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {
				wrappers = {'Template:WikiProject banner shell'},
				removeBlanks = false
			})
		end
	end
	local class2 = class and class~='' and (class .. '-Class') or 'Unassessed'
	local vital
	local icon_class = 'council'
	if yesno(args.vital) then
		local page = mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(title.subjectPageTitle.text, 1, 1)) -- get first letter of article name
		local codepoint = mw.ustring.codepoint(page, 1, 1)
		if codepoint&lt;65 or codepoint&gt;90 then --first letter is not between A-Z
			page = 'others'
		end
		local data_page = mw.title.new('Wikipedia:Vital articles/data/' .. page .. '.json')
		if data_page.exists then
			local index = title.subjectPageTitle.text
			index = tostring(tonumber(index))==index and tonumber(index) or index --convert to number if page is numerical, otherwise loadJsonData does not work
			local data = mw.loadJsonData(data_page.fullText)[index]
			if data then
				local level = data.level and tostring(data.level)
				if level and data.topic then
					local link = 'Wikipedia:Vital articles'
					if level~='3' then
						link = link .. '/Level/' .. level
					end
					if (level=='4' or level=='5') then
						link = link .. '/' .. data.topic
					end
					if data.sublist then
						link = link .. '/' .. data.sublist
					end
					if data.section then
						link = link .. '#' .. data.section
					end
					if not mw.title.new(link).exists then -- add tracking category if link does not exist
						addCategory('Wikipedia vital articles needing attention', 'L')
					end
					vital = 'This [[File:Círculos Concéntricos.svg|16px|link=|alt=]]&amp;nbsp;&lt;b&gt;[[' .. link .. '|level-' .. level .. ' vital article]]&lt;/b&gt; '
				else
					vital = 'This vital article '
				end
				local vitalCat = function(cat, valid) -- valid is table of 3 booleans for class/level/topic, if true then category will not be populated unless valid
					local show_cat = true
					if (valid.class and (class=='NA' or class==nil or class==''))
						or (valid.level and level==nil)
						or (valid.topic and data.topic==nil) then
						show_cat = false
					end
					if show_cat then
						local category = cat:gsub('_CLASS', class2)
							:gsub('_LEVEL', level or 'unknown')
							:gsub('_TOPIC', data.topic or 'an unknown topic')
						addCategory(category)
					end
				end
				vitalCat('_CLASS vital articles', {})
				vitalCat('Wikipedia level-_LEVEL vital articles', {})
				vitalCat('Wikipedia vital articles in _TOPIC', {})
				vitalCat('_CLASS level-_LEVEL vital articles', {class=true, level=true})
				vitalCat('Wikipedia level-_LEVEL vital articles in _TOPIC', {level=true, topic=true})
				vitalCat('_CLASS vital articles in _TOPIC', {class=true, topic=true})
			else
				addCategory('Articles not listed in the vital article list')
			end
		end
	end
	local pagetype_display = pagetype=='article' and 'article'
		or pagetype=='page' and 'page'
		or ('&lt;b&gt;' .. pagetype .. '&lt;/b&gt;')-- use bold if page type is not article
	local text = vital or 'This ' .. pagetype_display .. ' '
	if class or not args[1] then
		local icons = { -- map output of pagetype function to input of class icon function
			['project page'] = 'project',
			['user page'] = 'user',
			['interface page'] = 'interface',
			['help page'] = 'help',
			['module'] = 'module',
			['disambiguation page'] = 'disambig',
			['soft redirect'] = 'redirect',
			['page'] = 'na'
		}
		icon_class = class=='NA' and (icons[pagetype] or pagetype) or class
		if class=='' then
			text = text .. 'has not yet been rated'
		elseif class=='NA' then
			text = text .. 'does not require a rating'
		else
			text = text .. 'is rated &lt;span style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;' .. class .. '-class&lt;/span&gt;'
		end
		text = text .. ' on Wikipedia\'s [[Wikipedia:Content assessment|content assessment]] scale.'
		if args[1] then
			text = text .. '&lt;br&gt;It'
		elseif not yesno(args.vital) then
			addCategory(class2 .. ' articles')
		end
	end
	if args[1] then
		text = text .. ' is of interest to ' .. (yesno(args.collapsed)
			and 'multiple [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]].'
			or ('the following [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]:')
		)
	end
	local icon = require('Module:Class')._icon{icon_class, size='35px'}
	local header = mw.html.create('tr')
		:tag('td'):addClass('assess'):wikitext(icon):done()
		:tag('td'):addClass('banner-shell-header'):css('text-align', 'left'):css('font-weight', 'normal'):wikitext(text):done()
	table.insert(
		out,
		shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed), 'wpbs')
	)
	if args[1] then
		local duplicate_cat = DuplicateBanners(args[1])
		if duplicate_cat and title.isTalkPage then
			addCategory('Pages using WikiProject banner shell with duplicate banner templates', duplicate_cat)
		end
	end
	if args.listas then
		table.insert(out, frame:preprocess('{{DEFAULTSORT:' .. args.listas .. '}}'))
	end
	if not demo then
		local tracking = require('Module:Check for unknown parameters')._check({
			['unknown']='[[Category:Pages using WikiProject banner shell with unknown parameters|_VALUE_ ]]',
			['preview']='Page using [[Template:WikiProject banner shell]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;',
			'1', 'activepol', 'blp', 'blpo', 'category', 'class', 'collapsed', 'demo_page', 'listas', 'living', 'vital'
		}, frame:getParent().args)
		table.insert(out, tracking)
		for _, param in ipairs{'activepol', 'blp', 'blpo', 'category', 'collapsed', 'living'} do
			if yesno(args[param], 'invalid')=='invalid' then
				addCategory('Pages using WikiProject banner shell with invalid parameters', param)
			end
		end
		if pagetype=='article' and args.class and class=='' then -- find pages with invalid class parameter
			addCategory('Pages using WikiProject banner shell with invalid parameters', 'Zclass')
		end
	end
	return table.concat(out)
end

return p</text>
      <sha1>srgncz3ohhot5lse4mjiu6xubhi6lz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Banner shell/styles.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95088</id>
    <revision>
      <id>372220</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: .banner-shell { 	border-collapse: separate; 	border-spacing: 4px; }  .banner-shell-header { 	text-align: center; 	font-weight: bold; }  .banner-shell-inner { 	padding: 2px 4px; 	background: #fffaef;     color:inherit; 	border: 1px dotted gray; }  /* For tmboxes inside banner-shell */ .banner-shell .tmbox { 	margin: 2px 0; 	/* TODO: Still needed? Probably at least for .mbox-small */ 	width: 100%;/* For Safari and Opera */ }  /* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when also...</comment>
      <origin>372220</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1230" sha1="po86qvcn0n9zokbi6g6i2zxrek2dw4u" xml:space="preserve">.banner-shell {
	border-collapse: separate;
	border-spacing: 4px;
}

.banner-shell-header {
	text-align: center;
	font-weight: bold;
}

.banner-shell-inner {
	padding: 2px 4px;
	background: #fffaef;
    color:inherit;
	border: 1px dotted gray;
}

/* For tmboxes inside banner-shell */
.banner-shell .tmbox {
	margin: 2px 0;
	/* TODO: Still needed? Probably at least for .mbox-small */
	width: 100%;/* For Safari and Opera */
}

/* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when also &quot;nested&quot;, so reset styles that
 * are set in tmbox.css.
 */
.banner-shell .tmbox.mbox-small { 
	line-height: 1.5em;
	font-size: 100%;
}

/* hide things that should only display outside shells */
.banner-shell-inner .banner-shell-outside {
	display: none;
}


@media (min-width: 720px) {
	.wpbs {
		width: 80%;
	}
}

.wpbs .assess {
	width: 60px;
	text-align:center;
}

.wpbs .banner-shell-header {
	border: none;
	padding: 0.25em 0.9em 0.25em 0;
}

/* This selector needs to have three classes because wpbm.css will come after
 * the shell CSS. Possibly .wpb-header will be the only class in the future in
 * which case we will still need at least two.
 */
.wpbs .wpb .wpb-header {
	display: table-row;
}

/* hide the header icon when banner expanded */</text>
      <sha1>po86qvcn0n9zokbi6g6i2zxrek2dw4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Copied</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95089</id>
    <revision>
      <id>372221</id>
      <timestamp>2026-04-19T10:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{tmbox | small = {{{small|}}} | image = [[File:Splitsection.svg|50px]] | text = متن ۽/يا ٻيو تخليقي مواد {{#if: {{{from_oldid|}}} | [{{fullurl:{{{from}}}|oldid={{{from_oldid}}}}} هن نسخي] مان |}} [[{{{from}}}]] مان نقل ڪيو ويو يا منتقل ڪيو ويو آهي [[{{{to}}}]] ڏانهن{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|&amp;nbsp;[{{{diff|{{#if:{{{to_oldid|}}}|{{fullurl:{{{to}}}|diff={{{to_diff}}}&amp;oldid={{{to_oldid}}}}}|{{f...</comment>
      <origin>372221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="dfzpir9v64zi7o0n08hu9fnixbgasle" xml:space="preserve">{{tmbox
| small = {{{small|}}}
| image = [[File:Splitsection.svg|50px]]
| text = متن ۽/يا ٻيو تخليقي مواد {{#if: {{{from_oldid|}}} | [{{fullurl:{{{from}}}|oldid={{{from_oldid}}}}} هن نسخي] مان |}} [[{{{from}}}]] مان نقل ڪيو ويو يا منتقل ڪيو ويو آهي [[{{{to}}}]] ڏانهن{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|&amp;nbsp;[{{{diff|{{#if:{{{to_oldid|}}}|{{fullurl:{{{to}}}|diff={{{to_diff}}}&amp;oldid={{{to_oldid}}}}}|{{fullurl:{{{to}}}|oldid={{{to_diff}}}}}}}}}} هن تبديلي سان]}}{{#if: {{{date|}}} |&amp;nbsp;تاريخ {{{date|}}} تي}}۔ اڳوڻي صفحي جي [{{fullurl:{{{from}}}|action=history}} تاريخ] هاڻي هن مواد لاءِ پوئين صفحي ۾ [[WP:Copying within Wikipedia|انتساب فراهم ڪرڻ]] لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ۽ جيستائين پوئين صفحو موجود آهي، ان کي حذف نه ڪيو وڃي۔ {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}||اڳوڻي صفحي جي ڳالهه ٻولهه وارو صفحو هتي ڏسي سگهجي ٿو [[{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}]].}}
}}&lt;includeonly&gt;[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي copied سانچو استعمال ڪن ٿا]] {{#if: {{{from_oldid|}}} || [[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}} {{#if: {{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}} || [[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dfzpir9v64zi7o0n08hu9fnixbgasle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372222</id>
      <parentid>372221</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1554" sha1="3xozez2emqea9udu9vy5poutzcqfwt6" xml:space="preserve">{{tmbox
| small = {{{small|}}}
| image = [[File:Splitsection.svg|50px]]
| text = متن ۽/يا ٻيو تخليقي مواد {{#if:{{{from_oldid|}}}|[{{fullurl:{{{from}}}|oldid={{{from_oldid}}}}} هن نسخي] مان }}[[{{{from}}}]] مان نقل ڪيو ويو يا منتقل ڪيو ويو آهي [[{{{to}}}]] ڏانهن{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|&amp;nbsp;[{{{diff|{{#if:{{{to_oldid|}}}|{{fullurl:{{{to}}}|diff={{{to_diff}}}&amp;oldid={{{to_oldid}}}}}|{{fullurl:{{{to}}}|oldid={{{to_diff}}}}}}}}}} هن تبديلي سان]}}{{#if:{{{date|}}}|&amp;nbsp;{{{date}}} تي}}۔
اڳوڻي صفحي جي [{{fullurl:{{{from}}}|action=history}} تاريخ] هاڻي هن مواد لاءِ پوئين صفحي ۾ [[WP:Copying within Wikipedia|انتساب فراهم ڪرڻ]] لاءِ ڪم اچي ٿي، ۽ جيستائين پوئين صفحو موجود آهي، اڳوڻو صفحو حذف نه ڪيو وڃي۔
{{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}||اڳوڻي صفحي جو ڳالهه ٻولهه وارو صفحو [[{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}]] تي موجود آهي۔}}
}}
&lt;includeonly&gt;
[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا]]
{{#if:{{{from_oldid|}}}||[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}}
{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}||[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3xozez2emqea9udu9vy5poutzcqfwt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372223</id>
      <parentid>372222</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1517" sha1="icuatts6iq5dpskynolpmralaishpks" xml:space="preserve">{{tmbox
| small = {{{small|}}}
| image = [[File:Splitsection.svg|50px]]
| text = متن ۽/يا ٻيو تخليقي مواد {{#if:{{{from_oldid|}}}|[{{fullurl:{{{from|{{FULLPAGENAME}}}}}|oldid={{{from_oldid}}}}} هن نسخي] مان |}}[[{{{from|nil}}}]] مان نقل ڪيو ويو يا منتقل ڪيو ويو آهي [[{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}]] ۾{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|&amp;nbsp;[{{{diff|{{#if:{{{to_oldid|}}}|{{fullurl:{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}|diff={{{to_diff}}}&amp;oldid={{{to_oldid}}}}}|{{fullurl:{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}|oldid={{{to_diff}}}}}}}}}} هن ترميم سان]}}{{#if:{{{date|}}}|&amp;nbsp;{{{date}}} تي}}۔ اڳوڻي صفحي جي [{{fullurl:{{{from|{{FULLPAGENAME}}}}}|action=history}} تاريخ] هاڻي پوئين صفحي ۾ هن مواد لاءِ [[WP:Copying within Wikipedia|انتساب فراهم ڪرڻ]] لاءِ ڪم اچي ٿي، ۽ جيستائين پوئين صفحو موجود آهي، تيستائين اڳوڻو صفحو حذف نه ڪيو وڃي۔{{#if:{{{from|}}}| {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}||اڳوڻي صفحي جو ڳالهه ٻولهه وارو صفحو [[{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}]] تي ڏسي سگهجي ٿو۔}}}}
}}
&lt;includeonly&gt;[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا]]{{#if:{{{from_oldid|}}}||[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}}{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}||[[زمرو:</text>
      <sha1>icuatts6iq5dpskynolpmralaishpks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372229</id>
      <parentid>372223</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1625" sha1="afzf82g4vep1607sgc8o9uimfv29h6n" xml:space="preserve">{{tmbox
| small = {{{small|}}}
| image = [[File:Splitsection.svg|50px]]
| text = متن ۽/يا ٻيو تخليقي مواد {{#if:{{{from_oldid|}}}|[{{fullurl:{{{from|{{FULLPAGENAME}}}}}|oldid={{{from_oldid}}}}} هن نسخي] مان |}}[[{{{from|nil}}}]] مان نقل ڪيو ويو يا منتقل ڪيو ويو آهي [[{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}]] ۾{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|&amp;nbsp;[{{{diff|{{#if:{{{to_oldid|}}}|{{fullurl:{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}|diff={{{to_diff}}}&amp;oldid={{{to_oldid}}}}}|{{fullurl:{{{to|{{FULLPAGENAME}}}}}|oldid={{{to_diff}}}}}}}}}} هن ترميم سان]}}{{#if:{{{date|}}}|&amp;nbsp;{{{date}}} تي}}۔ اڳوڻي صفحي جي [{{fullurl:{{{from|{{FULLPAGENAME}}}}}|action=history}} تاريخ] هاڻي پوئين صفحي ۾ هن مواد لاءِ [[WP:Copying within Wikipedia|انتساب فراهم ڪرڻ]] لاءِ ڪم اچي ٿي، ۽ جيستائين پوئين صفحو موجود آهي، تيستائين اڳوڻو صفحو حذف نه ڪيو وڃي۔{{#if:{{{from|}}}| {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}||اڳوڻي صفحي جو ڳالهه ٻولهه وارو صفحو [[{{TALKPAGENAME:{{{from}}}}}]] تي ڏسي سگهجي ٿو۔}}}}
}}
&lt;includeonly&gt;[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا]]{{#if:{{{from_oldid|}}}||[[زمرو:وڪيپيڊيا صفحا جيڪي Copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي]]}}{{#if:{{{to_oldid|}}}{{{to_diff|}}}{{{diff|}}}|[[زمرو:Wikipedia pages using copied template without oldid]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>afzf82g4vep1607sgc8o9uimfv29h6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Copied/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95090</id>
    <revision>
      <id>372230</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي رکو --&gt; {{high-use}} {{lua|ماڊيول:Copied}}  هي سانچو استعمال ڪيو ويندو آهي اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته مواد ٻين وڪيپيڊيا صفحن ڏانهن يا انهن مان نقل ڪيو ويو آهي، ۽ انهي ڳالهه کي يقيني بڻائڻ لاءِ ته ا...</comment>
      <origin>372230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5755" sha1="k7h48t8amye23x9qvbz1at35fawehm3" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن صفحي جي ھيٺان شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي رکو --&gt;
{{high-use}}
{{lua|ماڊيول:Copied}}

هي سانچو استعمال ڪيو ويندو آهي اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته مواد ٻين وڪيپيڊيا صفحن ڏانهن يا انهن مان نقل ڪيو ويو آهي، ۽ انهي ڳالهه کي يقيني بڻائڻ لاءِ ته اهڙا صفحا جن ۾ ضروري انتساب موجود هجي، حذف نه ڪيا وڃن۔ ڳالهه ٻولهه واري صفحي تي هي سانچو شامل ڪرڻ، ايڊٽ سمري ذريعي تاريخ ۾ انتساب ڏيڻ جو متبادل نه آهي۔ وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ته هي سانچو ڪڏهن ۽ ڇو استعمال ڪيو وڃي، ڏسو: [[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا منجھ ڪاپي]]۔

== استعمال ==
* هميشه صفحن جا صحيح نالا استعمال ڪريو۔
* صفحن جا نالا پاڻمرادو لنڪ ٿين ٿا، تنهنڪري جيڪڏهن توهان انهن کي [[ ]] ۾ بند ڪندا ته سانچو صحيح ڪم نه ڪندو۔
* هڪ ئي سانچي ۾ ڪيترائي اندراج شامل ڪري سگهجن ٿا، پيراميٽرن کي نمبر ڏئي ({{para|from1}}, {{para|from2}}, {{para|from3}} وغيره)۔ نمبر لڳاتار هجڻ گهرجن۔

=== بنيادي ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Copied |from= |from_oldid= |to= |date= |afd= |merge= |diff= |to_diff= |to_oldid= }}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== مڪمل ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Copied
|collapse   =
|small      = 

|from1       =
|from_oldid1 =
|to1         = 
|date1       =
|afd1        =
|merge1      =
|diff1       =
|to_diff1    =
|to_oldid1   =

|from2       =
|from_oldid2 =
|to2         =
|date2       =
|afd2        =
|merge2      =
|diff2       =
|to_diff2    =
|to_oldid2   =
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== وضاحت سان مڪمل ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Copied
|collapse    = &lt;!-- جيڪڏهن &quot;yes&quot; هجي ته فهرست سمٽي ويندي --&gt;
|small       = &lt;!-- جيڪڏهن &quot;yes&quot; هجي ته ننڍو ساڄي طرف ڏيکاريل باڪس بڻجي ويندو --&gt;

|from1       = &lt;!-- اصل صفحي جو نالو --&gt;
|from_oldid1 = &lt;!-- انهي نسخي جو ID جنهن مان مواد نقل ٿيو --&gt;
|to1         = &lt;!-- منزل صفحي جو نالو --&gt;
|date1       = &lt;!-- تاريخ/وقت --&gt;
|afd1        = &lt;!-- جيڪڏهن AfD جي نتيجي ۾ merge ٿيو --&gt;
|merge1      = &lt;!-- جيڪڏهن merge جي عمل دوران نقل ٿيو ته &quot;yes&quot; --&gt;
|diff1       = &lt;!-- مڪمل diff URL --&gt;
|to_diff1    = &lt;!-- منزل صفحي جو نئون نسخو ID --&gt;
|to_oldid1   = &lt;!-- پراڻو نسخو ID --&gt;

|from2       =
|from_oldid2 =
|to2         =
|date2       =
|afd2        =
|merge2      =
|diff2       =
|to_diff2    =
|to_oldid2   =
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== ڪاپي/پيسٽ ماڊل ===
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Copied |from=&lt;/nowiki&gt;''SRC''&lt;nowiki&gt; |from_oldid=&lt;/nowiki&gt;''SRC-REV''&lt;nowiki&gt; |to=&lt;/nowiki&gt;''DEST''&lt;nowiki&gt; |date=&lt;/nowiki&gt;''DATE''&lt;nowiki&gt; |to_diff=&lt;/nowiki&gt;''DEST-REV''&lt;nowiki&gt; |to_oldid=&lt;/nowiki&gt;''OLD-REV''&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

=== پيراميٽر ===
* &lt;code&gt;from&lt;/code&gt; – اصل صفحو
* &lt;code&gt;from_oldid&lt;/code&gt; – اصل نسخي جو ID
* &lt;code&gt;to&lt;/code&gt; – منزل صفحو
* &lt;code&gt;date&lt;/code&gt; – نقل ٿيڻ جي تاريخ
* &lt;code&gt;afd&lt;/code&gt; – AfD صفحو (جيڪڏهن لاڳو هجي)
* &lt;code&gt;merge&lt;/code&gt; – جيڪڏهن merge دوران نقل ٿيو
* &lt;code&gt;diff&lt;/code&gt; – diff لنڪ
* &lt;code&gt;to_diff&lt;/code&gt; – نئون نسخو ID
* &lt;code&gt;to_oldid&lt;/code&gt; – پراڻو نسخو ID
* &lt;code&gt;collapse&lt;/code&gt; – فهرست لڪائڻ لاءِ
* &lt;code&gt;small&lt;/code&gt; – ننڍو باڪس ٺاهڻ لاءِ

== مثال ==
{{nowiki template demo|&lt;nowiki&gt;{{Copied 
|from       = Squirrel 
|from_oldid = 345129608 
|to         = Tree squirrel 
|to_diff    = 345159499 
|to_oldid   = 301353806 
|date       = 01:00, 01 January 2011
}}&lt;/nowiki&gt;}}

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{clc|وڪيپيڊيا صفحا جيڪي copied سانچو استعمال ڪن ٿا}}
* {{clc|وڪيپيڊيا صفحا جيڪي copied سانچو استعمال ڪن ٿا بغير oldid جي}}

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;small&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن yes هجي ته ننڍو ساڄي طرف باڪس بڻجي ويندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;collapse&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن yes هجي ته فهرست سمٽي ويندي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;from_oldid&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;اصل صفحي جي نسخي جو ID&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;from&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;اصل صفحي جو نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;to&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;منزل صفحي جو نالو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;to_oldid&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;پراڻو نسخو ID&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;to_diff&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;نئون نسخو ID&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;diff&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;diff لنڪ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;url&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;description&quot;: &quot;پيراميٽر وضاحت&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Merged-from}}
* {{tl|Merged-to}}
* {{tl|Split article}}
* {{tl|Translated page}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:مرج سانچا]]
[[زمرو: اسپلٽ سار سنڀال سانچا]]
[[زمرو:ٽاڪ ھيڊر سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا ڪاپي سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>k7h48t8amye23x9qvbz1at35fawehm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Copied</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95091</id>
    <revision>
      <id>372231</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local MessageBox = require('Module:Message box')   local p = {}  local function singleText(args) 	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;] or &quot;&quot; 	local from = args[&quot;from&quot;] or args[&quot;from1&quot;] or &quot;&quot; 	local to = args[&quot;to&quot;] or args[&quot;to1&quot;] or &quot;&quot; 	local date = args[&quot;date&quot;] or args[&quot;date1&quot;] or &quot;&quot; 	local afd = args[&quot;afd&quot;] or args[&quot;afd1&quot;] or &quot;&quot; 	local merge = args[&quot;merge&quot;] or args[&quot;merge1&quot;] or &quot;&quot; 	local mergedFrom = args[&quot;mergedFrom&quot;] or &quot;&quot; 	local text 	if (merge...</comment>
      <origin>372231</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8181" sha1="5722ob9ptyvrhdp6yynt4spie8m3ywd" xml:space="preserve">local MessageBox = require('Module:Message box')


local p = {}

local function singleText(args)
	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;] or &quot;&quot;
	local from = args[&quot;from&quot;] or args[&quot;from1&quot;] or &quot;&quot;
	local to = args[&quot;to&quot;] or args[&quot;to1&quot;] or &quot;&quot;
	local date = args[&quot;date&quot;] or args[&quot;date1&quot;] or &quot;&quot;
	local afd = args[&quot;afd&quot;] or args[&quot;afd1&quot;] or &quot;&quot;
	local merge = args[&quot;merge&quot;] or args[&quot;merge1&quot;] or &quot;&quot;
	local mergedFrom = args[&quot;mergedFrom&quot;] or &quot;&quot;
	local text
	if (mergedFrom == 'yes') then
		text = &quot;The content of&quot;
	else
		text = &quot;Text and/or other creative content from&quot; 
	end
	if not (from_oldid == &quot;&quot;) then
		text = string.format(&quot;%s [%s this version] of&quot;, text, tostring(mw.uri.fullUrl(from, {oldid=from_oldid} )))
	end
	if from then
		text = string.format(&quot;%s &lt;span class='plainlinks'&gt;[%s %s]&lt;/span&gt;&quot;,text, tostring(mw.uri.fullUrl(from, {redirect=&quot;no&quot;} )), from)
	else
		text = text .. '[[]]'
	end
	if (merge == &quot;yes&quot;) or (mergedFrom == &quot;yes&quot;) or not (afd == &quot;&quot;) then
		text = text .. &quot; was [[Wikipedia:Merging|merged]] into&quot;
	else 
		text = text .. &quot; was copied or moved into&quot;
	end 
	if (to == &quot;&quot;) then -- If no target given assume current page is the target
		to = &quot;:&quot; .. mw.title.getCurrentTitle().subjectPageTitle.fullText
	end
	text = string.format(&quot;%s [[%s]]&quot;, text, to)
	local diff = args[&quot;diff&quot;] or args[&quot;diff1&quot;]
	local to_diff = args[&quot;to_diff&quot;] or args[&quot;to_diff1&quot;]
	local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot;] or args[&quot;to_oldid1&quot;] 
	if (diff) then
		text = string.format(&quot;%s with [%s this edit]&quot;,text,diff)
	elseif (to_oldid or to_diff) then
		text = string.format(&quot;%s with [%s this edit]&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(to, {diff=to_diff or &quot;next&quot;, oldid = to_oldid or &quot;prev&quot;} )))
	end
	if not (date == &quot;&quot;) then
		text = string.format(&quot;%s on %s&quot;,text,date)
	end
	if not (afd == &quot;&quot;) then
		if (mw.ustring.match(afd, &quot;Wikipedia:&quot;, 1 )) then --If no venue is given add AfD prefix
			text = string.format(&quot;%s after being [[%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		else
			text = string.format(&quot;%s after being [[Wikipedia:Articles for deletion/%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		end
	end
	text = text .. &quot;.&quot; -- Finish first sentence 
	text = string.format(&quot;%s The former page's [%s history] now serves to [[WP:Copying within Wikipedia|provide attribution]] for that content in the latter page, and it must not be deleted as long as the latter page exists.&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from,{action=&quot;history&quot;}) or &quot;&quot;))
	if (args[&quot;talk&quot;] == 'yes' or (mergedFrom == 'yes' and args[&quot;talk&quot;] ~= 'no')) then
		local fromPage = mw.title.new(from)
		local fromTalk = fromPage and fromPage.talkPageTitle.fullText or &quot;Talk:&quot; .. from
		text = string.format(&quot;%s For the discussion at that location, see its [[%s|talk page]].&quot;, text, fromTalk)
	end
	return text
end

local function row(args, i)
	local text = &quot;&quot;
	local afd = args[&quot;afd&quot; .. i]
	if (afd or args[&quot;merge&quot; .. i] or args[&quot;mergedFrom&quot;]) then
		text = string.format(&quot;%s\n*Merged&quot;,text)
	else 
		text = string.format(&quot;%s\n*Copied&quot;,text)
	end

	local from = args[&quot;from&quot; .. i] or &quot;&quot;
	text = string.format(&quot;%s [%s %s] (&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {redirect = &quot;no&quot;} )),from)

	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot; .. i]
	if (from_oldid) then
		text = string.format(&quot;%s[%s oldid], &quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {oldid = from_oldid} )))
	end
	
	local talk = args[&quot;talk&quot;.. i] or &quot;&quot;
	if (talk == &quot;yes&quot; or (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes' and talk ~= &quot;no&quot;)) then
		local fromPage = mw.title.new(from)
		local fromTalk = fromPage and fromPage.talkPageTitle.fullText or &quot;Talk:&quot; .. from
		text = string.format(&quot;%s[[%s|talk]], &quot;, text, fromTalk)
	end
	
	local to = args[&quot;to&quot;.. i] or &quot;&quot;
	if (to == &quot;&quot;) then -- If no target given assume current page is the target
		to = &quot;:&quot; .. mw.title.getCurrentTitle().subjectPageTitle.fullText
	end
	text = string.format(&quot;%s[%s history]) → [[%s]]&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {action = &quot;history&quot;} )), to)
	
	local diff = args[&quot;diff&quot; .. i]
	if (diff) then
		text = string.format(&quot;%s ([%s diff])&quot;,text,diff)
	elseif (args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or args[&quot;to_diff&quot;.. i]) then
		local to_diff = args[&quot;to_diff&quot;.. i] or &quot;next&quot;
		local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or &quot;prev&quot;
		text = string.format(&quot;%s ([%s diff])&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(to, {diff=to_diff, oldid = to_oldid} )))
	end
	local date = args[&quot;date&quot; .. i]
	if (date) then
		text = string.format(&quot;%s on %s&quot;,text,date)
	end

	if (afd) then
		if (mw.ustring.match(afd, &quot;Wikipedia:&quot;, 1 )) then --If no venue is given add AfD prefix
			text = string.format(&quot;%s after being [[%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		else
			text = string.format(&quot;%s after being [[Wikipedia:Articles for deletion/%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		end
	end
	if (not (args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or args[&quot;to_diff&quot;.. i])) then
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			text = string.format(&quot;%s[[Category:Wikipedia pages using merged-from template without oldid]]&quot;,text)
		else
			text = string.format(&quot;%s[[Category:Wikipedia pages using copied template without oldid]]&quot;,text)
		end
	end
	
	return text
end

local function list(args)
	local text = &quot;&quot;
	local from1 = args[&quot;from1&quot;]
	if (from1) then --Support from1 and from in case of multiple rows
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, 1))
	else
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, &quot;&quot;))
	end
	local i = 2
	while (args[&quot;from&quot; .. i]) do
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, i))
		i = i + 1 --Check if from(i+1) exists
	end
	return text
end
	
local function multiText(args)
	local pageType
	if (mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(1)) then
		pageType = &quot;article&quot;
	else
		pageType = &quot;page&quot;
	end
	
	local historyList = list(args)
	if (args[&quot;collapse&quot;] == 'yes') then
		local collapsedText
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			collapsedText = '&lt;table style=&quot;width:100%%; background: transparent; color: inherit;&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Merged pages:&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;td&gt; %s &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;'
		else
			collapsedText = '&lt;table style=&quot;width:100%%; background: transparent; color: inherit;&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Copied pages:&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;td&gt; %s &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;'
		end
		historyList = string.format(collapsedText, historyList)
	end
    
    local mergedFrom
    local copies
    if (args[&quot;mergedFrom&quot;]) then
    	mergedFrom = &quot;merged into&quot;
    	copies = &quot;this page&quot;
	else
		mergedFrom = &quot;copied to or from&quot;
		copies = &quot;the copies&quot;
	end
	local text = &quot;Text has been %s this %s; see the list below. The source pages now serve to [[WP:Copying within Wikipedia|provide attribution]] for the content in the destination pages and must not be deleted as long as %s exist. For attribution and to access older versions of the copied text, please see the history links below. %s&quot;
	text = string.format(text, mergedFrom, pageType, copies, historyList)
	return text
end

local function categories(args,multiUsed)
	local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot;] or args[&quot;to_diff&quot;] or args[&quot;diff&quot;] or args[&quot;to_oldid1&quot;] or args[&quot;to_diff1&quot;] or args[&quot;diff1&quot;]
	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;]
	local text = &quot;[[Category:Wikipedia pages using copied template]]&quot; 
	if ((not from_oldid) or (not to_oldid)) and not multiUsed then
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			text = text .. &quot;[[Category:Wikipedia pages using merged-from template without oldid]]&quot;
		else
			text = text .. &quot;[[Category:Wikipedia pages using copied template without oldid]]&quot;
		end
	end
	return text
end

local function BannerText(args)
	--Checks if there are multiple rows
	local text
	local from2 = args[&quot;from2&quot;]
	if (from2) then
		text = multiText(args) .. categories(args,true)
	else
		text = singleText(args) .. categories(args,false)
	end
	return text
end

local function renderBanner(args)
	local image
	if args.mergedFrom then
		image = '[[File:Mergefrom.svg|frameless|50px|link=|alt=]]'
	else
		image = '[[File:Splitsection.svg|frameless|50px|link=|alt=]]'
	end
	return MessageBox.main('tmbox', {
		class = &quot;copiednotice&quot;,
		small = args[&quot;small&quot;],
		image = image,
		text = BannerText(args)
	})
end

function p.main(frame)
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	local args = getArgs(frame)
	return renderBanner(args)
end

return p</text>
      <sha1>5722ob9ptyvrhdp6yynt4spie8m3ywd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Copied/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95092</id>
    <revision>
      <id>372232</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{High-use}} {{Lua|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box}} هي ماڊيول {{tl|Copied}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ مهرباني ڪري وڌيڪ ڄاڻ لاءِ سانچي وارو صفحو ڏسو۔&lt;noinclude&gt; [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="4wl1uus3ffj0d1xuli79bgbjxmbfmhu" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Lua|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box}}
هي ماڊيول {{tl|Copied}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ مهرباني ڪري وڌيڪ ڄاڻ لاءِ سانچي وارو صفحو ڏسو۔&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4wl1uus3ffj0d1xuli79bgbjxmbfmhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Copied/sandbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95093</id>
    <revision>
      <id>372234</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:26:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{check talk |nocat={{{nocat|}}}}}{{#invoke:Copied/sandbox|main}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="4873hyzdtm1o8dypc16nfyhlfxmeo3p" xml:space="preserve">{{check talk |nocat={{{nocat|}}}}}{{#invoke:Copied/sandbox|main}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4873hyzdtm1o8dypc16nfyhlfxmeo3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Copied/sandbox</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95094</id>
    <revision>
      <id>372235</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local MessageBox = require('Module:Message box')   local p = {}  local function singleText(args) 	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;] or &quot;&quot; 	local from = args[&quot;from&quot;] or args[&quot;from1&quot;] or &quot;&quot; 	local to = args[&quot;to&quot;] or args[&quot;to1&quot;] or &quot;&quot; 	local date = args[&quot;date&quot;] or args[&quot;date1&quot;] or &quot;&quot; 	local afd = args[&quot;afd&quot;] or args[&quot;afd1&quot;] or &quot;&quot; 	local merge = args[&quot;merge&quot;] or args[&quot;merge1&quot;] or &quot;&quot; 	local mergedFrom = args[&quot;mergedFrom&quot;] or &quot;&quot; 	local text 	if (merge...</comment>
      <origin>372235</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8181" sha1="5722ob9ptyvrhdp6yynt4spie8m3ywd" xml:space="preserve">local MessageBox = require('Module:Message box')


local p = {}

local function singleText(args)
	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;] or &quot;&quot;
	local from = args[&quot;from&quot;] or args[&quot;from1&quot;] or &quot;&quot;
	local to = args[&quot;to&quot;] or args[&quot;to1&quot;] or &quot;&quot;
	local date = args[&quot;date&quot;] or args[&quot;date1&quot;] or &quot;&quot;
	local afd = args[&quot;afd&quot;] or args[&quot;afd1&quot;] or &quot;&quot;
	local merge = args[&quot;merge&quot;] or args[&quot;merge1&quot;] or &quot;&quot;
	local mergedFrom = args[&quot;mergedFrom&quot;] or &quot;&quot;
	local text
	if (mergedFrom == 'yes') then
		text = &quot;The content of&quot;
	else
		text = &quot;Text and/or other creative content from&quot; 
	end
	if not (from_oldid == &quot;&quot;) then
		text = string.format(&quot;%s [%s this version] of&quot;, text, tostring(mw.uri.fullUrl(from, {oldid=from_oldid} )))
	end
	if from then
		text = string.format(&quot;%s &lt;span class='plainlinks'&gt;[%s %s]&lt;/span&gt;&quot;,text, tostring(mw.uri.fullUrl(from, {redirect=&quot;no&quot;} )), from)
	else
		text = text .. '[[]]'
	end
	if (merge == &quot;yes&quot;) or (mergedFrom == &quot;yes&quot;) or not (afd == &quot;&quot;) then
		text = text .. &quot; was [[Wikipedia:Merging|merged]] into&quot;
	else 
		text = text .. &quot; was copied or moved into&quot;
	end 
	if (to == &quot;&quot;) then -- If no target given assume current page is the target
		to = &quot;:&quot; .. mw.title.getCurrentTitle().subjectPageTitle.fullText
	end
	text = string.format(&quot;%s [[%s]]&quot;, text, to)
	local diff = args[&quot;diff&quot;] or args[&quot;diff1&quot;]
	local to_diff = args[&quot;to_diff&quot;] or args[&quot;to_diff1&quot;]
	local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot;] or args[&quot;to_oldid1&quot;] 
	if (diff) then
		text = string.format(&quot;%s with [%s this edit]&quot;,text,diff)
	elseif (to_oldid or to_diff) then
		text = string.format(&quot;%s with [%s this edit]&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(to, {diff=to_diff or &quot;next&quot;, oldid = to_oldid or &quot;prev&quot;} )))
	end
	if not (date == &quot;&quot;) then
		text = string.format(&quot;%s on %s&quot;,text,date)
	end
	if not (afd == &quot;&quot;) then
		if (mw.ustring.match(afd, &quot;Wikipedia:&quot;, 1 )) then --If no venue is given add AfD prefix
			text = string.format(&quot;%s after being [[%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		else
			text = string.format(&quot;%s after being [[Wikipedia:Articles for deletion/%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		end
	end
	text = text .. &quot;.&quot; -- Finish first sentence 
	text = string.format(&quot;%s The former page's [%s history] now serves to [[WP:Copying within Wikipedia|provide attribution]] for that content in the latter page, and it must not be deleted as long as the latter page exists.&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from,{action=&quot;history&quot;}) or &quot;&quot;))
	if (args[&quot;talk&quot;] == 'yes' or (mergedFrom == 'yes' and args[&quot;talk&quot;] ~= 'no')) then
		local fromPage = mw.title.new(from)
		local fromTalk = fromPage and fromPage.talkPageTitle.fullText or &quot;Talk:&quot; .. from
		text = string.format(&quot;%s For the discussion at that location, see its [[%s|talk page]].&quot;, text, fromTalk)
	end
	return text
end

local function row(args, i)
	local text = &quot;&quot;
	local afd = args[&quot;afd&quot; .. i]
	if (afd or args[&quot;merge&quot; .. i] or args[&quot;mergedFrom&quot;]) then
		text = string.format(&quot;%s\n*Merged&quot;,text)
	else 
		text = string.format(&quot;%s\n*Copied&quot;,text)
	end

	local from = args[&quot;from&quot; .. i] or &quot;&quot;
	text = string.format(&quot;%s [%s %s] (&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {redirect = &quot;no&quot;} )),from)

	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot; .. i]
	if (from_oldid) then
		text = string.format(&quot;%s[%s oldid], &quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {oldid = from_oldid} )))
	end
	
	local talk = args[&quot;talk&quot;.. i] or &quot;&quot;
	if (talk == &quot;yes&quot; or (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes' and talk ~= &quot;no&quot;)) then
		local fromPage = mw.title.new(from)
		local fromTalk = fromPage and fromPage.talkPageTitle.fullText or &quot;Talk:&quot; .. from
		text = string.format(&quot;%s[[%s|talk]], &quot;, text, fromTalk)
	end
	
	local to = args[&quot;to&quot;.. i] or &quot;&quot;
	if (to == &quot;&quot;) then -- If no target given assume current page is the target
		to = &quot;:&quot; .. mw.title.getCurrentTitle().subjectPageTitle.fullText
	end
	text = string.format(&quot;%s[%s history]) → [[%s]]&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(from, {action = &quot;history&quot;} )), to)
	
	local diff = args[&quot;diff&quot; .. i]
	if (diff) then
		text = string.format(&quot;%s ([%s diff])&quot;,text,diff)
	elseif (args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or args[&quot;to_diff&quot;.. i]) then
		local to_diff = args[&quot;to_diff&quot;.. i] or &quot;next&quot;
		local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or &quot;prev&quot;
		text = string.format(&quot;%s ([%s diff])&quot;,text,tostring(mw.uri.fullUrl(to, {diff=to_diff, oldid = to_oldid} )))
	end
	local date = args[&quot;date&quot; .. i]
	if (date) then
		text = string.format(&quot;%s on %s&quot;,text,date)
	end

	if (afd) then
		if (mw.ustring.match(afd, &quot;Wikipedia:&quot;, 1 )) then --If no venue is given add AfD prefix
			text = string.format(&quot;%s after being [[%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		else
			text = string.format(&quot;%s after being [[Wikipedia:Articles for deletion/%s|nominated for deletion]]&quot;,text,afd)
		end
	end
	if (not (args[&quot;to_oldid&quot; .. i] or args[&quot;to_diff&quot;.. i])) then
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			text = string.format(&quot;%s[[Category:Wikipedia pages using merged-from template without oldid]]&quot;,text)
		else
			text = string.format(&quot;%s[[Category:Wikipedia pages using copied template without oldid]]&quot;,text)
		end
	end
	
	return text
end

local function list(args)
	local text = &quot;&quot;
	local from1 = args[&quot;from1&quot;]
	if (from1) then --Support from1 and from in case of multiple rows
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, 1))
	else
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, &quot;&quot;))
	end
	local i = 2
	while (args[&quot;from&quot; .. i]) do
		text = string.format(&quot;%s%s&quot;,text,row(args, i))
		i = i + 1 --Check if from(i+1) exists
	end
	return text
end
	
local function multiText(args)
	local pageType
	if (mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(1)) then
		pageType = &quot;article&quot;
	else
		pageType = &quot;page&quot;
	end
	
	local historyList = list(args)
	if (args[&quot;collapse&quot;] == 'yes') then
		local collapsedText
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			collapsedText = '&lt;table style=&quot;width:100%%; background: transparent; color: inherit;&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Merged pages:&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;td&gt; %s &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;'
		else
			collapsedText = '&lt;table style=&quot;width:100%%; background: transparent; color: inherit;&quot; class=&quot;mw-collapsible mw-collapsed&quot;&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;th&gt;Copied pages:&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;\n&lt;tr&gt;&lt;td&gt; %s &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;'
		end
		historyList = string.format(collapsedText, historyList)
	end
    
    local mergedFrom
    local copies
    if (args[&quot;mergedFrom&quot;]) then
    	mergedFrom = &quot;merged into&quot;
    	copies = &quot;this page&quot;
	else
		mergedFrom = &quot;copied to or from&quot;
		copies = &quot;the copies&quot;
	end
	local text = &quot;Text has been %s this %s; see the list below. The source pages now serve to [[WP:Copying within Wikipedia|provide attribution]] for the content in the destination pages and must not be deleted as long as %s exist. For attribution and to access older versions of the copied text, please see the history links below. %s&quot;
	text = string.format(text, mergedFrom, pageType, copies, historyList)
	return text
end

local function categories(args,multiUsed)
	local to_oldid = args[&quot;to_oldid&quot;] or args[&quot;to_diff&quot;] or args[&quot;diff&quot;] or args[&quot;to_oldid1&quot;] or args[&quot;to_diff1&quot;] or args[&quot;diff1&quot;]
	local from_oldid = args[&quot;from_oldid&quot;] or args[&quot;from_oldid1&quot;]
	local text = &quot;[[Category:Wikipedia pages using copied template]]&quot; 
	if ((not from_oldid) or (not to_oldid)) and not multiUsed then
		if (args[&quot;mergedFrom&quot;] == 'yes') then
			text = text .. &quot;[[Category:Wikipedia pages using merged-from template without oldid]]&quot;
		else
			text = text .. &quot;[[Category:Wikipedia pages using copied template without oldid]]&quot;
		end
	end
	return text
end

local function BannerText(args)
	--Checks if there are multiple rows
	local text
	local from2 = args[&quot;from2&quot;]
	if (from2) then
		text = multiText(args) .. categories(args,true)
	else
		text = singleText(args) .. categories(args,false)
	end
	return text
end

local function renderBanner(args)
	local image
	if args.mergedFrom then
		image = '[[File:Mergefrom.svg|frameless|50px|link=|alt=]]'
	else
		image = '[[File:Splitsection.svg|frameless|50px|link=|alt=]]'
	end
	return MessageBox.main('tmbox', {
		class = &quot;copiednotice&quot;,
		small = args[&quot;small&quot;],
		image = image,
		text = BannerText(args)
	})
end

function p.main(frame)
	local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
	local args = getArgs(frame)
	return renderBanner(args)
end

return p</text>
      <sha1>5722ob9ptyvrhdp6yynt4spie8m3ywd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Copied/sandbox/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95095</id>
    <revision>
      <id>372236</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{High-use}} {{Lua|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box}} هي ماڊيول {{tl|Copied}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ مهرباني ڪري تفصيلي ڄاڻ لاءِ سانچي وارو صفحو ڏسو۔ &lt;noinclude&gt; [[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="nckg6d8tb74l2bx2nd7y3th7956turx" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Lua|ماڊيول:Arguments|ماڊيول:Message box}}
هي ماڊيول {{tl|Copied}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ مهرباني ڪري تفصيلي ڄاڻ لاءِ سانچي وارو صفحو ڏسو۔
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:ماڊيول دستاويزي صفحا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nckg6d8tb74l2bx2nd7y3th7956turx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:اڻزمريل/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95096</id>
    <revision>
      <id>372238</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{redirect|سانچو:Nocat|وڪي ٽيڪسٽ مان زمرا هٽائڻ لاءِ|سانچو:Suppress categories}} {{Twinkle standard installation}} {{Nosubst}} {{Template shortcut|Uncat|Nocat|No cats}} {{Lua|ماڊيول:Unsubst}}  == ڪڏهن استعمال ڪجي == هي ڪو اهم يا لازمي سار سنڀال وارو سانچو ناهي۔ [[خاص:UncategorizedPages]] پاڻمرادو سڀئي بغير زمرا وارا مضمون گڏ...</comment>
      <origin>372238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3802" sha1="384wppy08se90mccrptcc98rrsuedhv" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{redirect|سانچو:Nocat|وڪي ٽيڪسٽ مان زمرا هٽائڻ لاءِ|سانچو:Suppress categories}}
{{Twinkle standard installation}}
{{Nosubst}}
{{Template shortcut|Uncat|Nocat|No cats}}
{{Lua|ماڊيول:Unsubst}}

== ڪڏهن استعمال ڪجي ==
هي ڪو اهم يا لازمي سار سنڀال وارو سانچو ناهي۔ [[خاص:UncategorizedPages]] پاڻمرادو سڀئي بغير زمرا وارا مضمون گڏ ڪري ٿو، ڀلي انهن ۾ هي سانچو هجي يا نه هجي۔ اها فهرست عام طور تي تمام ننڍي هوندي آهي؛ ڪنهن به وقت تي، شايد لکين مان هڪ مضمون اهڙو هوندو آهي جنهن ۾ زمرا شامل نه هوندا۔

هي سانچو تڏهن وڌيڪ ڪارائتو ٿيندو آهي جڏهن {{Em|ٻئي}} مضمون ۽ ان جو بنيادي ايڊيٽر نوان هجن۔ تجربيڪار ايڊيٽر عام طور تي زمرا شامل ڪرڻ وساريندا ناهن (تنهنڪري اهڙي صورت ۾ هي شامل ڪرڻ وقت ۽ توانائي جو ضايع آهي)، ۽ جيڪڏهن صفحو هڪ يا ٻه ڏينهن کان وڌيڪ پراڻو هجي ته مسئلو عام طور تي تخريبڪاري (vandalism) يا مضمون جي هيٺئين حصي جي غلطي سان ختم ٿيڻ هوندو آهي۔

== استعمال ==
* سفارش ڪئي وڃي ٿي ته هي سانچو صفحي جي هيٺان رکيو وڃي، جتي پڙهندڙ زمرا ڏسڻ لاءِ ويندا آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه ايڊيٽر ان کي مٿي به رکندا آهن۔
* هي سانچو ٽيگ ٿيل صفحن کي [[:زمرو:اڻزمريل صفحا]] يا ان جي تاريخي ذيلي زمرا ۾ شامل ڪندو۔
* هي سانچو جنهن نيم اسپيس ۾ استعمال ٿئي ٿو، ان کي سڃاڻي متن کي ان مطابق ترتيب ڏئي ٿو۔
** هي هيٺين نيم اسپيسز ۾ ڪو به نتيجو نه ڏيندو، ڇو ته [[WP:USERNOCAT]] ۽ [[WP:DRAFTNOCAT]] موجب انهن کي زمرا ڏيڻ نه گهرجن:
**# User
**# User talk
**# Draft
**# Draft talk
* مهرباني ڪري هن سانچي کي [[WP:TSUB|subst:]] نه ڪريو۔
* هيٺ ڏنل ڪوڊ استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي وڃي ٿي؛ اهو مناسب تاريخ سان سانچو پيدا ڪندو:
::: {{Tlx|Uncategorized|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
* جيڪڏهن توهان تاريخ شامل ڪرڻ وساري ڇڏيو، ته [[User:AnomieBOT|بوٽ]] ان کي بعد ۾ شامل ڪندو۔

جيڪڏهن هي سانچو اهڙي صفحي تي استعمال ٿئي جنهن ۾ stub زمرو هجي، ته هڪ نوٽ شامل ٿيندو ته stub زمرا هن سانچي جي مقصد لاءِ شمار نه ٿيندا۔ اهو {{para|stub}} کي yes يا no ڪري override ڪري سگهجي ٿو۔

== پڻ ڏسو ==
{{div col}}
* [[وڪيپيڊيا:زمراڪاري]]
* [[وڪيپيڊيا:سانچو ميسيجز/ڪلين اپ]]
* {{Tl|زمرا سڌاريو}}
* {{Tl|Recategorize}}
* {{Tl|Citation style}}
* {{Tl|Cleanup list}}
* {{Tl|Cleanup rewrite}}
* {{Tl|Confusing}}
* {{Tl|Context}}
* {{Tl|Copy edit}}
* {{Tl|Expert needed}}
* {{Tl|Fiction}}
* {{Tl|Globalize}}
* {{Tl|More citations needed}}
* {{Tl|Notability}}
* {{Tl|Primary sources}}
* {{Tl|Self-contradictory}}
* {{Tl|Technical}}
* {{Tl|Tone}}
* {{Tl|Underlinked}}
* {{Tl|Unreferenced}}
{{div col end}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لڪير کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي لنڪس وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو: صفائي وارا سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا سانچا ترتيب موجب|ڊي09]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>384wppy08se90mccrptcc98rrsuedhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:معروفيت/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95097</id>
    <revision>
      <id>372239</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Twinkle standard installation}} {{High-use}}  == استعمال == === ڪڏهن استعمال ڪجي === هي سانچو ڪنهن به اهڙي صفحي جي مٿي شامل ڪريو جنهن جو موضوع، توهان جي راءِ ۾، ''معقول حد تائين ممڪن'' هجي ته [[وڪيپيڊيا:Notability|غير نمايان]] هجي (يعني اهو اهڙو موضوع نه هجي جنهن بابت وڪيپيڊيا تي الڳ...</comment>
      <origin>372239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6197" sha1="188eqiiyggf97c5ulrgiody1iadzy0t" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Twinkle standard installation}}
{{High-use}}

== استعمال ==
=== ڪڏهن استعمال ڪجي ===
هي سانچو ڪنهن به اهڙي صفحي جي مٿي شامل ڪريو جنهن جو موضوع، توهان جي راءِ ۾، ''معقول حد تائين ممڪن'' هجي ته [[وڪيپيڊيا:Notability|غير نمايان]] هجي (يعني اهو اهڙو موضوع نه هجي جنهن بابت وڪيپيڊيا تي الڳ مضمون هجڻ گهرجي)۔ جيڪڏهن ڪو مضمون ''يقيني طور تي بلڪل غير نمايان'' هجي، ته پوءِ ان کي [[وڪيپيڊيا:Proposed deletion|تجويز ڪيل حذف]] لاءِ نامزد ڪريو يا [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion|Articles for deletion]] تي کڻي وڃو۔

[[وڪيپيڊيا:Deletion is not clean up|حذف ڪرڻ صفائي ڪرڻ جو متبادل ناهي]]۔ صرف ان ڪري هي ٽئگ استعمال نه ڪريو ته صفحي کي گهڻي سڌاري جي ضرورت آهي۔ نمايانت (Notability) لاءِ صرف اهو ضروري آهي ته موضوع بابت مناسب ذريعا شايع ٿيل هجن۔ اهو ضروري ناهي ته ڪنهن ايڊيٽر اڳ ۾ انهن ذريعن جو ذڪر ڪيو هجي، غيرجانبدار انداز اختيار ڪيو هجي، يا مڪمل مضمون لکيو هجي۔

اهو پيغام اهڙي مضمون تي نه لڳايو جيڪو اڳ ۾ [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion]] ۾ &quot;keep&quot; طور برقرار رکيو ويو هجي۔ اهو توهان جي اختلاف جو اظهار ڪرڻ لاءِ نشان نه آهي۔

=== ڪيئن استعمال ڪجي ===
هيٺ ٻه مثال ڏنا ويا آهن:
* {{tlx|Notability|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
* {{tlx|Notability|Products|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} جيڪڏهن مخصوص هدايتون گهربل هجن۔

ٻئي مثال ۾ &quot;Products&quot; مان مراد پراڊڪٽس ۽ خدمتون آهن۔ توهان هن پيراميٽر کي فهرست ۾ ڏنل ٻين اختيارن سان تبديل ڪري سگهو ٿا، جهڙوڪ: {{tlx|notability|academics|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}۔  
نوٽ: اصل مهينو ۽ سال داخل ڪريو؛ خودڪار &lt;nowiki&gt;{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}&lt;/nowiki&gt; استعمال نه ڪريو۔

هي سانچو مضمون کي [[:زمرو:All articles with topics of unclear notability]] ۽ ان جي مهيني ذيلي زمرا ۾ شامل ڪندو، جيڪي [[:زمرو:Hidden categories|لڪايل زمرا]] آهن۔

=== هن ٽئگ کي هٽائڻ ===
جيڪڏهن توهان کي لڳي ته مضمون بابت ڪافي تفصيلي ۽ [[وڪيپيڊيا:Independent sources|آزاد ذريعا]] [[وڪيپيڊيا:Published|شايع ٿيل]] آهن، ته توهان هي ٽئگ هٽائي سگهو ٿا۔ بهتر آهي ته توهان سٺن ذريعن جي فهرست مضمون يا ان جي ٽاڪ صفحي ۾ شامل ڪريو ته جيئن ٻيا ايڊيٽر به انهن کان واقف ٿي سگهن۔

جيڪڏهن ٽئگ ٻيهر شامل ڪيو وڃي، ته مهرباني ڪري [[وڪيپيڊيا:Edit warring|ايڊٽ وار]] نه ڪريو۔ اهڙا مسئلا بحث ذريعي يا [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion]] وسيلي حل ڪري سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن مضمون ڪنهن خاص [[WikiProject]] سان لاڳاپيل هجي ته ان گروهه کان راءِ وٺڻ فائديمند هوندو۔

== پيراميٽر ==

هڪ positional پيراميٽر ۽ ٽي نالي وارا پيراميٽر آهن:

* {{para|1}} – مخصوص هدايت (مثلاً academic يا sports)۔ ڊفالٽ: عام هدايت ([[WP:Notability]])۔
* {{para|date}} – مهينو ۽ سال (مثال: {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}})
* {{para|find}} – {{tl|find sources}} لاءِ ڳولا لفظ
* {{para|find2}} – بغير اقتباس ڳولا لفظ (alias: unquoted)

=== positional param 1 ===
جيڪڏهن ڪو قدر نه ڏنو وڃي ته عام هدايت استعمال ٿيندي۔ ڪجهه خاص اختيار:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! دليل !! مخصوص هدايت
|-
| Academics / Prof || اڪيڊمڪ نمايانت
|-
| Bio / Biography || سوانح حيات
|-
| Book || ڪتاب
|-
| Companies / Org || ادارا ۽ ڪمپنيون
|-
| Event || واقعا
|-
| Film || فلمون
|-
| Geo / Place || جغرافيائي جايون
|-
| Music || موسيقي
|-
| Products || پراڊڪٽس
|-
| Sport || راند
|-
| Web || ويب مواد
|}

=== تاريخ ===
{{para|date}} سانچو شامل ڪرڻ جي تاريخ ڏيکاري ٿو ۽ مضمون کي مهيني زمرا ۾ رکندو آهي۔ جيڪڏهن نه ڏنو وڃي ته بوٽ بعد ۾ شامل ڪندو۔

=== Find ===
{{para|find}} ۽ {{para|find2}} سان {{tl|find sources}} جا ڳولا نتيجا ڪنٽرول ڪيا وڃن ٿا۔

== TemplateData ==
{{TemplateDataHeader}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو ڏيکاري ٿو ته مضمون شايد نمايانت جي هدايتن تي پورو نه لهندو هجي&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Guideline&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مخصوص نمايانت هدايت&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچو شامل ڪرڻ جي تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;find sources لاءِ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;بغير اقتباس ڳولا&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;اضافي ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|Famous}}
* {{tl|uw-badlistentry}}

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{clc|All articles with topics of unclear notability}}

== ريڊائريڪٽس ==
* {{Tl|Cleanup-notability}}
* {{Tl|Nn}}
* {{Tl|NN}}
* {{Tl|Nonnotable}}
* {{Tl|Significance}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:نمايانت سانچا|{{PAGENAME}}]]
[[زمرو:سانچا جيڪي ٽريڪنگ زمرا شامل ڪن ٿا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>188eqiiyggf97c5ulrgiody1iadzy0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372240</id>
      <parentid>372239</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6207" sha1="6n3iwjsh2mrr0c63z00xsszbf1pn01k" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Twinkle standard installation}}
{{High-use}}

== استعمال ==
=== ڪڏهن استعمال ڪجي ===
هي سانچو ڪنهن به اهڙي صفحي جي مٿي شامل ڪريو جنهن جو موضوع، توهان جي راءِ ۾، ''معقول حد تائين ممڪن'' هجي ته [[وڪيپيڊيا:Notability|غير نمايان]] هجي (يعني اهو اهڙو موضوع نه هجي جنهن بابت وڪيپيڊيا تي الڳ مضمون هجڻ گهرجي)۔ جيڪڏهن ڪو مضمون ''يقيني طور تي بلڪل غير نمايان'' هجي، ته پوءِ ان کي [[وڪيپيڊيا:Proposed deletion|تجويز ڪيل حذف]] لاءِ نامزد ڪريو يا [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion|Articles for deletion]] تي کڻي وڃو۔

[[وڪيپيڊيا:Deletion is not clean up|حذف ڪرڻ صفائي ڪرڻ جو متبادل ناهي]]۔ صرف ان ڪري هي ٽئگ استعمال نه ڪريو ته صفحي کي گهڻي سڌاري جي ضرورت آهي۔ نمايانت (Notability) لاءِ صرف اهو ضروري آهي ته موضوع بابت مناسب ذريعا شايع ٿيل هجن۔ اهو ضروري ناهي ته ڪنهن ايڊيٽر اڳ ۾ انهن ذريعن جو ذڪر ڪيو هجي، غيرجانبدار انداز اختيار ڪيو هجي، يا مڪمل مضمون لکيو هجي۔

اهو پيغام اهڙي مضمون تي نه لڳايو جيڪو اڳ ۾ [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion]] ۾ &quot;keep&quot; طور برقرار رکيو ويو هجي۔ اهو توهان جي اختلاف جو اظهار ڪرڻ لاءِ نشان نه آهي۔

=== ڪيئن استعمال ڪجي ===
هيٺ ٻه مثال ڏنا ويا آهن:
* {{tlx|Notability|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
* {{tlx|Notability|Products|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} جيڪڏهن مخصوص هدايتون گهربل هجن۔

ٻئي مثال ۾ &quot;Products&quot; مان مراد پراڊڪٽس ۽ خدمتون آهن۔ توهان هن پيراميٽر کي فهرست ۾ ڏنل ٻين اختيارن سان تبديل ڪري سگهو ٿا، جهڙوڪ: {{tlx|notability|academics|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}۔  
نوٽ: اصل مهينو ۽ سال داخل ڪريو؛ خودڪار &lt;nowiki&gt;{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}&lt;/nowiki&gt; استعمال نه ڪريو۔

هي سانچو مضمون کي [[:زمرو:All articles with topics of unclear notability]] ۽ ان جي مهيني ذيلي زمرا ۾ شامل ڪندو، جيڪي [[:زمرو:Hidden categories|لڪايل زمرا]] آهن۔

=== هن ٽئگ کي هٽائڻ ===
جيڪڏهن توهان کي لڳي ته مضمون بابت ڪافي تفصيلي ۽ [[وڪيپيڊيا:Independent sources|آزاد ذريعا]] [[وڪيپيڊيا:Published|شايع ٿيل]] آهن، ته توهان هي ٽئگ هٽائي سگهو ٿا۔ بهتر آهي ته توهان سٺن ذريعن جي فهرست مضمون يا ان جي ٽاڪ صفحي ۾ شامل ڪريو ته جيئن ٻيا ايڊيٽر به انهن کان واقف ٿي سگهن۔

جيڪڏهن ٽئگ ٻيهر شامل ڪيو وڃي، ته مهرباني ڪري [[وڪيپيڊيا:Edit warring|ايڊٽ وار]] نه ڪريو۔ اهڙا مسئلا بحث ذريعي يا [[وڪيپيڊيا:Articles for deletion]] وسيلي حل ڪري سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن مضمون ڪنهن خاص [[WikiProject]] سان لاڳاپيل هجي ته ان گروهه کان راءِ وٺڻ فائديمند هوندو۔

== پيراميٽر ==

هڪ positional پيراميٽر ۽ ٽي نالي وارا پيراميٽر آهن:

* {{para|1}} – مخصوص هدايت (مثلاً academic يا sports)۔ ڊفالٽ: عام هدايت ([[WP:Notability]])۔
* {{para|date}} – مهينو ۽ سال (مثال: {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}})
* {{para|find}} – {{tl|find sources}} لاءِ ڳولا لفظ
* {{para|find2}} – بغير اقتباس ڳولا لفظ (alias: unquoted)

=== positional param 1 ===
جيڪڏهن ڪو قدر نه ڏنو وڃي ته عام هدايت استعمال ٿيندي۔ ڪجهه خاص اختيار:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! دليل !! مخصوص هدايت
|-
| Academics / Prof || اڪيڊمڪ نمايانت
|-
| Bio / Biography || سوانح حيات
|-
| Book || ڪتاب
|-
| Companies / Org || ادارا ۽ ڪمپنيون
|-
| Event || واقعا
|-
| Film || فلمون
|-
| Geo / Place || جغرافيائي جايون
|-
| Music || موسيقي
|-
| Products || پراڊڪٽس
|-
| Sport || راند
|-
| Web || ويب مواد
|}

=== تاريخ ===
{{para|date}} سانچو شامل ڪرڻ جي تاريخ ڏيکاري ٿو ۽ مضمون کي مهيني زمرا ۾ رکندو آهي۔ جيڪڏهن نه ڏنو وڃي ته بوٽ بعد ۾ شامل ڪندو۔

=== Find ===
{{para|find}} ۽ {{para|find2}} سان {{tl|find sources}} جا ڳولا نتيجا ڪنٽرول ڪيا وڃن ٿا۔

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateDataHeader}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو ڏيکاري ٿو ته مضمون شايد نمايانت جي هدايتن تي پورو نه لهندو هجي&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Guideline&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مخصوص نمايانت هدايت&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچو شامل ڪرڻ جي تاريخ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;find sources لاءِ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;بغير اقتباس ڳولا&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;اضافي ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|Famous}}
* {{tl|uw-badlistentry}}

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{clc|All articles with topics of unclear notability}}

== ريڊائريڪٽس ==
* {{Tl|Cleanup-notability}}
* {{Tl|Nn}}
* {{Tl|NN}}
* {{Tl|Nonnotable}}
* {{Tl|Significance}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:نمايانت سانچا|{{PAGENAME}}]]
[[زمرو:سانچا جيڪي ٽريڪنگ زمرا شامل ڪن ٿا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>6n3iwjsh2mrr0c63z00xsszbf1pn01k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Primary sources/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95098</id>
    <revision>
      <id>372242</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Redirect|سانچو:Primary source|اهو سانچو جيڪو اندروني بيانن کي ٽيگ ڪري ٿو|سانچو:Primary source inline}} {{High-use}} {{Twinkle standard installation}}  هن سانچي کي اهڙي ڄاڻ يا تجزيي کي ٽيگ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن بابت توهان سمجهو ٿا ته ان جي حمايت غلط يا غير ضروري طور ڪنهن بنيادي ماخذ (primary...</comment>
      <origin>372242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13471" sha1="hlgp5icn3y2o7ir9gfpolr47mj2bpe1" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Redirect|سانچو:Primary source|اهو سانچو جيڪو اندروني بيانن کي ٽيگ ڪري ٿو|سانچو:Primary source inline}}
{{High-use}}
{{Twinkle standard installation}}

هن سانچي کي اهڙي ڄاڻ يا تجزيي کي ٽيگ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن بابت توهان سمجهو ٿا ته ان جي حمايت غلط يا غير ضروري طور ڪنهن بنيادي ماخذ (primary source) سان ڪئي وئي آهي، جيئن ٻيا ايڊيٽر ڏسي سگهن ته اهڙو استعمال مناسب آهي يا ان جي جاءِ تي ڪنهن ثانوي ماخذ جو حوالو آڻڻ گهرجي۔

== استعمال ==

* {{tlc|Primary sources|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} سڄن مضمونن لاءِ
* {{Tlc|Primary sources|section|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} ڀاڱن لاءِ

هن سانچي جي [[Help:Substitution|substitution]] ڪرڻ سان تاريخ وارو پيراميٽر پاڻمرادو ڀرجي ويندو۔
* {{tlc|subst:Primary sources}}

اختياري find پيراميٽر به موجود آهن، جيڪي سانچي ۾ ڏيکاريل {{tl|find sources}} لنڪن جي ڪم کي تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا:
* {{tlc|Primary sources|find{{=}}ٻٽي-واڻي ڳولا لفظ|find2{{=}}بغير-واڻي لفظ|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

هي سانچو ٽيگ ڪيل مضمونن کي [[: زمرو:Articles lacking reliable references]] ۾ شامل ڪندو۔

هن وقت انهي ڳالهه تي ڪا گڏيل راءِ موجود ناهي ته اهڙا سانچا مضمون ۾ ڪهڙي هنڌ رکجن۔

== ڪڏهن استعمال ڪجي ==

ڪنهن مضمون ۾ [[WP:PRIMARY|بنيادي ماخذن]] جي موجودگي جو اهو مطلب ناهي ته مضمون کي لازمي طور ٽيگ ڪيو وڃي۔
[[وڪيپيڊيا:اصل ماخذن جي سڃاڻپ ۽ استعمال|بنيادي ماخذ وڪيپيڊيا تي استعمال ٿي سگهن ٿا]]، پر انهن کي وڏي احتياط سان سنڀالڻ گهرجي۔

ڪو ماخذ '''[[وڪيپيڊيا:آزاد ماخذ|آزاد]]''' هئڻ ۽ '''بنيادي ماخذ''' هئڻ ٻه الڳ تصورن آهن۔ جيڪڏهن ڪنهن مضمون ۾ ڪافي [[وڪيپيڊيا:آزاد ماخذ|آزاد ماخذ]] نه هجن، ته ان لاءِ {{tlx|آزاد ماخذ}} يا، جيڪڏهن اهي ماخذ سڌي طرح انهي شخص/اداري طرفان شايع ٿيل هجن، ته {{tlx|self-published}} استعمال ڪيو وڃي۔

ڪجهه متبادل هي آهن:
* {{tl|آزاد ماخذ}} – جڏهن ماخذ خود موضوع طرفان لکيل يا ان لاءِ ادا ڪيل هجي (مثلاً [[op-ed]] يا اشتهار)۔
* {{tl|self-published source}} – جڏهن ماخذ موضوع پاڻ لکي به ۽ شايع به ڪري (مثلاً ذاتي يا ڪاروباري ويب سائيٽ)۔
* {{tl|user-generated source}} – جڏهن ماخذ عام انٽرنيٽ استعمال ڪندڙن لکيو هجي (مثلاً وڪي)۔
* {{tl|اصل ماخذ}} (هي سانچو) – جڏهن ماخذ ۾ موضوع بابت ڪو تجزيو، ڀيٽ، جائزو وغيره موجود نه هجي (مثلاً [[WP:PRIMARYNEWS]])۔

ڪيترائي ماخذ هڪ کان وڌيڪ درجن ۾ اچي سگهن ٿا۔ اهڙي حالت ۾ گهڻو بهتر آهي ته سڀ کان وڌيڪ مخصوص يا اهم سانچو استعمال ڪيو وڃي، بجاءِ ان جي جو [[وڪيپيڊيا: ھڪجھڙا ٽيگ|صفحو ھڪجھڙن ٽيگن سان ڀريو وڃي]]۔

== پيراميٽر ==

پنج پيراميٽر آهن: هڪ پوزيشنل ۽ چار نالي وارا۔ سڀئي پيراميٽر اختياري آهن۔

* {{para|1}}{{snd}} نوٽيس جو دائرو (مثلاً 'paragraph'، 'section'، 'article' وغيره)؛ ڊفالٽ: 'article'۔ ''تفصيل لاءِ [[#Details|تفصيل]] ڏسو۔''
* {{para|date}}{{snd}} مهيني جو نالو ۽ سال؛ مثال: '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}' (ڪو ڊفالٽ ناهي)
* {{para|talk}}{{snd}} بحث جي حصي يا مڪمل صفحي جي سڃاڻپ
* {{para|find}}{{snd}} {{tl|find sources}} جي پيراميٽر 1 لاءِ ڳولا لفظ (ٻٽي-واڻي ڳولا)؛ ڊفالٽ: صفحي جو عنوان۔ وڌيڪ تفصيل [[#Details|هيٺ]]۔
* {{para|find2}}{{snd}} {{tl|find sources}} جي پيراميٽر 2 لاءِ ڳولا لفظ (بغير-واڻي ڳولا)۔ Alias: &lt;code&gt;unquoted&lt;/code&gt;۔ وڌيڪ [[#Details|هيٺ]] ڏسو۔

=== تفصيل ===

'''Positional parameter 1'''
: positional parameter {{para|1}} قسم وارو پيراميٽر آهي، جنهن کي ''paragraph'' يا ''section'' يا ڪنهن به ٻئي string value تي مقرر ڪري سگهجي ٿو۔

'''Date parameter:'''
: {{para|date}} پيراميٽر (عام طور&lt;ref name=&quot;date&quot;&gt;ڇو ته موجوده تاريخ استعمال ڪرڻ وارو workflow وڌيڪ مناسب آهي، ان کي شامل ڪرڻ سولو هوندو آهي، خاص ڪري [[WP:bot|بوٽن]] لاءِ؛ ان سان پراڻن تاريخي زمرن کي بار بار ٺاهڻ ۽ ختم ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي، ۽ ڪجهه حد تائين اڳڀرائي به ظاهر ٿئي ٿي۔ ان کانسواءِ، هي مضمونن کي workflow ۾ آڻڻ لاءِ &quot;ڪافي مناسب&quot; آهي ۽ مقصد اهو آهي ته نيٺ انهن کي صاف ڪيو وڃي۔ البت، ڪڏهن ڪڏهن پراڻن زمرن ۾ شيون گڏجي شامل ڪرڻ به ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، مثلاً جڏهن نظام پهريون ڀيرو ٺاهيو ويو هجي، جڏهن ٻه اسڪيمون ضم ڪيون وڃن يا جڏهن موجوده مهيني ۾ شامل ڪرڻ سان غير متناسب گهڻائي پيدا ٿئي۔&lt;/ref&gt;) اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو ته سانچو صفحي تي ڪڏهن شامل ڪيو ويو۔ ان جو هڪ مثال {{tlc|Primary sources|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}} آهي۔ هي پيراميٽر شامل ڪرڻ سان مضمون [[:Category:Articles lacking sources]] جي مهيني ذيلي زمرن ۾ ترتيب ٿيندو، بجاءِ ان جي جو سڌو بنيادي زمري ۾ شامل ٿئي، جنهن سان پراڻن مسئلن کي پهرين سڃاڻڻ ۽ حل ڪرڻ آسان ٿيندو۔ جيڪڏهن date پيراميٽر نه ڏنو وڃي ته [[Wikipedia:Bot policy|بوٽ]] ان کي پوءِ شامل ڪندو۔

'''Find parameters:'''
: ٻه 'find' پيراميٽر موجود آهن، جيڪي {{tl|Primary sources}} سانچي ۾ ڏيکاريل {{tl|find sources}} لنڪن جي ڏيک ۽ ڪم کي ڪنٽرول ڪن ٿا۔ ڊفالٽ طور، هي سانچو {{tl|find sources}} کي اهڙي quoted search query سان ڏيکاري ٿو جيڪا صفحي جي عين عنوان جي برابر هجي۔ ڪڏهن ڪڏهن، خاص ڪري جيڪڏهن مضمون جو عنوان ڊگهو [[WP:NDESC|وضاحتي عنوان]] هجي يا ان ۾ [[WP:PARENDIS|قوسين واري وضاحتي عبارت]] شامل هجي، ته اهڙي ڳولا ڪارائتي نتيجا نه ڏئي۔ find پيراميٽر توهان جي پسند جا ڳولا لفظ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجن ٿا۔ استعمال ڪريو:
:* {{para|find}} عين ڳولا (double-quoted query) لاءِ لفظ مقرر ڪرڻ لاءِ؛ هي {{tl|find sources}} جي positional parameter &lt;code&gt;|1&lt;/code&gt; سان لاڳاپيل آهي۔
:* {{para|find2}} بغير-واڻي ڳولا لاءِ لفظ مقرر ڪرڻ لاءِ؛ هي {{tl|find sources}} جي parameter &lt;code&gt;|2&lt;/code&gt; سان لاڳاپيل آهي۔ alias {{para|unquoted}} به استعمال ٿي سگهي ٿو۔ ياد رهي ته booleans، exclusion terms (minus sign سان) ۽ ٻيا search operators بغير-واڻي ڳولا ({{para|find2}}) ۾ به استعمال ڪري سگهجن ٿا، جيڪڏهن اهي ڳولا ڊومينن لاءِ صحيح هجن:
:: {{tlc|Primary sources|find{{=}}John Adams|find2{{=}}president -Quincy}} ⟶ (هيٺ [[#Examples|مثال]] ڏسو)
:* پيراميٽر {{para|find}} کي خاص قدر {{pval|none}} به ڏئي سگهجي ٿي ته جيئن ''find sources'' لنڪن جي ڏيک کي روڪيو وڃي۔ (ياد رهي ته {{para|find|none}} ۽ گڏوگڏ {{para|find2}} لاءِ ڪو غيرخالي قدر گڏ ڏيڻ صحيح ميلاپ ناهي۔)

== ريپر ==

جيڪڏهن توهان پوري مضمون بدران ڪنهن هڪ ڀاڱي کي ٽيگ ڪرڻ چاهيو ٿا، ته {{tlx|Primary sources section}} سانچو استعمال ڪري سگهو ٿا۔

جيڪڏهن توهان {{tl|BLP primary sources}} سانچو استعمال ڪريو ٿا، ته اهو ظاهر ڪري ٿو ته مضمون [[WP:BLP|جيئري شخص جي سوانح حيات]] بابت آهي، ۽ مضمون کي [[: زمرو:BLP articles lacking sources]] جي ذيلي زمرن ۾ به ترتيب ڏئي ٿو۔ اهو [[WP:BLPSPS|جيئري ماڻهن جي سوانح حيات ۾ خود-شايع ٿيل ذريعن بابت پاليسي]] واري مسئلي کي ظاهر ڪرڻ لاءِ آهي۔

== مثال ==
:{{tlc|primary sources|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
{{primary sources|date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

بغير-واڻي ڳولا ۾ اخراج وارو لفظ:
: {{tlc|Primary sources|find{{=}}John Adams|find2{{=}}president -Quincy}} ⟶ {{Primary sources|find=John Adams|find2=president -Quincy}} 

جيئري ماڻهن جي سوانح حيات لاءِ:
:{{tlc|BLP primary sources|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
{{BLP primary sources|date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

== چوريو ==
عرفيت ۾ شامل آهن:
* {{tl|Primary}}
* {{tl|Primary source}}
* {{tl|Primary Sources}}
* {{tl|Primarysource}}
* {{tl|Primarysources}}
* {{tl|PrimarySources}}

== عرفيتون ==
* {{tl|BLP primary sources}} – هي سانچو {{Para|BLP|yes}} سان

== پڻ ڏسو ==
* بنيادي ماخذ سانچا:
** {{tl|Primary sources section}}
** {{tl|BLP primary sources}}
** {{tl|Only primary sources}}
** {{tl|Primary source inline}} – متن جي اندر، ڪنهن [[WP:Party and person|بنيادي ماخذ]] جي غير مناسب استعمال تي اعتراض ڪرڻ لاءِ (ڀلي اهو بنيادي ماخذ [[WP:Independent sources|موضوع کان آزاد]] هجي يا نه)
* ٽين ڌر جا ماخذ سانچا:
** {{tl|Third-party}}
** {{tl|Third-party inline}} – متن جي اندر، ڪنهن آزاد ماخذ جي گهر لاءِ
* [[Wikipedia:Identifying and using primary and secondary sources]]
* [[Wikipedia:Secondary does not mean independent]]
* [[وڪيپيڊيا: سانچو ميسيجز/صفائي]]
* [[سانچو مضمونن جا ماخذ]]

== نوٽس ==
{{reflist}}

== سانچائي ڊيٽا==
{{TemplateDataHeader}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هن سانچي کي اهڙي ڄاڻ يا تجزيي کي ٽيگ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪريو جنهن بابت توهان سمجهو ٿا ته ان جي حمايت غلط يا غير ضروري طور ڪنهن بنيادي ماخذ سان ڪئي وئي آهي، جيئن ٻيا ايڊيٽر ڏسي سگهن ته اهو استعمال مناسب آهي يا نه، ۽/يا ان جي جاءِ تي وڌيڪ مضبوط، ثانوي ماخذ جو حوالو آڻي سگهن۔ بنيادي ماخذ وڪيپيڊيا تي استعمال ٿي سگهن ٿا، پر انهن کي وڏي احتياط سان سنڀالڻ گهرجي۔&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مرڪز&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;استعمال ڪريو جيڪڏهن ڌيان ڪنهن خاص ڀاڱي يا پيراگراف تي هجي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;article&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;اهو مهينو ۽ سال جڏهن سانچو لاڳو ڪيو ويو؛ جيڪڏهن خالي ڇڏيو وڃي ته بوٽ ان کي ڀريندو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;autovalue&quot;: &quot;{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;talk&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳالهه ٻولهه&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;بحث جي سيڪشن جو نالو يا مڪمل صفحو ۽ سيڪشن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;example&quot;: &quot;بحث واري سيڪشن جو نالو&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;'find sources' جي double-quoted (عين) ڳولا لاءِ لفظ۔ هڪ يا وڌيڪ لفظ ٿي سگهن ٿا۔ خالي ڇڏيو ته 'find sources' جي ڏيک کي روڪي سگهجي۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;example&quot;: &quot;Austen's early life&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Find2&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;'find sources' جي بغير-واڻي ڳولا لاءِ لفظ۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;aliases&quot;: [&quot;unquoted&quot;]
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

{{Citation and verifiability article maintenance templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن لڪير کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي لنڪس Wikidata تي --&gt;
[[زمرو:Citation and verifiability maintenance templates]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>hlgp5icn3y2o7ir9gfpolr47mj2bpe1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>