ھوائي جهاز

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ھوائي جهاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1690</id>
    <revision>
      <id>372694</id>
      <parentid>370515</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66681" sha1="bq4u4nef51jtv468obi4in2js8pbc9v" xml:space="preserve">{{Short description|Powered aircraft with wings}}
{{Infobox settlement 
| name = Airplane
| image = United Airlines Boeing 777-200 Meulemans.jpg
| image_upright = 
| caption = A [[United Airlines]] [[Boeing 777-200]] on approach to land
| classification = [[Vehicle]]
| industry = Various
| application = [[:Transportation]]
| fuel_source = [[Gasoline]], [[Electric vehicle|electricity]], [[Diesel fuel|diesel]], [[natural gas]], [[hydrogen]], [[Solar energy|solar]]
| powered = Yes
| self-propelled = Depends on model
| invented = {{start date and age|1903}}
| inventor = {{ubl|[[Orville Wright]]|[[Wilbur Wright]]}}
}}
[[image:Japan Airlines B747-446 (JA8914) in JAL's 2002 livery.jpg|thumb]]
'''هوائي جهاز''' (Aeroplane)، غير رسمي طور تي صرف &quot;جهاز&quot; (Plane)، هڪ مقرر ٿيل پرن واري (Fixed-wing) هوائي سواري آهي، جيڪي جيٽ انجن، پروپيلر يا راڪيٽ انجن مان پيدا ڪيل واء جي زور سان اڳتي وڌائي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 January 2025|title=Code of Federal Regulations: 14 CFR Part 1 -- Definitions and Abbreviations|url=https://www.ecfr.gov/current/title-14/chapter-I/subchapter-A/part-1|access-date=2025-01-10|website=National Archives of the United States|language=en}}&lt;/ref&gt; هوائي جهاز مختلف سائزن، شڪلن ۽ پرن جي ترتيبن ۾ ايندا آهن. هوائي جهازن جي استعمال جي وسيع دائري ۾ تفريح، سامان ۽ ماڻهن جي نقل و حمل، فوجي استعمال ۽ تحقيقي آپريشن شامل آهن. 

دنيا ۾ تجارتي هوائي جهاز هر سال هوائي سوارين تي چار ارب کان وڌيڪ مسافرن کي منتقل ڪري ٿو&lt;ref&gt;{{Cite news|date=January 18, 2018|title=Global air traffic hits new record|language=en-US|work=Channel News Asia|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|url-status=dead|access-date=May 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730|archive-date=January 3, 2021|accessdate=April 7, 2026|archivedate=January 3, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210103124735/https://www.channelnewsasia.com/news/world/global-air-traffic-hits-new-record-9871730}}&lt;/ref&gt; ۽ هر سال 200 ارب ٽن-ڪلوميٽر کان وڌيڪ سامان منتقل ڪري ٿو، جيڪو دنيا جي ڪل سامان جي منتقلي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.boeing.com/resources/boeingdotcom/commercial/about-our-market/cargo-market-detail-wacf/download-report/assets/pdfs/wacf.pdf|title=World Air Cargo Forecast: 2016–2017|last1=Crabtree|first1=Tom|last2=Hoang|first2=Tom|last3=Tom|first3=Russell|date=2016|website=Boeing Aircraft|access-date=2018-05-12}}&lt;/ref&gt; گھڻا هوائي جهاز جهاز تي پائلٽ طرفان اڏايا ويندا آهن، پر ڪجهه کي، جهڙوڪ ڊرونز کي، ريموٽ يا ڪمپيوٽر پاران ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. 

رائيٽ ڀائرن (Wright Brothers) سال 1903ع ۾ پهريون هوائي جهاز ايجاد ڪيو ۽ اڏايو. &quot;پهرين پائيدار ۽ ڪنٽرول ٿيل هوا کان ڳري طاقت واري پرواز&quot; جي طور تي تسليم ڪيو ويو. اهي جارج ڪيلي جي ڪمن تي تعمير ڪيا ويا، جيڪا سال 1799ع کان شروع ٿيا هئا، جڏهن هن جديد هوائي جهاز جو تصور پيش ڪيو (پوء ماڊل ٺاهيا ۽ اڏايا) ۽ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ۽ انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل جو ڪم، جنهن سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾ پڻ هوا کان ڳري پرواز جو مطالعو ڪيو. &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;[https://archive.today/20120723034932/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet &quot;Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007&quot;]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.&lt;/ref&gt; سال 1891ع ۾ لليينٿل جي پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum|url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm|title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam|website=Lilienthal-museum.de|date=|access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt; [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين مهاڀاري جنگ]] ۾ ان جي محدود استعمال کان پوءِ، هوائي جهاز ٽيڪنالاجي ترقي ڪندي رهي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي مهاڀاري جنگ]] جي سڀني وڏين جنگين ۾، هوائي جهازن جي موجودگي هئي. 

پهريون جيٽ جهاز 1939 ۾ جرمن &quot;هينڪل هي-178&quot; هو. پهريون جيٽ جهاز &quot;ڊي هاويلينڊ ڪاميٽ&quot; سال1952ع ۾ متعارف ڪرايو ويو. بوئنگ 707، پهريون وڏي پيماني تي ڪامياب ڪمرشل جيٽ، سال 1958 کان 2019 ع تائين (60 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين) ڪمرشل سروس ۾ هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/travel/article/2183425/two-plane-crashes-two-days-and-their-hong-kong|title=Two air disasters in two days and their Hong Kong connection|date=2019-01-24|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2024-06-28}}&lt;/ref&gt; 

==اشتقاق ۽ استعمال==
انگريزي ۾ پهرين ڀيرو تصديق ٿيل 19هين صدي جي آخر ۾،  پهرين مسلسل طاقتور پرواز کان اڳ، لفظ ايروپلين (&lt;small&gt;airplane&lt;/small&gt;) فرانسيسي لفظ &quot;ايروپلين (&lt;small&gt;aéroplane&lt;/small&gt;) مان نڪتل آهي. جيڪو يوناني لفظ &quot;اير&quot;  (ἀήρ، واء) ۽ يا ته لاطيني لفظ &quot;پلينس&quot; (&lt;small&gt;planus&lt;/small&gt;، سطح) يا يوناني &quot;پلانوس&quot;  (&lt;small&gt;πλάνος&lt;/small&gt;، ڦرڻ) مان نڪتل آهي. لفظ &quot;ايروپلين&quot; (&lt;small&gt;Aéropla&lt;/small&gt;&lt;small&gt;ne&lt;/small&gt;) اصل ۾ صرف ونگ ڏانهن اشارو ڪيو ويو. ڇاڪاڻ ته اهو هڪ جهاز آهي جيڪو هوا ذريعي هلندو آهي. سائنيدوخئ (synecdoche) جي مثال ۾، پرن لاءِ لفظ سڄي جهاز ڏانهن اشارو ڪرڻ لاءِ آيو. 

آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾، اصطلاح &quot;هوائي جهاز&quot; طاقتور مقرر ٿيل پرن واري جهاز لاءِ استعمال ٿيندو آهي. برطانيه ۽ آئرلينڊ ۽ دولت مشترڪه جي اڪثريت ۾، اصطلاح &quot;هوائي جهاز&quot; (ˈɛərəpleɪn) عام طور تي انهن جهازن تي لاڳو ٿئي ٿو. آڪسفورڊ انگريزي ڊڪشنري جي مطابق 

&quot;سال 1916ع ۾ نيشنل ايڊوائزري ڪميٽي فار ايرووناٽڪس پاران اختيار ڪرڻ کان پوءِ هوائي جهاز (aeroplane) معياري آمريڪي اصطلاح (Airplane جي جاءِ تي) بڻجي ويو.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite OED|term=airplane|id=1081760475|access-date=December 31, 2025}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==
{{Main article|هوابازي جي تاريخ|پهرين اڏامن واري مشين}}
[[File:LeBris1868.jpg|thumb|لئ برس ۽ هنن جو گلائڊر، &quot;البتروس&quot;، 1868ع]]
[[File:Otto Lilienthal gliding experiment ppmsca.02546.jpg|thumb|اوٽو
لليٿال سال 1895ع ۾ [[برلن]] مٿان اڏام جي دوران]]
قديم دور جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون اڏام سان لاڳاپيل آهن. جيئن ته يوناني ڏند ڪٿا &quot;اڪارس ۽ ڊائيڊالس&quot; ۽ قديم هندستاني رزميه &quot;ويمانا&quot; ۾. يونان ۾ تقريباً 400 ق.م. آرڪيٽاس کي پهريون مصنوعي، خود هلائيندڙ اڏامندڙ ڊوائيس، هڪ پکي جي شڪل وارو ماڊل جيڪو شايد ٻاڦ جي جيٽ ذريعي هلائي ٿو، ڊزائين ۽ تعمير ڪرڻ لاءِ مشهور هو، چيو ويندو آهي ته اهو 200 ميٽر (660 فوٽ) اڏاميو هو. هي مشين شايد ان جي اڏام لاءِ معلق ڪئي وئي هجي.

گلائڊرز سان ڪجهه ابتدائي رڪارڊ ٿيل ڪوششون 9هين صدي جي اندلس ۽ عربي ٻولي جي شاعر عباس بن فرناس ۽ 11هين صدي جي انگريزي راهب مالمسبري جي ايلمر پاران ڪيون ويون هيون. ٻنهي تجربن ۾ پائلٽ زخمي ٿيا. ليونارڊو ڊي ونچي پنهنجي &quot;ڪوڊيڪس آن دي فلائيٽ آف برڊز&quot; (1502ع) ۾ پکين جي پرن جي ڊيزائن تي تحقيق ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ماس جي مرڪز ۽ اڏامندڙ پکين جي دٻاءُ جي مرڪز جي وچ ۾ فرق کي نوٽ ڪندي هڪ انسان سان هلندڙ جهاز ٺاهيو.

سال 1799ع ۾، جارج ڪيلي جديد هوائي جهاز جو تصور، هڪ فڪسڊ ونگ فلائنگ مشين جي طور تي جنهن ۾ لفٽ، پروپلشن ۽ ڪنٽرول لاءِ الڳ الڳ نظام هئا، پيش ڪيو. ڪيلي 1803ع ۾ فڪسڊ ونگ جهاز جا ماڊل ٺاهي ۽ اڏائي رهيو هو ۽ هن 1853ع ۾ هڪ ڪامياب مسافر کڻندڙ گلائڊر ٺاهيو. 1856ع ۾، فرانسيسي جين ميري لي برس پهرين طاقتور پرواز ڪئي. پنهنجي گلائڊر، &quot;لا باتروس لا آرٽيفيشيئل&quot; (L'Albatros artificiel) کي هڪ گهوڙي سان ساحل تي ڇڪيو. پوءِ روسي اليگزينڊر ايف. موزائيسڪي پڻ ڪجهه جديد ڊيزائن ٺاهيا. 1883ع ۾، آمريڪي جان جي. مونٽگمري هڪ گلائڊر ۾ ڪنٽرول ٿيل پرواز ڪئي. ان وقت ساڳين پروازن ڪندڙ ٻيا هوائي جهاز اوٽو لليينٿل، پرسي پِلچر ۽ آڪٽيو چانوٽ هئا. 

سر هيرام ميڪسم هڪ جهاز ٺاهيو جنهن جو وزن، 110 فوٽ (34 ميٽر) جي پنن جي پکيڙ سان، 3.5 ٽن هو جيڪو ٻن 360 هارس پاور (270 ڪلوواٽ) اسٽيم انجنن سان طاقتور هو جيڪي ٻن پروپيلرن کي هلائي رهيا هئا. 1894ع ۾، سندس مشين کي اوور هيڊ ريل سان آزمايو ويو ته جيئن ان کي اڀرڻ کان روڪي سگهجي. ٽيسٽ ڏيکاريو ته ان ۾ اڏامڻ لاءِ ڪافي لفٽ هئي، پر جهاز بي قابو هو ۽ اهو فرض ڪيو ويو آهي، ته ميڪسم کي اهو احساس ٿيو ڇاڪاڻ ته هن پوء ان تي ڪم ڇڏي ڏنو. *

سال 1867 ۽ 1896ع جي وچ ۾، انساني هوائي جهاز جي جرمن علمبردار اوٽو لليينٿل هوا کان ڳري پرواز تيار ڪئي. هو پهريون شخص هو جنهن چڱي طرح دستاويزي، بار بار، ڪامياب گلائڊنگ پروازون ڪيون. لليينٿل جي ڪم هن کي جديد ونگ جي تصور کي ترقي ڪرڻ جو سبب بڻيو. سال 1891ع ۾ سندس پرواز جي ڪوششن کي انساني پرواز جي شروعات طور ڏٺو وڃي ٿو. &quot;لليينٿل نارملسيگيلاپارٽ&quot; کي سيريز جي پيداوار ۾ پهريون هوائي جهاز سمجهيو ويندو آهي ۽ سندس ڪم رائٽ ڀائرن کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. 1890ع جي ڏهاڪي ۾، لارنس هارگريو پرن جي بناوتن تي تحقيق ڪئي ۽ هڪ باڪس ڪائيٽ تيار ڪئي جيڪا انسان جو وزن کڻندي هئي. سندس باڪس ڪائيٽ ڊيزائن کي وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هن هڪ قسم جو روٽري هوائي جهاز انجن پڻ تيار ڪيو، پر هن هڪ طاقتور فڪسڊ ونگ هوائي جهاز نه ٺاهيو ۽ نه ئي اڏايو.

'''هوائي جهاز''' (انگريزي: Aircraft) هڪ اهڙو اُڏامندڙ مشيني اوزار آهي جيڪو هوا ۾ پرن (Wings) جي مدد سان اڏامي سگهي ٿو. هوائي جهاز انسانن ۽ سامان جي تيز رفتار نقل و حمل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ جديد ٽرانسپورٽ جو هڪ اهم حصو آهي. هوائي جهاز هوا جي قوت، انجڻ جي طاقت ۽ ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي.

هوائي جهاز جي ايجاد جو سهرو آمريڪي ڀائرن [[رائيٽ ڀائر]] (Wright brothers) جي سر تي آهي، جن 1903ع ۾ دنيا جي پهرين ڪنٽرول ٿيل طاقتور اڏام ڪاميابي سان ڪئي. ان کان پوءِ هوائي جهازن جي ٽيڪنالاجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي ۽ اڄ اهي عالمي سفر جو اهم وسيلو بڻجي ويا آهن.

==جوڙجڪ==
عام طور تي هڪ هوائي جهاز هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي:
* پر (Wings) – جيڪي لفٽ پيدا ڪري جهاز کي هوا ۾ رکندا آهن.
* جسم (Fuselage) – جهاز جو مرڪزي حصو جنهن ۾ مسافر يا سامان هوندو آهي.
* پڇ (Tail) – جهاز جي توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ.
* انجڻ (Engine) – جهاز کي اڳتي وڌائڻ لاءِ زور فراهم ڪري ٿي.
* لينڊنگ گيئر (Landing gear) – لهڻ ۽ اڏامڻ وقت زمين سان رابطي لاءِ.
==ڪم ڪرڻ جو اصول==
هوائي جهاز ايروڊائنامڪس جي اصولن تي ڪم ڪندو آهي. جڏهن جهاز تيز رفتاري سان اڳتي وڌندو آهي ته پرن جي شڪل سبب هوا جي وهڪري ۾ فرق پيدا ٿيندو آهي جنهن سان لفٽ پيدا ٿيندي آهي ۽ جهاز مٿي اڏامندو آهي.

==قسمون==
هوائي جهاز مختلف مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن، جن ۾ شامل آهن:
* مسافر بردار جهاز (Passenger aircraft)
* فوجي جهاز (Military aircraft)
* مال بردار جهاز (Cargo aircraft)
* خانگي جهاز (Private aircraft)
* تربيت لاءِ استعمال ٿيندڙ جهاز (Training aircraft)
==استعمال==
هوائي جهازن جا اهم استعمال هي آهن:
* عالمي سفر ۽ سياحت
* فوجي مقصد
* امدادي ڪارروايون
* سامان جي تيز ترسيل
* سائنسي تحقيق
==حفاظت==
جديد هوائي جهازن ۾ جديد نيويگيشن سسٽم، خودڪار ڪنٽرول ۽ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جنهن سبب هوائي سفر کي دنيا جي محفوظ ترين سفري طريقن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو.

==تاريخ==
===Antecedents===
Many stories from antiquity involve flight, such as the [[Greek mythology|Greek legend]] of [[Icarus (mythology)|Icarus]] and [[Daedalus]], and the [[Vimana]] in ancient [[Indian epic poetry|Indian epics]]. Around [[Ancient Greece|400 BC in Greece]], [[Archytas]] was reputed to have designed and built the first artificial, self-propelled flying device, a bird-shaped model propelled by a jet of what was probably steam, said to have flown some {{cvt|200|m}}.&lt;ref&gt;[[Aulus Gellius]], &quot;Attic Nights&quot;, Book X, 12.9 at [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Gellius/10*.html LacusCurtius]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |title=Archytas of Tarentum, Technology Museum of Thessaloniki, Macedonia, Greece |publisher=Tmth.edu.gr |access-date=2013-05-30 |url-status=usurped |archive-url=https://archive.today/20081226181400/http://www.tmth.edu.gr/en/aet/1/14.html |archive-date=2008-12-26 }}&lt;/ref&gt; This machine may have been suspended for its flight.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pressconnects.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070104/NEWS02/701040323/1006/ |title=Modern rocketry |publisher=Pressconnects.com |access-date=2013-05-30}}{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://automata.co.uk/History%20page.htm |title=Automata history |publisher=Automata.co.uk |access-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021205014113/http://www.automata.co.uk/History%20page.htm |archive-date=2002-12-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Some of the earliest recorded attempts with [[Glider aircraft|gliders]] were those by the 9th-century Andalusian and Arabic-language poet [[Abbas ibn Firnas]] and the 11th-century English monk [[Eilmer of Malmesbury]]; both experiments injured their pilots.&lt;ref&gt;White, Lynn. &quot;Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition&quot;. ''[[Technology and Culture]]'', Volume 2, Issue 2, 1961, pp. 97–111 (97–99 resp. 100–101).&lt;/ref&gt; [[Leonardo da Vinci]] researched the wing design of birds and designed a man-powered aircraft in his ''[[Codex on the Flight of Birds]]'' (1502), noting for the first time the distinction between the [[center of mass]] and the [[Center of pressure (fluid mechanics)|center of pressure]] of flying birds.

In 1799, [[George Cayley]] set forth the concept of the modern airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aviation History |url=http://www.aviation-history.com/early/cayley.htm |access-date=26 July 2009 |quote=In 1799 he set forth for the first time in history the concept of the modern aeroplane. Cayley had identified the drag vector (parallel to the flow) and the lift vector (perpendicular to the flow).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sir George Cayley (British Inventor and Scientist) |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet |publisher=Britannica |access-date=26 July 2009 |quote=English pioneer of aerial navigation and aeronautical engineering and designer of the first successful glider to carry a human being aloft. Cayley established the modern configuration of an airplane as a fixed-wing flying machine with separate systems for lift, propulsion, and control as early as 1799.}}&lt;/ref&gt; Cayley was building and flying models of fixed-wing aircraft as early as 1803, and he built a successful passenger-carrying [[Glider aircraft|glider]] in 1853.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[https://archive.today/20120723034932/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/100795/Sir-George-Cayley-6th-Baronet &quot;Cayley, Sir George: Encyclopædia Britannica 2007&quot;]. ''Encyclopædia Britannica Online'', 25 August 2007.&lt;/ref&gt; In 1856, Frenchman [[Jean-Marie Le Bris]] made the first powered flight, by having his glider ''&quot;L'Albatros artificiel&quot;'' pulled by a horse on a beach.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Encyclopedia of the Industrial Revolution in World History, Volume 3|last=E. Hendrickson III|first=Kenneth|pages=10}}&lt;/ref&gt; Then the Russian [[Alexander F. Mozhaisky]] also made some innovative designs. In 1883, the American [[John J. Montgomery]] made a controlled flight in a glider.&lt;ref&gt;The Journal of San Diego History, July 1968, Vol. 14, No. 3&lt;/ref&gt; Other aviators who made similar flights at that time were [[Otto Lilienthal]], [[Percy Pilcher]], and [[Octave Chanute]].

Sir [[Hiram Maxim]] built a craft that weighed 3.5 tons, with a {{convert|110|ft|m|adj=on}} wingspan that was powered by two {{convert|360|hp|kW|adj=on}} steam engines driving two propellers. In 1894, his machine was tested with overhead rails to prevent it from rising. The test showed that it had enough lift to take off. The craft was uncontrollable and it is presumed that Maxim realized this because he subsequently abandoned work on it.&lt;ref&gt;Beril, Becker (1967). ''Dreams and Realities of the Conquest of the Skies''. New York: Atheneum. pp. 124–125&lt;/ref&gt;

Between 1867 and 1896, the German pioneer of human aviation Otto Lilienthal developed heavier-than-air flight. He was the first person to make well-documented, repeated, successful gliding flights. Lilienthal's work led to him developing the concept of the modern wing,&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/eotto.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |title=The Lilienthal glider project |website=Das DLR |access-date=2023-08-08 |archive-date=15 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215184342/https://www.dlr.de/content/en/dossiers/2019/lilienthal-glider-project.html |url-status=dead }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; his flight attempts in 1891 are seen as the beginning of human flight,&lt;ref&gt;{{cite web|author=Otto-Lilienthal-Museum |url=http://www.lilienthal-museum.de/olma/e34.htm |title=Otto-Lilienthal-Museum Anklam |website=Lilienthal-museum.de |date= |access-date=2022-03-04}}&lt;/ref&gt; the &quot;[[Lilienthal Normalsegelapparat]]&quot; is considered to be the first airplane in series production and his work heavily inspired the Wright brothers.&lt;ref&gt;Crouch 1989, pp. 226–228.&lt;/ref&gt;

In the 1890s, [[Lawrence Hargrave]] conducted research on wing structures and developed a [[box kite]] that lifted the weight of a man. His box kite designs were widely adopted. Although he also developed a type of rotary aircraft engine, he did not create and fly a powered fixed-wing aircraft.&lt;ref&gt;{{Cite Australian Dictionary of Biography |volume=9 |year=1983 |title=Lawrence Hargrave (1850–1915) |id2=hargrave-lawrence-6563 |first=Amirah |last=Inglis |access-date=30 August 2025}}&lt;/ref&gt;

===Early powered flights===
[[Image:EolePatent.jpg|thumb|[[Patent drawing]]s of Clement Ader's ''[[Éole]]''.]]
The Frenchman [[Clement Ader]] constructed his first of three flying machines in 1886, the ''[[Éole]]''. It was a bat-like design run by a lightweight [[steam engine]] of his own invention, with four cylinders developing {{convert|20|hp|kW|lk=on}}, driving a four-blade [[propeller]]. The engine weighed no more than {{convert|4|kg/kW|lb/hp}}. The wings had a span of {{cvt|14|m|ft}}. All-up weight was {{convert|300|kg|lb}}. On 9 October 1890, Ader attempted to fly the ''Éole''. Aviation historians give credit to this effort as a powered take-off and uncontrolled hop of approximately {{cvt|50|m|ft}} at a height of approximately {{cvt|200|mm|in}}.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gibbs-Smith|first1=Charles H.|date=3 Apr 1959|title=Hops and Flights: A roll call of early powered take-offs|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|url-status=dead|journal=[[Flight International|Flight]]|volume=75|issue=2619|page=468|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302022730/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1959/1959%20-%200937.html|archive-date=March 2, 2012|access-date=24 Aug 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=European Aeronautic Defence and Space Company EADS N.V.: Eole/Clément Ader|url=http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020082858/http://www.eads.com/1024/en/eads/history/airhist/1890_1899/ader.html|archive-date=October 20, 2007|access-date=2007-10-20}}&lt;/ref&gt; Ader's two subsequent machines were not documented to have achieved flight.&lt;ref&gt;
{{cite book
 | last = Gibbs-Smith
 | first = Charles Harvard
 | author-link = Charles Harvard Gibbs-Smith
 | title = Clément Ader: His Flight-Claims and His Place in History
 | publisher = Her Majesty's Stationery Office
 | series = Aeronautical engineers
 | date = 1968
 | location = London
 | pages = 214}}&lt;/ref&gt;

[[File:First flight2.jpg|thumb|The ''[[Wright Flyer]]''{{'}}s first flight on 17 December 1903]]
The American [[Wright brothers]]'s flights in 1903 are recognized by the ''[[Fédération Aéronautique Internationale]]'' (FAI), the standard-setting and record-keeping body for [[aeronautics]], as &quot;the first sustained and controlled heavier-than-air powered flight&quot;.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;[http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp FAI News: 100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113080326/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp |date=January 13, 2011 }} posted 17 December 2003. Retrieved: 5 January 2007.&lt;/ref&gt; By 1905, the [[Wright Flyer III]] was capable of fully controllable, stable flight for substantial periods. The Wright brothers credited Otto Lilienthal as a major inspiration for their decision to pursue manned flight.

[[File:14-bis de Alberto Santos Dumont.jpg|left|thumb|[[Santos-Dumont 14-bis]], between 1906 and 1907]]
In 1906, the Brazilian [[Alberto Santos-Dumont]] made what was claimed to be the first airplane flight unassisted by [[catapult]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bernardo Malfitano - AirShowFan.com|url=http://www.airshowfan.com/first-airplane.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330235400/http://airshowfan.com/first-airplane.htm|archive-date=30 March 2013|access-date=1 April 2015|work=airshowfan.com}}&lt;/ref&gt; and set the first world record recognized by the [[Aéro-Club de France]] by flying {{convert|220|m|ft|sp=us}} in less than 22 seconds.&lt;ref&gt;Jones, Ernest. [http://earlyaviators.com/edumonb.htm &quot;Santos Dumont in France 1906–1916: The Very Earliest Early Birds&quot;]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120252/http://earlyaviators.com/edumonb.htm |date=2016-03-16 }} ''earlyaviators.com'', 25 December 2006. Retrieved: 17 August 2009.&lt;/ref&gt; This flight was also certified by the FAI.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070324025948/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_14bis.htm Les vols du 14bis relatés au fil des éditions du journal l'illustration de 1906.] The wording is: &quot;cette prouesse est le premier vol au monde '''homologué''' par l'Aéro-Club de France et la toute jeune Fédération Aéronautique Internationale (FAI).&quot;&lt;/ref&gt;&lt;!--Armstrong, during his official tour of South American countries as a NASA ambassador, acknowledged Santos Dumont's role during addresses to Brazilian audiences. Please note - this reference does NOT include any acknowledgment of this role in Europe; any editor adding such a European claim should support it with a separate citation.--&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061128124844/http://www.aeroclub.com/santos_dumont_14bis_index.htm Santos-Dumont: Pionnier de l'aviation, dandy de la Belle Epoque.]&lt;/ref&gt;

An early aircraft design that brought together the modern [[monoplane]] [[tractor configuration]] was the [[Blériot VIII]] design of 1908. It had movable tail surfaces controlling both yaw and pitch, a form of roll control supplied either by wing warping or by ailerons and controlled by its pilot with a [[joystick]] and rudder bar. It was an important predecessor of his later [[Blériot XI]] [[English Channel|Channel]]-crossing aircraft of the summer of 1909.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Bleriot XI, The Story of a Classic Aircraft |last=Crouch |first=Tom |year=1982 |publisher=Smithsonian Institution Press |isbn=0-87474-345-1 |pages=21 and 22 }}&lt;/ref&gt;

[[World War I]] served as a testbed for the use of the airplane as a weapon. Airplanes demonstrated their potential as mobile observation platforms, then proved themselves to be machines of war capable of causing casualties to the enemy. The earliest known aerial victory with a synchronized machine gun-armed [[fighter aircraft]] occurred in 1915, by German [[Luftstreitkräfte]] ''Leutnant'' [[Kurt Wintgens]]. [[Flying ace|Fighter aces]] appeared; the greatest (by number of Aerial Combat victories) was [[Manfred von Richthofen]], also known as the Red Baron.

Following WWI, aircraft technology continued to develop. [[Alcock and Brown]] crossed the Atlantic non-stop for the first time in 1919. The first international commercial flights took place between the United States and Canada in 1919.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=On the Move: A Chronology of Advances in Transportation|last=C. Brunco|first=Leonard|publisher=Gale Research|year=1993|pages=192}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Aircraft Transport and Travel (UK-France) and Chalk's International Airlines (US-Bahamas) suggest earlier/different --&gt;

[[File:P-51 Mustang edit1.jpg|right|thumb|[[North American P-51 Mustang]], a [[World War II]] fighter aircraft]]
Airplanes had a presence in all the major battles of [[World War II]]. They were an essential component of the military strategies of the period, such as the German [[Blitzkrieg]], The [[Battle of Britain]], and the American and Japanese [[aircraft carrier]] campaigns of the [[Pacific War]].

=== Development of jet aircraft ===
The first practical [[jet aircraft]] was the German [[Heinkel He 178]], which was tested in 1939. In 1943, the [[Messerschmitt Me 262]], the first operational jet fighter aircraft, went into service in the German [[Luftwaffe]].

[[File:American Boeing 737-800 N923NN DCA VA1.jpg|left|thumb|A [[American Airlines]] [[Boeing 737-800]] landing at [[Ronald Reagan Washington National Airport]] in July 2024]]
The first [[jet airliner]], the [[de Havilland Comet]], was introduced in 1952. The [[Boeing 707]], the first widely successful commercial jet, was in commercial service for more than 50 years, from 1958 to 2010. The [[Boeing 747]] was the world's biggest passenger aircraft from 1970 until it was surpassed by the [[Airbus A380]] in 2005.

[[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|The [[Concorde]] supersonic transport aircraft]]
[[Supersonic transport|Supersonic airliner flights]], including those of the [[Concorde]], have been limited to over-water flight at supersonic speed because of their [[sonic boom]], which is prohibited over most populated land areas. The high cost of operation per passenger-mile and a [[Air France Flight 4590|deadly crash in 2000]] induced the operators of the Concorde to remove it from service.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2003-04-10|title=Concorde grounded for good|language=en-GB|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2934257.stm|access-date=2021-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Filseth|first=Trevor|date=2021-12-04|title=Why Don't Concordes Fly Anymore?|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/why-don%E2%80%99t-concordes-fly-anymore-197531|access-date=2021-12-18|website=The National Interest|language=en}}&lt;/ref&gt;

==Propulsion==
{{See also|Powered aircraft|Aircraft engine}}

===Propeller===
{{Main article|Propeller (aeronautics)|Aircraft engine}}

[[File:Antonov An-2 in Vitebsk.jpg|right|thumb|An [[Antonov An-2]] [[biplane]]]]
An [[Propeller (aeronautics)|aircraft propeller]], or ''airscrew'', converts rotary motion from an [[engine]] or other power source, into a swirling slipstream which pushes the propeller forwards or backwards. It comprises a rotating power-driven hub, to which are attached two or more radial [[airfoil]]-section blades such that the whole assembly rotates about a longitudinal axis.&lt;ref name=&quot;beaumont&quot;&gt;Beaumont, R.A.; ''Aeronautical Engineering'', Odhams, 1942, Chapter 13, &quot;Airscrews&quot;.&lt;/ref&gt; Three types of aviation engines used to power propellers include [[reciprocating engine]]s (or piston engines), [[gas turbine]]s, and [[electric motor]]s. The amount of thrust a propeller creates is determined, in part, by its disk area—the area through which the blades rotate. The limitation on blade speed is the [[speed of sound]]; as when the blade tip exceeds the speed of sound, shock waves decrease propeller efficiency. The rpm required to generate a given tip speed is inversely proportional to the diameter of the propeller. The upper design speed limit for propeller-driven aircraft is [[Mach number|Mach]] 0.6. Aircraft designed to go faster than that employ jet engines.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CDMNDgAAQBAJ&amp;q=propellor+aircraft+speed&amp;pg=PA136|title=Aircraft Performance: An Engineering Approach|last=Sadraey|first=Mohammad H.|date=January 1, 2017|publisher=CRC Press|isbn=9781498776561|pages=137|language=en}}&lt;/ref&gt;

====Reciprocating engine====
{{Main article|Radial engine|Inline engine (aeronautics)|Flat engine}}

[[Reciprocating engine]]s in aircraft have three main variants, [[Radial engine|radial]], [[Inline engine (aeronautics)|in-line]] and [[Flat engine|flat or horizontally opposed engine]]. The radial engine is a reciprocating type internal combustion engine configuration in which the cylinders &quot;radiate&quot; outward from a central crankcase like the spokes of a wheel and was commonly used for aircraft engines before gas turbine engines became predominant. An inline engine is a reciprocating engine with banks of cylinders, one behind another, rather than rows of cylinders, with each bank having any number of cylinders, but rarely more than six, and may be water-cooled. A flat engine is an internal combustion engine with horizontally opposed cylinders.

====Gas turbine====
{{Main article|Turboprop}}

A turboprop gas turbine engine consists of an intake, compressor, combustor, turbine, and a propelling nozzle, which provide power from a shaft through a reduction gearing to the propeller. The propelling nozzle provides a relatively small proportion of the thrust generated by a turboprop.

====Electric motor====
[[File:SolarImpulse HB-SIA landing Brussels Airport 3-crop.jpg|thumb|''[[Solar Impulse]] 1'', a solar-powered aircraft with electric motors.]]
{{Main article|Electric motor}}

An [[electric aircraft]] runs on [[electric motor]]s with electricity coming from [[fuel cell]]s, [[solar cell]]s, [[ultracapacitors]], [[power beaming]],&lt;ref&gt;[http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/Photo/Power-Beaming/index.html Power Beaming] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130217082723/http://www.dfrc.nasa.gov/gallery/photo/Power-Beaming/index.html |date=2013-02-17 }} Dfrc.nasa.gov.&lt;/ref&gt; or [[battery (electricity)|batteries]]. Currently, flying electric aircraft are mostly experimental prototypes, including manned and [[unmanned aerial vehicle]]s, but there are some production models on the market.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130503092805/http://www.avweb.com/avwebflash/news/PipistrelExpandsElectricAircraftLine_208598-1.html Pipistrel Expands Electric Aircraft Line] (2013)&lt;/ref&gt;

===Jet===
{{Main article|Jet engine}}
[[Jet aircraft]] are propelled by [[jet engine]]s, which are used because the aerodynamic limitations of propellers do not apply to jet propulsion. These engines are much more powerful than a reciprocating engine for a given size or weight and are comparatively quiet and work well at higher altitude. Variants of the jet engine include the [[ramjet]] and the [[scramjet]], which rely on high airspeed and intake geometry to compress the combustion air, prior to the introduction and ignition of fuel. [[Rocket engine|Rocket motors]] provide thrust by burning a fuel with an oxidizer and expelling gas through a nozzle.

====Turbofan====
Most jet aircraft use [[turbofan]] jet engines, which employ a [[gas turbine]] to drive a ducted fan, which accelerates air ''around'' the turbine to provide thrust in addition to that which is accelerated ''through'' the turbine. The ratio of air passing around the turbine to that passing through is called the [[Bypass ratio|by-pass ratio]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Cumpsty|first1=Nicholas|url=https://books.google.com/books?id=SFxiCgAAQBAJ&amp;q=Turbofan+engine+explained|title=Jet Propulsion: A Simple Guide to the Aerodynamics and Thermodynamic Design and Performance of Jet Engines|last2=Heyes|first2=Andrew|date=2015-07-22|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-43263-1|language=en}}&lt;/ref&gt; They represent a compromise between [[turbojet]] (with no bypass) and [[turboprop]] forms of aircraft propulsion (primarily powered with bypass air).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=El-Sayed|first=Ahmed F.|url=https://books.google.com/books?id=ijoPEAAAQBAJ&amp;q=Turbofan|title=Aircraft Propulsion and Gas Turbine Engines|date=2017-07-06|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4665-9517-0|pages=43, 770|language=en}}&lt;/ref&gt;

Subsonic aircraft, such as airliners, employ high by-pass jet engines for fuel efficiency. [[Supersonic aircraft]], such as jet fighters, use low-bypass turbofans. However at supersonic speeds, the air entering the engine must be decelerated to a subsonic speed and then re-accelerated back to supersonic speeds after combustion. An [[afterburner]] may be used on combat aircraft to increase power for short periods of time by injecting fuel directly into the hot exhaust gases. Many jet aircraft also use [[thrust reverser]]s to slow down after landing.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

====Ramjet====
{{Main article|Ramjet}}

[[File:X43a2 nasa scramjet.jpg|thumb|Artist's concept of X-43A with [[scramjet]] attached to the underside]]
A ramjet is a form of jet engine that contains no major moving parts and can be particularly useful in applications requiring a small and simple engine for high-speed use, such as with missiles. Ramjets require forward motion before they can generate thrust and so are often used in conjunction with other forms of propulsion, or with an external means of achieving sufficient speed. The [[Lockheed D-21]] was a Mach 3+ ramjet-powered reconnaissance drone that was launched from a [[parent aircraft]]. A ramjet uses the vehicle's forward motion to force air through the engine without resorting to turbines or vanes. Fuel is added and ignited, which heats and expands the air to provide thrust.&lt;ref name=&quot;Time 1965-11-26&quot;&gt;{{cite news|date=1965-11-26|title=Here Comes the Flying Stovepipe|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|url-status=dead|access-date=2008-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html|archive-date=2008-04-08|accessdate=2026-04-07|archivedate=2008-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080408064246/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,834721,00.html}}&lt;/ref&gt;

====Scramjet====
{{Main article|Scramjet}}

A scramjet is a specialized ramjet that uses internal supersonic airflow to compress, combine with fuel, combust and accelerate the exhaust to provide thrust. The engine operates at supersonic speeds only. The [[NASA X-43]], an experimental unmanned scramjet, set a world speed record in 2004 for a jet-powered aircraft with a speed of Mach 9.7, nearly {{convert|7500|mph|order=flip|sp=us}}.&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weber|first1=Richard J.|last2=Mackay|first2=John S.|title=An Analysis of Ramjet Engines Using Supersonic Combustion|url=https://ntrs.nasa.gov/search.jsp?R=19930085282&amp;hterms=weber+mackay&amp;qs=N%3D0%26Ntk%3DAll%26Ntt%3Dweber%2520mackay%26Ntx%3Dmode%2520matchallpartial%26Nm%3D123%7CCollection%7CNASA%2520STI%7C%7C17%7CCollection%7CNACA|website=ntrs.nasa.gov|date=September 1958|publisher=NASA Scientific and Technical Information|access-date=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;

====Rocket====
{{Main article|Rocket engine}}

[[File:X-1-1 In Flight - GPN-2000-000134.jpg|thumb|right|[[Bell X-1]] in flight, 1947]]

Whereas jet aircraft use the atmosphere both as a source of [[oxidant]] and of mass to accelerate reactively behind the aircraft, rocket aircraft carry the oxidizer on board and accelerate the burned fuel and oxidizer backwards as the sole source of mass for reaction. Liquid fuel and oxidizer may be pumped into a combustion chamber or a solid fuel with oxidizer may burn in the fuel chamber. Whether liquid or solid-fueled, the hot gas is accelerated through a nozzle.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Sutton|first1=George P.|url=https://books.google.com/books?id=XwSRDQAAQBAJ&amp;q=mass+acceleration|title=Rocket Propulsion Elements|last2=Biblarz|first2=Oscar|date=2016-12-27|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-118-75365-1|pages=29|language=en}}&lt;/ref&gt;

In [[World War II]], the Germans deployed the [[Messerschmitt Me 163 Komet|Me 163 Komet]] [[rocket-powered aircraft]]. The first plane to break the [[sound barrier]] in level flight was a rocket plane – the [[Bell X-1]] in 1948. The [[North American X-15]] broke many speed and [[Flight altitude record|altitude records]] in the 1960s and pioneered engineering concepts for later aircraft and spacecraft. Military transport aircraft may employ [[rocket-assisted take off]]s for short-field situations. Otherwise, rocket aircraft include [[spaceplane]]s, like [[SpaceShipTwo]], for travel beyond the Earth's atmosphere and sport aircraft developed for the short-lived [[Rocket Racing League]].

==Design and manufacture==
{{main article|Aerospace manufacturer}}

[[File:SR71 factoryfloor SkunkWorks.jpg|thumb|alt=SR-71 at Lockheed Skunk Works|Assembly line of the [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] at [[Skunk Works]], [[Lockheed Martin]]'s Advanced Development Programs (ADP).]]

Most airplanes are constructed by companies with the objective of producing them in quantity for customers. The design and planning process, including safety tests, can last up to four years for small turboprops or longer for larger planes.

During this process, the objectives and design specifications of the aircraft are established. First the construction company uses drawings and equations, simulations, wind tunnel tests and experience to predict the behavior of the aircraft. Computers are used by companies to draw, plan and do initial simulations of the aircraft. Small models and mockups of all or certain parts of the plane are then tested in wind tunnels to verify its aerodynamics.

When the design has passed through these processes, the company constructs a limited number of prototypes for testing on the ground. Representatives from an aviation governing agency often make a first flight. The flight tests continue until the aircraft has fulfilled all the requirements. Then, the governing public agency of aviation of the country authorizes the company to begin production.

In the United States, this agency is the [[Federal Aviation Administration]] (FAA). In the European Union, [[European Aviation Safety Agency]] (EASA); in the United Kingdom it is the [[Civil Aviation Authority (United Kingdom)|Civil Aviation Authority]] (CAA).&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-07|title=UK will leave EU aviation safety regulator at end of 2020|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-51783580|access-date=2021-12-19}}&lt;/ref&gt; In Canada, the public agency in charge and authorizing the mass production of aircraft is [[Transport Canada|Transport Canada's]] Civil Aviation Authority.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Canada|first=Transport|date=2019-10-15|title=Civil Aviation|url=https://tc.canada.ca/en/aviation/civil-aviation|access-date=2021-12-19|website=Transport Canada|language=en-CA}}&lt;/ref&gt;

When a part or component needs to be joined together by welding for virtually any aerospace or defense application, it must meet the most stringent and specific safety regulations and standards. [[Nadcap]], or the National Aerospace and Defense Contractors Accreditation Program sets global requirements for quality, quality management and quality assurance for aerospace engineering.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.helandermetal.com/aerospace-welding|title=Aerospace Welding {{!}} Helander Metal|work=Helander Metal|access-date=2017-12-27|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

In the case of international sales, a license from the public agency of aviation or transport of the country where the aircraft is to be used is also necessary. For example, airplanes made by the European company [[Airbus]] need to be certified by the FAA to be flown in the United States, and airplanes made by U.S.-based [[Boeing]] need to be approved by the EASA to be flown in the European Union.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021|title=Our Mission: Your Safety|url=https://www.easa.europa.eu/light/easa|url-status=live|access-date=2021-12-19|website=EASA|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611065625/https://www.easa.europa.eu/light/easa |archive-date=11 June 2020 }}&lt;/ref&gt;

[[File:A321 final assembly (9351765668).jpg|thumb|An [[Airbus A321]] on [[Assembly line|final assembly line]] 3 in the [[Airbus Hamburg-Finkenwerder]] plant.]]

Regulations have resulted in reduced [[Aircraft noise|noise]] from aircraft engines in response to increased [[noise pollution]] from growth in air traffic over urban areas near airports.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Reducing noise|url=https://aviationbenefits.org/environmental-efficiency/reducing-noise/|access-date=2021-04-15|website=aviationbenefits.org|language=en}}&lt;/ref&gt;

Small planes can be designed and constructed by amateurs as homebuilts. Other [[homebuilt aircraft]] can be assembled using pre-manufactured kits of parts that can be assembled into a basic plane and must then be completed by the builder.&lt;ref name=&quot;Aerocrafter&quot;&gt;Purdy, Don: ''AeroCrafter - Homebuilt Aircraft Sourcebook, Fifth Edition'', pages 1–164. BAI Communications, 15 July 1998. {{ISBN|0-9636409-4-1}}&lt;/ref&gt;

Few companies produce planes on a large scale. However, the production of a plane for one company is a process that actually involves dozens, or even hundreds, of other companies and plants, that produce the parts that go into the plane. For example, one company can be responsible for the production of the landing gear, while another one is responsible for the radar. The production of such parts is not limited to the same city or country; in the case of large plane manufacturing companies, such parts can come from all over the world. The parts are sent to the main plant of the plane company, where the production line is located. In the case of large planes, production lines dedicated to the assembly of certain parts of the plane can exist, especially the wings and the fuselage.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Todd R.|last=Porte|title=Social Responses to Large Technical Systems: Control or Anticipation|publisher=Springer Netherlands|location=Dordrecht|year=1991|isbn=978-9-40113-400-2|page=128}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|editor-first=Bryan|editor-last=Christiansen|title=Handbook of Research on Global Supply Chain Management|publisher=Business Science Reference|location=Hershey|year=2016|isbn=978-1-46669-640-2|page=211}}&lt;/ref&gt; When complete, a plane is rigorously inspected to search for imperfections and defects. After approval by inspectors, the plane is put through a series of [[flight test]]s to assure that all systems are working correctly and that the plane handles properly.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dale|last=Crane|title=Dictionary of Aeronautical Terms|edition=5|publisher=Aviation Supplies &amp; Academics|location=Newcastle, Washington|year=2012|isbn=978-1-56027-864-1|pages=19, 271}}&lt;/ref&gt; To meet a particular customer need, the airplane may be customised using components or packages of components provided by the manufacturer or the customer.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ackert|first=Shannon|title=Commercial Aspects of Aircraft Customization|journal=Aircraft Monitor|year=2013|page=3}}&lt;/ref&gt;

==Characteristics==
[[File:Airplane major components.png|thumb|right|Major components of an airplane.]]

[[File:IAI Heron 1 in flight 2.JPEG|thumb|right|An [[IAI Heron]] - an [[unmanned aerial vehicle]] with a [[twin boom|twin-boom]] configuration]]

===Airframe===
{{Main article|Airframe}}

The structural parts of a fixed-wing aircraft are called the airframe. The parts present can vary according to the aircraft's type and purpose. Early types were usually made of wood with fabric wing surfaces, When engines became available for powered flight around a hundred years ago, their mounts were made of metal. Then as speeds increased more and more parts became metal until by the end of WWII all-metal aircraft were common. In modern times, increasing use of [[composite material]]s has been made.

Typical structural parts include:

* One or more large horizontal ''wings'', often with an [[airfoil]] cross-section shape. The wing deflects air downward as the aircraft moves forward, generating [[Lift (force)|lifting force]] to support it in flight. The wing also provides stability in [[Flight dynamics (aircraft)|roll]] to stop the aircraft from rolling to the left or right in steady flight.

[[File:Antonov 225 (2010).jpg|thumb|right|The [[An-225 Mriya]], which could carry a 250-tonne payload, had two vertical stabilizers.]]

* A ''[[fuselage]]'', a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage joins the other parts of the airframe and usually contains important things such as the pilot, payload and flight systems.
* A ''[[vertical stabilizer]]'' or fin is a vertical wing-like surface mounted at the rear of the plane and typically protruding above it. The fin stabilizes the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|yaw]] (turn left or right) and mounts the [[rudder]], which controls its rotation along that axis.
* A ''[[horizontal stabilizer]]'' or [[tailplane]], usually mounted at the tail near the vertical stabilizer. The horizontal stabilizer is used to stabilize the plane's [[Flight dynamics (aircraft)|pitch]] (tilt up or down) and mounts the [[Elevator (aircraft)|elevators]], which provide pitch control.
* ''[[Landing gear]]'', a set of wheels, skids, or floats that support the plane while it is on the surface. On seaplanes, the bottom of the fuselage or floats (pontoons) support it while on the water. On some planes the landing gear retracts during flight to reduce drag.

===Wings===
{{Main article|Wing}}

The wings of a fixed-wing aircraft are static planes extending either side of the aircraft. When the aircraft travels forwards, air flows over the wings, which are shaped to create lift. This shape is called an [[airfoil]] and is shaped like a bird's wing.

====Wing structure====
Airplanes have flexible wing surfaces which are stretched across a frame and made rigid by the lift forces exerted by the airflow over them. Larger aircraft have rigid wing surfaces which provide additional strength.

Whether flexible or rigid, most wings have a strong frame to give them their shape and to transfer lift from the wing surface to the rest of the aircraft. The main structural elements are one or more spars running from root to tip, and many ribs running from the leading (front) to the trailing (rear) edge.

Early airplane engines had little power, and lightness was very important. Also, early airfoil sections were very thin, and could not have a strong frame installed within. So, until the 1930s, most wings were too lightweight to have enough strength, and external bracing struts and wires were added. When the available engine power increased during the 1920s and 30s, wings could be made heavy and strong enough that bracing was not needed any more. This type of unbraced wing is called a cantilever wing.

====Wing configuration====
{{main article|Wing configuration}}

[[File:Morane-Saulnier Type L - Captured with german insigna.jpg|thumb|Captured [[Morane-Saulnier L]] wire-braced parasol monoplane]]
The number and shape of the wings varies widely on different types. A given wing plane may be full-span or divided by a central [[fuselage]] into port (left) and starboard (right) wings. Occasionally, even more wings have been used, with the three-winged [[triplane]] achieving some fame in WWI. The four-winged [[quadruplane]] and other [[Multiplane (aeronautics)|multiplane]] designs have had little success.

A [[monoplane]] has a single wing plane, a [[biplane]] has two stacked one above the other, a [[tandem wing]] has two placed one behind the other. When the available engine power increased during the 1920s and 30s and bracing was no longer needed, the unbraced or cantilever monoplane became the most common form of powered type.

The wing [[planform (aeronautics)|planform]] is the shape when seen from above. To be aerodynamically efficient, a wing should be straight with a long span from side to side but have a short chord (high [[aspect ratio]]). But to be structurally efficient, and hence light weight, a wing must have a short span but still enough area to provide lift (low aspect ratio).

At transonic speeds (near the speed of sound), it helps to sweep the wing backwards or forwards to reduce drag from supersonic shock waves as they begin to form. The [[swept wing]] is just a straight wing swept backwards or forwards.

[[File:Dassault Mirage G8.jpg|thumb|Two [[Dassault Mirage G]] prototypes, one with wings swept]]

The [[delta wing]] is a triangle shape that may be used for several reasons. As a flexible [[Rogallo wing]], it allows a stable shape under aerodynamic forces and so is often used for ultralight aircraft and even [[kites]]. As a supersonic wing, it combines high strength with low drag and so is often used for fast jets.

A variable geometry wing can be changed in flight to a different shape. The [[variable sweep wing|variable-sweep wing]] transforms between an efficient straight configuration for takeoff and landing, to a low-drag swept configuration for high-speed flight. Other forms of variable planform have been flown, but none have gone beyond the research stage.

===Fuselage===
{{Main article|Fuselage}}

A ''[[fuselage]]'' is a long, thin body, usually with tapered or rounded ends to make its shape [[aerodynamically]] smooth. The fuselage may contain the [[flight crew]], passengers, cargo or [[payload (air and space craft)|payload]], fuel and engines. The pilots of manned aircraft operate them from a ''[[Cockpit (aviation)|cockpit]]'' located at the front or top of the fuselage and equipped with controls and usually windows and instruments. A plane may have more than one fuselage, or it may be fitted with booms with the tail located between the booms to allow the extreme rear of the fuselage to be useful for a variety of purposes.

===Wings vs. bodies===

====Flying wing====
{{main article|Flying wing}}

[[File:USAF B-2 Spirit.jpg|thumb|right|The US-produced [[B-2 Spirit]] is a [[strategic bomber]]. It has a flying wing configuration and is capable of intercontinental missions]]
A flying wing is a [[tailless aircraft]] which has no definite [[fuselage]]. Most of the crew, payload and equipment are housed inside the main wing structure.&lt;ref name=&quot;Crane&quot;&gt;Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 224. Aviation Supplies &amp; Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}&lt;/ref&gt;

The flying wing configuration was studied extensively in the 1930s and 1940s, notably by [[Jack Northrop]] and [[Cheston L. Eshelman]] in the United States, and [[Alexander Lippisch]] and the [[Horten brothers]] in Germany. After the war, several experimental designs were based on the flying wing concept, but the known difficulties remained intractable. Some general interest continued until the early 1950s but designs did not necessarily offer a great advantage in range and presented several technical problems, leading to the adoption of &quot;conventional&quot; solutions like the [[Convair B-36]] and the [[B-52 Stratofortress]]. Due to the practical need for a deep wing, the flying wing concept is most practical for designs in the slow-to-medium speed range, and there has been continual interest in using it as a tactical [[airlift]]er design.

Interest in flying wings was renewed in the 1980s due to their potentially low [[radar]] reflection cross-sections. [[Stealth technology]] relies on shapes which only reflect radar waves in certain directions, thus making the aircraft hard to detect unless the radar receiver is at a specific position relative to the aircraft - a position that changes continuously as the aircraft moves. This approach eventually led to the Northrop [[B-2 Spirit]] [[Stealth aircraft|stealth]] bomber. In this case, the aerodynamic advantages of the flying wing are not the primary needs. However, modern computer-controlled [[fly-by-wire]] systems allowed for many of the aerodynamic drawbacks of the flying wing to be minimized, making for an efficient and stable long-range bomber.

====Blended wing body====
{{main article|Blended wing}}

[[File:NASA BWB.jpg|thumb|right|Computer-generated model of the [[Boeing X-48]]]]
Blended wing body aircraft have a flattened and airfoil shaped body, which produces most of the lift to keep itself aloft, and distinct and separate wing structures, though the wings are smoothly blended in with the body.

Thus blended wing bodied aircraft incorporate design features from both a futuristic fuselage and flying wing design. The purported advantages of the blended wing body approach are efficient high-lift wings and a wide [[airfoil]]-shaped body. This enables the entire craft to contribute to [[lift (force)|lift]] generation with the result of potentially increased fuel economy.

====Lifting body====
[[File:X24.jpg|thumb|The Martin Aircraft Company [[Martin Marietta X-24A|X-24]] was built as part of a 1963 to 1975 experimental US military program.]]
{{main article|Lifting body}}

A lifting body is a configuration in which the body itself produces [[lift (force)|lift]]. In contrast to a [[flying wing]], which is a wing with minimal or no conventional [[fuselage]], a lifting body can be thought of as a fuselage with little or no conventional wing. Whereas a flying wing seeks to maximize cruise efficiency at [[Subsonic flight|subsonic]] speeds by eliminating non-lifting surfaces, lifting bodies generally minimize the drag and structure of a wing for subsonic, [[supersonic]], and [[hypersonic]] flight, or, [[spacecraft]] [[re-entry]]. All of these flight regimes pose challenges for proper flight stability.

Lifting bodies were a major area of research in the 1960s and 1970s as a means to build a small and lightweight crewed spacecraft. The US built several famous lifting body rocket planes to test the concept, as well as several rocket-launched re-entry vehicles that were tested over the Pacific. Interest waned as the [[US Air Force]] lost interest in the crewed mission, and major development ended during the [[Space Shuttle design process]] when it became clear that the highly shaped fuselages made it difficult to fit fuel tankage.

===Empennage and foreplane===
{{main article|Empennage|Canard (aeronautics)}}

[[File:SaabViggen Canards.jpg|thumb|Canards on the [[Saab Viggen]]]]
The classic [[airfoil]] section wing is unstable in flight and difficult to control. Flexible-wing types often rely on an anchor line or the weight of a pilot hanging beneath to maintain the correct attitude. Some free-flying types use an adapted airfoil that is stable, or other ingenious mechanisms including, most recently, electronic artificial stability.

To achieve stability and control, most fixed-wing types have an [[empennage]] comprising a fin and rudder which act horizontally and a tailplane and elevator which act vertically. These control surfaces can typically be trimmed to relieve control forces for various stages of flight. This is so common that it is known as the conventional layout. Sometimes there may be two or more fins, spaced out along the tailplane.

Some types have a horizontal &quot;[[Canard (aeronautics)|canard]]&quot; foreplane ahead of the main wing, instead of behind it.&lt;ref name=&quot;Crane1&quot;&gt;Crane, Dale: ''Dictionary of Aeronautical Terms, third edition'', page 86. Aviation Supplies &amp; Academics, 1997. {{ISBN|1-56027-287-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GroundUp&quot;&gt;Aviation Publishers Co. Limited, ''From the Ground Up'', page 10 (27th revised edition) {{ISBN|0-9690054-9-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FAR1.1&quot;&gt;{{cite web |url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;sid=49436e70336dc8d8f1ab7b3d789254af&amp;rgn=div8&amp;view=text&amp;node=14:1.0.1.1.1.0.1.1&amp;idno=14 |title=Title 14: Aeronautics and Space - PART 1—DEFINITIONS AND ABBREVIATIONS |access-date=5 August 2008 |last=Federal Aviation Administration |author-link=Federal Aviation Administration |date=August 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920140807/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr&amp;sid=2c71ffcfa90ea16afab05fe85ba4f037&amp;rgn=div8&amp;view=text&amp;node=14%3A1.0.1.1.1.0.1.1&amp;idno=14 |archive-date=20 September 2008 }}&lt;/ref&gt; This foreplane may contribute to the lift, the trim, or control of the aircraft, or to several of these.

===Controls and instruments===
{{main article|Aircraft flight control system}}

[[File:robin.dr400slash500.g-rndd.arp.jpg|thumb|A light aircraft ([[Avions Robin|Robin]] DR400/500) cockpit]]
{{Further|Fixed-wing aircraft#Aircraft controls|Fixed-wing aircraft#Cockpit instrumentation}}
&lt;!--[[File:Six flight instruments.JPG|thumb|Six basic flight instruments]]--&gt;
Airplanes have complex [[Aircraft flight control system|flight control system]]s. The main controls allow the pilot to direct the aircraft in the air by controlling the [[Aircraft attitude|attitude]] (roll, pitch and yaw) and engine thrust.

On manned aircraft, [[cockpit]] instruments provide information to the pilots, including [[Flight instruments|flight data]], [[Aircraft engine|engine output]], navigation, communications and other aircraft systems that may be installed.

==Safety==
{{Main article|Aviation safety}}

When risk is measured by deaths per passenger kilometer, air travel is approximately 10 times safer than travel by bus or rail. However, when using the deaths per journey statistic, air travel is significantly more dangerous than car, rail, or bus travel.&lt;ref&gt;[http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm The risks of travel] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20010907173322/http://www.numberwatch.co.uk/risks_of_travel.htm |date=September 7, 2001 }}. Numberwatch.co.uk.&lt;/ref&gt; Air travel insurance is relatively expensive for this reason—insurers generally use the deaths per journey statistic.&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/article/mg16321985.200-flight-into-danger.html Flight into danger - 7 August 1999 - New Scientist Space]. Space.newscientist.com (7 August 1999).&lt;/ref&gt; There is a significant difference between the safety of airliners and that of smaller private planes, with the per-mile statistic indicating that airliners are 8.3 times safer than smaller planes.&lt;ref&gt;{{citation |title=Is GA Flying Safer Than Driving? |url=http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |first=Harry |last=Mantakos |access-date=13 May 2012 |archive-date=31 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831212959/http://www.meretrix.com/~harry/flying/notes/safetyvsdriving.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Environmental impact==
{{Main article|Environmental impact of aviation}}

[[File:Contrails.jpg|thumb|Water vapor [[Condensation trails|contrails]] left by high-altitude jet [[airliner]]s. These may contribute to [[cirrus cloud]] formation.]]
Like all activities involving [[combustion]], fossil-fuel-powered aircraft release [[soot]] and other pollutants into the atmosphere. [[Greenhouse gas]]es such as [[carbon dioxide]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) are also produced. In addition, there are environmental impacts specific to airplanes: for instance, 
* Airplanes operating at high altitudes near the [[tropopause]] (mainly large [[jet airliner]]s) emit aerosols and leave [[contrail]]s, both of which can increase [[cirrus cloud]] formation{{snd}}cloud cover may have increased by up to 0.2% since the birth of aviation.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|title=Aviation and the Global Atmosphere|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070629113916/http://www.grida.no/climate/ipcc/aviation/032.htm|archive-date=2007-06-29|bibcode=1999aga..book.....P|year=1999|last1=Penner|first1=Joyce E.|author-link1=Joyce E. Penner|last2=Lister|first2=David|last3=Griggs|first3=David J.|last4=Dokken|first4=David J.|last5=McFarland|first5=Mack}}&lt;/ref&gt;
* Airplanes operating at high altitudes near the tropopause can also release chemicals that interact with greenhouse gases at those altitudes, particularly [[nitrogen oxide|nitrogen compounds]], which interact with ozone, increasing ozone concentrations.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Lin | first = X. | author2 = Trainer, M. |author3-link=Liu Shaw-chen | author3 = Liu, S.C. | name-list-style = amp | title = On the nonlinearity of the tropospheric ozone production | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 93 | issue = D12 | pages = 15879–15888 | date = 1988 | doi = 10.1029/JD093iD12p15879 | bibcode=1988JGR....9315879L| url = https://zenodo.org/record/1231446 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Grewe | first = V. |author2=D. Brunner |author3=M. Dameris |author4=J. L. Grenfell |author5=R. Hein |author6=D. Shindell |author7=J. Staehelin  | title = Origin and variability of upper tropospheric nitrogen oxides and ozone at northern mid-latitudes | journal = Atmospheric Environment | volume = 35 | issue = 20 | pages = 3421–33 |date=July 2001 | doi = 10.1016/S1352-2310(01)00134-0 |bibcode = 2001AtmEn..35.3421G | hdl = 2060/20000060827 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* Most light piston aircraft burn [[avgas]], which contains [[tetraethyllead]] (TEL). Some lower-compression piston engines can operate on unleaded [[Gasoline|mogas]] and turbine engines and diesel engines{{snd}}neither of which require lead{{snd}}are used on some newer [[light aircraft]]. Some non-polluting light [[electric aircraft]] are already in production.

Another environmental impact of airplanes is [[noise pollution]], mainly caused by aircraft taking off and landing.

==پڻ ڏسو==
* [[ھوائي جھاز|هوائي سواري]]
* [[هيلي ڪاپٽر]]
* [[ھوائي اڏو|ايئر پورٽ]]
* [[جنگي جهازن جي فهرست]]
* [[Aircraft flight mechanics]]
* [[Aviation]]
* [[Fuel efficiency]]
* [[List of altitude records reached by different aircraft types]]
* [[Rotorcraft]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ڪتابيات==
* Blatner, David. ''The Flying Book: Everything You've Ever Wondered About Flying On Airplanes''. {{ISBN|0-8027-7691-4}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|aeroplane|aircraft|airplane}}
* [http://www.aerocentre.blogspot.com/ The Aeroplane centre]
* [http://www.airliners.net/info/ Airliners.net]
* [http://www.aerospaceweb.org/ Aerospaceweb.org]
* [https://web.archive.org/web/20081219063248/http://travel.howstuffworks.com/airplane.htm How Airplanes Work] – howstuffworks.com

{{Aircraft types (by method of thrust and lift)}}
{{Portalbar|Aviation}}
{{Authority control}}

[[زمرو:هوائي جهاز]]
[[زمرو:هوائي سواري]]
[[زمرو:آمريڪي ايجادون]] 
[[زمرو:هوائي سوارين جون قسمون]]
[[زمرو:هوائي سوارين جون شڪليون]] 
[[زمرو: 1903 ۾ متعارف ڪرايل سواريون]]</text>
      <sha1>bq4u4nef51jtv468obi4in2js8pbc9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اليزي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1946</id>
    <revision>
      <id>372726</id>
      <parentid>322627</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24688" sha1="cm4b0setjj67huh3ugecjfozoobozn6" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist 3
|Name = اليزي
|Img =Alizée_Jacotey_-_Chanteuse_Francaise_-_Paris_-_3_December_2007_-_DSC_1665bis.jpg
|Img_capt = ڊسمبر 3، 2007ع تي اليزي جاڪوتي پيرس فرانس ۾ عوام کي آٽوگراف ڏيندي 
|Background = هيڪلي ڳائڪه 
|نالو = اليزي جاڪوتي
|Alias = لِيلِي
|Born = آگسٽ 21، 1984ع
|Died = 
|Origin = [[آياچو]]، [[ڪورسِيڪا]]
|Instrument = 
|Genre = [[ورلڊ]]، [[فرانسيسي پاپ]]، [[برقي پاپ]]، [[راڪ]]
|Occupation =ڳائڪه 
|Years_active = 1999- تاحال 
|Label = [[Polydor Records|پوليڊور]]
|Associated_acts = 
|URL = http://www.alizee-officiel.com
}}
اَلِيزي جاڪوتي&lt;/font&gt; ('''Alizée Jacotey''' رومن اکرن ۾) ({{IPA2|a.li.ze}}) مقبول [[فرانس|فرانسِيسِي]] ڳائڪه آهي، جيڪا آگسٽ 21، 1984ع تي، آياچو&lt;/font&gt; [[Ajaccio]]، ڪورسيڪا&lt;/font&gt; [[Corsica]] ۾ ڄائِي. هُوءَ هِڪَ [[ڳڻپيوڪر]] سائنسدان ۽ هِڪَ ڪاروبار پيشه عورت جِي ڌيءَ آهي ۽ کيس هِڪُ ڀاءُ جوئان پڻ آهي. سندس اسٽيج نالو '''اَلِيزي Alizée''' آهي.

کيس [[ڪيُوبيڪ]] ڄائِي ڪامياب فرانسيسي ڳائڪه مِيلَين ”فاغميغ‟ گوتِيئي&lt;/font&gt; [[Mylène Farmer|Mylène &quot;Farmer&quot; Gautier]] هڪ فرانسيسي ٽي وي شو ڏسندي دريافت ڪيو، جنهن ۾ اليزي پرفارم ڪيو ۽ انعام کٽيو.
{{TOCleft}}

== جِيانِگاري ==
=== ابتدائي سالَ ===
اَلِيزي، جنهن کي پيارَ مان لِيلِي پڻ سڏيو ويندو آهي، ننڍي عمر ۾ ئي ناچ ڏانهن راغب ٿِي. &lt;ref&gt;{{Citation |title=اليزي -- جيانگاري |url=http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_7006.asp |accessdate=2006-06-11 |archive-date=2006-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060219165901/http://www.rfimusique.com/siteEn/biographie/biographie_7006.asp |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; صرف چئن سالن جي ڄمارَ ۾، هوءَ&lt;/font&gt; [[jazz]] ،[[Tap dance|ٽيپ]] ۽ ڪلاسيڪي [[ناچ]] ۾ ڀَڙ ٿِي وئِي، ۽ شو بزنس ۾ هلِي آئِي. هُوءَ مصوريءَ ۾ به چڱي خاصي ڀڙ آهي — 1995ع ڌاري، هُنَ&lt;/font&gt; [[AOM|Air Outre Mer]] (اڳوڻِي فرانسيسي فِضاواٽَ) طرفان منعقد ڪرايل هِڪَ رنگن جي چٽاڀيٽِيءَ ۾ ڪاميابِي ماڻِي. اَلِيزي جِي ڊِزائين پهريون انعام کٽيو، جنهن کي فِضاواٽَ جي هِڪَ فِضائِي رَٿَ جِي ڪيبن تي چِٽيو ويو، جنهن تي سندس نالو رکيو ويو. اَلِيزي انعام طور ساڳِي ئي فِضاواٽَ ۾ پهرين درجي جِي (فرسٽ ڪلاس) سِيٽ تي سفر ڪري مالدِيوِ جو چَڪَر (ٽِرپ) هڻي آئي.

اليزي پهريون ڀيرو 1999ع ڌاري ''گغين دُ ستاغ''&lt;/font&gt; Graines de Star نالي هِڪَ ٽِي وِي ٽيلينٽ شو ۾ ظاهر ٿِي&lt;ref&gt;[http://www.imdb.com/name/nm1354244/ IMDb Entry]&lt;/ref&gt;، جيڪو&lt;/font&gt; [[Métropole 6]] تي نشر ٿيو. در اَصُل اَلِيزي ان پروگرام جي ناچ چٽاڀيٽيءَ ۾ حصو وٺڻ پئي چاهيو. پر اها چٽاڀيٽي صرف گرُوپن درميان ئي ٿيڻي هئي، تنهن ڪري هن ڳائڻ جي مقابلي ۾ حصو ورتو ۽ ”ما پغِيئَغ“&lt;/font&gt; ''[[Ma Prière]]'' (منهنجي دعا) گيت ڳايو. ان مقابلي ۾ هُنَ&lt;/font&gt; [[Meilleure Graine]] جو اوارڊ کٽيو ۽ مستقبل جو اڀرندڙ ڳائڪ ستارو هوڻ جو اعزاز حاصل ڪيو.

اليزي جي کاٽائُو ڪارڪردگي تجربيڪار فرانسيسي راڳ ديوي &lt;/font&gt; (diva) [[ميلين فارمر]] ۽ [[لوغان بُوتونا]] ڏٺي، جن کي پنهنجي نئين رٿا تي ڪم ڪرڻ لاءِ نئين ۽ جوان آواز جي ڳولا هئي. هنن اليزي سان رابطو ڪيو سندس اسٽُوڊيو آڊيشن بعد کيس چُونڊيو. اهڙيءَ ريت ٽنهي مِلي هيڪلي گيت '''[[موئا لولِيِتا]]''' سان اليزي جي ڪريئر جو آغاز ڪيو.

=== ذاتِي زِندَگِي ===
حالانڪه اَليزي جو ڪَريئر بطور هِڪَ گُلوڪاره آهي، پر کيس نچڻ وڌيڪَ پسند آهي.&lt;ref&gt;[http://alizeetoujours.homestead.com/interviews.html Interview Transcripts]&lt;/ref&gt;. کيس [[جاز]]، [[ballet|بالي]]، [[Tap dance|ٽيپ]] ۽ [[flamenco|فلامينڪو]] تي چڱو عبور حاصل آهي.

اليزي [[فوٽبال]] جي پڻ شوقين آهي&lt;ref&gt;{{Citation |title=Alizée - Trivia and Bio |url=http://www.alizee-fanpage.com/page.php?language=en&amp;content=bio |accessdate=2006-06-11 |archive-date=2004-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040427235158/http://www.alizee-fanpage.com/page.php?language=en&amp;content=bio |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. هوءَ [[AC Ajaccio]] (آ سي آياچو) ٻاريءَ جي سپورٽر آهي، جنهن هڪ ڀيري کيس پنهنجي هڪ راند مقابلي ۾ دعوت ڏئي گھرايو هو.

اليزي ''لي زانفوئاغي'' &lt;/font&gt; ''Les Enfoirés'' نالي گروهه سان گڏ سماجي ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ پڻ تمام سرگرم رهي آهي. اهو ناميارين فرانسيسي شخصيتن جو گروهه آهي، جيڪو چندو گڏ ڪرڻ لاءِ هر سال تقريبون ڪرائيندو آهي، جن مان گڏ ڪيل رقم ''غيستوغان ديُو ڪعُغ'' کي ڏني ويندي آهي. ان تنظيم جو بانيڪار فرانسيسي مزاحيه فنڪار ڪوليُوش [[Coluche]] آهي ۽ ان جو مقصد غريبن کي غذا فراهم ڪرڻ آهي. اليزي اهڙين تقريبن ۾ 2001ع، 2002ع ۽ 2008ع ڌاري حصو ورتو.

اليزي ساٿي فرانسيسي ڳائڪ جيغيمِي شاتلَن&lt;/font&gt; [[Jérémy Châtelain]] سان شادي ڪئي، جنهن سان سندس ملاقات ''يُورو بيسٽ Eurobest'' جي اوارڊس تقريب ۾ ٿِي هئي. هُنن لاس ويگاس، نيواڊا، آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ نومبر 6، 2003ع تي شادي ڪئي ۽ اپريل 29، 2005ع تي کين پهريون اولاد ڌيءَ جو ٿيو، جنهن تي هنن اَنِيلِي نالو رکيو.

=== ڪَرِيئَر ===

اليزي پنهنجي ڳائڪيءَ جي ابتدا هيڪلي (سنگل) '''موئا لولِيتا''' سان ڪئي، جيڪو اڄ تائين سندس بهترين گيت آهي. اهو گيت سموري يُورپ ۽ اڀرندي ايشيا جي ڪن حصن ۾ موسيقيءَ جي ميدان ۾ نُومرو اُونو ٿِي ويو.

اصل ۾ اليزي لاءِ عام تصور [[ولاڊيمير ناباڪوف]] جي ناول جي [[لوليتا]] ڪردار وارو جڙيل هو. سندس ٻيون هيڪلو &quot;لالِيزي L'alizé&quot; پڻ تمام گھڻو ڪامياب ٿيو، ۽ فرانس ۾ نمبر ون ثابت ٿيو. ٻئي هيڪلا سندس آغازي آلبم [[Gourmandises]] (گُوغماندِيز)&lt;ref&gt;[http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/tg/stores/detail/-/music/B00005RW3S/customer-reviews/203-6366742-1931908 گُوغماندِيز (مِٺايُون)]&lt;/ref&gt; جو حصو هئا، جنهن جو سنڌي ترجمو '''مِٺايُون''' ٿيندو.

فاغميغ ۽ بُوتونا جي لکيل هن آلبم جون رڳو فرانس ۾ 8 لک 50 هزار کان به مٿي ڪاپيون وڪاميون، ۽ فقط ٽن مهينن اندر اهو آلبم [[RIAA certification|پلاٽينم]] ٿي ويو. سن 2001ع ۾ ساڳيو آلبم بين الاقوامي سطح تي متعارف ڪرايو ويو، ۽ اليزي 2001ع ۾ دنيا جي گھڻي کان گھڻو وڪامجندڙ فرانسيسي ڳائڪه بڻجي وئي. &lt;ref name=&quot;allmusicguide&quot;&gt;[http://www.allmusic.com/artist/alize-p384883 All Music Guide biography]&lt;/ref&gt;.

سَن 2003ع ۾ سندس ٻيون آلبم، '''مي ڪُوغان ايليڪتغِيڪ''' &lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/gp/product/B00008NR5X مي ڪُوغان ايليڪتغِيڪ (منهنجُون برقي ڌارُون)]&lt;/ref&gt; (منهنجُون برقي ڌارُون) منظر عام تي آيو. هن آلبم ۾ هن پنهنجي لاءِ '''لوليتا''' وارو اڳوڻو قائم ٿيل تاثر ختم ڪري هڪ نازڪ نفيس ٽينيجر وارو روپ ڌاريو.

ان آلبم جا گيت پڻ فاغميغ ۽ بُوتونا لکيا. ان آلبم جو پهريون هيڪلو [[جَان ني ماغ]] فرانس ۽ فرانس کان ٻاهر ڪجھه ڪامياب ٿيو، پر ان آلبم جو انگريزي ورزن ايترو مقبول نه ٿيو جيترو اليزي جو پهريون آلبم ''[[Gourmandises]]'' مشهور ٿيو هو. ان آلبم جون محظ 2 لک کان ڪجھه وڌيڪ ڪاپيون وڪاميون. ان آلبم جي اشتهارڪاريءَ لاءِ 2003ع جي سرءُ ۾ ملڪگير دورو ڪيو ويو. سال بعد، يعني 2004ع جي سرءُ ۾ ''[[Alizée En Concert]]'' نالي لائِيو سِي ڊِي ۽ ڊِي وِي ڊِي جاري ڪئي وئي. ان ڊِي وِي ڊِي ۾ سندس رهرسل جا فوٽيج ڏيکاريا ويا.

[[يُورپ]] ۾ اليزي جا 40 لک کان وڌيڪ آلبم وڪامجا آهن. تنهن کان سواءِ هن هڪ [[جاپان|جاپاني]] اشتهار ۾ به ڪم ڪيو آهي. هن ڪيتريون ئي اسٽيج پرفارمنس پڻ ڏنيون آهن. اهو پڻ چيو ويندو آهي ته ''[[World of Warcraft]]'' نالي هڪ ڳڻپيوڪر راند ۾ ڏيکاريل فيميل نائيٽ ايلف ناچ اليزي جي گيت [[جان ني ماغ]] جي پرفارمنس کان متاثر ٿي ٺاهيو ويو آهي.

شاديءَ کان پوءِ اليزي ڳائڻ ڇڏي ڏنو ۽ فيبروري 2004ع کان پوءِ ميڊيا تي اچڻ کان به پاسو ڪرڻ لڳي. تنهن کان پوءِ هُوءَ هڪ ڀيرو 18 هين فيبروري 2006ع تي فرانسيسي ٽي وي چينل [[MTV|MTV France]] تي ظاهر ٿي. اليزي ڊسمبر 3، 2007ع تي پنهنجي نئين آلبم ''[[Psychédélices]]'' سان موسيقيءَ جي دنيا ۾ واپس وري آئي.&lt;ref name=&quot;chartsdates&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.alizee-fanpage.com/page.php?language=en&amp;id=300 | title = Charts, Dates, and Appearances | accessdate = 2007-10-11}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Message.jpg|thumb|کاٻو|پنهنجي چاهڪن لاءِ اَلِيزي جو پيغام]]
فيبروري 2004ع ۽ ڊسمبر 2007ع درميان اليزي جي واپسيءَ جو ڪو به رسمي اعلان نه ٿيو هو، ۽ 2005ع جي اونهاري کان اليزي جي آفيشل ويبسائيٽ به بند پئي آهي. تڏهن کان ڪيترا ئي افواهه منظر تي آيا ۽ ڪوڙا ثابت ٿيا. ٻن سالن جي انتظار ۽ تجسس کان پوءِ اپريل 3، 2006ع تي اليزي پنهنجي چاهڪن لاءِ هٿ سان لکيل نياپو [http://www.nidalizee.com Le Nid d' Alizée] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117043722/http://www.nidalizee.com/ |date=2015-11-17 }} چاهڪ گاهه جي ويبماسٽر ڏانهن اماڻيو، جنهن ۾ هن ٻڌايو ته هوءَ پنهنجي ٽين آلبم تي ڪم ڪري رهي آهي. ان نياپي جو سنڌي ترجمو ڪُجھُه هيئن آهي.

 سڀني کي سلام ! 

 توهان کي رڳو اهو ٿِي ٻڌائڻ چاهيان ته هينئر آئون اسٽُوڊيو ۾ آهيان... 

 نوان گيتَ زبردست آهن!! 

 چُميون، ۽ آئون توهان سان تمام جلد ملنديس! &lt;u&gt;واعدو&lt;/u&gt;.

 Alizée مارچ 31، 2006ع

== تنقيدَ ==
تمام زبردست ڪمرشل ڪاميابيءَ باوجود '''موئا لوليتا''' کي گڏيل سڏيل تنقيدي موٽ ملي. تنقيدنگارن اهو محسوس ڪيو ته اليزي جو انداز ميلين فاغميغ سان تمام گھڻي مشاهبت ٿو رکي. ڪيترا ته ايئن چوڻ لڳا ته هُوءَ &quot;جُونيئر مِيلين فاغميغ&quot; ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. ان ڳالهه تي به تنقيد ٿي ته لولِيتا وارو تصور اليزي جي ڳائڪيءَ واري فن تي حاوي ٿي رهيو آهي ۽ سندس انداز جي تنقيدي وضاحت &quot;desperately trying to be sexy&quot; جي لفظن سان ڪئي وئي&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/manchester/music/reviews/singles/2002/02/11/moi_lolita.shtml بِي بِي سِي مينچسٽر رِويُو]&lt;/ref&gt;، ۽ ڪيترن لاءِ ته هُوءَ ٻڙي هئي.
جڏهن ته ٻين ڪيترن جي خيال ۾ کين اليزي جي گهري آواز ۽ قابل تعريف آوازي پهچ جو مظاهرو ڪرڻ واري صلاحيت موهيو آهي&lt;ref&gt;[http://www.amazon.com/gp/product/B0000523PQ مِٺايُون - اميزان تي]&lt;/ref&gt;، سندس اهو ئي گڻ اڪثر ساراهيو ويندو آهي.

سندس ڪجھه گيتن لاءِ چيو ويو ته اهي &quot;انتهائي دلڪَش پيارَ نغما&quot; آهن،&lt;ref name=&quot;dvdfever&quot;&gt;{{Citation |title=Gourmandises review on DVD Fever |url=http://www.dvdfever.co.uk/reviews/lcalizee.shtml |accessdate=2006-05-08 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525012505/http://www.dvdfever.co.uk/reviews/lcalizee.shtml |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; جن جو ترنم &quot;جرڪندڙ ۽ بهڪائيندڙ آهي&quot;&lt;ref name=&quot;dvdfever&quot;/&gt;، ۽ جن ۾ اليزي عام پاپ کان گھڻا وڌيڪ جذبات ڀري ڇڏيا آهن. &quot;&lt;ref&gt;[http://www.amazon.co.uk/exec/obidos/tg/stores/detail/-/music/B00005RW3S/customer-reviews/203-3523831-1134335 مِٺايُون اَميزان برطانيه تي]&lt;/ref&gt;. تازو رونمائي ٿيل ٻن آلبمس ۾ اليزي وسيع قسمن جا گيت ڳايا آهن، جن ۾ دلڪَش پاپ ڌنُن کان وٺي من موهيندڙ پيار نغما شامل آهن.

== ڊِسڪونگارِي ==
=== آلبمس ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;28&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''سال'''
! width=&quot;257&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''عنوان'''
! colspan=&quot;9&quot;| '''چارٽ صورتحال'''&lt;ref&gt;[http://www.alizee-fanpage.com/page.php?language=en&amp;content= چارٽ صورتحال]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-

! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;آسٽريا&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;بيلجيم&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;فِنِستان&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;فرانس&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;جرمني&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;اٽلي&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;اسپين&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;سوئٽزرستان&lt;/small&gt;
! width=&quot;66&quot;| &lt;small&gt;ميڪسيڪو&lt;/small&gt;
|- 
| [[2000 in music|2000]]
| [[Gourmandises]]
! 40
! 12
! 26
! 1
! 29
! 27
! 22
! 27
! 1

|- 
| [[2003 in music|2003]]
| [[Mes Courants Électriques]]
! -
! 9
! -
! 2
! 26
! 29
! -
! 13
! 1
|- 
| [[2004 in music|2004]]
| [[Alizée En Concert]]
! -
! -
! -
! 38
! -
! -
! -
! -
! 1
|- 
|}

=== هيڪلا ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! width=&quot;28&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''سال'''
! width=&quot;350&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''عنوان'''
! colspan=&quot;14&quot;| '''چارٽ صورتحال'''
! width=&quot;250&quot; rowspan=&quot;2&quot;| '''آلبم'''
|-

! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[آسٽريا]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[بيلجيم]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[ڊينمارڪ]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[برطانيه]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[اِيسٽونيا]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[فرانس]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[جرمني]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[اسرائيل]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[اٽلي]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[جاپان]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[نيدرستان]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[پلوستان]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[اسپين]]&lt;/small&gt;
! width=&quot;30&quot;| &lt;small&gt;[[سوئٽزرستان]]&lt;/small&gt;
|-
| 2000
| [[Moi... Lolita]]
! 5
! 2
! 9
! 9
! -
! 2
! 5
! 1
! 1
! 1
! 2
! 2
! 1
! 11
! 1
! 3
! 5
! 52
! -
! -
! -
! -
! -

| ''Gourmandises''
|-
| 2000
| [[L'Alizé]]
! 52
! 5
! -
! -
! 1
! 1
! 43
! 21
! -
! -
! 63
! 9
! -
! 23
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -

| ''Gourmandises''
|-
| 2001
| [[Gourmandises (song)|Gourmandises]]
! -
! 21
! -
! -
! -
! 14
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! 70
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
| ''Gourmandises''
|-
| 2001
| [[Parler tout bas]]
! -
! 15
! -
! -
! -
! 12
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
| ''Gourmandises''
|-
| 2003
| [[J'en ai marre]] / [[I'm Fed Up]]
! 43
! 5
! -
! -
! -
! 4
! 21
! 2
! 23
! 2
! 35
! 3
! 11
! 5
! -
! 1
! -
! 57
! 4
! 1
! 6
! -
! 31
| ''Mes Courants Électriques''
|-
| 2003
| [[J'ai pas vingt ans]] / [[I'm Not Twenty]]
! 60
! 20
! -
! -
! -
! 17
! 59
! 15
! -
! -
! -
! 5
! -
! 60
! -
! -
! -
! -
! -
! 6
! -
! 14
! -
| ''Mes Courants Électriques''
|-
| 2003
| [[À contre-courant]]
! -
! 20
! -
! -
! -
! 22
! -
! 19
! -
! -
! -
! 18
! -
! 64
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! 79
! -
| ''Mes Courants Électriques''
|-
|-
| 2007
| [[Mademoiselle Juliette]] 
! -
! -
! -
! -
! -
! 22
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
| ''Psychédélices''
|-
|-
| 2008
| [[Fifty-Sixty]] 
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
! -
| ''Psychédélices''
|-
|}
:سمورن گيتن سان لاڳاپيل هڪ وڊيو آهي. ان کان سواءِ، اليزي جي لائيو آلبم ''[[Alizée En Concert|Alizée Én Concert]]'' جي اشتهارڪاريءَ لاءِ ''Amélie M'a Dit'' واري گيت جي وڊيو پڻ جاري ڪئي وئي، جيتوڻيڪ اهو هيڪلي گيت طور جاري نه ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اليزي - ڪپوس |url=http://www.alizee-forum.com/topic,9949,-the-alizee-faq:-new-fans-members-read-first-.html |accessdate=2006-06-11 |archive-date=2007-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070517161348/http://www.alizee-forum.com/topic,9949,-the-alizee-faq:-new-fans-members-read-first-.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. ان مقصد لاءِ، ان گيت جي هڪ وڊيو براڊڪاسٽ ڪئي وئي، جنهن ۾ دوري ۾ رڪارڊ ڪيل اليزي جي پرفارمنس ڪلپس جو مجموعو وڌو ويو هو.

=== ڊي وي ڊيُون ===
* اليزي آن ڪونسيغ ''[[Alizée En Concert]]'' (2004)

== اعزازات ==
* 2001ع: [[Métropole 6|M6]] موسيقي اوارڊ&lt;ref name=&quot;allmusicguide&quot;/&gt;
* 2001ع: [[DMX]] موسيقي اوارڊ&lt;ref&gt;{{Citation |title=شانت فرانس |url=http://www.chantefrance.com/artiste/artiste.phtml?id=3 |accessdate=2006-06-11 |archive-date=2007-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204052119/http://chantefrance.com/artiste/artiste.phtml?id=3 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* 2001ع: [[NRJ]] موسيقي اوارڊ&lt;ref name=&quot;allmusicguide&quot;/&gt;، براءِ نئين فرانسيسي ڳائڪه
* 2002ع: [[World Music Award|&lt;span title=&quot;World Music Award for Best-selling French album&quot;&gt;عالمي موسيقي اوارڊ&lt;/span&gt;]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1858520.stm|title=عالمي موسيقي اوارڊز 2002ع تي بي بي سي جو خابرو مضمون|accessdate=2007-02-21}}&lt;/ref&gt;

== سُڻ گيلري ==
{{Listen|filename=Alizee - Moi... Lolita excerpt.ogg|title=Alizée - Moi... Lolita excerpt|description=An excerpt from ''Moi... Lolita''}}

== خارجِي ڳنڍڻا ==
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [http://www.alizee-officiel.com اَلِيزي جِي آفيشَل سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011005637/http://www.alizee-officiel.com/ |date=2007-10-11 }}
* [http://moi-alizee.us/ اَلِيزي جِي آمريڪي سائيٽ]

;'''وڊيوز'''
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-3886690977641974364 اَلِيزي - ايلا، ايل لا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926032003/http://video.google.com/videoplay?docid=-3886690977641974364 |date=2006-09-26 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-8504958144143274016 اَلِيزي - گُوغماندِيز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060720142223/http://video.google.com/videoplay?docid=-8504958144143274016 |date=2006-07-20 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=7241005751760048737 اَلِيزي جَن ني ماغ – پرفارمنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427193129/http://video.google.com/videoplay?docid=7241005751760048737 |date=2006-04-27 }}, [http://video.google.com/videoplay?docid=-5737580247530179111&amp;pl=true EuroBest version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312210721/http://video.google.com/videoplay?docid=-5737580247530179111&amp;pl=true |date=2007-03-12 }}
* [http://www.wimp.com/alizee/ اَليزي ومپ ڊاٽ ڪام تي -- جان ني ماغ]
* 8[http://video.google.com/videoplay?docid=-6201930882705545889 اَلِيزي - موئا لولِيتا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061221105603/http://video.google.com/videoplay?docid=-6201930882705545889 |date=2006-12-21 }}، [http://video.google.com/videoplay?docid=2805608122752428313 پرفارمنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061221110159/http://video.google.com/videoplay?docid=2805608122752428313 |date=2006-12-21 }}
* [http://www.ryoni.com/news/136/ARTICLE/1470/2005-12-31.html اَلِيزي - لا اِيسلا بونِيتا ريئوني ڊاٽ ڪام تي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216115547/http://www.ryoni.com/news/136/ARTICLE/1470/2005-12-31.html |date=2006-02-16 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=3163993089676547044 لا اِيسلا بونِيتا گُوگِل وڊيو تي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427222318/http://video.google.com/videoplay?docid=3163993089676547044 |date=2006-04-27 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=5009207270086582589 اَلِيزي - جي پا وَن تان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529023346/http://video.google.com/videoplay?docid=5009207270086582589 |date=2006-05-29 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=675923757681620622 اَلِيزي - لاَلِيزي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310193731/http://video.google.com/videoplay?docid=675923757681620622 |date=2007-03-10 }}, [http://video.google.com/videoplay?docid=-6610431830545789417 پرفارمنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311120359/http://video.google.com/videoplay?docid=-6610431830545789417 |date=2007-03-11 }}
* [http://www.dailymotion.com/tag/Aliz�e/video/85176 اَلِيزي - آ ڪونتغي ڪُوغان]
* [http://video.google.com/videoplay?docid=3307115179428865264 اَلِيزي - سا وا پا شانجي لُ موند - پرفارمنس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080316170519/http://video.google.com/videoplay?docid=3307115179428865264 |date=2008-03-16 }}
* [http://www.metacafe.com/watch/41473/alizee_naked_nude_beach اَليزي سَمنڊَ ڪناري گھُمندي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623110735/http://www.metacafe.com/watch/41473/alizee_naked_nude_beach |date=2006-06-23 }}
{{col-2}}
{{wikiquote}}
;'''چاهڪ گاهُون'''
* [http://www.alizee-fanpage.com اَلِيزي جي چاهڪن جو صفحو - اَلِيزي فينپيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018102244/http://www.alizee-fanpage.com/ |date=2018-10-18 }}
* [http://www.alizee-forum.com/index.php اَلِيزي چاهڪ فورم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070406172245/http://www.alizee-forum.com/index.php |date=2007-04-06 }}
* [http://www.nidalizee.com/ Le Nid d'Alizée] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117043722/http://www.nidalizee.com/ |date=2015-11-17 }} (چاهڪن جو فرانسيسي صفحو، ڪجھه انگريزيءَ سان&lt;/font&gt;)
* [http://www.super-alizee.de/ اَلِيزي جي چاهڪن جو صفحو - اَلِيزي فينپيج] (چاهڪن جو جرمن صفحو، ڪجھه انگريزيءَ سان&lt;/font&gt;)
{{col-end}}
{{Alizée Albums}}
{{Alizée Singles}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شوبز]]
[[زمرو:ڳائڪائون]]
[[زمرو:فرانسيسي پاپ ڳائڪ]]
[[زمرو:1984ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>cm4b0setjj67huh3ugecjfozoobozn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الله</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2926</id>
    <revision>
      <id>372667</id>
      <parentid>359270</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siddhu Talreja</username>
        <id>18634</id>
      </contributor>
      <comment>غير سنڌي لفظ ھٽايا</comment>
      <origin>372667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13712" sha1="32jbkalc6wmqn8pz90o0t32p28ukgvt" xml:space="preserve">{{مبسس4}}

{{Tone}}

[[فائل:نام اللہ.svg|150px|thumb|]]

'''الله''' عربي زبان ۾ خالق لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. جيڪو انگريزي زبان جي لفظ God جو متبادل آهي. هي لفظ صرف مسلمانن تائين محدود نه آهي پر وچ اوڀر ۽ ٻين اسلامي ملڪن ۾ رهندڙ غير مسلمان به استعمال ڪندا آهن.

مسلمان الله کي سڄي ڪائنات جو خالق ۽ مالڪ سمجهن ٿا ۽ دعويٰ ڪن ٿا ته قرآن محمد جو نه پر الله جو لکيل ڪتاب آهي. قرآن جي پهرين سورت سورت الفاتحه ۾ بيان آهي ته؛

{{cquote2|'''سڀ تعريفون الله لاءِ آهن جيڪو سمورن جهانن جو رب ۽ پالڻهار آهي. جزا جي ڏينهن (قيامت جو ڏينهن) جو مالڪ آهي. اسان صرف تنهنجي ئي عبادت ڪريون ٿا ۽ تنهنجي ئي مدد گهرون ٿا.'''|}}

هڪ ٻي جاءِ تي بيان آهي ته؛{{اسلام}}

{{cquote2|'''اي انسانون! پنهنجي رب جي عبادت ڪريو جنهن کان سواءِ ڪو به عبادت جي لائق ناهي. هو هر شَي جو خالق آهي. ته توهان ان جي ئي عبادت ڪريو جيڪو هر ڪارساز آهي. |سوره انعام: آيت.102'''|}}

قرآن مجيد ۾ الله جي باري ۾ وڌيڪ آيتن ۾ آهي ته؛
{{cquote2|'''ڇا يعقوب عليه السلام جي وفات وقت توهان موجود هئا؟ جڏهن هن پنهنجي اولاد کي چيو ته توهان مون کان پوءِ ڪنهن جي عبادت ڪندا اوهان جي معبود جي اوهان جي وڏن ابراهيم عليه السلام ۽ اسماعيل ۽ اسحاق عليه السلام جي معبود جي، جيڪو هڪ ئي آهي ۽ ان جا فرمانبردار رهنداسين. |سورت البقر133  '''|}}

مسلمان [[File:Allah-green.svg]] جي عبادت ڪندا آهن ۽ پاڻ کان علاوه ٻين مذهبن وارن کي الله وحد هو لا شريڪ له جي عبادت ڪرڻ جي دعوت ڏيندا آهن.

(عربي ٻوليءَ جو لفظ) خدا تعاليٰ جو ذاتي نالو (لفظي معنيٰ = عبادت ڪرڻ). -الله- جي ذات اعليٰ ۽ بلندترين آهي. قرآن شريف ۾ ”-الله-“ جو لفظ 2697 ڀير آيو آهي. ابن العربيءَ جو قول آهي ته ”-الله-“ جو اسم علم آهي ۽ انهيءَ برحق معبود تي دلالت ڪري ٿو، جنهن ۾ سڀ حقائق وجوديہ موجود آهن. ”-الله-“ ذات -باري- تعاليٰ جو -اسم اعظم- آهي: ”-الله- لا الہ الا هو وحده“. گهڻن عارفن جو اهوئي خيال آهي. علامه بيضاويءَ جو چوڻ آهي ته ”-الله-“ جو لفظ ’-الله-‘ مان مشتق آهي. ابوالهيثم کان جڏهن ’-الله-‘ جي اسم جي لغوي -تحقيق- جي -باري- ۾ پڇيو ويو ته هن چيو ته ”حقيقت ۾ ’الاه‘ هو، ال تعريف داخل ڪيو ويو ته -الله- ٿي ويو. يعني ٻه متحرڪ لام هڪڙي هنڌ گڏجي ويا، انهيءَ ڪري هڪڙو لام ٻئي ۾ مدغم ٿي ويو ۽ ’-الله-‘ ٿي ويو.“ البيضاويءَ جو اهو چوڻ آهي ته اصل ۾ هي صفاتي نالو هو، مگر جڏهن -الله- جي ذات سان مختص ٿيو، تڏهن -الله- جي ذات کان سواءِ ٻئي ڪنهن لاءِ استعمال نٿو ٿئي. تڏهن هن کي اسم عَلَمَ جي حيثيت حاصل ٿي وئي. انهيءَ سلسلي ۾ قاضي شهاب الدين الخفاجيءَ جو هيءُ قول آهي ته ”-الله-“ جو اصل يا اشتقاق يا -ان- جي عربي غير عربي هئڻ جي -باري- ۾ ڪئين قول آهن ۽ انهن ۾ اختلاف آهي. جيتوڻيڪ چيو ويو ته جيئن انساني عقل خدا جي ذات ۽ صفات جي -باري- ۾ ٺوڪرون کائيندو رهيو آهي، اهڙيءَ طرح لفظ ’-الله-‘ بابت پڻ ششدر ٿي ويو آهي، ڇو ته هن لفظ ۾ به -ان- جي صفاتي نوراني شعاعن جو عڪس آهي، جنهن جي ڪري -اهل- بصارت ۽ بصيرت حيرت زده آهن.
ڪي عالم لفظ ’-الله-‘ کي سامي زبان جو لفظ ڄاڻائين ٿا، مگر انهيءَ -باري- ۾ يقين سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. دراصل سامي ٻولين ۾ ڪي اهڙا لفظ مشابهت رکندڙ هم معنيٰ هوندا آهن. الزبيدي چوي ٿو ته ’-الله-‘ جو ’الف‘ حذف ڪري نٿو سگهجي، بلڪ الف سميت سڄي لفظ مان ئي ’-الله-‘ جو مقدس نالو بنجي ٿو. ٻيو ته ’-الله-‘ انهن اسمن مان آهي، -جن- جي فعل مان اشتقاق -جائز- ڪونهي. -ان- جي برعڪس ’رحمان‘ ۽ ’رحيم‘ جي فعل مان اشتقاق ٺهي سگهندو آهي. زبيدي چوي ٿو ته صحيح قول آهي ته ’-الله-‘ -ان- ذات جو اسم علم آهي، جو واجب الوجود آهي ۽ جنهن ۾ سڀئي صفتون ڪمال انداز ۾ جمع آهن ۽ هيءُ غيرمشتق هوندو آهي.

”-الله-“ اسم ذات آهي ۽ ذات باريءَ جي نالي لاءِ اهڙو موزون لفظ دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ ۾ موجود ناهي. اهو لفظ ذات -باري- تعاليٰ جي سلبي مفهوم سان گڏ ايجابي مفهوم کي به جامعيت سان ادا ڪري ٿو. -ان- مان هڪ طرف سڀني باطل معبودن جي نفي ٿئي ٿي ته ٻئي طرف انهيءَ هستيءَ جي -اثبات- ٿئي ٿي، جنهن لاءِ قرآن شريف ۾ آهي ته ”-الله- هڪڙو ئي ته آهي“.
”-الله-“ جي صفتن يعني -تخليق-، ربوبيت ۽ قدرت ڪاملہ جو ادراڪ ته ٿي سگهي ٿو، پر ذات جي حقيقت -انسان- جي علم ۽ فهم کان بالا آهي. مسلمان انهيءَ پاڪ نالي سان گڏ تعظيمي لفظن (تبارڪ و تعاليٰ، جل جلالہ وغيره) جو اضافو ڪندا آهن. (وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو ”خدا“).&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=الله الله : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

خدا جي دين جو اعلان هر دور ۾ سڀني نبين سڳورن جي ذريعي ڪيو ويو آهي. '''انجيل مقدس''' ۾ اها ئي ڳالهه '''حضرت مسيح''' جي زبان مان هنن لفظ ۾ آئي آهي:
”پوءِ توهان اهڙي ريت دعا گهرندا ڪريو ته اي اسان جا پيءُ! تون جيڪو آسمان تي آهين، تنهنجو نالو پاڪ مڃيو وڃي. تنهنجي بادشاهت اچي. تنهنجي مرضي جيئن آسمان تي پوري ٿيندي آهي، ائين زمين تي به پوري ٿئي.“ (متي ؛ باب 6)

قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي ته:
اَللّٰہُ الَّذِیۡ رَفَعَ السَّمٰوٰتِ بِغَیۡرِ عَمَدٍ تَرَوۡنَہَا ثُمَّ اسۡتَوٰی عَلَی الۡعَرۡشِ
وَ سَخَّرَ الشَّمۡسَ وَ الۡقَمَرَ ؕ کُلٌّ یَّجۡرِیۡ لِاَجَلٍ مُّسَمًی ؕ یُدَبِّرُ الۡاَمۡرَ یُفَصِّلُ الۡاٰیٰتِ
لَعَلَّکُمۡ بِلِقَآءِ رَبِّکُمۡ تُوۡقِنُوۡنَ (الرعد: 2)
”الله اهو آهي جنهن ٿنڀن کان سواءِ آسمانن کي مٿانهون ڪيو اٿس، جنهن کي توهان ڏسو ٿا. پوءِ عرش تي قائم ٿيو ۽ سج ۽ چنڊ کي پنهنجي پنهنجي ڪم ۾ لڳايو اٿس. هو هڪ مقرر مدت تائين هلي ٿو (هو) ڪم جي تدبير ڪري ٿو ۽ نشانين کي کولي بيان ڪري ٿو ته من توهان پنهنجي پالڻهار سان ملڻ جو يقين ڪيو.“&lt;ref&gt;{{Citation |title=انسانيت جي تعمير (مولانا وحيد الدين خان / خالد ڀٽي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |accessdate=2016-09-13 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090236/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=307 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: انسانيت جي تعمير ، مولانا وحيد الدين خان&lt;/ref&gt;

== بڻ بنياد ==
لفظ الله عربي زبان ۾ ال ۽ لاه جو مرڪب آهي جنهن جي معنيٰ آهي خدا. لفظ الله عربي کان سوءِ ابراني ۽ آرمينيائي زبانن ۾ به موجود آهي.

== اللهﷻجا نوانوي نالا ==

اسلامي عقيدي موجب الله جي ذاتي نالي الله کان سواءِ الله جا نوانوي صفاتي نالا مشهور آهن. جيڪي هيٺ ڏجن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
|1||{{ع}}'''الرحمن'''{{ف}}||
|-
|2||{{ع}}'''الرحيم'''{{ف}}||
|-
|3||{{ع}}'''الملك'''{{ف}}||
|-
|4||{{ع}}'''القدوس'''{{ف}}||
|-
|5||{{ع}}'''السلام'''{{ف}}||
|-
|6||{{ع}}'''المؤمن'''{{ف}}||
|-
|7||{{ع}}'''المهيمن '''{{ف}}||
|-
|8||{{ع}}'''العزيز'''{{ف}}||
|-
|9||{{ع}}'''الجبار'''{{ف}}||
|-
|10||{{ع}}'''المتكبر'''{{ف}}||
|-
|11||{{ع}}'''الخالق'''{{ف}}||
|-
|12||{{ع}}'''البارئ'''{{ف}}||
|-
|13||{{ع}}'''المصور'''{{ف}}||
|-
|14||{{ع}}'''الغفار'''{{ف}}||
|-
|15||{{ع}}'''القهار'''{{ف}}||
|-
|16||{{ع}}'''الوهاب'''{{ف}}||
|-
|17||{{ع}}'''الرزاق'''{{ف}}||
|-
|18||{{ع}}'''الفتاح'''{{ف}}||
|-
|19||{{ع}}'''العليم'''{{ف}}||
|-
|20||{{ع}}'''القابض'''{{ف}}||
|-
|21||{{ع}}'''الباسط'''{{ف}}||
|-
|22||{{ع}}'''الخافض'''{{ف}}||
|-
|23||{{ع}}'''الرافع'''{{ف}}||
|-
|24||{{ع}}'''المعز'''{{ف}}||
|-
|25||{{ع}}'''المذل'''{{ف}}||
|-
|26||{{ع}}'''السميع'''{{ف}}||
|-
|27||{{ع}}'''البصير'''{{ف}}||
|-
|28||{{ع}}'''الحكم'''{{ف}}||
|-
|29||{{ع}}'''العدل'''{{ف}}||
|-
|30||{{ع}}'''اللطيف'''{{ف}}||
|-
|31||{{ع}}'''الخبير'''{{ف}}||
|-
|32||{{ع}}'''الحليم'''{{ف}}||
|-
|33||{{ع}}'''العظيم'''{{ف}}||
|-
|34||{{ع}}'''الغفور'''{{ف}}||
|-
|35||{{ع}}'''الشكور'''{{ف}}||
|-
|36||{{ع}}'''العلي'''{{ف}}||
|-
|37||{{ع}}'''الكبير'''{{ف}}||
|-
|38||{{ع}}'''الحفيظ'''{{ف}}||
|-
|39||{{ع}}'''المقيت'''{{ف}}||
|-
|40||{{ع}}'''الحسيب'''{{ف}}||
|-
|41||{{ع}}'''الجليل'''{{ف}}||
|-
|42||{{ع}}'''الكريم'''{{ف}}||
|-
|43||{{ع}}'''الرقيب'''{{ف}}||
|-
|44||{{ع}}'''المجيب'''{{ف}}||
|-
|45||{{ع}}'''الواسع'''{{ف}}||
|-
|46||{{ع}}'''الحكيم'''{{ف}}||
|-
|47||{{ع}}'''الودود'''{{ف}}||
|-
|48||{{ع}}'''المجيد'''{{ف}}||
|-
|49||{{ع}}'''الباعث'''{{ف}}||
|-
|50||{{ع}}'''الشهيد'''{{ف}}||
|-
|51||{{ع}}'''الحق'''{{ف}}||
|-
|52||{{ع}}'''الوكيل'''{{ف}}||
|-
|53||{{ع}}'''القوى'''{{ف}}||
|-
|54||{{ع}}'''المتين'''{{ف}}||
|-
|55||{{ع}}'''الولى'''{{ف}}||
|-
|56||{{ع}}'''الحميد'''{{ف}}||
|-
|57||{{ع}}'''المحصى'''{{ف}}||
|-
|58||{{ع}}'''المبدئ'''{{ف}}||
|-
|59||{{ع}}'''المعيد'''{{ف}}||
|-
|60||{{ع}}'''المحيى'''{{ف}}||
|-
|61||{{ع}}'''المميت'''{{ف}}||
|-
|62||{{ع}}'''الحي'''{{ف}}||
|-
|63||{{ع}}'''القيوم'''{{ف}}||
|-
|64||{{ع}}'''الواجد'''{{ف}}||
|-
|65||{{ع}}'''الماجد'''{{ف}}||
|-
|66||{{ع}}'''الواحد'''{{ف}}||
|-
|67||{{ع}}'''الاحد'''{{ف}}||
|-
|68||{{ع}}'''الصمد'''{{ف}}||
|-
|69||{{ع}}'''القادر'''{{ف}}||
|-
|70||{{ع}}'''المقتدر'''{{ف}}||
|-
|71||{{ع}}'''المقدم'''{{ف}}||
|-
|72||{{ع}}'''المؤخر'''{{ف}}||
|-
|73||{{ع}}'''الأول'''{{ف}}||
|-
|74||{{ع}}'''الأخر'''{{ف}}||
|-
|75||{{ع}}'''الظاهر'''{{ف}}||
|-
|76||{{ع}}'''الباطن'''{{ف}}||
|-
|77||{{ع}}'''الوالي'''{{ف}}||
|-
|78||{{ع}}'''المتعالي'''{{ف}}||
|-
|79||{{ع}}'''البر'''{{ف}}||
|-
|80||{{ع}}'''التواب'''{{ف}}||
|-
|81||{{ع}}'''المنتقم'''{{ف}}||
|-
|82||{{ع}}'''العفو'''{{ف}}||
|-
|83||{{ع}}'''الرؤوف'''{{ف}}||
|-
|84||{{ع}}'''مالك الملك'''{{ف}}||
|-
|85||{{ع}}'''ذو الجلال و الإكرام'''{{ف}}||
|-
|86||{{ع}}'''المقسط'''{{ف}}||
|-
|87||{{ع}}'''الجامع'''{{ف}}||
|-
|88||{{ع}}'''الغنى'''{{ف}}||
|-
|89||{{ع}}'''المغنى'''{{ف}}||
|-
|90||{{ع}}'''المانع'''{{ف}}||
|-
|91||{{ع}}'''الضار'''{{ف}}||
|-
|92||{{ع}}'''النافع'''{{ف}}||
|-
|93||{{ع}}'''النور'''{{ف}}||
|-
|94||{{ع}}'''الهادي'''{{ف}}||
|-
|95||{{ع}}'''البديع'''{{ف}}||
|-
|96||{{ع}}'''الباقي'''{{ف}}||
|-
|97||{{ع}}'''الوارث'''{{ف}}||
|-
|98||{{ع}}'''الرشيد'''{{ف}}||
|-
|99||{{ع}}'''الصبور'''{{ف}}||
|}

انهن نالن جي نسبت سان [[ڀڳوان شري رجنيش]] جو هڪ مشهور ڪتاب [[Ninety Nine name of nothing]] پڻ لکيل آهي.
{{اسماء الحسنى}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:وجود]]
[[زمرو:مذهب]]
[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اصطلاح قرآن]]</text>
      <sha1>32jbkalc6wmqn8pz90o0t32p28ukgvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Template link expanded</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3088</id>
    <revision>
      <id>372734</id>
      <parentid>224715</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <origin>372734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190" sha1="coojm3pkl18q6hsxqyw9qpihxc7knpv" xml:space="preserve">{{#Invoke:Template link general|main|code=on}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|1=Template:Tlg/doc
|content = {{tlg/doc|tlx}}
}}
&lt;!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>coojm3pkl18q6hsxqyw9qpihxc7knpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Navbox</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3167</id>
    <revision>
      <id>372768</id>
      <parentid>364753</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="qjw5613daxfvvyq4lcp9h0qcijnm2kb" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Navbox|navbox}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
[[زمرو:سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qjw5613daxfvvyq4lcp9h0qcijnm2kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:See also cat</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4971</id>
    <redirect title="سانچو:ٻيا زمرا" />
    <revision>
      <id>372772</id>
      <parentid>24858</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[سانچو:Category see also]] to [[سانچو:ٻيا زمرا]]</comment>
      <origin>372772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="cuszea47fdg611umpjolwaznnaxxv7c" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:ٻيا زمرا]]</text>
      <sha1>cuszea47fdg611umpjolwaznnaxxv7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Navbox/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>5253</id>
    <revision>
      <id>372754</id>
      <parentid>48394</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:08:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6787" sha1="27hhlg78jene0p021dt6jqv68n9rwl6" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.</text>
      <sha1>27hhlg78jene0p021dt6jqv68n9rwl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372758</id>
      <parentid>372754</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11974" sha1="o5m9w9fnzbv1n9mryd51vuwylsxcl88" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;class&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.</text>
      <sha1>o5m9w9fnzbv1n9mryd51vuwylsxcl88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372759</id>
      <parentid>372758</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10608" sha1="o2lgm20vnxkeje2iklf7g1x8g8xwm8n" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.</text>
      <sha1>o2lgm20vnxkeje2iklf7g1x8g8xwm8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372760</id>
      <parentid>372759</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12547" sha1="nrj5i57ehr4gb086he31frs8z1pij2l" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}</text>
      <sha1>nrj5i57ehr4gb086he31frs8z1pij2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372762</id>
      <parentid>372760</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14624" sha1="jp8tkbabkem9tljollvub7hntcjpja7" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}

== مثال ==
&lt;!-- مهرباني ڪري ماڻهن کي نيو باڪس اندر &lt;div&gt; استعمال ڪرڻ جي همٿ نه ڏيو، ڇو⁠ته (جيڪڏهن احتياط سان نه ڪيو وڃي) اهو لائيف اسٽائل/گروپ اسٽائل وغيره جي سيٽنگن کي بي اثر ڪري سگهي ٿو. --&gt;

=== بغير تصوير جي ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name  = Navbox/doc
| title = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist

| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]

| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]

| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]

| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]

| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist
| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]
| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]
| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]
| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]
| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}</text>
      <sha1>jp8tkbabkem9tljollvub7hntcjpja7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372764</id>
      <parentid>372762</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21151" sha1="2i0oppkp36rrpr2zeokxzkzldwp2j4c" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}

== مثال ==
&lt;!-- مهرباني ڪري ماڻهن کي نيو باڪس اندر &lt;div&gt; استعمال ڪرڻ جي همٿ نه ڏيو، ڇو⁠ته (جيڪڏهن احتياط سان نه ڪيو وڃي) اهو لائيف اسٽائل/گروپ اسٽائل وغيره جي سيٽنگن کي بي اثر ڪري سگهي ٿو. --&gt;

=== بغير تصوير جي ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name  = Navbox/doc
| title = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist

| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]

| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]

| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]

| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]

| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist
| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]
| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]
| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]
| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]
| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}

== اندريون نيوباڪس (Child Navbox)==
{{Selfref|وڌيڪ مثالن لاءِ ڏسو [[سانچو:Navbox/testcases|Navbox جا امتحاني مثال صفحو]].}}

هڪ ئي سرحد اندر گهڻا نيوباڪس رکڻ ممڪن آهي. اهي يا ته سڌي طرح (انلائين) بيان ڪري سگهجن ٿا يا ڪنهن اندرئين نيو باڪس سانچي جي ذريعي، جيتوڻيڪ ٻي طريقي سان [[وپ:PEIS|post-expand include size]] گهڻو وڌي سگهي ٿو.

اندرئين نيوباڪس کي سڌي طرح بيان ڪرڻ لاءِ، &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; تي سيٽ ڪيو وڃي. اندرئين نيوباڪس جا عنصر بيان ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;subgroup&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; يا رڳو &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; اڳ لڳايو وڃي (مثال طور &lt;code&gt;1_list1&lt;/code&gt;). اندرئين نئين کي وڌيڪ ماپائڻ لاءِ وڌيڪ مھر prefix شامل ڪري سگهجي ٿي (مثال طور &lt;code&gt;1_1_list1&lt;/code&gt;). بنيادي ڪوڊ هن ريت آهي (جيڪو پهرين گروپ/فهرست ۾ subgroup شامل ڪري ٿو):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = عنوان

| group1 = [اختياري]
| list1  = child
  | 1_title = [اختياري]

  | 1_group1 = [اختياري]
  | 1_list1  = child
    | 1_1_title = [اختياري]

    | 1_1_group1 = [اختياري]
    | 1_1_list1  =
    ...فهرست جو مواد...
  ...
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ٻار navbox کي nested سانچي ذريعي بيان ڪرڻ لاءِ، پهريون پيراميٽر &quot;child&quot; رکيو وڃي يا ''border'' پيراميٽر استعمال ڪيو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = عنوان

| group1 = [اختياري]
| list1  = {{Navbox|child
   ...ٻار navbox جا پيراميٽر...
 }}

...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== ذيلي گروپ مثال ===
هي مثال ٻه ذيلي گروپ ۽ هڪ ماتحت-ذيلي گروپ ڏيکاري ٿو، جيڪي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; ذريعي ٺاهيا ويا آهن. اسٽرپنگ پاڻمرادو لاڳو ٿيندي آهي. ان کي ختم ڪرڻ لاءِ هر هڪ ۾ &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_liststyle = background:transparent;&lt;/code&gt; مقرر ڪري سگهجي ٿو.

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| title = گهڻا subgroup مثال
| above = مٿي
| below = هيٺ
| group1 = گروپ1
| list1  = فهرست1
| group2 = گروپ2
| list2  = child
  | child2_group1 = گروپ2.1
  | child2_list1  = فهرست1
  | child2_group2 = گروپ2.2
  | child2_list2  = فهرست2
  | child2_group3 = گروپ2.3
  | child2_list3  = فهرست3
| group3 = گروپ3
| list3 = فهرست3
| group4 = گروپ4
| list4 = subgroup
  | subgroup4_group1 = گروپ4.1
  | subgroup4_list1  = فهرست1
  | subgroup4_group2 = گروپ4.2
  | subgroup4_list2  = فهرست2
  | subgroup4_group3 = گروپ4.3
  | subgroup4_list3  = child
    |subgroup4_child3_group1 = گروپ 4.3.1
    |subgroup4_child3_list1 = فهرست1
    |subgroup4_child3_group2 = گروپ 4.3.2
    |subgroup4_child3_list2 = فهرست2
}}

==== ٻين نيوباڪس سانچن سان لاڳاپو ====
هي navbox سانچو ٻن ٻين سانچن سان گڏ ڪم ڪري ٿو: {{tl|Navbox with columns}} ۽ {{tl|Navbox with collapsible groups}}. ٽنهي سانچن ۾ گڏيل پيراميٽر آهن جيئن هڪجهڙائي ۽ آساني برقرار رهي. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته هر سانچو ٻئي جو ٻار طور استعمال ٿي سگهي ٿو.

انلائين صورت ۾ &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type=&lt;/code&gt; کي &lt;code&gt;with columns&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;with collapsible groups&lt;/code&gt; تي سيٽ ڪري سگهجي ٿو:

{{Navbox
|name = Template:Navbox/doc
|title = Navbox مثال (اندر ماپيل صورت)
|group1 = عام نيوباڪس 
|listclass = hlist
|list1 = subgroup
  |1_group1 = گروپ 1
  |1_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |1_group2 = گروپ 2
  |1_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group2 = collapsible گروپن وارو Navbox
|list2 = subgroup
  |2_type = with collapsible groups
  |2_group1 = گروپ 1
  |2_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |2_group2 = گروپ 2
  |2_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group3 = ڪالمن وارو Navbox
|list3 = subgroup
  |3_type = with columns
  |3_col1header = ڪالم 1
  |3_col1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |3_col2header = ڪالم 2
  |3_col2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
}}

{{para|border|child}} پيراميٽر ذريعي يا پهريون پيراميٽر &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; رکي به ماپائي سگهجي ٿو، مثال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

=== هڪ ئي ڪنٽينر ۾ ڪيترائي show/hide ===
{{main|سانچو:Navbox with collapsible groups}}

هي مثال ڏيکاري ٿو ته هڪ مکيه نيوباڪس ۾ list1، list2 ۽ list3 سڀئي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; آهن. V • T • E لنڪ پاڻمرادو لڪايل آهن.

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| title = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت|اڳوڻي فرانسيسي سامونڊي سلطنت]]
| state = uncollapsed
| list1 = child
 | 1_title     = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] آفريقا ۽ [[انڊين سمنڊ]]
 | 1_listclass = hlist
 | 1_group1 = [[مغريب]]
  | 1_list1  =
* [[الجزائر]]
* [[مراڪش]]
* [[تيونس]]
 | 1_group2 = [[فرانسيسي اولھ آفريقا]]
  | 1_list2  =
* [[ڪوٽ ڊي آئيور]]
* [[ڊاهومي]]
* [[سوڊان]]
 | 1_group3 = [[مرڪزي آفريقا]]
  | 1_list3  =
* [[چاڊ]]
* [[گيبون]]
 | 1_group4 = [[ڪوموروس]]
  | 1_list4  =
* [[انجوان]]
* [[گرانڊ ڪومور]]
| list2 = child
 | 2_title     = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] آمريڪا ۾
 | 2_listclass = hlist
 | 2_list1 =
* [[نيو فرانس]]
 | 2_list2 =
* [[هائيٽي]]
* [[ٽوبيگو]]
| list3 = child
 | 3_title      = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] ايشيا ۽ اوشيانا ۾
 | 3_listclass  = hlist
 | 3_group1 = [[ايشيا]]
 | 3_list1 =
* [[چينائي]]
* [[پانڊيچيري]]
 | 3_group4 = [[اوشيانا]]
  | 3_list4  =
* [[وانواتو]]
}}</text>
      <sha1>2i0oppkp36rrpr2zeokxzkzldwp2j4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372767</id>
      <parentid>372764</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31982" sha1="gn8peu70wa8f3xce70i95sds1lxybm1" xml:space="preserve">{{for|عمودي ترتيب واري نيويگيشن لاءِ|سانچو:سائڊبار}}
{{documentation subpage}}
{{high use}}
{{Template display|nomobile}}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
{{Navbox suite}}
{{Lua sidebar}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] کي نسبتاً تيزي سان ترتيب ڏيڻ جي اجازت ڏئي ٿو، جتي هڪ يا وڌيڪ ڳنڍڻين (لنڪس) جون فهرستون مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان ۾ اڳواٽ طئي ٿيل طرزون (اسٽائل) شامل آهن جيڪي اڪثر نيويگيشن سانچن لاءِ مناسب هونديون آهن. اڳواٽ طئي ٿيل طرز کي تبديل ڪرڻ ممڪن آهي، پر اها صلاح نه ڏني ويندي آهي. هن سانچي يا ان جي &quot;Navbox suite&quot; سان لاڳاپيل ٻين سانچن جو استعمال معياري بڻائڻ ۽ آساني لاءِ انتهائي فائديمند آهي.

{{Navbox visibility}}

== استعمال ==
مهرباني ڪري جيڪي پيراميٽر خالي رهجي وڃن، انهن کي هٽايو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;{{Navbox
| name       = {{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا به تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}
| title      =
| listclass  = hlist
| state      = {{{state|}}}

| above      =
| image      =

| group1     =
| list1      =

| group2     =
| list2      =

| group3     =
| list3      =

&lt;!-- ... --&gt;

| below      =
}}&lt;noinclude&gt;
{{Navbox documentation}}
&lt;!-- هتي navbox جو زمرو شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽرن جي فهرست ==
{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| image  = {{{image}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| group3 = {{{group3}}}
| list3  = {{{list3}}}
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}} &lt;br /&gt; متبادل ترتيب لاءِ ڏسو: [[#ٽيبل جي ترتيب|''ٽيبل جي ترتيب'']]
}}

هي navbox ننڍن اکرن وارا پيراميٽر نالا استعمال ڪري ٿو، جيئن مٿي ڏيکاريل آهي (''above''). لازمي ''name'' ۽ ''title'' هڪ سادي هڪ-سٽي باڪس ٺاهيندا جيڪڏهن ٻيا پيراميٽر نه ڏنا وڃن.

نوٽ ڪريو ته &quot;group1&quot; وغيره اختياري آهن، ۽ &quot;above/below&quot; سيڪشن پڻ اختياري آهن.
{{clear}}
بنيادي ۽ عام استعمال ٿيندڙ پيراميٽر هيٺ ڏجن ٿا (تفصيل لاءِ [[#پيراميٽرن جي وضاحت|هيٺ ڏسو]]):

* &lt;code&gt;name&lt;/code&gt; – سانچي جو نالو (وڪيپيڊيا ۾ جڳهه).
* &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; – مٿئين پٽي ۾ ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;listclass&lt;/code&gt; – فهرست لاءِ CSS ڪلاس، عام طور &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt;.
* &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; – navbox جي کوليل يا بند حالت کي ڪنٽرول ڪري ٿو.
* &lt;code&gt;titlestyle&lt;/code&gt; – عنوان واري پٽي لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;groupstyle&lt;/code&gt; – گروپ خانن لاءِ CSS طرز.
* &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان مٿي ڏيکاريل متن.
* &lt;code&gt;image&lt;/code&gt; – ساڄي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;imageleft&lt;/code&gt; – کاٻي پاسي تصوير.
* &lt;code&gt;group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – هر فهرست کان اڳ کاٻي پاسي عنوان.
* &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; – ڳنڍڻين جي فهرست.
* &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; – مکيه حصي کان هيٺ متن.

== پيراميٽرن جي وضاحت ==
هيٺ Navbox استعمال ڪرڻ لاءِ مڪمل پيراميٽر ڏنا ويا آهن. اڪثر حالتن ۾ صرف &lt;code&gt;name&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;title&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;list1&lt;/code&gt; ضروري هوندا آهن.

=== ترتيب ڏيڻ وارا پيراميٽر ===
; ''name''
: سانچي جو نالو، جيڪو &quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو&quot; لنڪن لاءِ ضروري آهي.

; ''state'' 
: navbox جي شروعاتي حالت طئي ڪري ٿو (collapsed، expanded وغيره).

; ''navbar''
: جيڪڏهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt; رکيو وڃي ته V • T • E لنڪ لڪايا ويندا.

; ''border''
: navbox کي ٻئي navbox اندر ٻار (child) طور استعمال ڪرڻ لاءِ.

=== خانا (Cells) ===
; ''title''
: مٿئين قطار ۾ مرڪزي عنوان.

; ''above''
: عنوان ۽ فهرستن جي وچ ۾ مڪمل ويڪر وارو حصو.

; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: هر فهرست کان اڳ عنوان.

; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
: ڳنڍڻين جي فهرست (wikilist صورت ۾).

; ''image''
: ساڄي پاسي تصوير.

; ''imageleft''
: کاٻي پاسي تصوير.

; ''below''
: آخري حصي کان پوءِ متن.

=== طرز (Style) پيراميٽر ===
عام طور تي طرز تبديل ڪرڻ جي صلاح نه ڏني ويندي، جيئن هڪجهڙائي برقرار رهي.

; ''bodystyle''
: سڄي باڊي لاءِ CSS طرز.

; ''basestyle''
: title، above، below ۽ group لاءِ گڏيل طرز.

; ''titlestyle''
: عنوان واري پٽي لاءِ طرز.

; ''groupstyle''
: گروپ خانن لاءِ طرز.

; ''liststyle''
: فهرستن لاءِ طرز.

; ''oddstyle'' / ''evenstyle''
: قطارن لاءِ متبادل رنگ.

; ''abovestyle'' / ''belowstyle''
: مٿين ۽ هيٺين حصن لاءِ طرز.

; ''imagestyle'' / ''imageleftstyle''
: تصويري خانن لاءِ طرز.

===== اڳواٽ طئي ٿيل طرزون =====
هيٺ ڏيکاريل طرزون Navbox ۾ اڳواٽ لاڳو ٿيل هونديون آهن:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
bodystyle = background: #fdfdfd; width: 100%; vertical-align: middle;
titlestyle = background: #ccccff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
abovestyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
belowstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: center;
groupstyle = background: #ddddff; padding-left: 1em; padding-right: 1em; text-align: right;
liststyle = background: transparent; text-align: left/center;
oddstyle = background: transparent;
evenstyle = background: #f7f7f7;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڇاڪاڻ⁠ته ''liststyle'' ۽ ''oddstyle'' شفاف آهن، تنهنڪري بي طاق قطارون ''bodystyle'' جو رنگ اختيار ڪن ٿيون، جيڪو عام طور هلڪو اڇو هوندو آهي. فهرستن جي ترتيب عام طور کاٻي طرف هوندي آهي، پر جيڪڏهن گروپ نه هجي ته وچ تي رکيل هوندي آهي.

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}

== مثال ==
&lt;!-- مهرباني ڪري ماڻهن کي نيو باڪس اندر &lt;div&gt; استعمال ڪرڻ جي همٿ نه ڏيو، ڇو⁠ته (جيڪڏهن احتياط سان نه ڪيو وڃي) اهو لائيف اسٽائل/گروپ اسٽائل وغيره جي سيٽنگن کي بي اثر ڪري سگهي ٿو. --&gt;

=== بغير تصوير جي ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name  = Navbox/doc
| title = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist

| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]

| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]

| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]

| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]

| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name   = Navbox/doc
| state  = uncollapsed
| title  = [[ايم ايس سي ملائيشيا]]
| listclass = hlist
| group1 = مرڪز
| list1  =
* [[سائبرجایا]]
| group2 = علائقو
| list2  =
* [[ڪلانگ وادي]]
| group3 = اهم نشانيا
| list3  =
* [[پيٽروناس ٽوئن ٽاورز]]
* [[ڪوالالمپور ٽاور]]
* [[ڪوالالمپور سينٽرل]]
* [[ٽيڪنالاجي پارڪ ملائيشيا]]
* [[پتراجايا]]
* [[سائبرجایا]]
* [[ڪوالالمپور بين الاقوامي هوائي اڏو]]
| group4 = ڍانچو
| list4  =
* [[ايڪسپريس ريل لنڪ]]
* [[ڪي ايل-ڪي ايل آءِ اي مخصوص ايڪسپريس وي]]
| group5 = اهم ايپليڪيشنون
| list5  =
* [[اي-گورنمينٽ]]
* [[مائي ڪارڊ]]
}}

== اندريون نيوباڪس (Child Navbox)==
{{Selfref|وڌيڪ مثالن لاءِ ڏسو [[سانچو:Navbox/testcases|Navbox جا امتحاني مثال صفحو]].}}

هڪ ئي سرحد اندر گهڻا نيوباڪس رکڻ ممڪن آهي. اهي يا ته سڌي طرح (انلائين) بيان ڪري سگهجن ٿا يا ڪنهن اندرئين نيو باڪس سانچي جي ذريعي، جيتوڻيڪ ٻي طريقي سان [[وپ:PEIS|post-expand include size]] گهڻو وڌي سگهي ٿو.

اندرئين نيوباڪس کي سڌي طرح بيان ڪرڻ لاءِ، &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; تي سيٽ ڪيو وڃي. اندرئين نيوباڪس جا عنصر بيان ڪرڻ لاءِ &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;subgroup&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; يا رڳو &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; اڳ لڳايو وڃي (مثال طور &lt;code&gt;1_list1&lt;/code&gt;). اندرئين نئين کي وڌيڪ ماپائڻ لاءِ وڌيڪ مھر prefix شامل ڪري سگهجي ٿي (مثال طور &lt;code&gt;1_1_list1&lt;/code&gt;). بنيادي ڪوڊ هن ريت آهي (جيڪو پهرين گروپ/فهرست ۾ subgroup شامل ڪري ٿو):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = عنوان

| group1 = [اختياري]
| list1  = child
  | 1_title = [اختياري]

  | 1_group1 = [اختياري]
  | 1_list1  = child
    | 1_1_title = [اختياري]

    | 1_1_group1 = [اختياري]
    | 1_1_list1  =
    ...فهرست جو مواد...
  ...
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ٻار navbox کي nested سانچي ذريعي بيان ڪرڻ لاءِ، پهريون پيراميٽر &quot;child&quot; رکيو وڃي يا ''border'' پيراميٽر استعمال ڪيو وڃي:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = عنوان

| group1 = [اختياري]
| list1  = {{Navbox|child
   ...ٻار navbox جا پيراميٽر...
 }}

...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== ذيلي گروپ مثال ===
هي مثال ٻه ذيلي گروپ ۽ هڪ ماتحت-ذيلي گروپ ڏيکاري ٿو، جيڪي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; ذريعي ٺاهيا ويا آهن. اسٽرپنگ پاڻمرادو لاڳو ٿيندي آهي. ان کي ختم ڪرڻ لاءِ هر هڪ ۾ &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_liststyle = background:transparent;&lt;/code&gt; مقرر ڪري سگهجي ٿو.

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| title = گهڻا subgroup مثال
| above = مٿي
| below = هيٺ
| group1 = گروپ1
| list1  = فهرست1
| group2 = گروپ2
| list2  = child
  | child2_group1 = گروپ2.1
  | child2_list1  = فهرست1
  | child2_group2 = گروپ2.2
  | child2_list2  = فهرست2
  | child2_group3 = گروپ2.3
  | child2_list3  = فهرست3
| group3 = گروپ3
| list3 = فهرست3
| group4 = گروپ4
| list4 = subgroup
  | subgroup4_group1 = گروپ4.1
  | subgroup4_list1  = فهرست1
  | subgroup4_group2 = گروپ4.2
  | subgroup4_list2  = فهرست2
  | subgroup4_group3 = گروپ4.3
  | subgroup4_list3  = child
    |subgroup4_child3_group1 = گروپ 4.3.1
    |subgroup4_child3_list1 = فهرست1
    |subgroup4_child3_group2 = گروپ 4.3.2
    |subgroup4_child3_list2 = فهرست2
}}

==== ٻين نيوباڪس سانچن سان لاڳاپو ====
هي navbox سانچو ٻن ٻين سانچن سان گڏ ڪم ڪري ٿو: {{tl|Navbox with columns}} ۽ {{tl|Navbox with collapsible groups}}. ٽنهي سانچن ۾ گڏيل پيراميٽر آهن جيئن هڪجهڙائي ۽ آساني برقرار رهي. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته هر سانچو ٻئي جو ٻار طور استعمال ٿي سگهي ٿو.

انلائين صورت ۾ &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type=&lt;/code&gt; کي &lt;code&gt;with columns&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;with collapsible groups&lt;/code&gt; تي سيٽ ڪري سگهجي ٿو:

{{Navbox
|name = Template:Navbox/doc
|title = Navbox مثال (اندر ماپيل صورت)
|group1 = عام نيوباڪس 
|listclass = hlist
|list1 = subgroup
  |1_group1 = گروپ 1
  |1_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |1_group2 = گروپ 2
  |1_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group2 = collapsible گروپن وارو Navbox
|list2 = subgroup
  |2_type = with collapsible groups
  |2_group1 = گروپ 1
  |2_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |2_group2 = گروپ 2
  |2_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group3 = ڪالمن وارو Navbox
|list3 = subgroup
  |3_type = with columns
  |3_col1header = ڪالم 1
  |3_col1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |3_col2header = ڪالم 2
  |3_col2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
}}

{{para|border|child}} پيراميٽر ذريعي يا پهريون پيراميٽر &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; رکي به ماپائي سگهجي ٿو، مثال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

=== هڪ ئي ڪنٽينر ۾ ڪيترائي show/hide ===
{{main|سانچو:Navbox with collapsible groups}}

هي مثال ڏيکاري ٿو ته هڪ مکيه نيوباڪس ۾ list1، list2 ۽ list3 سڀئي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; آهن. V • T • E لنڪ پاڻمرادو لڪايل آهن.

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| title = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت|اڳوڻي فرانسيسي سامونڊي سلطنت]]
| state = uncollapsed
| list1 = child
 | 1_title     = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] آفريقا ۽ [[انڊين سمنڊ]]
 | 1_listclass = hlist
 | 1_group1 = [[مغريب]]
  | 1_list1  =
* [[الجزائر]]
* [[مراڪش]]
* [[تيونس]]
 | 1_group2 = [[فرانسيسي اولھ آفريقا]]
  | 1_list2  =
* [[ڪوٽ ڊي آئيور]]
* [[ڊاهومي]]
* [[سوڊان]]
 | 1_group3 = [[مرڪزي آفريقا]]
  | 1_list3  =
* [[چاڊ]]
* [[گيبون]]
 | 1_group4 = [[ڪوموروس]]
  | 1_list4  =
* [[انجوان]]
* [[گرانڊ ڪومور]]
| list2 = child
 | 2_title     = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] آمريڪا ۾
 | 2_listclass = hlist
 | 2_list1 =
* [[نيو فرانس]]
 | 2_list2 =
* [[هائيٽي]]
* [[ٽوبيگو]]
| list3 = child
 | 3_title      = [[فرانسيسي نوآبادي سلطنت]] ايشيا ۽ اوشيانا ۾
 | 3_listclass  = hlist
 | 3_group1 = [[ايشيا]]
 | 3_list1 =
* [[چينائي]]
* [[پانڊيچيري]]
 | 3_group4 = [[اوشيانا]]
  | 3_list4  =
* [[وانواتو]]
}}

== فني تفصيلات ==
* {{navbar|1=:{{FULLPAGENAME}}|mini=on}} لنڪس [[سانچو:Navbar]] جي ذريعي ٺهن ٿيون. جيڪڏهن توهان کي انهن بابت ڪو سوال هجي، ته غالباً [[سانچو بحث:Navbar]] تي پڇڻ وڌيڪ مناسب ٿيندو.
* گروپن ۽ فهرستن جي وچ ۾ 2px ويڪرو بارڊر فهرست واري خاني جي border-left خاصيت سان ٺاهيو ويندو آهي. تنهنڪري جيڪڏهن توهان سانچي جي پسمنظر جو رنگ بدلائڻ چاهيو (مثال طور &lt;code&gt;bodystyle = background:purple;&lt;/code&gt;)، ته پوءِ توهان کي border-left-color کي به ان ئي پسمنظر رنگ سان ملائڻو پوندو (يعني &lt;code&gt;liststyle = border-left-color: purple;&lt;/code&gt;)۔ جيڪڏهن توهان هر فهرست واري خاني جي چوڌاري بارڊر رکڻ چاهيو ٿا، ته فهرست ۽ گروپ خانن جي وچ وارو 2px بارڊر غائب ٿي ويندو؛ پوءِ توهان کي پنهنجي الڳ حل بابت سوچڻو پوندو.
* هڪ ٻئي سان لڳل navbox جي وچ ۾ رڳو 1 پڪسل جو بارڊر هوندو آهي. جيڪڏهن توهان &lt;code&gt;style/bodystyle&lt;/code&gt; ۾ مٿي يا هيٺ margin مقرر ڪندا، ته اهو ڪم نه ڪندو.
* ٻاهرئين نيوباڪس ٽيبل لاءِ ڊفالٽ حاشيو-کاٻو ۽ حاشيو-ساڄو &quot;آٽو;&quot; تي مقرر هوندا آهن. جيڪڏهن توهان نه نيوباڪس کي float طور استعمال ڪرڻ چاهيو ٿا، ته توهان کي حاشيو-کاٻو ۽ حاشيو-ساڄو هٿ سان مقرر ڪرڻا پوندا، ڇو⁠ته auto margins float واري اختيار ۾ مداخلت ڪن ٿا. مثال طور:
** &lt;code&gt;bodystyle = width: 22em; float: right; margin-left: 1em; margin-right: 0;&lt;/code&gt;
* نيوباڪس سانچا، هن سانچي سميت، صفحن جي [[WP:PEIS|post-expand include size]] ۾ وڏي حصي جا ذميوار هوندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن صفحن کي حد کان وڌائي صحيح نموني نمودار ٿيڻ کان روڪي سگهن ٿا. هن کي گهٽائڻ لاءِ ڪجهه طريقا موجود آهن.
** {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} کي {{mlx|Navbox|navbox}} سان مٽائي سگهجي ٿو، جنهن سان شامل سائيز لڳ ڀڳ اڌ ٿي وڃي ٿو.
** نيوباڪس جي اندر ٻين سانچن کي ماپائڻ سان شامل سائيز ٻه ڀيرا يا ان کان وڌيڪ وڌي سگهي ٿي. [[#اندريون نيوباڪس]] ۾ بيان ڪيل ان-لائين اندريون نحو هن مسئلي کي گهٽ ڪري ٿو، پر رڳو عام نيوباڪس، ڪالمن وارا نيوباڪس، ۽ ڪوليپسيبل گروپن وارا نيوباڪس لاءِ (ٻين قسمن لاءِ نه).

=== ٻين منصوبن يا وڪين تي نقل ڪرڻ ===
جيڪڏهن توهان {{tlf|Navbox}} کي پنهنجي مقامي وڪي تي نقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهيو، ته ڪجهه ٻيون شيون به انسٽال يا نقل ڪرڻ ضروري آهن:
* [[mw:Extension:Scribunto|اسڪريبنٽو]] ۽ [[:mw:Extension:TemplateStyles|سانچو اسٽائيلز]] جون توسيعون انسٽال ٿيل هجڻ گهرجن.
* [[ماڊيول:Navbox]] ۽ ان جا ماڊيول ۽ TemplateStyles انحصار، جيڪي [[ماڊيول:Navbox/doc]] ۾ ڏنل آهن
* اختياري طور، جيڪڏهن autocollapse گهربل هجي، ته [[MediaWiki:Common.js]] مان &lt;code&gt;Add support to mw-collapsible for autocollapse, innercollapse and outercollapse&lt;/code&gt; اسڪرپٽ نقل ڪري سگهجي ٿو.

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateDataHeader}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;state&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;حالت&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪنٽرول ڪري ٿو ته navbox ڪڏهن ڦهليل يا سميٽيل هجي&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;autocollapse&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;autocollapse&quot;,
				&quot;collapsed&quot;,
				&quot;expanded&quot;,
				&quot;plain&quot;,
				&quot;off&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;autocollapse&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;عنوان&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;عنوان واري پٽي ۾ متن؛ ٽيبل جي مٿئين قطار ۾ مرڪز تي ڏيکاريو ويندو. عام طور سانچي جو موضوع.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[Widget stuff]]&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;above&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مٿي&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري ويڪر وارو خانو جيڪو عنوان واري پٽي ۽ پهرين گروپ/فهرست جي وچ ۾ ڏيکاريو وڃي ٿو، يعني سانچي جي مکيه حصي (گروپ، فهرستون ۽ تصوير) کان مٿي&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;image&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;تصوير&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;تصوير جيڪا عنوان جي هيٺان ۽ مکيه حصي جي ساڄي پاسي هڪ خاني ۾ ڏيکاري ويندي&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[File:XX.jpg | 80px | link= | alt= ]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;group1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;گروپ 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;جيڪڏهن مقرر ڪيو وڃي، ته متن هڪ عنواني خاني ۾ list 1 جي کاٻي پاسي ظاهر ٿيندو. جيڪڏهن خالي ڇڏجي، ته list 1 ٽيبل جي مڪمل ويڪر استعمال ڪندي.&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;list1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;فهرست 1&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي جو مکيه مواد؛ عام طور لنڪن جي فهرست. شڪل inline آهي. گهٽ ۾ گهٽ هڪ list پيراميٽر ضروري آهي؛ هر اضافي list ٽيبل جي الڳ قطار ۾ ڏيکاري ويندي. هر listn کان اڳ ان جي لاڳاپيل groupn پيراميٽر ڏئي سگهجي ٿو.\nداخلا newline ۽ asterisk سان جدا ڪيا وڃن. جيڪڏهن ٻه asterisk استعمال ڪيا وڃن، ته اهو اڳئين داخلا جي اندر nested فهرست ٺاهي ٿو.&quot;,
			&quot;required&quot;: true,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;group2&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;list2&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;list3&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;group3&quot;: {
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;group4&quot;: {},
		&quot;list4&quot;: {},
		&quot;below&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;هيٺ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري ويڪر وارو خانو جيڪو سانچي جي مکيه حصي کان هيٺ ڏيکاريو وڃي ٿو.&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;imageleft&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;کاٻي تصوير&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;تصوير جيڪا عنوان جي هيٺان ۽ مکيه حصي جي کاٻي پاسي هڪ خاني ۾ ڏيکاري ويندي. درست نموني ڏيکارڻ لاءِ list1 پيراميٽر موجود هجڻ لازمي آهي ۽ ڪوبه گروپ مقرر نه هجڻ گهرجي.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;[[File:XX.jpg | 80px | link= | alt= ]]&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;نالو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي جو نالو. \&quot;ڏسو • ڳالهايو • سنواريو\&quot; لنڪن جي صحيح ڪم لاءِ ضروري.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;{{subst:PAGENAME}}{{subst:void|هن سٽ ۾ ڪا تبديلي نه ڪريو. محفوظ ڪرڻ وقت اهو پاڻ تبديل ٿيندو.}}&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;listclass&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;فهرست ڪلاس&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;فهرست وارن خانن لاءِ CSS ڪلاس، عام طور افقي فهرستن لاءِ hlist. متبادل طور سڄي دٻي لاءِ bodyclass استعمال ڪريو.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;hlist&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;navbar&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Navbar حالت&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;plain, off&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;border&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;بارڊر حالت&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;child, subgroup, none&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bodystyle&quot;: {},
		&quot;basestyle&quot;: {},
		&quot;titlestyle&quot;: {},
		&quot;groupstyle&quot;: {},
		&quot;group1style&quot;: {},
		&quot;groupwidth&quot;: {},
		&quot;liststyle&quot;: {},
		&quot;list1style&quot;: {},
		&quot;listpadding&quot;: {},
		&quot;oddstyle&quot;: {},
		&quot;evenstyle&quot;: {},
		&quot;evenodd&quot;: {
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;swap&quot;,
				&quot;even&quot;,
				&quot;odd&quot;,
				&quot;off&quot;
			]
		},
		&quot;abovestyle&quot;: {},
		&quot;belowstyle&quot;: {},
		&quot;imagestyle&quot;: {},
		&quot;imageleftstyle&quot;: {}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;ٻين صفحن ڏانهن لنڪن لاءِ هڪ نيويگيشن دٻو ٺاهي ٿو. \nموبائل ۾ ظاهر نٿو ٿئي.&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;name&quot;,
		&quot;title&quot;,
		&quot;group1&quot;,
		&quot;list1&quot;,
		&quot;listclass&quot;,
		&quot;state&quot;,
		&quot;above&quot;,
		&quot;below&quot;,
		&quot;image&quot;,
		&quot;group2&quot;,
		&quot;list2&quot;,
		&quot;group3&quot;,
		&quot;list3&quot;,
		&quot;group4&quot;,
		&quot;list4&quot;,
		&quot;imageleft&quot;,
		&quot;navbar&quot;,
		&quot;border&quot;,
		&quot;bodystyle&quot;,
		&quot;basestyle&quot;,
		&quot;titlestyle&quot;,
		&quot;groupstyle&quot;,
		&quot;liststyle&quot;,
		&quot;group1style&quot;,
		&quot;list1style&quot;,
		&quot;groupwidth&quot;,
		&quot;listpadding&quot;,
		&quot;oddstyle&quot;,
		&quot;evenstyle&quot;,
		&quot;evenodd&quot;,
		&quot;abovestyle&quot;,
		&quot;belowstyle&quot;,
		&quot;imagestyle&quot;,
		&quot;imageleftstyle&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Navbox decade list}} — هڪ قطار ۾ ڏهن سالن جون برابر مفاصلي واريون ڳنڍڻيون ٺاهڻ لاءِ.
* {{tl|Navboxes}} — ڪيترن نيويگيشن باڪسن کي گڏ ڪري ٿو.
* {{tl|Nobold}} — اهڙي جڳهه ۾ متن کي عام font-weight سان ڏيکارڻ لاءِ جتي default font-weight bold هجي، مثال طور ٽيبلن جا header خانا.
* {{tl|Sidebar}} — عمودي ترتيب وارا نيويگيشن سانچا.
* {{tl|Navbox documentation}} — {{tl|Documentation}} استعمال ڪندي معياري دستاويز ڏيکاري ٿو.
* [[سانچو:Navbox/testcases]] — سانچي جي ڪوڊ جا وڌيڪ مثال.
* [[وڪيپيڊيا:Line-break handling]] — وڪيپيڊيا تي لفظن جي ٽٽڻ (لڪيري وٿيون) کي سنڀالڻ بابت رهنمائي، جيئن نيوباڪس ۾ لنڪن جي فهرستن جي wrapping.
* [[وڪيپيڊيا:Template documentation]] — گڏيل دستاويز ٺاهڻ لاءِ هدايتنامو
* {{tl|Nowrap begin}}، {{tl|·}} ۽ {{tl|•}} هاڻي '''deprecated''' آهن؛ فهرستن جي فارميٽنگ لاءِ &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس کي ترجيح ڏني وڃي ٿي. &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; جي فني وضاحت لاءِ [[سانچو:Flatlist#Technical details|Flatlist]] ڏسو.

=== ٽريڪنگ زمرا ===
* {{clc|Navbox orphans}}
* {{clc|Navigational boxes without horizontal lists}}
* {{clc|Navboxes using background colours}}
* {{clc|Potentially illegible navboxes}}
* {{clc|Navboxes using borders}}

{{Navigation templates}}
&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- هن سٽ کان هيٺ زمرا شامل ڪريو، ۽ interwikis وڪي ڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو: نيويگيشن واري باڪس ميٽا سانچا| ]]
[[زمرو: مائڪروفارميٽ پيدا ڪندڙ سانچا]]
[[زمرو:اهي سانچا جيڪي موبائل لاءِ سازگار ناهن]]
[[زمرو:ڪوليپس سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>gn8peu70wa8f3xce70i95sds1lxybm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان نيوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5919</id>
    <revision>
      <id>372645</id>
      <parentid>207535</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="524" sha1="7yzxfhlkvbh8gt1e5m3g17m0ci87cer" xml:space="preserve">[[فائل:Naval Jack of Pakistan.svg|thumb|کاٻو|پاڪ بحریا جو نشان]]

'''پاڪ بحریا''' (Pakistan Navy) [[پاڪستان]] جي بحري حدن ۽ سامونڊري ۽ ساحلي مفادن جي محافظ آهي ۔ هي پاڪستان جي دفائي فوج جي کا حصو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{stub}}

{{نامڪمل}}

[[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج]]
[[زمرو:حڪومت پاڪستان]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>7yzxfhlkvbh8gt1e5m3g17m0ci87cer</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Navbox suite</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7352</id>
    <revision>
      <id>372770</id>
      <parentid>364752</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="938" sha1="nlzj74hpr0spl7x9hwe2wm73b16ao3l" xml:space="preserve">&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:sidebar|sidebar
| width = auto
| bodystyle = border-spacing:0;background:#f7f7f7;padding:2px;
| titleclass = navbox-title
| title = نيويگيشن خانا جو مجموعو
| contentclass = plainlist
| contentstyle = padding:0.25em;background:#fdfdfd;

| content1 =
*{{tl|Navbox}}
*{{tl|Navbox subgroup}}
*{{tl|Navbox with collapsible groups}}
*{{tl|Navbox with columns}}
*{{tl|Navboxes}}

| navbarstyle = background:#fdfdfd;padding:0 5px
}}&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--

  نوٽ: ڪنھن به ٽيمپليٽ کي Navbox suite سان مطابقت رکڻ لاءِ سانچو:Navbox/doc ۾ ڪراس سان نشان لڳايل سڀئي پيرا ميٽر لازمي طور تي سپورٽ ڪرڻ گھرجن.
        خاص طور تي name، state، border، ۽ navbar پيرا ميٽر تمام اهم آھن.

--&gt;&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:Navigational boxes| ]]
[[زمرو:Documentation shared content templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nlzj74hpr0spl7x9hwe2wm73b16ao3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372771</id>
      <parentid>372770</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1358" sha1="cvnr9wvgp70ct6hpue6kn4gwl2dy8xi" xml:space="preserve">{{#invoke:sidebar|sidebar
| width = auto
| class = skin-invert
| bodystyle = border-spacing:0;background:#f7f7f7;padding:2px;color:inherit;
| title =  نيوباڪس سوئيٽ
| titlestyle = padding: 0.2em 0.8em; font-size: 145%; line-height: 1.2em; background-color: #ccf; color:black;
| contentclass = plainlist
| contentstyle = padding:0.25em;background:#fdfdfd;color:black;

| content1 =
*{{tl|Navbox}}
*{{tl|Navbox with collapsible groups}}
*{{tl|Navbox with columns}}
*{{tl|Navboxes}}

| navbarstyle = background:#fdfdfd;padding:0 5px;color:black;
}}&lt;!--

  نوٽ: ڪنهن به سانچي لاءِ ضروري آهي ته اهو سانچو:Navbox/doc ۾ ڪراس سان نشان لڳايل سڀئي پيراميٽر سپورٽ ڪري، تڏهن ئي اهو Navbox سوئيٽ سان مطابقت رکندڙ سمجهيو ويندو.
        خاص طور تي name، state، border، ۽ navbar پيراميٽر انتهائي اهم آهن.

--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
مکيه navbox سانچن کي سندن دستاويزن ۾ پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ مددگار سانچو۔

[[زمرو:وڪيپيڊيا-اندروني سائڊبار سانچا]]
[[زمرو:نيويگيشن باڪس ميٽا سانچا|Δ]]&lt;!-- Δ ترتيب لاءِ ([[WP:SORTKEY]]) --&gt;
[[زمرو:دستاويزن ۾ &quot;پڻ ڏسو&quot; سانچا]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cvnr9wvgp70ct6hpue6kn4gwl2dy8xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox Australian Place</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7648</id>
    <revision>
      <id>372586</id>
      <parentid>34709</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T12:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22784" sha1="bepu584305wewe91f7ai8bnxzqk4lqa" xml:space="preserve">{{#invoke:infobox|infoboxTemplate
| bodyclass      = vcard
| abovestyle     = font-size: 125%; line-height: 1.3em; {{ #switch: {{lc:{{{type|}}} }}
  |city       = background-color:#f9f6d2;
  |town       = background-color:#e9f9d2;
  |suburb     = background-color:#f9e2d2;
  |lga        = background-color:#d2d5f9;
  |region     = background-color:#e6c4fb;
  |cadastral  = background-color:#ffffe0;
  |protected  = background-color:transparent;
  |other      = background-color:transparent;
  | background-color: #ccc;
  }}
| above          = {{#if:{{{name|}}}|&lt;span class=&quot;fn org locality&quot;&gt;{{{name}}}&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;{{#if:{{{native_name|}}}|
&lt;div style=&quot;font-weight:normal;font-size:88%&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal; font-size:88%&quot; class=&quot;region&quot;&gt;{{#if: {{{city|}}}|{{auto link|{{{city|}}}}},&amp;nbsp;}}{{ #switch: {{lc:{{{state|error}}} }}
  |sa         = [[ڏکڻ آسٽريليا]]
  |vic        = [[وڪٽوريا (رياست)|وڪٽوريا]]
  |nsw        = [[نيو سائوٿ ويلز]]
  |qld        = [[ڪوئنزلينڊ]]
  |nt         = [[اترئين علائقي]]
  |wa         = [[اولهه آسٽريليا]]
  |tas        = [[تسمانيا]]
  |act        = [[آسٽريلوي گاديءَ وارو علائقو]]
  |jbt        = [[جيروس بي علائقو]]
  |ni         = [[نارفولڪ ٻيٽ]]
  |cx         = [[ڪرسمس ٻيٽ]]
  |cc         = [[ڪوڪوس (ڪيلنگ) ٻيٽ]]
  |au         = [[آسٽريليا]]
  |error      = {{error|خطا: &lt;code&gt;{{!}}state{{=}}&lt;/code&gt; بيان ٿيل ناهي ([[Template:Infobox Australian place#state|مدد]])}}
  |{{error|خطا: &lt;code&gt;{{!}}state{{=}}&lt;/code&gt; جي اڻڄاتل قيمت ([[Template:Infobox Australian place#state|مدد]])}} &lt;!--Tracking category: --&gt; {{main other|[[Category:Australian place articles using missing parameters|S]]}}
  }}&lt;/span&gt;}}
| aboveclass     = adr
| subheaderstyle = font-size: 100%;
| subheader1     = {{#ifeq:{{{type|}}}|protected|{{IUCN banner|{{{iucn_category|}}}|{{{iucn_ref|}}} }} }}
| image          = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1.23}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}}
| imagestyle     = 
| caption        = {{{caption|}}}
| captionstyle   = 
| image2         = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image2_size|{{{image2size|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image2_upright|1.23}}}|alt={{{image2_alt|{{{alt2|}}}}}}}}
| caption2       = {{{caption2|}}}
| headerstyle    = background-color:#ddf;
| labelstyle     = width:40%; {{ #switch: {{lc:{{{type|}}} }}
  |city       = background-color:#f9f6d2;
  |town       = background-color:#e9f9d2;
  |suburb     = background-color:#f9e2d2;
  |lga        = background-color:#d2d5f9;
  |region     = background-color:#e6c4fb;
  |cadastral  = background-color:#ffffe0;
  |protected  = background-color:transparent;
  |other      = background-color:transparent;
  |background-color:#ccc;
  }}
| datastyle      = 

| data1          = {{#invoke:Australian place map|main}}

| data2          = {{#if:{{{local_map|}}}|{{Infobox mapframe|zoom={{{zoom|}}}|id={{{local_map_id|}}}}}}}
| label3         = &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;ويجھو ترين ڳوٺ يا شھر&lt;/span&gt;
| data3          = {{#ifeq:{{{type|}}}|protected|{{auto link|{{{nearest_town_or_city|}}}}} }}
| label4         = [[گرافن وارو ڪوآرڊينيٽ نظام|متناسقات]]
| data4          = {{#if:{{{coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:{{#ifeq:{{{type|}}}|protected|landmark|city}}|region:{{ #switch: {{lc:{{{state|}}} }}
  |sa       = AU-SA
  |vic      = AU-VIC
  |nsw      = AU-NSW
  |qld      = AU-QLD
  |nt       = AU-NT
  |wa       = AU-WA
  |tas      = AU-TAS
  |act      = AU-ACT
  |jbt      = AU-JBT
  |ni       = NF
  |#default = AU
  }}}}{{{coord_ref|}}} }} 
| label6         = آبادي
| data6          = {{#if:{{{pop|}}}
                   |{{#if: {{{pop2|}}}
                      |&lt;ul style=&quot;margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;&quot;&gt;&lt;li&gt;
                    }} {{#iferror:{{#expr:{{{pop}}}}}
                      |{{{pop}}}
                      |{{formatnum:{{replace|{{{pop}}}|,|}}}}
                    }}{{#if: {{{pop_year|}}}
                      |&amp;nbsp;({{{pop_year}}})
                    }}{{{pop_footnotes|}}}{{#if: {{{poprank|}}}
                      |&amp; nbsp;([[آبادي جي لحاظ کان آسٽريليا جي شھرن جي فھرست|{{{poprank}}}]])
                    }}{{#if: {{{pop2|}}}
                      |&lt;li&gt; {{formatnum:{{replace|{{{pop2}}}|,|}}}}{{#if: {{{pop2_year|}}}
                         |&amp;nbsp;({{{pop2_year}}})
                       }}{{{pop2_footnotes|}}}&lt;/ul&gt;
                    }}
|{{#invoke:PopulationFromWikidata | ListForInfobox | type={{{type|}}} | wikidata={{{wikidata|}}} }}
                 }}
| label7         = &amp;nbsp;• ڪسافت
| data7          = {{#if:{{{density|}}}
                   |{{formatnum:{{{density}}}}}/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;({{convert|{{{density}}}|/km2|/sqmi|disp=number}}/sq&amp;nbsp;mi) {{{density_footnotes|}}}
                   |{{#if:{{{pop|}}}|{{#if:{{{area|}}}|{{Pop density|{{formatnum:{{{pop|}}}|R}}|{{formatnum:{{{area|}}}|R}}|km2|sqmi}}}}}} {{{density_footnotes|}}}
                 }}
| label8         = قائم ٿيو
| data8          = {{{established|{{{est|}}}}}}{{#if:{{{established|{{{est|}}}}}}|{{{established_footnotes|}}}|}}
| label9         = ختم ٿيو
| data9          = {{{abolished|}}}
| label10        = [[آسٽريليا جو گزيٽيئر|گزيٽڊ]]
| data10         = {{{gazetted|}}}
| label11        = [[آسٽريليا جا ٽپال ڪوڊ|ٽپال ڪوڊ]]
| data11         = {{{postcode|}}}
| label12        = اوچائي
| data12         = {{#if:{{{elevation|}}}|{{convert|{{{elevation}}}|m|ft|0|abbr=on}}{{{elevation_footnotes|}}} }}
| label13        = ايراضي
| data13         = {{#if:{{{area|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{{area}}}}}|{{{area|}}}|{{formatnum:{{{area}}}}}&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{rnd|{{{area}}}/2.589988110336|1}}&amp;nbsp;sq&amp;nbsp;mi)}}{{{area_footnotes|}}} }}
| label14        = [[آسٽريليا  ۾ وقت|وقت جو علائقو]]
| data14         = {{#if:{{{timezone|}}}|{{{timezone}}} ([[UTC{{{utc|}}}]]) }}
| label15        = &amp;nbsp;• اونهاري (ڏينھن جي روشني بچائڻ وارو وقت|ڊي ايس ٽي]])
| data15         = {{#if:{{{timezone-dst|}}}|{{{timezone-dst}}} ([[UTC{{{utc-dst|}}}]]) }}
| label16        = {{#if:{{{mayortitle|}}}|{{{mayortitle|}}}|ميئر}}
| data16         = {{#ifeq:{{{type|}}}|lga|{{{mayor|}}} }}
| label17        = جڳھ
| data17         = {{#if:{{{dist1|}}}|{{#if:{{{dist2|}}}|&lt;ul style=&quot;margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;&quot;&gt;&lt;li&gt;}} {{formatnum:{{{dist1}}}}}&amp;nbsp;ڪلوميٽر ({{rnd|{{{dist1}}}/1.609344|0}}&amp;nbsp;ميل) {{#if: {{{dir1|}}}|{{{dir1}}} ۾|کان}} {{auto link|{{{location1}}}}} {{#if: {{{dist2|}}}|&lt;li&gt; {{formatnum:{{{dist2}}}}}&amp;nbsp;ڪلوميٽر ({{rnd|{{{dist2}}}/1.609344|0}}&amp;nbsp;ميل) {{#if: {{{dir2|}}}|{{{dir2}}} ۾|کان}} {{auto link|{{{location2}}}}}}} {{#if: {{{dist3|}}}|&lt;li&gt; {{formatnum:{{{dist3}}}}}&amp;nbsp;ڪلوميٽر ({{rnd|{{{dist3}}}/1.609344|0}}&amp;nbsp;ميل) {{#if: {{{dir3|}}}|{{{dir3}}} ۾|کان}} {{auto link|{{{location3}}}}}}} {{#if: {{{dist4|}}}|&lt;li&gt; {{formatnum:{{{dist4}}}}}&amp;nbsp;ڪلوميٽر ({{rnd|{{{dist4}}}/1.609344|0}}&amp;nbsp;ميل) {{#if: {{{dir4|}}}|{{{dir4}}} ۾|کان}} {{auto link|{{{location4}}}}}}} {{#if: {{{dist5|}}}|&lt;li&gt; {{formatnum:{{{dist5}}}}}&amp;nbsp;ڪلوميٽر ({{rnd|{{{dist5}}}/1.609344|0}}&amp;nbsp;ميل) {{#if: {{{dir5|}}}|{{{dir5}}} ۾|کان}} {{auto link|{{{location5}}}}}}} {{#if: {{{dist2|}}}|&lt;/ul&gt; }}}}
| label18        = {{ #switch: {{lc:{{{state|}}}}}
  |sa      = [[ڏکڻ آسٽريليا جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |vic     = [[وڪٽوريا جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |nsw     = [[نيو سائوٿ ويلز جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |qld     = [[ڪوئينز لينڊ جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |nt      = [[اتر ٽيريٽري جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |wa      = [[اولھ آسٽريليا جي مڪاني حڪومت |ايل جي اي]]
  |tas     = [[تسمانيا جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  |act     = District
  |[[آسٽريليا جي مڪاني حڪومت|ايل جي اي]]
  }}
| data18         = {{#if:{{{lga|}}}|{{#if: {{{lga2|}}}|&lt;ul style=&quot;margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;&quot;&gt;&lt;li&gt;}} {{auto link|{{{lga}}}}}{{#if: {{{lga2|}}}|&lt;li&gt; {{auto link|{{{lga2}}}}}}}{{#if: {{{lga3|}}}|&lt;li&gt; {{auto link|{{{lga3}}}}}}}{{#if: {{{lga4|}}}|&lt;li&gt; {{auto link|{{{lga4}}}}}}}{{#if: {{{lga5|}}}|&lt;li&gt; {{auto link|{{{lga5}}}}}}}{{#if: {{{lga2|}}}|&lt;/ul&gt; }}}}
| label19        = ڪائونسل سيٽ
| data19         = {{{seat|}}}
| label20        = [[آسٽريليا جي علائقن جي فھرست|علائقو]]
| data20         = {{#if:{{{region|}}}|{{auto link|{{{region}}}}} }}
| label21        = [[آسٽريليا جون انتظامي ڊويزنون|ڪائونٽي]]
| data21         = {{#if:{{{county|}}}|{{auto link|{{{county}}}}} }}
| label22        = [[پيرش (انتظامي ڊويزن)|پيرش]]
| data22         = {{{parish|}}}
| label23        = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|[[ھنڊريڊ (ڪائونٽي ڊويزن)|هنڊرڊ]]}}
| data23         = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|{{{hundred|}}} }}
| label24        = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|[[ھنڊريڊ (ڪائونٽي ڊويزن)|هنڊرڊ (اڳوڻو)]]}}
| data24         = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|{{{former_hundred|}}} }}
| label25        = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|[[نيو سائوٿ ويلز جون انتظامي ڊويزنون|ڊويزن]]}}
| data25         = {{#ifeq:{{{type|}}}|cadastral|{{{division|}}} }}
| label26        = [[آسٽريليا جي رياستن ۽ ٽيرٽرين جا چونڊ تڪ|{{#switch:{{lc:{{{state}}}}}|act|nt|jbt= علائقائي|رياستي}} چونڊ تڪ]]
| data26         = {{#if:{{{stategov|}}}|{{#if: {{{stategov2|}}}|&lt;ul style=&quot;margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;&quot;&gt;&lt;li&gt;}} {{{stategov}}}{{#if: {{{stategov2|}}}|&lt;li&gt; {{{stategov2}}}}}{{#if: {{{stategov3|}}}|&lt;li&gt; {{{stategov3}}}}}{{#if: {{{stategov4|}}}|&lt;li&gt; {{{stategov4}}}}}{{#if: {{{stategov5|}}}|&lt;li&gt; {{{stategov5}}}}}{{#if: {{{stategov2|}}}|&lt;/ul&gt; }}}}
| label27        = [[آسٽريليا  جي ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز جون ڊويزنون|وفاقي ڊويزن]]
| data27         = {{#if:{{{fedgov|}}}|{{#if: {{{fedgov2|}}}|&lt;ul style=&quot;margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;&quot;&gt;&lt;li&gt;}} {{{fedgov}}}{{#if: {{{fedgov2|}}}|&lt;li&gt; {{{fedgov2}}}}}{{#if: {{{fedgov3|}}}|&lt;li&gt; {{{fedgov3}}}}}{{#if: {{{fedgov4|}}}|&lt;li&gt; {{{fedgov4}}}}}{{#if: {{{fedgov2|}}}|&lt;/ul&gt; }}}}
| data28         = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logosize|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{logo_upright|0.8}}}|alt={{{logo_alt|{{{alt|}}}}}}}}
| label29        = دوري
| data29         = {{#ifeq:{{{type|}}}|protected|{{formatnum:{{{visitation_num|}}}}}{{#if: {{{visitation_year|}}}|&amp;nbsp;({{{visitation_year|}}} ۾){{#if: {{{visitation_footnotes|}}}|{{{visitation_footnotes|}}}}}}} }}
| label30        = &lt;span style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;انتظام ڪندڙ اختياريون&lt;/span&gt;
| data30         = {{#ifeq:{{{type|}}}|protected|{{auto link|{{{managing_authorities|}}}}} }}
| label31        = ويب سائيٽ
| data31         = {{#if:{{{url|}}}|{{#invoke:URL|url|1={{{url|}}}|2={{{name|}}}}} }}
| data32         = {{#if:{{{maxtemp|}}}{{{mintemp|}}}{{{rainfall|}}}|&lt;table cellpadding=4 cellspacing=0 style=&quot;width:100%; border: 1px #ddd solid;&quot;&gt;
&lt;tr class=mergedrow&gt;
  &lt;td style=&quot;background-color:#f0f0ff;border: 1px #FFF solid; text-align:center; width:33%;&quot;&gt;'''سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد'''{{{maxtemp_footnotes|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;background-color:#f0f0ff;border: 1px #FFF solid; text-align:center; width:34%;&quot;&gt;'''سراسري گھٽ ۾ گھٽ گرمي پد'''{{{mintemp_footnotes|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;background-color:#f0f0ff;border: 1px #FFF solid; text-align:center; width:33%;&quot;&gt;'''ساليانو وسڪارو'''{{{rainfall_footnotes|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;border: 1px #FFF  solid&quot; class=mergedrow&gt;
  &lt;td style=&quot;padding: 2px 0px; text-align:center; width:33%;&quot;&gt; {{#if: {{{maxtemp|}}}|
    {{{maxtemp}}} °C &lt;br /&gt;{{ #expr: {{{maxtemp}}} * 1.8 + 32 round 0}} °F | ? }}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;padding: 2px 0px; text-align:center; width:34%;&quot;&gt;{{#if: {{{mintemp|}}}|
    {{{mintemp}}} °C &lt;br /&gt;{{ #expr: {{{mintemp}}} * 1.8 + 32 round 0}} °F | ?}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;padding: 2px 0px; text-align:center; width:33%;&quot;&gt;{{#if: {{{rainfall|}}}|
    {{formatnum:{{{rainfall}}}}} mm &lt;br /&gt;{{ #expr: {{{rainfall}}} * 0.03937 round 1}} in | ? }}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt; }}
| data33         = {{#if:{{{near|}}}{{{near-nw|}}}{{{near-n|}}}{{{near-ne|}}}{{{near-w|}}}{{{near-e|}}}{{{near-sw|}}}{{{near-se|}}}{{{near-s|}}}|&lt;table cellpadding=4 cellspacing=3 style=&quot;width:100%; border: 1px #ddd solid;&quot;&gt;
&lt;tr class=mergedrow&gt;&lt;td colspan=3 style=&quot;background-color:#f0f0ff;padding: 2px 0px; text-align:center;&quot;&gt;'''{{ #switch: {{lc:{{{type|}}}}}
| cadastral = [[آسٽريليا جون انتظامي ڊويزنون|زميني انتظامي ورهاستون]]
| lga       = [[آسٽريليا  ۾ مڪاني حڪومت|ايل جي ايز]]
| suburb    = {{#if:{{{city|}}}|{{#ifexist:List of {{{city}}} suburbs| [[List of {{{city}}} suburbs|نواحي]] | {{ #ifexist:Category:Suburbs of the City of {{{city}}}| [[: زمرو:Suburbs of the City of {{{city}}}|نواحي]] |{{ #ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}| [[: زمرو:Suburbs of {{{city}}}|نواحي]]| نواحي }}}}}}|نواحي}}
| جايون}} around {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}:'''&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr class=mergedrow&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-nw|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:34%;&quot;&gt;{{{near-n|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-ne|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr class=mergedrow&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; vertical-align: middle; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-w|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; vertical-align: middle; padding: 3px 0px; width:34%;font-weight:bold;&quot;&gt;{{#if:{{{near|}}}|{{{near}}}|{{{name|}}}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; vertical-align: middle; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-e|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;tr class=mergedrow&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-sw|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:34%;&quot;&gt;{{{near-s|}}}&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;text-align:center; padding: 3px 0px; width:33%;&quot;&gt;{{{near-se|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;&lt;/td&gt;&lt;/table&gt; }}
| label34        = حاشيا
| data34         = {{{footnotes|}}}
| label35        = پڻ ڏسو
| data35         = {{#ifeq:{{{type|}}}|protected|{{#if:{{both|{{{iucn_category|}}}|{{{state|}}}}}|{{ #switch: {{lc:{{{state|}}} }}
  |sa       = [[ڏکڻ آسٽريليا جا محفوظ علائقا]]
  |vic      = [[وڪٽوريا جا محفوظ علائقا]]
  |nsw      = [[نيو سائوٿ ويلز جا&lt;br /&gt;محفوظ علائقا]]
  |qld      = [[ڪوئينز لينڊ جا محفوظ علائقا]]
  |nt       = [[اتر ٽيريٽري جا محفوظ علائقا]]
  |wa       = [[اولھ آسٽريليا جا محفوظ علائقا|اولهه آسٽريليا جي&lt;br /&gt;محفوظ علائقن جي فهرست]]
  |tas      = [[تسمانيا جا محفوظ علائقا]]
  |act      = [[آسٽريلوي گاديءَ واري علائقي جا&lt;br /&gt;محفوظ علائقا]]
  }} }} }}
| data36         = {{ #switch: {{lc:{{{type|error}}} }}
  |city       = 
  |town       = 
  |suburb     = 
  |lga        = 
  |region     = 
  |cadastral  = 
  |protected  = 
  |other      = 
  |error      = {{error|&lt;includeonly&gt;خطا: &lt;code&gt;{{!}}type{{=}}&lt;/code&gt; بيان ٿيل ناهي ([[Template:Infobox Australian place#type|مدد]])&lt;/includeonly&gt;}}|{{error|خطا: &lt;code&gt;{{!}}type{{=}}&lt;/code&gt; جي اڻڄاتل قيمت ([[Template:Infobox Australian place#type|مدد]])}}
  }}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{_noautocat|}}}|&lt;!-- [[Category:Australian place articles using missing parameters|N]] --&gt;|{{main other|{{#ifeq:{{{type|}}} | town | {{ #switch: {{lc:{{{state|}}}}}
  |sa       = [[آسٽريليا جا شھر|{{{name}}}]]
  |vic      = [[وڪٽوريا (آسٽريليا) جا شھر|{{{name}}}]]
  |nsw      = [[زمرو:نيو سائوٿ ويلز جا شھر|{{{name}}}]]
  |qld      = [[زمرو: ڪوئينز لينڊ جا شھر|{{{name}}}]]
  |nt       = [[زمرو:اتر ٽيريٽري جا شھر |{{{name}}}]]
  |wa       = [[زمرو:اولھ آسٽريليا جا شھر]]
  |tas      = [[زمرو: تسمانيا جا شھر|{{{name}}}]]
  |act      = [[زمرو:آسٽريلوي گادي ھو علائقو|{{{name}}}]]
  |ni       = [[زمرو:ڻارفولڪ ٻيٽ جون وسنديون|{{{name}}}]]
  }} }}{{#ifeq:{{{type|}}} | suburb | {{#ifexist: {{{city}}} شھر جي پسگردائي|{{{city}}} شھر جي پسگردائيء
|{{{name}}}]]|{{#ifexist: زمرو:Suburbs of {{{city}}}|[[Category:Suburbs of {{{city}}}|{{{name}}}]]|{{ #switch: {{lc:{{{state|}}}}}
  |sa       = {{#ifexist: زمرو:Suburbs of {{{city}}}, South Australia|[[زمرو:Suburbs of {{{city}}}, South Australia|{{{name}}}]]}}
  |vic      = {{#ifexist: زمرو:Suburbs of {{{city}}}, Victoria|[[زمرو:Suburbs of {{{city}}}, Victoria|{{{name}}}]]}}
  |nsw      = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, New South Wales|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, New South Wales|{{{name}}}]]}}
  |qld      = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, Queensland|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, Queensland|{{{name}}}]]}}
  |nt       = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, Northern Territory|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, Northern Territory|{{{name}}}]]}}
  |wa       = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, Western Australia|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, Western Australia|{{{name}}}]]}}
  |tas      = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, Tasmania|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, Tasmania|{{{name}}}]]}}
  |act      = {{#ifexist:Category:Suburbs of {{{city}}}, ACT|[[Category:Suburbs of {{{city}}}, ACT|{{{name}}}]]}}
  }} }} }} }} {{#if:{{{est|}}}|
{{#ifeq:{{{type|}}}|lga|{{#ifexist:Category:Settlements established in {{{est}}}|[[Category:Settlements established in {{{est}}} |{{{name}}}]]}}{{#ifexist:Category:Settlements established in the {{{est}}}|[[Category:Settlements established in the {{{est}}} |{{{name}}}]]}} {{#ifexist:Category:{{{est}}} establishments in Australia|[[Category:{{{est}}} establishments in Australia|{{{name}}}]]}}}}
}} }} }}&lt;!-- Start tracking
--&gt;{{main other|{{#ifeq:{{{1|♠}}}|♠||[[Category:Australian place articles using missing parameters|{{#ifeq:{{{1|♠}}}|♠||1}}]]}}&lt;!--
--&gt;{{main other|{{#if:{{{type|}}}||[[Category:Australian place articles using missing parameters|U]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{main other|{{#if:{{{state|}}}||[[Category:Australian place articles using missing parameters|S]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pop|}}}|{{#if:{{{pop_year|}}}||[[Category:Australian place articles with no population year]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pop2|}}}|{{#if:{{{pop2_year|}}}||[[Category:Australian place articles with no population year]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pop|}}}|{{#if:{{{pop_footnotes|}}}||[[Category:Australian place articles with no population footnotes]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{pop2|}}}|{{#if:{{{pop2_footnotes|}}}||[[Category:Australian place articles with no population footnotes]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{density|}}}||{{#if:{{{pop|}}}|{{#if:{{{area|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{pop|}}}|R}}/{{formatnum:{{{area|}}}|R}}}}|[[Category:Australian place articles with density errors]]|}} }} }} }}
}}&lt;!--
--&gt;{{main other|{{#ifeq:{{{imagesize|♠}}}{{{image2size|♠}}}{{{imagesize2|♠}}}{{{image_alt2|♠}}}{{{logosize|♠}}}{{{official_site|♠}}}|♠♠♠♠♠♠||[[Category:Australian place articles using missing parameters|{{#ifeq:{{{imagesize|♠}}}{{{image2size|♠}}}{{{imagesize2|♠}}}{{{image_alt2|♠}}}|♠♠♠♠||I}}{{#ifeq:{{{logosize|♠}}}|♠||L}}{{#ifeq:{{{official_site|♠}}}|♠||O}}]]}}}}&lt;!--
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox Australian place with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[Template:Infobox Australian place]] سان اڻڄاتل پيراميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ڪري رهيو آهي|ignoreblank=y| _noautocat
| abolished | alternative_location_map | area | area_footnotes
| caption | caption2 | city | coord_ref | coordinates  | county
| density | density_footnotes | dir1 | dir2 | dir3 | dir4 | dir5 | dist1 | dist2 | dist3 | dist4 | dist5 | division
| elevation | elevation_footnotes | est | established | established_footnotes
| fedgov | fedgov2 | fedgov3 | fedgov4 | footnotes | force_national_map | former_hundred| gazetted | hundred
| image | image_alt | image_upright | image2 | image2_alt | image2_upright | iucn_category | iucn_ref
| lga | lga2 | lga3 | lga4 | lga5 | local_map | local_map_id | location1 | location2 | location3 | location4 | location5 | logo | logo_upright
| managing_authorities | map_alt | map_type | maxtemp | maxtemp_footnotes | mayor | mayortitle | mintemp | mintemp_footnotes
| name | native_name_lang | native_name | near | near-e | nearest_town_or_city | near-n | near-ne | near-nw | near-s | near-se | near-sw | near-w
| parish | pop | pop_footnotes | pop_year | pop2 | pop2_footnotes | pop2_year | poprank | postcode | pushpin_label_position | pushpin_map_caption
| rainfall | rainfall_footnotes | region | relief | seat | state | stategov | stategov2 | stategov3 | stategov4 | stategov5
| timezone | timezone-dst | type | url | use_lga_map | utc | utc-dst
| visitation_footnotes | visitation_num | visitation_year | wikidata | zoom }}{{main other|
{{#if:{{{coordinates|}}}
  |{{#ifeq:{{lc:{{{type|}}} }}|lga
     |{{#switch:{{lc:{{{map_type|}}} }}
        |auto|={{#if:{{{alternative_location_map|}}}{{{force_national_map|}}}{{{use_lga_map|}}}|[[Category:Pages using infobox Australian place with lga type and location map]]|[[Category:Pages using infobox Australian place with an implicitly suppressed location map]]}}
        |#default=[[Category:Pages using infobox Australian place with lga type and location map]]
      }}
     |{{#switch:{{lc:{{{map_type|}}} }}
        |nomap = [[Category:Pages using infobox Australian place with an explicitly-suppressed location map]]
       }}
    }}
  }}
}}&lt;!-- End tracking
--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bepu584305wewe91f7ai8bnxzqk4lqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Navbox with collapsible groups</title>
    <ns>10</ns>
    <id>9105</id>
    <revision>
      <id>372776</id>
      <parentid>187498</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;{{#invoke:Navbox with collapsible groups|navbox}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="j6qvvjumurmy6l2o9ffi0l26l7qqwy6" xml:space="preserve">{{#invoke:Navbox with collapsible groups|navbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j6qvvjumurmy6l2o9ffi0l26l7qqwy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪشميري ماڻهو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11321</id>
    <revision>
      <id>372656</id>
      <parentid>287995</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4666" sha1="7h2obtq37yq62ck4uwgp626a36j157v" xml:space="preserve">{{Short description|Ethnolinguistic group native to the Kashmir Valley}}
{{Other uses|Kashmiri (disambiguation)}}
{{Infobox ethnic group
| group            = ڪشميري
| image            = 
| caption          = ڪشميري ڇوڪريون نئين دهلي، ڀارت، 2011ع ۾ هڪ فيسٽيول ۾ واڻون رقص ڪنديون
| region1          = {{flagcountry|India}}
| pop1             = 67,97,587 (ڄمون ۽ ڪشمير، ڀارت)
| ref1             = &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2011|title=Abstract Of Speakers' Strength of Languages And Mother Tongues – 2011|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815041600/https://censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|archive-date=15 August 2020|access-date=17 March 2020|website=Census India (.gov)}}&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Pakistan}}
| pop2             = * 33,30,000 (لاهور ضلعو، پاڪستان) †&lt;ref&gt;
{{Cite web |title=District Profile |url=https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127195943/https://lahore.punjab.gov.pk/district_profile |archive-date=27 November 2023 |website=District Lahore - [[Government of Punjab, Pakistan|Government of Punjab]]}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;
1,32,450 (آزاد ڄمون ۽ ڪشمير، پاڪستان)
| ref2             = &lt;ref name=Shakil&gt;{{citation |url=https://www.academia.edu/6485567 |title=Languages of Erstwhile State of Jammu Kashmir (A Preliminary Study) |last=Shakil |first=Mohsin |date=2012 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flagcountry|Canada}}
| pop3             = 6,165*&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canada 2021 Census Profile|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1,4&amp;DGUIDlist=2021A000011124&amp;HEADERlist=31&amp;SearchText=Canada|website=Census Profile, 2021 Census|date = 7 May 2021|publisher=Statistics Canada Statistique Canada|access-date=3 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| langs            = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[اردو]]&lt;ref&gt;
Khanday, A., Aabid M, Sheikh,(2018) Urdu Language in Kashmir: A Tool of Assimilation or Means towards Segregation?, INTERNATIONAL JOURNAL OF RESEARCH CULTURE SOCIETY, vol 2,no 12. &quot;Urdu being an alien language for all regions of the state does not have too many people considering it as their
mother tongue in the state. This is despite the fact that most people understand and speak the language in Jammu and
Kashmir.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;!-- don't include the so-called state's official languages, it is an ethnic group, not a polity --&gt;
| rels             = * اسلام (اڪثريت؛ %90)
* هندوزم (اقليت؛ %10)
| related          = ٻيا هند-آريائي ماڻهو
| footnotes        = * آبادي جا انگ اکر رڳو ڪشميري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد لاءِ آهن. شايد ڪشميري نسلي شامل نه هجن جيڪي هاڻي ڪشميري ٻولي نٿا ڳالهائين. 
† آبادي جا انگ اکر انهن لاءِ آهن جيڪي پاڻ کي ڪشميري نسلي طور سڃاڻن ٿا، جن سان لڳ ڀڳ ڪو به ٻولي ڳالهائي نٿو سگهي.
| native_name      = 
| native_name_lang = ks
}}
ڪشميري (Kashmiri) هڪ هند-آريائي نسلي لساني گروهه آهي،&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dpTpCAAAQBAJ&amp;pg=PA14|title=Jammu and Kashmir|last=Gupta|first=Jyoti Bhusan Das|date=6 December 2012|publisher=Springer|isbn=978-94-011-9231-6|pages=14|language=en}}&lt;/ref&gt; جيڪي ڪشميري ٻولي ڳالهائيندا آهن ۽ ڪشمير جي وادي مان نڪرندا آهن، جيڪو اڄ هندستان جي انتظام واري ڄمون ۽ ڪشمير ۾ واقع آهي.
[[File:Rouf Dance.jpg|Wanvun dance in Delhi]]

[[ڪشمير]] جي رهڻ وارن کي ڪشميري چيو ويندو آهي. انهن جو تعلق ڀارت ۽ پاڪستان ٻنهي حصن جي ڪشمير سان ٿي سگهي ٿو. ان کان علاوہ اهڙا ماڻهو جيڪي سوين سالن کان [[پنجاب]] ۽ ٻين علائقن ۾ آباد آهن پر انهن جا وڏا ڪشمير کان هيا انهن کي به ڪشميري چيو ويندو آهي۔ پنجاب ۾ هنن کي هڪ ذات جي طور سمجهيو ويندو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:ڀارتي ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]]</text>
      <sha1>7h2obtq37yq62ck4uwgp626a36j157v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيميڊيا فائونڊيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14771</id>
    <revision>
      <id>372684</id>
      <parentid>371967</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165495" sha1="hbv3kdgspb303eh10ytcqcuv171c20v" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                     = وڪيذريعات پيڙھڪا (Wikimedia Foundation, Inc.)
| logo                     = [[File:Wikimedia Foundation logo - vertical.svg|frameless|class=skin-invert|alt=وڪيذريعات پيڙھڪا جو لوگو، جنهن ۾ گول شڪل سان هڪ ماڻهو کليل ڪتاب سان ڏيکاريل آهي]]
| logo_alt                 =
| type                     = [[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]، [[خيراتي تنظيم]]
| tax_id                   = {{EIN|20-0049703}}
| founded_date             = {{start date and age|2003|6|20}}, [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]]، آمريڪا
| founder                  = [[جمي ويلز]]
| location                 = [[ون سينسوم اسٽريٽ]]&lt;br /&gt;[[سان فرانسسڪو (San Francisco)|سان فرانسسڪو]]، ڪيليفورنيا، آمريڪا
| key_people               = 
| area_served              = سڄي دنيا&lt;br /&gt;(ڪجهه علائقن ۾ پابندي)
| focus                    = آزاد، [[کليل مواد]]، [[گهڻ لساني]]، [[وڪي]]-بنياد [[انٽرنيٽ]] منصوبا
| products                 = [[وڪيپيڊيا]]، [[ميڊياوڪي]]، [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي فنڪشنز]]، [[وڪيميڊيا ڪامنز|وڪيميڊيا عام]]، [[وڪيخبرون|وڪي خبرون]]، [[وڪي قول]]، [[وڪيذريعو|وڪي ذريعو]]، [[وڪينوعون|وڪي نوعون]]، [[وڪيورسٽي]]، [[وڪيسفر|وڪي سفر]]، [[وڪي لغت|وڪشنري]]
| revenue                  = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $185.4 ملين (2024)|{{increase}} $180.2 ملين (2023)|{{increase}} $167.9 ملين (2022)}}
| expenses                 = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} $178.6 ملين (2024)|{{increase}} $168.3 ملين (2023)|{{increase}} $145.8 ملين (2022)}}
| endowment                = &gt; $100 ملين (2021)
| num_volunteers           = 277,000 (2024)
| num_employees            = 650 (2025)&lt;ref&gt;{{cite web |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |date=November 9, 2025 |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/}}&lt;/ref&gt;
| membership               = [[صرف بورڊ (بورڊ-اونلي)|صرف بورڊ]]
| leader_title             = سي اي او
| leader_name              = [[برنيڊيٽ ميھان]]
| Non-profit_slogan        = 
| homepage                 = {{ubl|{{Official URL}}|{{URL|foundation.wikimedia.org}} (گورننس)}}
| footnotes                = &lt;ref name=&quot;Wales-2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite form 990 | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | signatory-last=Villagomez | signatory-first=Jaime | preparer-last=Ball | preparer-first=Valerie J. | tax-year=2014 | org=Wikimedia Foundation, Inc. | ein=200049703 | publication-date=May 11, 2016 | via=wikimedia.org | access-date=December 13, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 |title=Audit Report |publisher=Foundation.wikimedia.org |access-date=December 4, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 31, 2023 |title=Wikimedia Foundation Org (EIN: 20-0049703) |website=Nonprofit Explorer |url=https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/200049703 |access-date=August 18, 2025 |publisher=ProPublica}}&lt;/ref&gt;
| abbreviation             = WMF
| module                   = {{infobox network service provider|child=yes}}
}}


{{مبسس4}}
'''وڪيميڊيا فائونڊيشن'''  يا '''وڪيذريعات پيڙهڪا''' ({{lang-en| '''Wikimedia Foundation'''}}) هڪ اڻ لاڀ ماڻيندڙ ادارو آهي، جنهن جو مقصد علم ۽ ڄاڻ ۾ واڌارو آهي. اداري جي باني [[جيمي ويلز]] 20 جون 2003 ۾ هن جو بنياد رکيو ۽ [[آمريڪا]] جي شهر [[سان فرانسسڪو]] کي هن جو مرڪز قرار ڏنو ويو.  هن اداري جا گهٽا منصوبا [[وڪي]] تي  آهن. هن اداري جو اهم ترين ۽ قابل فخر منصوبو [[وڪيپيڊيا|وڪيپيڊيا هڪ،کليل ڄاڻ انسائيڪلوپيڊيا]] آهي.

== تاريخ ==
{{وڌيڪ ڏسو|وڪيپيڊيا جي تاريخ}}
[[جمي ويلز]] ۽ [[ليري سينگر]] 2001ع ۾ وڪيپيڊيا جو بنياد وڌو، جيڪو [[نيوپيڊيا]] جي مددگار منصوبي طور قائم ڪيو ويو۔ هي منصوبو شروعات ۾ [[بومس]] طرفان مالي مدد سان هليو، جيڪو ويلز جو منافعو ڪمائيندڙ ڪاروبار هو، ۽ ان کي رضاڪار ايڊيٽرن جي تيزي سان وڌندڙ برادري سنڀاليندي رهي۔ شروعاتي برادري منصوبو هلائڻ جي خرچن کي برداشت ڪرڻ لاءِ مختلف طريقن تي بحث ڪيو، ۽ عام طور تي سائيٽ تي اشتهار هلائڻ جي مخالفت ڪئي وئي،&lt;ref&gt;{{cite news |last=Tkacz |first=Nathaniel |author-link=Nathaniel Tkacz |date=January 20, 2011 |title=The Spanish Fork: Wikipedia's ad-fuelled mutiny |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816121649/https://www.wired.com/story/wikipedia-spanish-fork/ |archive-date=2024-08-16 |newspaper=Wired UK}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري هڪ خيراتي فائونڊيشن قائم ڪرڻ جو خيال اهم بڻجي ويو۔&lt;ref&gt;{{Cite web |date=March 17, 2003 |title=Wikimedia Foundation - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation&amp;oldid=6476 |access-date=2022-12-03 |website=meta.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان سان اهو سوال به حل ٿيو ته منصوبي جا ٽريڊ مارڪ ڪير سنڀاليندو۔

وڪيذريعات پيڙھڪا [[سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا (St. Petersburg, Florida)|سينٽ پيٽرزبرگ، فلوريڊا]] ۾ 20 جون 2003ع تي قائم ڪئي وئي۔&lt;ref name=&quot;Wales-2003&quot;&gt;{{cite web |first=Jimmy |last=Wales |author-link=Jimmy Wales |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation |date=June 20, 2003 |publisher=[[mail:wikipedia-l]] |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033331/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-June/010743.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Florida Department of State, Division of Corporations. [https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&amp;directionType=Initial&amp;searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&amp;aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&amp;searchTerm=Wikimedia&amp;listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618194844/https://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&amp;directionType=Initial&amp;searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&amp;aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&amp;searchTerm=Wikimedia&amp;listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230|date=June 18, 2016}}&lt;/ref&gt; آڪٽوبر 2003ع ۾ سرورن کي هلائڻ لاءِ هڪ ننڍي فنڊ گڏ ڪرڻ مهم هلائي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=If you enjoy Wikipedia, please consider making a donation to keep the servers running. Thank you! |date=2003-10-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Village_pump/Archive_M&amp;oldid=603930625#If_you_enjoy_Wikipedia,_please_consider_making_a_donation_to_keep_the_servers_running._Thank_you! |magazine=Wikipedia Village Pump |volume=M |language=en |access-date=2022-12-03}}&lt;/ref&gt; 2005ع ۾ آمريڪي قانون تحت ان کي عوامي خيراتي اداري جي حيثيت (501(c)(3)) حاصل ٿي، جنهن سان عطيا ٽيڪس کان ڇوٽ لائق بڻيا۔&lt;ref&gt;Charity Navigator
[https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&amp;ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218054913/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&amp;ein=200049703#.Vq6z_FMrKV4|date=December 18, 2015}}&lt;/ref&gt;

2007ع ۾ فائونڊيشن پنهنجو مرڪز فلوريڊا مان [[سان فرانسسڪو بي ايريا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جتي وڌيڪ مناسب ادارا، قابليت رکندڙ ماڻهو ۽ آسان عالمي سفر جون سهولتون موجود هيون۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.tbo.com/content/2007/sep/25/wikimedia-foundation-moving-another-bay-area/?news-breaking |title=Wikimedia Foundation Moving To Another Bay Area |first=Carlos |last=Moncada |work=[[The Tampa Tribune]] |date=September 25, 2007}}&lt;/ref&gt; منتقلي 2008ع ۾ مڪمل ٿي، ۽ پوءِ 2017ع ۾ [[ون مونٽگومري ٽاور (One Montgomery Tower)|ون مونٽگومري ٽاور]] ڏانهن منتقل ٿي وئي۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2017-September/088654.html |title=Wikimedia Foundation Office Move}}&lt;/ref&gt;

25 آڪٽوبر 2021ع تي فائونڊيشن [[وڪيميڊيا انٽرپرائز]] شروع ڪيو، جيڪو وڏن ادارن کي ڊيٽا تائين آسان رسائي مهيا ڪري ٿو۔&lt;ref name=&quot;Cohen-2021&quot; /&gt;

== منصوبا ۽ شروعاتون ==
=== مواد وارا منصوبا ===

[[عڪس:Wikimedia logo family.png|thumb|left|وڪيميڊيا ساٿي منصوبا]]
هي فائونڊيشن 12 وڪي بنياد تي مواد وارا منصوبا هلائي ٿي، جن کي رضاڪار ايڊيٽر هلائن ٿا:

* [[وڪيپيڊيا]] – آن لائين انسائيڪلوپيڊيا  
* [[وڪي لغت|وڪشنري]] – آن لائين لغت ۽ مترادف  
* [[وڪيڪتاب|وڪيبڪس]] – درسي ڪتابن جو مجموعو  
* [[وڪي قول]] – اقتباسن جو مجموعو  
* [[وڪي سفر]] – سفرنامو رهنمائي  
* [[وڪيذريعو (Wikisource)|وڪي ذريعو]] – ڊجيٽل لائبريري  
* [[وڪيميڊيا عام (وڪيميڊيا ڪامنز)|وڪي ميڊيا عام]] – تصويرن ۽ وڊيوز جو ذخيرو  
* [[وڪينوعون (Wikispecies)|وڪي نوعون]] – حياتياتي قسمن جي فهرست  
* [[وڪيخبرون (Wikinews)|وڪي خبرون]] – آن لائين اخبار  
* [[وڪيورسٽي]] – تعليمي ڪورس ۽ سبق  
* [[وڪيڊيٽا]] – ڄاڻ جو بنياد  
* [[وڪي فنڪشنز]] – ڪمپيوٽر فنڪشنن جو ذخيرو  

فائونڊيشن ڪجهه اهڙا منصوبا به هلائي ٿي جيڪي ٻين منصوبن لاءِ سهائتا فراهم ڪن ٿا:

* [[ميٽا-وڪي]] – منصوبن جي هم آهنگي  
* [[وڪيميڊيا انڪيوبيٽر]] – نئين ٻولين لاءِ تياري  
* [[ميڊياوڪي]] – سافٽويئر ترقي  
* [[وڪيٽيڪ (Wikitech)|وڪي ٽيڪ]] – فني دستاويز

=== وڪي ميڊيا انٽرپرائز ===
[[File:Wikimedia_Enterprise_logo.svg|thumb|150x150px|alt=Wikimedia Enterprise logo with text: WIKIMEDIA ENTERPRISE|وڪي ميڊيا انٽرپرائز جو لوگو]]
'''وڪي ميڊيا انٽرپرائز''' [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن]] جو هڪ تجارتي پراڊڪٽ آهي، جيڪو وڪي ميڊيا منصوبن، جن ۾ [[وڪيپيڊيا]]&lt;ref name=&quot;Jon Gertner-2023&quot;&gt;{{Cite Q|Q121766597 |access-date=2023-08-22}}&lt;/ref&gt; ۽ [[وڪيڊيٽا]] شامل آهن، جي ڊيٽا کي وڌيڪ آسانيءَ سان استعمال لائق صورت ۾ مهيا ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. اهو گراهڪن کي وڏي پيماني تي ۽ اعليٰ دستيابي سان ڊيٽا حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو، مختلف فارميٽن جهڙوڪ [[ويب اي پي آئي]]، ڊيٽا سنيپ شاٽس يا [[اسٽريم پروسيسنگ|اسٽريمن]] ذريعي.

هن جو اعلان مارچ 2021 ۾ ڪيو ويو،&lt;ref name=&quot;Cohen-2021&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Cohen |first1=Noam |author-link=Noam Cohen |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=March 16, 2021 |access-date=March 17, 2021 |issn=1059-1028 |archive-date=March 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004641/https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-to-pay-up/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |title=Introducing the Wikimedia Enterprise API |last=Wyatt |first=Liam |date=March 16, 2021 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=7 July 2022 |archive-date=15 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515100125/https://diff.wikimedia.org/2021/03/16/introducing-the-wikimedia-enterprise-api/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ 26 آڪٽوبر 2021 تي لانچ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Roth-2022a&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=October 27, 2021 |title=Wikimedia Enterprise: A New Part of Free Knowledge Infrastructure |url=https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |access-date=2022-07-07 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204111651/https://openfuture.eu/blog/wikimedia-enterprise/ |archive-date=2022-02-04 |website=Open Future |language=en |type=Blogpost}}&lt;/ref&gt; [[گوگل]] ان جو پهريون ادا ڪندڙ گراهڪ هو، جڏهن ته [[انٽرنيٽ آرڪائيو]] کي مفت رسائي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Roth-2022a&quot;/&gt; سال 2022 ۾ ان جي ڪل آمدني 3.1 ملين آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref name=&quot;Jon Gertner-2023&quot; /&gt;

=== ساٿي ادارا&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Movement affiliates&quot;&gt;&lt;/span&gt; ===
{{Further|وڪي ميڊيا تحريڪ|وڪي ميڊيا بابن جي فهرست}}

وڪي ميڊيا جا ساٿي ادارا ماڻهن جا آزاد ۽ باضابطه طور سڃاتل گروهه آهن، جيڪي گڏجي ڪم ڪندي وڪي ميڊيا تحريڪ جي حمايت ۽ ان ۾ حصو وٺن ٿا. وڪي ميڊيا فائونڊيشن سرڪاري طور ٽن قسمن جي ساٿي ادارن کي تسليم ڪري ٿي: باب (چئپٽر)، موضوعاتي تنظيمون، ۽ يوزر گروپ. اهي ساٿي ادارا اهڙيون سرگرميون ترتيب ڏين ٿا ۽ انهن ۾ حصو وٺن ٿا جيڪي وڪي ميڊيا تحريڪ جي مدد ۽ ترقي لاءِ هجن، جهڙوڪ علائقائي ڪانفرنسون، رسائي مهمون، [[ايڊٽ-اي-ٿان]]، [[هيڪٿان]]، [[عوامي لاڳاپا]]، [[عوامي پاليسي]] جي وڪالت، [[جي ايل اي ايم (ثقافتي ورثو)|جي ايل اي ايم]] سان لاڳاپيل سرگرميون، ۽ [[وڪي مينيا]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905075331/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates |archive-date=September 5, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Various&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208153246/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Various-2&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia movement affiliates/Models – Meta |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208182352/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ انهن مان ڪيترائي ڪم انفرادي ڀاڱيدارن يا گهٽ رسمي گروهن طرفان به ڪيا ويندا آهن، پر انهن کي ساٿي ادارا نه سڏيو ويندو آهي.

وڪي ميڊيا جا باب ۽ موضوعاتي تنظيمون [[انڪارپوريشن (ڪاروبار)|باقاعده رجسٽر ٿيل]] غير منافع بخش ادارا هوندا آهن. جڏهن فائونڊيشن جو بورڊ انهن کي منظور ڪري ٿو ته پوءِ اهي سرڪاري طور ساٿي ادارن طور سڃاتا وڃن ٿا. بورڊ جا فيصلا [[m:Affiliations Committee|ايفليئيشنز ڪميٽي]] (ايف ڪم) جي سفارش تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪا وڪي ميڊيا برادري جي ميمبرن تي ٻڌل هوندي آهي ۽ باقاعدي طور بورڊ کي رپورٽ ڏئي ٿي. ايفليئيشنز ڪميٽي غير رجسٽر ٿيل يوزر گروپن جي سڃاڻپ کي سڌي طرح منظور ڪري ٿي. ساٿي ادارن کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن طرفان باضابطه سڃاڻپ ڏني ويندي آهي، پر اهي ان کان آزاد هوندا آهن، ۽ وڪي ميڊيا منصوبن ۽ انهن جي مواد تي انهن جو ڪوبه قانوني ڪنٽرول يا ذميواري نه هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Various&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Various-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Affiliations Committee |publisher=Wikimedia Foundation |author=Various |work=meta.wikimedia.org |access-date=October 27, 2015 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004151706/https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee |archive-date=October 4, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

فائونڊيشن 2004 ۾ بابن کي سڃاڻڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |title=Wikimedia chapters |author=Various |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104192911/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2012 ۾، فائونڊيشن موضوعاتي تنظيم ۽ يوزر گروپ جي سڃاڻپ جا ماڊل منظور، مڪمل ۽ اختيار ڪيا. تحريڪ جي ڀائيوارن لاءِ هڪ اضافي ماڊل پڻ منظور ڪيو ويو، پر تائين اهو اڃا حتمي نه ٿيو آهي ۽ نه ئي اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Various-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolution:Recognizing Models of Affiliations – Wikimedia Foundation |author=Various |work=wikimediafoundation.org |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 27, 2015 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |date=March 31, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208155637/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Recognizing_Models_of_Affiliations |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وڪي مينيا ===
{{Main|وڪي مينيا}}

وڪي مينيا وڪي ميڊين ۽ وڪيپيڊين لاءِ هڪ ساليانو عالمي ڪانفرنس آهي، جيڪا 2005 ۾ شروع ٿي. پهرين وڪي مينيا 2005 ۾ [[فرينڪفرٽ]]، جرمني ۾ منعقد ٿي. وڪي مينيا عام طور تي هڪ ڪميٽي طرفان ترتيب ڏني ويندي آهي، جنهن کي اڪثر مقامي قومي باب جي حمايت حاصل هوندي آهي، گڏوگڏ مقامي ادارن (جهڙوڪ لائبريري يا يونيورسٽي) ۽ عام طور تي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي مدد پڻ هوندي آهي. وڪي مينيا اهڙن شهرن ۾ ٿي چڪي آهي جهڙوڪ [[بيونس آئرس]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |title=Wikimania |work=wikimedia.org |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014030254/https://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal |archive-date=October 14, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪيمبرج، ميساچوسٽس|ڪيمبرج]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&amp;en=c7f5a3bc5ad54239&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss |title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place |newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |date=August 7, 2006 |access-date=February 23, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420102109/https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&amp;en=c7f5a3bc5ad54239&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss |archive-date=April 20, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[حيفا]]،&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow |work=[[دي مارڪر]] |date=August 5, 2011 |author=Levin, Verony |access-date=August 12, 2011 |language=he |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 |archive-date=October 6, 2011 |url-status=dead |accessdate=April 17, 2026 |archivedate=October 6, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006082831/https://it.themarker.com/tmit/article/16395 }}&lt;/ref&gt; [[هانگ ڪانگ]]،&lt;ref&gt;{{cite news |first=Keira |last=Lu Huang |title=Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher=South China Morning Post Publishers Ltd. |date=July 29, 2013 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309234658/https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |archive-date=March 9, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[تائيپي]]، [[لنڊن]]،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url=https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |work=Time Out London |date=August 6, 2014 |access-date=August 9, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808223927/https://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |archive-date=August 8, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو سٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City |url=https://wikimania2015.wikimedia.org |website=wikimania2015.wikimedia.org |access-date=June 19, 2015 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014849/https://wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimania |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ايزينو لاريو]]، [[اٽلي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |title=Lario |website=meta.wikimedia.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429040851/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario |archive-date=April 29, 2015 |url-status=dead}}, retrieved May 17, 2015&lt;/ref&gt; [[مونٽريل]]، ڪينيڊا، [[ڪيپ ٽائون]]، [[اسٽاڪ هوم]]، ۽ [[نيروبي]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Editorial |first1=TechTrends Media |title=Wikimania 2025 in Nairobi Unites 2,300 Attendees from 135 Countries |url=https://techtrendske.co.ke/2025/08/14/wikimania-2025-in-nairobi-unites-2300-attendees-from-135-countries/ |website=TechTrendsKE |access-date=14 August 2025 |date=14 August 2025}}&lt;/ref&gt; 2020 واري ڪانفرنس، جيڪا [[بينڪاڪ]] ۾ ٿيڻ واري هئي، [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] سبب منسوخ ڪئي وئي، ۽ 2021 ۽ 2022 جون ڪانفرنسون آن لائين ٿيون، جتي ورچوئل ۽ انٽرايڪٽو پيشڪشون ڪيون ويون. سامهون موجود ڪانفرنس 2023 ۾ ٻيهر شروع ٿي، جيڪا سنگاپور ۾ ٿي، جتي [[يونيسڪو]] هڪ ساٿي اداري طور شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-joins-2023-wikimedia-movement-singapore-0 |title=UNESCO joins the 2023 Wikimedia Movement in Singapore |publisher=[[يونيسڪو]] |date=2023-08-25}}&lt;/ref&gt; 2024 ۾، وڪي مينيا [[ڪاتوويس]]، پولينڊ ۾ منعقد ٿي.

== ٽيڪنالاجي ==
وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي منصوبن کي هلائڻ وارو هارڊويئر پنهنجن ئي سرورن ۾ برقرار رکي ٿي. اها [[ميڊياوڪي]] پليٽفارم ۽ ٻيون ڪيتريون ئي سافٽويئر لائبريريون پڻ سنڀالي ٿي، جيڪي ان جي منصوبن کي هلائن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |date=January 9, 2021 |title=What is MediaWiki? |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722205421/https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:What_is_MediaWiki%3F |archive-date=July 22, 2018 |website=MediaWiki |access-date=March 27, 2021}}&lt;/ref&gt;

=== هارڊويئر ===
{{See also|وڪيپيڊيا#هارڊويئر جون ڪارروايون ۽ سهائتا}}
[[File:Wikipedia_webrequest_2022.png|thumb|نظامي بناوت جو جائزو، آگسٽ 2022. ڏسو [https://meta.wikimedia.org/wiki/Server_layout_diagrams ميٽا-وڪي تي سرور ترتيب جا خاڪا].]]
[[File:Wikimedia Foundation Servers-8055 13.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا سرور]]

وڪيپيڊيا 2004 تائين هڪ ئي سرور استعمال ڪندي هئي، جنهن کان پوءِ سرور جو بندوبست وڌائي ورهايل [[گھڻ-درجا بناوت]] ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040710213535/https://www.aulinx.de/oss/code/wikipedia/ |title=Aulinx |archive-date=July 10, 2004}}&lt;/ref&gt; 2003 ۾ سرورن جي بندش پهرين چندا مهم جو سبب بڻي. ڊسمبر 2009 تائين، وڪي ميڊيا [[ڪولوڪيشن سينٽر|گڏ-رکيل]] سرورن تي هلندي هئي، جن مان 300 سرور فلوريڊا ۾ ۽ 44 [[ايمسٽرڊيم]] ۾ هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |title=A Look Inside Wikipedia's Infrastructure |date=June 24, 2008 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011832/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2008/06/24/a-look-inside-wikipedias-infrastructure |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2008 ۾، هن مختلف [[لينڪس]] هلندڙ نظامن جي فراهم ڪندڙن مان هڪ ئي نظام [[اوبنٽو لينڪس]] ڏانهن به منتقلي ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikipedia simplifies IT infrastructure by moving to one Linux vendor |first=Todd R. |last=Weiss |url=https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&amp;pageNumber=1&amp;taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |newspaper=[[ڪمپيوٽرورلڊ]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&amp;pageNumber=1&amp;taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center |archive-date=October 5, 2012 |url-status=live |accessdate=April 17, 2026 |archivedate=October 5, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005181633/https://www.computerworld.com/s/article/9116787/Wikipedia_simplifies_IT_infrastructure_by_moving_to_one_Linux_vendor?taxonomyId=154&amp;pageNumber=1&amp;taxonomyName=Servers%20and%20Data%20Center }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikipedia adopts Ubuntu for its server infrastructure |first=Ryan |last=Paul |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |newspaper=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |date=October 9, 2008 |access-date=November 1, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130021503/https://arstechnica.com/open-source/news/2008/10/wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.ars |archive-date=January 30, 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019 ۾، اها [[ڊيبيئن]] ڏانهن منتقل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Debian – Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |access-date=April 18, 2021 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en |archive-date=April 18, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418084905/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Debian |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2013 تائين، وڪي ميڊيا [[ايڪوينڪس]] جي [[ايشبن، ورجينيا|ايشبن]]، ورجينيا واري سهولت ۾ نئين ڍانچي ڏانهن منتقل ٿي وئي، جنهن جا سبب ”وڌيڪ ڀروسي جوڳي رابطي“ ۽ ”گهٽ [[طوفان]]“ ٻڌايا ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |title=It's Official: Ashburn is Wikipedia's New Home |date=January 14, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011703/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/01/14/its-official-equinix-ashburn-is-wikimedias-home/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |title=Wikimedia sites to move to primary data center in Ashburn |date=January 19, 2013 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011114/https://blog.wikimedia.org/2013/01/19/wikimedia-sites-move-to-primary-data-center-in-ashburn-virginia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}&lt;/ref&gt; ان کان اڳ وارن سالن ۾، طوفاني موسمون پريشانيءَ جو سبب رهيون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |title=WMF needs additional datacenter space |date=April 7, 2009 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011051/https://blog.wikimedia.org/2009/04/07/wmf-needs-additional-datacenter-space/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2013 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن هڪ ٻي سهولت ڳولڻ شروع ڪئي، جيڪا ايشبن واري مکيه سهولت سان گڏ هلائي وڃي، جنهن جا سبب ورجاءُ جي گنجائش (مثال طور [[فيل اوور|هنگامي متبادل]]) ۽ گهڻ-ڊيٽا-سينٽر سروس جي ساڳئي وقت تياري هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |title=Wikipedia On The Hunt For More Data Center Space |date=October 23, 2013 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011212/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2013/10/23/wikipedia-on-the-hunt-for-more-data-center-space |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |title=RFP/2013 Datacenter – Wikimedia Foundation |date=October 18, 2013 |website=Wikimedia Foundation |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011312/https://wikimediafoundation.org/wiki/RFP/2013_Datacenter |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}&lt;/ref&gt; اهو هڪ اهڙي سال کان پوءِ ٿيو، جنهن ۾ آگسٽ 2012 دوران [[فائبر-آپٽڪ رابطي|فائبر]] ڪٽجڻ سبب وڪي ميڊيا جا منصوبا هڪ ڪلاڪ لاءِ دستياب نه رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |title=Fiber Cut Knocks Wikipedia Offline |date=August 7, 2012 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011446/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2012/08/07/fiber-cut-wikipedia/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |title=Wikimedia site outage |date=August 6, 2012 |website=Wikimedia Diff |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011447/https://blog.wikimedia.org/2012/08/06/wikimedia-site-outage-6-august-2012/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live |access-date=July 14, 2018}}&lt;/ref&gt; ان جو نتيجو اهو نڪتو جو 2014 ۾ [[سائرس ون]] جي [[ڪيرولٽن، ٽيڪساس|ڪيرولٽن]]، ٽيڪساس واري سهولت ۾ هڪ ٻيو ڊيٽا سينٽر شامل ڪيو ويو، جيئن ڀروسي کي وڌيڪ بهتر بڻائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Data centers - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Data_centers |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bergsma |first=Mark |date=2014-05-05 |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |access-date=2025-10-04 |website=Diff |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ٻئي ڊيٽا سينٽر متبادل اڌ ورهين ۾ مکيه مرڪز طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيو ثانوي ڊيٽا سينٽر طور هلندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Switch Datacenter - Wikitech |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Switch_Datacenter |access-date=2025-10-04 |website=wikitech.wikimedia.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

2014 ۾ ورجاءُ لاءِ ٻي سهولت آن لائين ٿيڻ کان سواءِ،&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |title=Wikimedia's Data Center Search Ends With CyrusOne |date=May 5, 2014 |work=Data Center Knowledge |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011637/https://www.datacenterknowledge.com/archives/2014/05/05/wikimedias-data-center-search-ends-cyrusone |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |title=Wikimedia Foundation selects CyrusOne in Dallas as new data center – Wikimedia Diff |website=Wikimedia Diff |date=May 5, 2014 |language=en |access-date=July 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715011353/https://blog.wikimedia.org/2014/05/05/wikimedia-foundation-selects-cyrusone-in-dallas-as-new-data-center/ |archive-date=July 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ئي سهولت ۾ ڍانچي کي هلائڻ لاءِ گهربل سرورن جو انگ 2009 کان گهڻو ڪري مستحڪم رهيو آهي. نومبر 2015 تائين، ايشبن واري مکيه سهولت ۾ ڪُل 520 سرور موجود هئا، جن ۾ وڪي ميڊيا منصوبن جي [[وڪي]]ن کان علاوه نين خدمتن، جهڙوڪ [[ڪلائوڊ خدمتون]] (ٽولفورج)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |title=Portal:Toolforge – Wikitech |website=wikitech.wikimedia.org |access-date=September 30, 2021 |archive-date=September 30, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930124417/https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pageviews.toolforge.org/ |title=Pageviews Analysis |website=pageviews.toolforge.org |access-date=October 20, 2021 |archive-date=October 7, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007085502/https://pageviews.toolforge.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ ماپ، نگراني ۽ ٻين نظامي انتظاميا جي خدمتن لاءِ سرور به شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |title=Upstream projects |publisher=[[MediaWiki]] |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208171215/https://www.mediawiki.org/wiki/Upstream_projects |archive-date=December 8, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سنگاپور]] ۾ ايڪوينڪس جي هڪ سهولت ۾ هڪ ڪيشنگ ڪلسٽر نصب ڪيو، جيڪو ايشيا ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |title=⚓ T156028 Name Asia Cache DC site |website=Wikimedia Phabricator |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512040933/https://phabricator.wikimedia.org/T156028 |archive-date=May 12, 2019 |url-status=live |access-date=May 12, 2019}}&lt;/ref&gt; 2024 ۾، [[سائو پائولو]] ۾ هڪ ڪيشنگ ڊيٽا سينٽر کوليو ويو، جيڪو ڏکڻ آمريڪا ۾ پنهنجي قسم جو پهريون هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-26 |title=The journey to open our first data center in South America |url=https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921054425/https://diff.wikimedia.org/2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/ |archive-date=2024-09-21 |access-date=2024-12-26 |website=Diff |publisher=Wikimedia Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== سافٽويئر ===
وڪي ميڊيا جو آپريشن [[ميڊياوڪي]] تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو هڪ خاص طور تي تيار ڪيل، [[آزاد سافٽويئر|آزاد]] ۽ [[کليل ذريعو سافٽويئر|کليل ذريعو]] [[وڪي سافٽويئر]] پليٽفارم آهي، جيڪو [[پي ايڇ پي]] ۾ لکيل آهي ۽ 2013 کان [[ماريا ڊي بي]] ڊيٽابيس تي ٻڌل آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |title=Wikipedia Adopts MariaDB |work=Wikimedia Diff |date=April 22, 2013 |access-date=December 6, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208065746/https://blog.wikimedia.org/2013/04/22/wikipedia-adopts-mariadb/ |archive-date=December 8, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان کان اڳ مائي ايس ڪيو ايل [[ڊيٽابيس]] استعمال ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |title=Wikimedia Architecture |first=Mark |last=Bergman |publisher=Wikimedia Foundation Inc. |access-date=June 27, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204708/https://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf |archive-date=March 3, 2009}}&lt;/ref&gt; هن سافٽويئر ۾ اهڙيون پروگرامنگ خاصيتون شامل آهن جهڙوڪ [[ميڪرو (ڪمپيوٽر سائنس)|ميڪرو ٻولي]]، [[ويريئبل (پروگرامنگ)|ويريئبل]]، [[ٽرانسڪليوژن]] جو نظام [[ويب سانچو|سانچن]] لاءِ، ۽ [[يو آر ايل ريڊائريڪشن]]. ميڊياوڪي [[جي اين يو جنرل پبلڪ لائسنس]] تحت لائسنس ٿيل آهي ۽ اها سڀني وڪي ميڊيا منصوبن ۾ استعمال ٿيندي آهي.

اصل ۾، وڪيپيڊيا [[يوزموڊ وڪي]] تي هلندي هئي، جيڪو [[پرل]] ۾ [[ڪليفورڊ ايڊمز]] طرفان لکيو ويو هو (مرحلو اول)، ۽ شروع ۾ مقالن جي هائپرلنڪن لاءِ [[ڪئمل ڪيس]] جي گهرج هوندي هئي؛ ٻٽي چورس قوسين وارو انداز پوءِ شامل ڪيو ويو. جنوري 2002 کان (مرحلو ٻيون)، وڪيپيڊيا [[پي ايڇ پي وڪي|پي ايڇ پي وڪي]] انجڻ تي هلڻ لڳي، جنهن سان هڪ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس پڻ هئي؛ هي سافٽويئر وڪيپيڊيا لاءِ خاص طور تي [[ميگنس مانسڪي]] طرفان تيار ڪيو ويو هو. مرحلي ٻئين جو سافٽويئر [[تيزي سان وڌندڙ واڌ|انتهايي وڌندڙ]] طلب کي پورو ڪرڻ لاءِ بار بار تبديل ڪيو ويو. جولاءِ 2002 ۾ (مرحلو ٽيون)، وڪيپيڊيا ٽئين نسل جي سافٽويئر، ميڊياوڪي ڏانهن منتقل ٿي، جيڪو شروعاتي طور [[لي ڊينيئل ڪروڪر]] طرفان لکيو ويو هو.

ميڊياوڪي جي ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ ڪي ميڊياوڪي واڌارا انسٽال ڪيا ويندا آهن. اپريل 2005 ۾، هڪ [[اپاچي لوسين]] واڌارو&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |date=2005-04-18 |title=Lucene search: Internal search function returns to service |work=[[The Signpost]] |publisher=[[Wikipedia]] |first=Michael |last=Snow |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731211712/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-04-18/Lucene_search |archive-date=July 31, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |title=[Wikitech-l] Lucene search |first=Brion |last=Vibber |access-date=February 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330033506/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2005-April/016297.html |archive-date=March 30, 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ميڊياوڪي جي اندروني ڳولا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ وڪيپيڊيا مائي ايس ڪيو ايل مان [[لوسين]] ڏانهن منتقل ٿي، ۽ پوءِ ڳولا لاءِ [[سرس سرچ]] ڏانهن منتقل ٿي، جيڪا [[الياسٽڪ سرچ]] تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Extension:CirrusSearch – MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |access-date=April 18, 2021 |website=MediaWiki.org |language=en |archive-date=April 13, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413230335/https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:CirrusSearch |url-status=live}}&lt;/ref&gt; وڪي ميڊيا فائونڊيشن [[سيوي سي آر ايم]]&lt;ref&gt;[https://diff.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ Wikimedia &amp; FourKitchens support CiviCRM development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922160241/https://blog.wikimedia.org/2009/06/10/wikimedia-fourkitchens-support-civicrm-development/ |date=September 22, 2012 }} Wikimedia Diff, June 10, 2009&lt;/ref&gt; ۽ [[ورڊپريس]] پڻ استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org |title=Wikimedia Diff |publisher=Wikimedia Diff |access-date=July 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816154737/https://blog.wikimedia.org/ |archive-date=August 16, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; فائونڊيشن [[وڪيپيڊيا]] جون سرڪاري [[موبائل ايپ]]ون [[اينڊرائيڊ (آپريٽنگ سسٽم)|اينڊرائيڊ]] ۽ [[آئي او ايس]] ڊوائيسن لاءِ جاري ڪيون، ۽ مارچ 2015 ۾ انهن ايپن کي اهڙين خاصيتن سان تازه ڪاري ڪيو ويو جيڪي موبائل استعمال ڪندڙن لاءِ وڌيڪ موافق هيون.&lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia Wikipedia – Android Apps on Google Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321063321/https://play.google.com/store/apps/details?id=org.wikipedia |date=March 21, 2015 }}. Retrieved April 15, 2015.&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ سڃاڻپ ==
وڪي ميڊيا فائونڊيشن 2003 ۾ [[جمي ويلز]] طرفان قائم ڪئي وئي، جيئن ڪمپني جي ڊومينن ۽ واپاري نشانن جي ذميواري کڻڻ لاءِ هڪ آزاد خيراتي ادارو موجود هجي، ۽ جيئن [[وڪيپيڊيا]] ۽ ان جا ساٿي منصوبا مستقبل ۾ غير منافع بخش ذريعن وسيلي مالي مدد حاصل ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Rupert |last=Neate |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |work=The Daily Telegraph |date=October 7, 2008 |access-date=October 25, 2009 |quote=The encyclopedia's huge fan base became such a drain on Bomis's resources that Mr. Wales, and co-founder Larry Sanger, thought of a radical new funding model&amp;nbsp;– charity. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081110041546/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=November 10, 2008 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |title=Bylaws |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=2016-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE |archive-date=2017-02-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نالو وڪيميڊيا &quot;Wikimedia&quot;، جيڪو [[مرڪب (لسانيات)|مرڪب]] [[وڪي]] ۽ [[ميڊيا (ابلاغ)|ميڊيا]] مان ٺهيل آهي، آمريڪي ليکڪ [[شيلڊن ريمپٽن]] مارچ 2003 ۾ انگريزي وڪيپيڊيا جي ميلنگ لسٽ تي هڪ پيغام ۾ ٺاهيو هو،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rampton |first=Sheldon |author-link=Sheldon Rampton |date=March 16, 2003 |title=Wikipedia English mailing list message |url=https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051101074301/https://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-March/001887.html |archive-date=November 1, 2005 |access-date=July 11, 2005}}&lt;/ref&gt; يعني ٽي مهينا پوءِ، جڏهن [[وڪي لغت|وڪشنري]] اصل سرور تي ميزباني ڪيل ٻيو وڪي-بنياد منصوبو بڻيو. فائونڊيشن جو مشن آزاد لائسنسن يا عوامي ملڪيت هيٺ تعليمي ڄاڻ کي گڏ ڪرڻ ۽ ورهائڻ آهي، ۽ هن واعدو ڪيو ته اهي منصوبا بي قيمت رکيا ويندا.&lt;ref name=&quot;Devouard&quot;&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |title=Mission statement |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=January 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117000000/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement |archive-date=January 17, 2008 |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[وڪيپيڊيا]] سان لاڳاپيل سمورا دانشورانه ملڪيت وارا حق ۽ ڊومين نالا فائونڊيشن جي قيام کان پوءِ ان ڏانهن منتقل ڪيا ويا،&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-bananas.html |archive-date=January 11, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes bananas |newspaper=The Daily Telegraph |access-date=December 26, 2017 |date=November 7, 2008 |last=Neate |first=Rupert}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; ۽ هن وقت اها [[ڊومين نالو|ڊومين نالن]] جي مالڪ آهي ۽ [[وڪي ميڊيا تحريڪ]] جي گهڻين ويب سائيٽن کي برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |title=GuideStar – WIKIMEDIA FOUNDATION, INC. |access-date=2020-02-11 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121083722/https://www.guidestar.org/profile/20-0049703 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڊبليو ايم ايف هاڻي [https://www.wikipedia.org/ wikipedia.org] ڊومين جي رجسٽرڊ مالڪ، واپاري نشان جي مالڪ، ۽ وڪي پليٽفارم جي هلائيندڙ آهي. اها [[وڪي ڪتاب]]، [[وڪيڊيٽا]]، [[وڪي لغت]] ۽ [[وڪي ميڊيا العام]] جهڙا منصوبا هلائي ٿي؛ اها چندو گڏ ڪري ٿي، گرانٽون ورهائي ٿي، سرورن کي سنڀالي ٿي، سافٽويئر ترقي ڪري ٿي ۽ نافذ ڪري ٿي، ۽ [[انگريزي وڪيپيڊيا]] سميت وڪي ميڊيا منصوبن جي سهائتا لاءِ پهچ ۽ رابطا قائم ڪري ٿي. اها [[دٻاءُ وجهندڙ گروهه|سياسي وڪالت]] ۾ پڻ حصو وٺي ٿي، خاص طور تي حق اشاعت، [[پريس جي آزادي]]، ۽ صارف-پيدا ڪيل مواد سان لاڳاپيل ذميواريءَ کان ويب سائيٽن جي قانوني تحفظ بابت.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=February 12, 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=[[دي گارڊين]] |access-date=February 13, 2017 |quote=&quot;Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post.&quot; |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213213309/https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |archive-date=February 13, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ماليات ==
[[File:WMF Support and Revenue, Expenses and Net Assets at Year End.jpg|thumb|400px|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي آمدني، خرچ، ۽ سال جي پڇاڙيءَ تي خالص اثاثا (آمريڪي ڊالرن ۾)، 2003–2023&lt;br&gt;سائي: آمدني (وقف ڏانهن سڌين ڏاتن کان سواءِ)&lt;br&gt;ڳاڙهو: خرچ (وقف ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي ادائگين سميت)&lt;br&gt;ڪارو: خالص اثاثا (وقف کان سواءِ)&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2019&quot; /&gt;]]

وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجو وڏو مالي بندوبست عوامي ڏاتن وسيلي ڪري ٿي، جيڪي اي ميل مهمن ۽ وڪيپيڊيا تي لڳايل سالياني چندا گڏ ڪرڻ وارن بينرن ذريعي گڏ ڪيا وڃن ٿا، ۽ گڏوگڏ مختلف ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ فلاحي ادارن جي گرانٽن وسيلي پڻ.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2&quot;&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2021 and 2020 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=May 19, 2022}}&lt;/ref&gt; وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ لاءِ مهمن ۾ اهڙيون اي ميلون به شامل رهيون آهن، جن ۾ ڏات ڏيندڙن کان پڇيو ويو ته هو پنهنجي وصيت ۾ وڪي ميڊيا لاءِ رقم ڇڏي وڃن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.startribune.com/lileks-wikipedia-wants-me-to-do-what/600052774/ |first=James |last=Lileks |title=Lileks: Wikipedia wants me to do what? |date=May 2, 2021 |work=Star Tribune}}&lt;/ref&gt;

501(c)(3) خيراتي اداري جي حيثيت سان، فائونڊيشن وفاقي ۽ رياستي آمدني ٽيڪس کان آجو آهي.&lt;ref&gt;See also Section 501(c)(3) of the Internal Revenue Code&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See also Chapter 220.13 of the Florida Statutes&lt;/ref&gt; اها خانگي فائونڊيشن نه آهي، ۽ ان ڏانهن ڏنل چندا ٽيڪس ۾ ڪٽوتي لائق خيراتي چندن طور شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2&quot; /&gt; 2007، 2008 ۽ 2009 ۾، [[w:Charity Navigator|چيريٽي نيويگيٽر]] وڪي ميڊيا کي ممڪن چار ستارن مان مجموعي طور چار ستارا ڏنا،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?keyword_list=Wikimedia+Foundation&amp;bay=search.results |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=charitynavigator.org |date=April 15, 2022 |access-date=April 15, 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204202819/http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&amp;orgid=11212 |archive-date=December 4, 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ 2010 ۾ اهو درجو ٽن ستارن مان وڌي چار ستارن تائين پهتو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&amp;orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation – Historical Data (Note: Requires free login) |publisher=charitynavigator.org |access-date=December 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707202122/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.history&amp;orgid=11212 |archive-date=July 7, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ، 2020 ۾ اهو درجو اڃا به چار ستارا هو (مجموعي اسڪور 100 مان 98.14)، جيڪو مالي سال 2018 جي انگن اکرن تي ٻڌل هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&amp;orgid=11212 |title=Charity Navigator Rating – Wikimedia Foundation |publisher=Charitynavigator.org |date=November 1, 2019 |access-date=November 17, 2019 |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927141027/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&amp;orgid=11212 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

فائونڊيشن [[وفاقي گرانٽ]]ن، سرپرستي، خدمتن ۽ برانڊ وڪري وسيلي به پنهنجي آمدني وڌائي ٿي. وڪي ميڊيا جي [[او اي آءِ-پي ايم ايڇ]] تازه ڪاري فيڊ سروس، جيڪا بنيادي طور سرچ انجڻن ۽ ساڳي قسم جي وڏي پيماني واري تجزيي ۽ ٻيهر اشاعت لاءِ ٺاهي وئي هئي، ڪيترن سالن تائين آمدني جو ذريعو رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2011 and 2010 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418033650/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf |archive-date=April 18, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[meta:Wikimedia update feed service|وڪي ميڊيا تازه ڪاري فيڊ سروس]]&lt;/ref&gt; [[ڊي بي پيڊيا]] کي هن فيڊ تائين مفت رسائي ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bizer |first1=Christian |last2=Lehmann |first2=Jens |last3=Kobilarov |first3=Georgi |last4=Auer |first4=Sören |last5=Becker |first5=Christian |last6=Cyganiak |first6=Richard |last7=Hellmann |first7=Sebastian |title=DBpedia - A crystallization point for the Web of Data |journal=Journal of Web Semantics |date=September 2009 |volume=7 |issue=3 |pages=154–165 |doi=10.1016/j.websem.2009.07.002}}&lt;/ref&gt; 2021 ۾ ڊيٽا فيڊن ۽ موادي خدمتن جو هڪ وڌايل نسخو وڪي ميڊيا انٽرپرائز جي نالي سان جاري ڪيو ويو، جيڪو فائونڊيشن جي هڪ ايل ايل سي ماتحت اداري طور قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Learn more about Wikimedia Enterprise |url=https://enterprise.wikimedia.com/about/ |access-date=2022-12-03 |website=Wikimedia Enterprise |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2014 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته اها [[بٽ ڪوئن]] ۾ ڏاتون قبول ڪندي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |title=Wikipedia Begins Taking Donations in Bitcoin |work=The New York Times |date=July 31, 2014 |access-date=February 12, 2020 |author=Ember, Sydney |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730232047/https://dealbook.nytimes.com/2014/07/30/wikipedia-begins-taking-donations-in-bitcoin/ |archive-date=July 30, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2021 ۾، [[ڪرپٽوڪرنسي|ڪرپٽو ڪرنسيون]] سڀني ڏاتن جو فقط 0.08 سيڪڙو هيون&lt;ref&gt;{{cite web |last=Quiles |first=Emily |date=February 7, 2022 |title=There's a growing chorus of tech people who dislike crypto. A Wikipedia editor has spelled out the case against it. |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |access-date=February 13, 2022 |website=Business Insider |language=en-US |archive-date=February 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213022813/https://www.businessinsider.com/wikipedia-editor-argues-against-crypto-bitcoin-environment-scams-2022-2 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roth-2022&quot;&gt;{{cite web |last=Roth |first=Emma |date=May 1, 2022 |title=The Wikimedia Foundation has stopped accepting cryptocurrency donations |url=https://www.theverge.com/2022/5/1/23052309/wikimedia-foundation-stops-cryptocurrency-donations-wikipedia |access-date=May 3, 2022 |website=The Verge |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ 1 مئي 2022 تي، فائونڊيشن وڪي ميڊيا برادري جي راءِ شماري کان پوءِ ڪرپٽو ڪرنسيءَ ۾ ڏاتون قبول ڪرڻ بند ڪري ڇڏيون.&lt;ref name=&quot;Roth-2022&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mlot |first=Stephanie |date=May 2, 2022 |title=Wikimedia Foundation Agrees to End Cryptocurrency Donations |url=https://www.pcmag.com/news/wikimedia-foundation-agrees-to-end-cryptocurrency-donations |access-date=May 3, 2022 |website=[[پي سي ميگزين]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

فائونڊيشن جا خالص اثاثا پنهنجي پهرين مالي سال جي پڇاڙيءَ تي، جيڪو 30 جون 2004 تي ختم ٿيو، رڳو 57,000 ڊالر هئا،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. – Financial Statements – June 30, 2006–2004 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=August 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617091947/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf |archive-date=June 17, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي وچ 2014 تائين 53.5 ملين ڊالر ٿي ويا&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc. Financial Statements June, 2014 and 2013 |publisher=Upload.wikimedia.org |access-date=December 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122072714/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/b/bf/Audit_Report_-_FY_13-14_-_Final_v2.pdf |archive-date=January 22, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |title=Sue Gardner |magazine=Forbes |date=April 18, 2012 |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212180328/https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ |archive-date=December 12, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ جون 2021 جي آخر تائين 231 ملين ڊالر (ان سان گڏ 100 ملين ڊالر جو وقف) تائين پهچي ويا؛ انهيءَ سال فائونڊيشن وڪي ميڊيا انٽرپرائز شروع ڪرڻ جو منصوبو پڻ ظاهر ڪيو، جيئن وڏيون تنظيمون اهڙين اي پي آئيز تائين وڏي مقدار ۾ رسائي لاءِ ادائيگي ڪري سگهن، جيڪي ٻي صورت ۾ شرح-محدود هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |title=Apple, Amazon, and Google don't pay to integrate Wikipedia articles into their search products. The non-profit now hopes to use contracts with Big Tech to help fund 'knowledge equity' around the world. |first=Allana |last=Akhtar |website=Business Insider |access-date=April 16, 2021 |archive-date=April 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416180048/https://www.businessinsider.com/wikipedia-contracts-with-apple-google-could-fund-global-initiatives-2021-3 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2020 ۾، فائونڊيشن [[ٽائيڊز ايڊووڪيسي]] کي 4.5 ملين ڊالر ڏنا ته جيئن &quot;ناليج ايڪوٽي فنڊ&quot; قائم ڪيو وڃي، جيڪو اهڙين تنظيمن کي گرانٽون ڏئي، جن جو ڪم ٻي صورت ۾ وڪي ميڊيا گرانٽن ۾ شامل نه ٿي سگهي، پر جيڪي آزاد علمي وسيلن تائين رسائي ۽ انهن ۾ ڀاڱيداريءَ جي نسلي اڻبرابريءَ کي منهن ڏين ٿيون.&lt;ref&gt;[[metawiki:Knowledge Equity Fund|ناليج ايڪوٽي فنڊ]] on meta.wikimedia.org.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Longley |first=Liz |title=5 Things To Know About the Wikimedia Foundation's First Round of Racial Equity Grants |url=https://www.insidephilanthropy.com/home/2021/9/16/5-things-to-know-about-the-wikimedia-foundations-first-round-of-racial-equity-grants |access-date=2022-12-04 |website=Inside Philanthropy |date=September 16, 2021 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ===
جنوري 2016 ۾، فائونڊيشن پنهنجي مستقبل جي حفاظت لاءِ هڪ [[مالي وقف]] قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-01-15 |title=Wikipedia launching $100m fund to secure long-term future as site turns 15 |url=http://www.theguardian.com/technology/2016/jan/15/wikipedia-fund-future |access-date=2022-12-04 |website=the Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt; وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ [[ٽائيڊز فائونڊيشن]] ۾ ڏات ڏيندڙ جي هدايت هيٺ هلندڙ فنڊ جي صورت ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو ظاهر ڪيل مقصد ايندڙ 10 سالن ۾ 100 ملين ڊالر گڏ ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |title=Wikipedia celebrates 15 years of free knowledge |date=January 14, 2016 |work=Wikimedia Foundation |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215659/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikipedia_celebrates_15_years_of_free_knowledge |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڪريگ نيو مارڪ]] شروعاتي ڏات ڏيندڙن مان هڪ هو، جنهن 1 ملين ڊالر ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |title=Craig Newmark, founder of Craigslist, gives to Wikipedia's future |date=June 8, 2016 |work=Wikimedia Foundation blog |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215701/https://blog.wikimedia.org/2016/06/08/craig-newmark-wikipedia-future/ |archive-date=July 9, 2018 |access-date=July 9, 2018}}&lt;/ref&gt; [[پيٽر بالڊون]] ۽ [[لِسبيٽ رائوسنگ]]، [[آرڪيڊيا فنڊ]] مان، 2017 ۾ 5 ملين ڊالر ڏنا.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Endowment-2023&quot;/&gt;

2018 ۾، ائنڊومينٽ کي وڏيون ڏاتون [[اميزون (ڪمپني)|ايميزون]] ۽ [[فيس بڪ]] (هڪ هڪ ملين ڊالر) ۽ [[جارج سوروس]] (2 ملين ڊالر) کان مليون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |title=Amazon donates $1M to Wikipedia's nonprofit parent organization |date=September 25, 2018 |website=www.geekwire.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181027190008/https://www.geekwire.com/2018/amazon-donates-1m-wikipedias-nonprofit-parent-organization/ |archive-date=October 27, 2018 |access-date=October 27, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |title=Facebook makes $1 million gift to support the future of free knowledge |date=December 20, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055656/https://wikimediafoundation.org/2018/12/20/facebook-makes-1-million-gift-to-support-the-future-of-free-knowledge/ |archive-date=January 3, 2019 |access-date=January 2, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |title=George Soros, founder of Open Society Foundations, invests in the future of free and open knowledge |date=October 15, 2018 |work=Wikimedia Foundation |access-date=October 19, 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011626/https://wikimediafoundation.org/2018/10/15/george-soros-invests-future-free-open-knowledge/ |archive-date=October 20, 2018 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 2019 ۾ ڏاتن ۾ گوگل کان 2 ملين ڊالر شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |title=Expanding knowledge access with the Wikimedia Foundation |date=January 22, 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123000047/https://www.blog.google/products/search/expanding-knowledge-access-wikimedia-foundation/ |archive-date=January 23, 2019 |access-date=January 23, 2019}}&lt;/ref&gt; بالڊون ۽ رائوسنگ کان وڌيڪ 3.5 ملين ڊالر،&lt;ref name=&quot;Wikimedia Endowment-2023&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Endowment – Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |date=November 22, 2023 |access-date=December 12, 2023 |archive-date=November 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115074258/https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Endowment |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نيو مارڪ کان وڌيڪ 2.5 ملين ڊالر،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |title=Wikimedia Foundation announces $2.5 million in support from Craig Newmark Philanthropies for security of Wikipedia and organization's other free knowledge projects |date=September 10, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=September 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912022255/https://wikimediafoundation.org/news/2019/09/10/wikimedia-foundation-announces-2-5-million-in-support-from-craig-newmark-philanthropies-for-security-of-wikipedia-and-organizations-other-free-knowledge-projects/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آڪٽوبر 2019 ۽ ٻيهر سيپٽمبر 2020 ۾ ايميزون کان وڌيڪ 1 ملين ڊالر شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |title=Amazon to help advance free knowledge for all with new $1 million gift to the Wikimedia Endowment |date=October 14, 2019 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US |access-date=February 28, 2020 |archive-date=October 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014160350/https://wikimediafoundation.org/news/2019/10/14/amazon-to-help-advance-free-knowledge-for-all-with-new-1-million-gift-to-the-wikimedia-endowment/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |title=Amazon donates $1 million gift to the Wikimedia Endowment to sustain free knowledge |website=Wikimedia Foundation |date=September 25, 2020 |language=en-US |access-date=September 26, 2020 |archive-date=October 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201003092737/https://wikimediafoundation.org/news/2020/09/25/amazon-donates-1-million-gift/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2023ع ۾ مشاورتي بورڊ ۾ [[جمي ويلز]]، [[پيٽر بالڊون]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا اڳوڻا ٽرسٽي [[پاتريسيو لورينتي]] ۽ [[فوبي آئرس]]، وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي اڳوڻي بورڊ وزيٽر [[ڊورون ويبر]] [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] مان، سيڙپڪار [[اينيٽ ڪيمپبل-وائيٽ]]، وينچر ڪيپيٽلسٽ مائيڪل ڪِم، پورٽفوليو مينيجر اليگزينڊر ايم. فرمان-فرمائيان، ۽ حڪمتِ عملي ٺاهيندڙ ليزا لوئين شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Endowment-2023&quot;/&gt;
فائونڊيشن پاڻ 2016 کان وٺي پنهنجي ائنڊومينٽ کي هر سال 5&amp;nbsp;ملين ڊالر جون گرانٽون ڏيندي آئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2017 and 2016 |date=September 27, 2019 |access-date=September 29, 2019 |archive-date=December 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211175050/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي رقمون فائونڊيشن جي &quot;انعامن ۽ گرانٽن&quot; جي خرچن جي حصي طور درج ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2017 |date=September 26, 2018 |website=Wikimedia Foundation |access-date=September 29, 2019 |archive-date=March 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309113326/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ائنڊومينٽ فائونڊيشن کي انهن خرچن جي ادائيگي ڪري ٿو، جيڪي فائونڊيشن ائنڊومينٽ جي طرفان برداشت ڪري ٿي، خاص طور عملي جي پگهارن جي صورت ۾؛ 2022–2023 ۾ اها ادائيگي 1.8 ملين هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Finances - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Finances#Multi-year_revenue_streams:_Endowment_and_Enterprise |website=meta.wikimedia.org |access-date=5 December 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2021 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جون 2021 ۾ پنهنجي شروعاتي 100&amp;nbsp;ملين ڊالر واري چندا گڏ ڪرڻ جي منزل حاصل ڪري چڪي هئي، جيڪا پنهنجي اصل حدف کان پنج سال اڳ هئي.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge-2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |title=Wikimedia Foundation reaches $100 million Endowment goal as Wikipedia celebrates 20 years of free knowledge |date=September 22, 2021 |access-date=September 22, 2021 |archive-date=September 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923001815/https://wikimediafoundation.org/news/2021/09/22/wikimedia-foundation-reaches-100-million-endowment-goal/ |url-status=live}}. See also [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&amp;diff=22056029&amp;oldid=21872920 announcement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929214111/https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Endowment&amp;diff=22056029&amp;oldid=21872920 |date=September 29, 2022 }} on meta.wikimedia.org.&lt;/ref&gt; جنوري 2024 ۾، ائنڊومينٽ جي قدر 140 ملين ڊالر ٻڌائي وئي.&lt;ref name=&quot;Folkenflik&quot;/&gt;

=== مالي واڌ ويجهه ===
فائونڊيشن پنهنجي آڊٽ ڪيل رپورٽن ۾ &quot;سرگرمين جي بيانن&quot; اندر پنهنجن اثاثن جو خلاصو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ جا فنڊ شامل نه هوندا آهن، پر 2015–16 واري مالي سال کان پوءِ وارن خرچن ۾ وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ ڏانهن ڪيل ادائيگيون شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2019 and 2020 |pages=3, 13 |date=November 16, 2020 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502235700/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! سال
! class=&quot;unsortable&quot;|ذريعو
! آمدني
! خرچ
! اثاثن ۾ واڌ
! سال جي آخر ۾&lt;br/&gt;خالص اثاثا
|- align=right
| '''2023/2024'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f6/Wikimedia_Foundation_2024_Audited_Financial_Statements.pdf#page=6 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $185,383,511
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $178,471,109
| $16,584,053
| $271,555,390
|- align=right
| '''2022/2023'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://wikimediafoundation.org/wp-content/uploads/2023/11/Wikimedia_Foundation_FS_FY2022-2023_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $180,174,103
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $169,095,381
| $15,619,804
| $254,971,336
|- align=right
| '''2021/2022'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/26/Wikimedia_Foundation_FY2021-2022_Audit_Report.pdf#page=6 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $154,686,521
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $145,970,915
| $8,173,996
| $239,351,532
|- align=right
| '''2020/2021'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/1/1e/Wikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $162,886,686
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $111,839,819
| $50,861,811
| $231,177,536
|- align=right
| '''2019/2020'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/f/f7/Wikimedia_Foundation_FY2019-2020_Audit_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $129,234,327
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $112,489,397
| $14,674,300
| $180,315,725
|- align=right
| '''2018/2019'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf#page=6 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $120,067,266
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $91,414,010
| $30,691,855
| $165,641,425
|- align=right
| '''2017/2018'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/60/FY17-18_-_Independent_Auditors%27_Report.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $104,505,783
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $81,442,265
| $21,619,373
| $134,949,570
|- align=right
| '''2016/2017'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/d/da/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY16-17.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $91,242,418
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $69,136,758
| $21,547,402
| $113,330,197
|- align=right
| '''2015/2016'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/43/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY15-16.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $81,862,724
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $65,947,465
| $13,962,497
| $91,782,795
|- align=right
| '''2014/2015'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $75,797,223
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $52,596,782
| $24,345,277
| $77,820,298
|- align=right
| '''2013/2014'''
| &lt;!-- This uses the 2014/2015 file as there was a late correction. The correct figures for 2013/2014 are shown in the right-hand column of the linked page. --&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/0b/Audit_Report_-_FY_14-15_-_Final.PDF#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $52,465,287
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $45,900,745
| $8,285,897
| $53,475,021
|- align=right
| '''2012/2013'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/6/6e/FINAL_12_13From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $48,635,408
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $35,704,796
| $10,260,066
| $45,189,124
|- align=right
| '''2011/2012'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/0/09/FINAL_11_12From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $38,479,665
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $29,260,652
| $10,736,914
| $34,929,058
|- align=right
| '''2010/2011'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/a/ac/FINAL_10_11From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $24,785,092
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $17,889,794
| $9,649,413
| $24,192,144
|- align=right
| '''2009/2010'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/c/cc/FINAL_09_10From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $17,979,312
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $10,266,793
| $6,310,964
| $14,542,731
|- align=right
| '''2008/2009'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4f/FINAL_08_09From_KPMG.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $8,658,006
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $5,617,236
| $3,053,599
| $8,231,767
|- align=right
| '''2007/2008'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/4c/Wikimedia_20072008_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $5,032,981
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $3,540,724
| $3,519,886
| $5,178,168
|- align=right
| '''2006/2007'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/4/49/Wikimedia_2007_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $2,734,909
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $2,077,843
| $654,066
| $1,658,282
|- align=right
| '''2005/2006'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $1,508,039
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $791,907
| $736,132
| $1,004,216
|- align=right
| '''2004/2005'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $379,088
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $177,670
| $211,418
| $268,084
|- align=right
| '''2003/2004'''
| &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/28/Wikimedia_2006_fs.pdf#page=5 پي ڊي ايف]&lt;/span&gt;
| style=&quot;background:#EEFEEE;&quot; | $80,129
| style=&quot;background:#FEEEEE;&quot; | $23,463
| $56,666
| $56,666
|}

=== خرچ (2004–2020) ===
وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن ۾ سڀ کان وڏو حصو پگهارن ۽ اجرتن جو آهي، ان کان پوءِ برادري ۽ ساٿي ادارن لاءِ گرانٽون، ائنڊومينٽ ۾ حصيداريون، ۽ ٻيا پيشاورانه آپريشنل خرچ ۽ خدمتون اچن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |title=Statistical analysis of Wikimedia Foundation financial reports – Wikiversity |website=en.wikiversity.org |language=en |access-date=June 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192206/https://en.wikiversity.org/wiki/Statistical_analysis_of_Wikimedia_Foundation_financial_reports |archive-date=June 26, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2019&quot;&gt;{{cite web |url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |title=Wikimedia Foundation, Inc, Financial Statements, June 30, 2018 and 2019 |pages=4, 14 |date=September 27, 2019 |access-date=January 26, 2020 |archive-date=January 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126203026/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/3/31/Wikimedia_Foundation_Audit_Report_-_FY18-19.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
| title        = وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ 2004–2020
| align        =
| footer       =
| style        =
| state        =
| mode         = packed
| height       = 300
| width        =
| captionstyle =
| File:Wikimedia Foundation's expenses evolution by rubrics in US Dollars.svg
| وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي خرچن جي قسمن موجب آمريڪي ڊالرن ۾ واڌ
| alt1         = بار چارٽ هر زمري ۾ 2004 کان 2024 تائين خرچن کي عام طور وڌندڙ رجحان سان ڏيکارين ٿا.
| File:Wikimedia Foundation's expenses percentage.svg
| وڪي ميڊيا فائونڊيشن جا خرچ، مجموعي جو سيڪڙو طور
| alt2         = بار چارٽ ڏيکارين ٿا ته پگهارون ۽ خرچ سيڪڙو طور وڌن ٿا، پگهارون لڳ ڀڳ 50٪ تائين، جڏهن ته ٻيا زمرا هموار رهن ٿا يا گهٽجن ٿا. هوسٽنگ لڳ ڀڳ 27٪ مان 2٪ تائين گهٽجي ٿي
}}

=== گرانٽون ===
[[File:Finance Meeting Paris 2012-02-18 n06.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن ۽ بابن جي مالي اجلاس 2012، پيرس]]

وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي سڄي تاريخ دوران ٻين فائونڊيشنن کان گرانٽن جو لڳاتار سلسلو حاصل ڪندي رهي آهي.
2008 ۾، فائونڊيشن کي [[اوپن سوسائٽي فائونڊيشنز|اوپن سوسائٽي انسٽيٽيوٽ]] کان 40,000 ڊالر جي گرانٽ ملي، جيئن وڪيپيڊيا جو ڇپجڻ لائق نسخو تيار ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikis Go Printable |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |work=Wikimedia Foundation |date=December 13, 2007 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221047/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikis_Go_Printable |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; ان کي [[اسٽينٽن فائونڊيشن]] کان [[ڪمپيوٽر هارڊويئر|هارڊويئر]] خريد ڪرڻ لاءِ 262,000 ڊالر جي گرانٽ پڻ ملي،&lt;ref name=&quot;Wikipedia:Meta-2015&quot;&gt;{{cite web |title=Fundraising 2008/benefactors |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |date=August 8, 2015 |work=[[Wikipedia:Meta]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010412/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2008/benefactors |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Vinod Khosla|ونود]] ۽ [[Neeru Khosla|نيرو خوسلا]] کان 500,000 ڊالر جي بنا پابنديءَ واري گرانٽ ملي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khosla Gift: Wikimedia Foundation Receives $500K Donation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |work=Wikimedia Foundation |date=March 24, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221209/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Khosla_Gift |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; جيڪي پوءِ انهيءَ سال فائونڊيشن جي مشاورتي بورڊ ۾ شامل ٿيا،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neeru Khosla to Become Wikimedia Advisor Dec 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |work=Wikimedia Foundation |date=December 15, 2008 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221124/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Neeru_Khosla_to_Become_Wikimedia_Advisor_Dec_2008 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; ۽ مورخن [[لسبيٽ رائوسنگ]] ۽ [[پيٽر بالڊون]] ([[آرڪيڊيا فنڊ]]) کان 177,376 ڊالر مليا، ٻين سان گڏ.&lt;ref name=&quot;Wikipedia:Meta-2015&quot; /&gt; مارچ 2008 ۾، فائونڊيشن اعلان ڪيو ته ان وقت تائين ان کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي ڏات ملي آهي: [[الفريڊ پي. سلون فائونڊيشن|سلون فائونڊيشن]] کان ٽن سالن لاءِ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |agency=Associated Press |title=Sloan Foundation to Give Wikipedia $3M |first1=Brian |last1=Bergstein |via=Google News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 |archive-date=March 29, 2008 |accessdate=April 17, 2026 |archivedate=March 29, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080329221240/https://ap.google.com/article/ALeqM5i8x-wlh7nMm12x_kVQ6MZxrYWK9QD8VKMV1G0 }}&lt;/ref&gt;

2009 ۾، فائونڊيشن کي چار گرانٽون مليون. پهرين اسٽينٽن فائونڊيشن جي 890,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا وڪيپيڊيا تي پهريون ڀيرو لکندڙن لاءِ يوزر انٽرفيس جي اڀياس ۽ سادگي لاءِ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |title=Stanton Grant Q&amp;A |publisher=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2008 |access-date=September 18, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018071429/https://wikimediafoundation.org/wiki/StantonGrantQA |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ٻي [[فورڊ فائونڊيشن]] جي 300,000 ڊالر جي گرانٽ هئي، جيڪا جولاءِ 2009 ۾ [[وڪي ميڊيا العام]] لاءِ ملي، ته جيئن گهڻ-ميڊيا فائلون اپلوڊ ڪرڻ واري انٽرفيس کي بهتر ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |title=Ford Foundation Awards $300K Grant for Wikimedia Commons |date=July 2, 2009 |publisher=Diff |first1=Erik |last1=Moeller |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319102012/https://blog.wikimedia.org/2009/07/02/ford-foundation-awards-300k-grant-for-wikimedia-commons/ |archive-date=March 19, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2009 ۾، فائونڊيشن کي [[Hewlett Foundation|وليم ۽ فلورا هيوِلٽ فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي گرانٽ ملي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |title=Wikimedia Foundation receives $500,000 in operational support from Hewlett Foundation |publisher=Wikimedia Foundation |date=August 20, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103175824/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Hewlett_Foundation_grant_August_2009 |archive-date=January 3, 2012 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; ساڳئي آگسٽ 2009 ۾، [[اوميڊييار نيٽورڪ]] وڪي ميڊيا لاءِ ٻن سالن دوران وڌ ۾ وڌ 2 ملين ڊالر ڏيڻ جو واعدو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Omidyar Network Commits $2 Million Grant to Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |work=Wikimedia Foundation |date=August 25, 2009 |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414002610/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Omidyar_Network_Grant_August_2009 |archive-date=April 14, 2010}}&lt;/ref&gt; 2010 ۾، [[گوگل]] 2 ملين ڊالر ڏنا&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ben |last=Parr |url=https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |title=Google Gives $2 Million to Wikipedia's Foundation |publisher=Mashable |date=February 16, 2010 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111203220800/https://mashable.com/2010/02/16/google-wikipedia-donation/ |archive-date=December 3, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اسٽينٽن فائونڊيشن عوامي پاليسي قدمن لاءِ 1.2&amp;nbsp;ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني، جيڪا هڪ آزمائشي پروگرام هئي ۽ پوءِ اڳتي هلي وڪيپيڊيا تعليمي پروگرام (۽ ان مان نڪتل [[وڪي ايجوڪيشن فائونڊيشن]]) بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=UC Berkeley students help improve Wikipedia's credibility |first=Andrea |last=Hicklin |work=Berkeley News |date=November 5, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikimedia Foundation Receives $1.2 Million for Wikipedia Public Policy Initiative |date=May 14, 2010 |work=Philanthropy News Digest |url=https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016174527/https://philanthropynewsdigest.org/news/wikimedia-foundation-receives-1.2-million-for-wikipedia-public-policy-initiative |archive-date=October 16, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Paul |last=McNamara |title=Wikipedia lands $1.2M grant to improve 'public policy' articles: Stanton Foundation ponies up for &quot;accuracy&quot; project that will be anything but easy |url=https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |work=Network World |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240426190053/https://www.networkworld.com/article/755560/data-center-wikipedia-lands-1-2m-grant-to-improve-public-policy-articles.html |archive-date=April 26, 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2011 ۾، سلون فائونڊيشن وڌيڪ 3 ملين ڊالر جي گرانٽ جي منظوري ڏني، جيڪا ٽن سالن دوران ڏني ويندي، جنهن مان پهريون 1 ملين ڊالر جولاءِ 2011 ۾ ۽ باقي 2 ملين ڊالر آگسٽ 2012 ۽ 2013 ۾ ڏنا وڃڻا هئا. هڪ ڏات ڏيندڙ جي حيثيت ۾، سلون فائونڊيشن مان [[ڊورون ويبر]] کي وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي بورڊ آف ٽرسٽيز ۾ بورڊ وزيٽر جو درجو مليو.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2017&quot;&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation receives $3 million grant from Alfred P. Sloan Foundation to make freely licensed images accessible and reusable across the web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |work=Wikimedia Foundation |date=January 9, 2017 |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221210/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_receives_$3_million_grant_from_Alfred_P._Sloan_Foundation_to_make_freely_licensed_images_accessible_and_reusable_across_the_web |archive-date=July 8, 2018 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2011 ۾، اسٽينٽن فائونڊيشن 3.6 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏيڻ جو واعدو ڪيو، جنهن مان 1.8 ملين ڊالر ڏنا ويا ۽ باقي سيپٽمبر 2012 ۾ اچڻا هئا. 2011 تائين، اها سڀ کان وڏي گرانٽ هئي جيڪا وڪي ميڊيا فائونڊيشن ڪڏهن حاصل ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Jay |last=Walsh |url=https://diff.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |title=Wikimedia receives US$3.5 million grant from Stanton Foundation |work=Wikimedia Community blog |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 5, 2011 |access-date=October 10, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010084600/https://blog.wikimedia.org/2011/10/05/wikimedia-receives-3-5million-usd-grant-from-stanton-foundation/ |archive-date=October 10, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; نومبر 2011 ۾، فائونڊيشن کي [[Brin Wojcicki Foundation|برِن ووجِسڪي فائونڊيشن]] کان 500,000 ڊالر جي ڏات ملي.&lt;ref name=&quot;Meta.wikimedia.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |title=Foundation Grants |publisher=Meta.wikimedia.org |access-date=November 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121219165049/https://meta.wikimedia.org/wiki/Fundraising_2011/Foundation_Grants |archive-date=December 19, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Shaw |first=Lucas |url=https://www.reuters.com/article/idUS309090140520120118 |title=More Anti-Piracy Bill Co-Sponsors Bail (Updated) |work=Reuters |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924161716/https://www.reuters.com/article/2012/01/18/idUS309090140520120118 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2012 ۾، فائونڊيشن کي [[لِسبيٽ رائوسنگ]]&lt;ref name=&quot;Meta.wikimedia.org&quot; /&gt; ۽ [[پيٽر بالڊون (پروفيسر)|پيٽر بالڊون]] طرفان [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] وسيلي 1.25 ملين ڊالر جي گرانٽ ڏني وئي، جيڪا 2012 کان 2015 تائين پنج برابر قسطن ۾ ادا ٿيڻ لاءِ مقرر ڪئي وئي هئي. 2014 ۾، فائونڊيشن کي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڏي هڪيلي ڏات ملي، جيڪا هڪ گمنام ڏات ڏيندڙ طرفان 5&amp;nbsp;ملين ڊالر جي بنا پابندي واري ڏات هئي، جنهن تحت ايندڙ پنجن سالن لاءِ هر سال 1&amp;nbsp;ملين ڊالرن جي خرچن جي سهائتا ڪرڻي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |title=2014–2015 Fundraising Report |publisher=Wikimedia Foundation |date=October 1, 2015 |access-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124163350/https://wikimediafoundation.org/wiki/2014-2015_Fundraising_Report |archive-date=January 24, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مارچ 2012 ۾، [[گورڊن ۽ بيٽي مور فائونڊيشن]]، جيڪا [[اِنٽيل]] جي گڏيل باني ۽ سندس زال قائم ڪئي هئي، وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي [[وڪيڊيٽا]] جي ترقي لاءِ 449,636 ڊالرن جي گرانٽ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Developing the Wikidata software platform |url=https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |work=[[Gordon and Betty Moore Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708221006/https://www.moore.org/grant-detail?grantId=GBMF3357 |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها هڪ وڏي گرانٽ جو حصو هئي، جنهن جو وڏو حصو وڪي ميڊيا جرمني ڏانهن ويو، جنهن ترقياتي ڪوشش جي مالڪي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2012-03-30 |title=Wikipedia's Next Big Thing: Wikidata, A Machine-Readable, User-Editable Database Funded By Google, Paul Allen And Others |url=https://techcrunch.com/2012/03/30/wikipedias-next-big-thing-wikidata-a-machine-readable-user-editable-database-funded-by-google-paul-allen-and-others/ |access-date=2022-12-03 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

2014 ۽ 2015 جي وچ ۾، فائونڊيشن کي [[مونرڪ فنڊ]] کان 500,000 ڊالر، [[آرڪيڊيا فنڊ]] کان 100,000 ڊالر، ۽ [[اسٽاوروس نيارخوس فائونڊيشن]] کان هڪ اڻڄاتل رقم ملي، ته جيئن [[وڪيپيڊيا زيرو]] قدمي جي سهائتا ڪئي وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |title=Monarch Fund 990-PF 2015 Form |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708224737/https://990s.foundationcenter.org/990pf_pdf_archive/266/266049750/266049750_201512_990PF.pdf |archive-date=July 8, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Grant Awards 2014 |url=https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |work=Arcadia |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523122942/https://www.arcadiafund.org.uk/media/9662/arcadia_grant-awards_pamphlet.pdf |archive-date=May 23, 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation: program support |url=https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |work=[[Stavros Niarchos Foundation]] |access-date=July 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160117/https://www.snf.org/en/grants/grantees/w/wikimedia-foundation/program-support/ |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2015 ۾، [[جان ايس. ۽ جيمس ايل. نائيٽ فائونڊيشن]] سان هڪ گرانٽ معاهدو ٿيو ته جيئن &quot;[[ناليج انجن]]&quot; نالي هڪ سرچ انجڻ ٺاهي وڃي، جيڪو اهڙو منصوبو هو جيڪو [[ناليج انجڻ منصوبي]] جي صورت ۾ تڪراري ثابت ٿيو.&lt;ref&gt;[[wmf:File:Knowledge engine grant agreement.pdf]], September 18, 2015. Published February 11, 2016, retrieved February 16, 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Wikimedia Foundation director resigns after uproar over &quot;Knowledge Engine&quot;: It's damage-control time at the world's biggest encyclopedia |first=Joe |last=Mullin |date=February 29, 2016 |work=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |access-date=February 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160301082152/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date=March 1, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017 ۾، سلون فائونڊيشن ٽن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر 3 ملين ڊالرن جي گرانٽ ڏني،&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2017&quot;/&gt; ۽ گوگل 2019 ۾ فائونڊيشن کي وڌيڪ 1.1 ملين ڊالر ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Megan Rose Dickey |url=https://techcrunch.com/2019/01/22/google-org-donates-2-million-to-wikipedias-parent-org/ |title=Google.org donates $2 million to Wikipedia's parent org |publisher=TechCrunch |date=January 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

هيٺين ادارن يا ماڻهن مان هر هڪ 500,000 ڊالر يا ان کان وڌيڪ ڏنا آهن (2008–2019، وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ کي ڏنل ڏاتن کان سواءِ):
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ڪل&lt;br /&gt;($000s)
! ڏات ڏيندڙ
! سال
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 9,000
| سلون فائونڊيشن
| {{Cslist
 | 2008–2013
 | 2017–2019
 }}
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,952
| اسٽينٽن فائونڊيشن
| 2009–2012
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 5,000
| (گمنام)
| 2014–2018
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 3,100
| گوگل
| 2010، 2019
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 2,000
| اوميڊييار نيٽورڪ
| 2009–2010
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,527
| رائوسنگ، بالڊون&lt;br /&gt;آرڪيڊيا، چيريٽيز ايڊ وسيلي
| {{Cslist
 | 2008
 | 2012–2015
 }}
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 1,300
| هيوِلٽ
| 2009–2010
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500
| سرگئي برِن ۽ اين ووجِسڪي
| 2010
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 500
| مونارڪ فنڊ
| 2014–2015
|}

== بورڊ آف ٽرسٽيز ==
فائونڊيشن جو [[بورڊ آف ٽرسٽيز]] فائونڊيشن جي سرگرمين جي نگراني ڪري ٿو. شروعاتي بورڊ ۾ ٽي ميمبر هئا، جن ۾ پوءِ برادريءَ طرفان چونڊيل ٻه ٽرسٽي شامل ڪيا ويا. 2008 کان شروع ٿيندي، اهو ڏهن ميمبرن تي مشتمل هو:
* ٽي، جيڪي سڀني مختلف وڪي ميڊيا منصوبن تي مشتمل برادريءَ طرفان چونڊيا ويندا هئا؛
* ٻه، جيڪي وڪي ميڊيا بابن طرفان چونڊيا ويندا هئا؛
* چار، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا؛ ۽
* هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا جمي ويلز لاءِ مخصوص هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |title=Board of Trustees Restructure Announcement |last=de Vreede |first=Jan-Bart |date=April 26, 2008 |access-date=April 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501100733/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees/Restructure_Announcement |archive-date=May 1, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2019a&quot;/&gt;
وقت سان گڏ، بورڊ جي ماپ ۽ چونڊ جي عملن جا تفصيل بدلجندا رهيا آهن. 2020ع ۾ ، بورڊ ۾ وڌ ۾ وڌ 16 ٽرسٽي ٿي سگهن ٿا:&lt;ref&gt;{{cite web |date= |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees - Meta |url=https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees&amp;oldid=23278424 |access-date=May 18, 2022 |publisher=Meta.wikimedia.org}}&lt;/ref&gt;
* اٺ سيٽون، جيڪي وسيع وڪي ميڊيا برادريءَ (ساٿي ادارا ۽ رضاڪار برادري) مان اينديون آهن؛
* ست، جيڪي خود بورڊ طرفان مقرر ڪيا ويندا آهن؛ ۽
* هڪ بانيءَ جي سيٽ، جيڪا ويلز لاءِ مخصوص آهي.

2015 ۾، [[جيمز هائلمن]]، جيڪو تازو ئي برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو هو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |title=Wikimedia Foundation Board election results are in |work=Wikimedia Diff |date=June 5, 2015 |access-date=June 11, 2015 |author=Varnum, Gregory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614011940/https://blog.wikimedia.org/2015/06/05/board-election-results/ |archive-date=June 14, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; کيس بورڊ جي باقي ميمبرن جي ووٽ سان سندس عهدي تان هٽايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |title=Resolution:James Heilman Removal |work=Wikimedia Foundation Board of Trustees |date=December 28, 2015 |access-date=December 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215153552/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:James_Heilman_Removal |archive-date=February 15, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |title=[Wikimedia-l] Announcement about changes to the Board |work=wikimedia.org |access-date=January 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617160221/https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikimedia-l/2015-December/080479.html |archive-date=June 17, 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن فيصلي سبب وڪيپيڊيا برادريءَ جي ميمبرن ۾ تڪرار پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |title=Wikimedia Foundation feuert Vorstandsmitglied |first=Torsten |last=Kleinz |date=December 29, 2015 |work=heise online |access-date=February 24, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214328/https://www.heise.de/newsticker/meldung/Wikimedia-Foundation-feuert-Vorstandsmitglied-3056680.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lih |first1=Andrew |title=Wikipedia just turned 15 years old. Will it survive 15 more? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |access-date=January 16, 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=January 15, 2016 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225024419/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2016/01/15/wikipedia-just-turned-15-years-old-will-it-survive-15-more/ |archive-date=February 25, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هائلمن پوءِ چيو ته &quot;گذريل ڪجهه هفتن دوران بورڊ طرفان مون کي استعيفيٰ ڏيڻ جو اختيار ڏنو ويو هو. برادريءَ طرفان چونڊيل ميمبر طور، مان پنهنجي مينڊيٽ جو ماخذ انهيءَ برادريءَ کي سمجهان ٿو جنهن مون کي چونڊيو، تنهن ڪري مون ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو. مون اهڙي قدم کي انهن ماڻهن سان بي وفائي سمجهيو، جن مون کي چونڊيو هو.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |title=Wikimedia Foundation bins community-elected trustee |work=[[دي رجسٽر]] |date=January 12, 2016 |access-date=January 27, 2016 |author=Orlowski, Andrew |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204024007/https://www.theregister.co.uk/2016/01/12/wikimedia_dumps_elected_trustee/ |archive-date=February 4, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن پوءِ وڌيڪ چيو ته بورڊ ۾ رهندي هن وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي [[ناليج انجن (وڪي ميڊيا فائونڊيشن)|ناليج انجڻ]] منصوبي ۽ ان جي مالي سهائتا بابت وڌيڪ شفافيت لاءِ زور ڀريو هو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://rue89.nouvelobs.com/2016/02/26/crise-a-fondation-wikimedia-directrice-demissionne-263290 |title=Crise à la fondation Wikimedia: sa directrice démissionne |language=fr |trans-title=Crisis at the Wikimedia Foundation: director resigns |last=Noisette |first=Thierry |work=[[نوويل اوبزرويٽر]] |date=February 26, 2016 |access-date=December 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509082903/https://www.nouvelobs.com/rue89/rue89-internet/20160226.RUE2291/crise-a-la-fondation-wikimedia-sa-directrice-demissionne.html |archive-date=May 9, 2019 |url-status=dead}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو به ظاهر ڪيو ته انجڻ لاءِ [[نائيٽ فائونڊيشن]] جي گرانٽ کي عوام آڏو آڻڻ جون سندس ڪوششون سندس برطرفيءَ جو هڪ سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |work=Vice |date=February 15, 2016 |access-date=February 29, 2016 |author=Koebler, Jason |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216072523/https://motherboard.vice.com/read/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=December 16, 2016}}{{void|Fabrickator|comment|drop &quot;url-status&quot; since archive url provides a better rendering than live url}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; هائلمن 2017 ۾ وري برادريءَ طرفان بورڊ لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Chan |first1=Katie |last2=Sutherland |first2=Joe |date=2017-05-21 |title=Results from the 2017 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections |url=https://diff.wikimedia.org/2017/05/20/board-of-trustees-elections-2017/ |access-date=2022-12-04 |website=Diff |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2016 ۾، [[آرنن گيشوري]] بورڊ ۾ شامل ٿيو، پر پوءِ برادريءَ جي تڪرار سبب استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[گوگل]] ۾ ڪم ڪرڻ دوران هن هڪ &quot;[[هاءِ-ٽيڪ ملازمن جي اينٽي ٽرسٽ مقدمو|نو پوچ]]&quot; معاهدي تي عمل ڪيو هو، جيڪو [[آمريڪا جي اينٽي ٽرسٽ قانون]] جي ڀڃڪڙي هو، ۽ جنهن سبب شريڪ ڪمپنين متاثر ملازمن جي اجتماعي دعويٰ ۾ 415 ملين آمريڪي ڊالر ادا ڪيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Mullin |first=Joe |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |title=Wikimedia's newest board appointment steps down amid editor hostility |website=Ars Technica |date=January 27, 2016 |access-date=June 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704163641/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/wikimedias-newest-board-appointment-steps-down-amid-editor-hostility/ |archive-date=July 4, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=live |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |title=Wikipedia editors revolt, vote &quot;no confidence&quot; in newest board member |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225220426/https://arstechnica.com/tech-policy/2016/01/editors-demand-ouster-of-wikimedia-board-member-involved-in-no-poach-deal/ |archive-date=February 25, 2016 |website=Ars Technica |date=January 25, 2016 |first1=Joe |last1=Mullin}}&lt;/ref&gt;
جنوري 2024 تائين، بورڊ ۾ برادريءَ ۽ ساٿي ادارن طرفان چونڊيل ڇهه ٽرسٽي شامل هئا (شاني ايوينسٽين سيگالوف، [[داريوش يميئلنياڪ]]، [[روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ]]، وڪٽوريا دورونينا، مائيڪ پيل، ۽ لورينزو لوسا)؛&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |title=Wikimedia Foundation welcomes new Trustees Rosie Stephenson-Goodknight, Victoria Doronina, Dariusz Jemielniak, and Lorenzo Losa |first=Wikimedia Foundation Board of |last=Trustees |date=October 13, 2021 |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021094308/https://diff.wikimedia.org/2021/10/13/wikimedia-foundation-welcomes-new-trustees-rosie-stephenson-goodknight-victoria-doronina-dariusz-jemielniak-and-lorenzo-losa/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; بورڊ طرفان مقرر ڪيل پنج ٽرسٽي ([[مڪينزي اينڊ ڪمپني]] جو ڊائريڪٽر [[راجو ناريسيٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |title=Raju Narisetti joins Wikimedia Foundation Board of Trusteess |date=October 16, 2017 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=October 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020142641/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Raju_Narisetti_joins_Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees |archive-date=October 20, 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; بحرين جي انساني حقن جي سرگرم ڪارڪن ۽ بلاگر [[اسراءَ الشافعي]]،&lt;ref&gt;[https://diff.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ Esra'a Al Shafei joins Board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202083246/https://blog.wikimedia.org/2017/12/01/esraa-al-shafei/ |date=December 2, 2017 }}, Wikimedia Diff, December 1, 2017&lt;/ref&gt; ٽيڪنالاجي آفيسر لوئيس بِٽنڪورٽ-ايميليو، نتاليا ٽيمڪيو، ۽ مالي ماهر ڪيٿي ڪولنز)؛ ۽ ويلز.&lt;ref name=&quot;Wikimedia Foundation-2019a&quot;&gt;{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title=Bylaws – Wikimedia Foundation |date=July 10, 2019 |publisher=Wikimedia Foundation |language=en |access-date=December 5, 2020 |quote=(F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date=December 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203112947/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٽيمڪيو بورڊ جي چيئر آهي، جڏهن ته الشافعي ۽ سيگالوف وائيس چيئر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |title=Resolution:Board Officers and Committee Membership, 2021 – Wikimedia Foundation Governance Wiki |website=foundation.wikimedia.org |access-date=October 18, 2021 |archive-date=October 16, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016115810/https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Board_Officers_and_Committee_Membership,_2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
آگسٽ 2025 ۾، [[ميري ڪيرول ڪلارڪ]] کي اسراءَ الشافعي جي مدت جو باقي حصو پورو ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، جنهن کي 1 جنوري 2027 تائين وڌايو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ الشافعي اٺ سال ٽرسٽي رهڻ کان پوءِ بورڊ تان هٽي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Foundation |first=Wikimedia |date=2025-08-27 |title=Wikimedia Foundation welcomes incoming Board Trustee Mayree Clark |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/08/27/wikimedia-foundation-welcomes-incoming-board-trustee-mayree-clark/ |access-date=2026-01-27 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

مارچ  2024 ۾ بورڊ آف ٽرسٽيز جون ڇهه ڪميٽيون آهن: ايگزيڪيوٽو ڪميٽي (چيئر: نتاليا ٽيمڪيو، بورڊ جي چيئر هجڻ جي حيثيت سان)، آڊٽ ڪميٽي (چيئر: ڪيٿي ڪولنز، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، گورننس ڪميٽي (چيئر: داريوش يميئلنياڪ، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ٽيلنٽ ۽ ڪلچر ڪميٽي (چيئر: روزي اسٽيفنسن-گڊنائٽ، 2023 ۾ مقرر ٿيل)، برادري معاملن واري ڪميٽي (چيئر: شاني ايوينسٽين سيگالوف، 2021 ۾ مقرر ٿيل)، ۽ پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي ڪميٽي (چيئر: لورينزو لوسا، 2023 ۾ مقرر ٿيل).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Main |title=Committee:Main |publisher=Wikimedia Foundation Governance Wiki |author= |date= |access-date=2024-03-11 |language=}}&lt;/ref&gt;

== عملو ==
=== تاريخ ===
[[File:Wikimedia All Hands 2019 Group Photo.jpg|thumb|جنوري 2019 ۾ فائونڊيشن جو عمليو]]

2004 ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن پنهنجي فني ۽ انتظامي ٻنهي ڪمن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ شروعاتي مقررين ذريعي هڪ باضابطه عملي ڍانچي جي تعمير شروع ڪئي. ٽم اسٽارلنگ کي [[ميڊياوڪي]] سافٽويئر جي بهتري ۾ مدد لاءِ ڊولپر لائزيان مقرر ڪيو ويو. ڊينيل ميئر چيف فنانشل آفيسر بڻيو، جنهن جي ذميوارين ۾ [[مئنيجمينٽ اڪائونٽنگ|ماليات]]، [[بجيٽ سازي]]، ۽ چندا گڏ ڪرڻ وارين مهمن جي هم آهنگي شامل هئي. [[ايرڪ مولر]] کي موادي ڀائيواريءَ جو نگران مقرر ڪيو ويو. مئي 2005 ۾، فائونڊيشن وڌيڪ ست سرڪاري مقررين جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Snow |first=Michael |title=Wikimedia names seven to official positions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=May 30, 2005 |access-date=April 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427032629/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2005-05-30/Foundation_official_positions |archive-date=April 27, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2006 ۾، فائونڊيشن ڪيترين ڪميٽين جوڙيون، جن ۾ ڪميونيڪيشن ڪميٽي پڻ شامل هئي، انهيءَ مقصد سان ته انهن سرگرمين کي وڌيڪ باضابطه ڍانچو ڏنو وڃي جيڪي ان کان اڳ وڏي حد تائين رضاڪارن طرفان سنڀاليون وينديون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=February 4, 2008 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |title=Resolutions |first=Florence |last=Devouard |author-link=Florence Devouard |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129221627/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolutions |archive-date=January 29, 2008 |publisher=Wikimedia Foundation |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخ 10.04.2006 تي، فائونڊيشن وٽ پنج پگهاردار ملازم هئا:&lt;ref&gt;{{cite video |people=[[جمي ويلز]] |date=October 4, 2006 |title=Charlie Rose (46:22) |url=https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |format=internet video |access-date=December 8, 2006 |medium=TV-Series |location=Google Video |publisher=Charlie Rose |archive-url=https://web.archive.org/web/20061014133227/https://video.google.com/videoplay?docid=5184822358876183858 |archive-date=October 14, 2006}}&lt;/ref&gt; ٻه پروگرامر، هڪ انتظامي معاون، هڪ نگران جيڪو چندا گڏ ڪرڻ ۽ گرانٽن جو ذميوار هو، ۽ هڪ عبوري [[چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر|ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |title=Wikimedia Foundation Announces Interim Executive Director |archive-date=July 2, 2006 |publisher=Wikimedia Foundation |access-date=June 12, 2006 |author=Korg |author-link=foundation:User:Korg |archive-url=https://web.archive.org/web/20060702230216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Wikimedia_Foundation_Announces_Interim_Executive_Director |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt; برئڊ پيٽرڪ، جيڪو اڳ ۾ فائونڊيشن جو [[جنرل ڪائونسل]] رهي چڪو هو. پيٽرڪ جنوري 2007 ۾ عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر جي حيثيت سان خدمت ڪرڻ ڇڏي ڏني ۽ 1 اپريل 2007 کان قانوني صلاحڪار جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني. سندس جاءِ [[مائيڪ گاڊون]] ورتي، جنهن جولاءِ 2007 کان 2010 تائين جنرل ڪائونسل ۽ قانوني نگران طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref&gt;[https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html Mailing list post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130330033357/https://lists.wikimedia.org/pipermail/foundation-l/2007-July/031128.html |date=March 30, 2013 }} by the Chair of the Wikimedia Foundation's Board of Trustees announcing the appointment.&lt;/ref&gt;

جنوري 2007 ۾، ڪيرولين ڊوران کي چيف آپريٽنگ آفيسر مقرر ڪيو ويو ۽ سينڊي اورڊونيز [[wmf:Head of Communications|هيڊ آف ڪميونيڪيشنز]] طور شامل ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Current staff |publisher=Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |access-date=February 1, 2007 |author=Danny |author-link=foundation:User:Danny |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204015306/https://wikimediafoundation.org/wiki/Current_staff |archive-date=February 4, 2007 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڊوران 2006 ۾ هڪ عارضي ايجنسي ذريعي مقرر ٿيڻ کان پوءِ پارٽ ٽائيم بڪ ڪيپر جي حيثيت ۾ فائونڊيشن لاءِ ڪم شروع ڪيو هو. جولاءِ 2007 ۾ هن فائونڊيشن ڇڏي ڏني، جڏهن اها ڳالهه سامهون آئي ته سندس هڪ ڏوهاري رڪارڊ موجود هو،&lt;ref&gt;{{cite news |first=Brian |last=Bergstein |title=Former Wikipedia Officer Found To Have Long Criminal Record |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |work=[[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] in [[واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 22, 2007 |access-date=March 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230526/https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/21/AR2007122102223.html |archive-date=March 27, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ پوءِ [[سو گارڊنر]] کي هڪ صلاحڪار ۽ خاص مشير طور ڀرتي ڪيو ويو. ڊسمبر 2007 ۾، گارڊنر فائونڊيشن جي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208164834/https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner |archive-date=Dec 8, 2007 |title=Sue Gardner Hired as Executive Director |website=Wikimedia Foundation |date=December 3, 2007 |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Press_releases/Sue_Gardner}}&lt;/ref&gt; فلورنس ڊيووآرڊ بعد ۾ چيو ته ڊوران جي روانگي انهن سببن مان هڪ هئي، جن ڪري فائونڊيشن کي پنهنجو مالي سال 2007 وارو مالي آڊٽ جاري ڪرڻ ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا لڳا.&lt;ref&gt;{{cite news |author=((Ral315)) |title=''Signpost'' interview: Florence Devouard |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |work=The Wikipedia Signpost |date=November 19, 2007 |access-date=February 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127220858/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2007-11-19/Anthere_interview |archive-date=November 27, 2007 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[نيو مونٽگومري اسٽريٽ]] واري عمارت، جيڪا 2017 تائين هيڊڪوارٽر طور استعمال ٿيندي رهي]]

ڊيني وول، جيڪو باضابطه طور گرانٽ ڪوآرڊي نيٽر هو ۽ [[فنڊ ريزنگ]] ۽ ڪاروباري ترقيءَ تي پڻ ڪم ڪندو هو، مارچ 2007 ۾ استعيفيٰ ڏني. هن ويلز تي الزام لڳايو ته هن فائونڊيشن جا فنڊ تفريحي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا، ۽ اهو پڻ چيو ته ويلز کان سندس خرچ ڪرڻ جي عادتن سبب جزوي طور وڪي ميڊيا جو ڪريڊٽ ڪارڊ واپس ورتو ويو، جنهن دعويٰ کي ويلز رد ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Moses |first=Asher |date=March 5, 2008 |url=https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |title=Wikipedia's Jimmy Wales accused of expenses rort |work=[[سڊني مارننگ هيرالڊ]] |access-date=October 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327130452/https://www.smh.com.au/news/biztech/wikipedia-head-accused-of-expenses-rort/2008/03/05/1204402516874.html |archive-date=March 27, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; فيبروري 2007 ۾، فائونڊيشن چيپٽرز ڪوآرڊي نيٽر جي عهدي جوڙي ۽ ڊيلفين مينارڊ کي مقرر ڪيو،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resolution: Chapters coordinator |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |access-date=April 27, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502015110/https://wikimediafoundation.org/wiki/Resolution:Chapters_coordinator_-_Delphine_M%C3%A9nard |archive-date=May 2, 2012 |url-status=live}}, wikimediafoundation.org&lt;/ref&gt; جيڪا آگسٽ 2005 کان رضاڪار طور اڳ ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي رهي هئي. ڪيري بئس کي مارچ 2007 ۾ وولنٽيئر ڪوآرڊي نيٽر طور ڀرتي ڪيو ويو. جنوري 2008 ۾، فائونڊيشن ويرونيڪ ڪيسلر کي چيف فنانشل ۽ آپريٽنگ آفيسر، ڪل واڌوا کي هيڊ آف بزنس ڊولپمينٽ، ۽ جي والَش کي هيڊ آف ڪميونيڪيشنز مقرر ڪيو.

مارچ 2013 ۾، گارڊنر اعلان ڪيو ته هوءَ فائونڊيشن ۾ پنهنجي عهدي تان هٽي ويندي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |title=Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog |date=March 27, 2013 |access-date=February 17, 2022 |archive-date=December 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219144901/https://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ليلا ٽريٽيڪوو]] کي مئي 2014 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elder |first=Jeff |date=May 1, 2014 |title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site |url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715043240/https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/ |archive-date=July 15, 2018 |access-date=July 15, 2018 |website=WSJ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia |work=The New York Times |date=May 2, 2014 |language=en |url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |url-status=live |access-date=July 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040456/https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html |archive-date=July 15, 2018 |last1=Cohen |first1=Noam}}&lt;/ref&gt; پر مارچ 2016 ۾ استعيفيٰ ڏني. اڳوڻي چيف ڪميونيڪيشنز آفيسر [[ڪيٿرين ماهر]]، جيڪا 2014 ۾ وڪي ميڊيا سان شامل ٿي هئي،&lt;ref name=&quot;Folkenflik&quot;/&gt; کي عبوري ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو ۽ جون 2016 ۾ ان عهدي تي مستقل بنياد تي تصديق ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lorente |first1=Patricio |last2=Henner |first2=Christophe |date=June 24, 2016 |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |work=Wikimedia Blog |url=https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=December 24, 2021 |archive-date=August 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809200708/https://blog.wikimedia.org/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ماهر اپريل 2021 تائين [[ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر]] طور خدمتون سرانجام ڏيندي رهي&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |access-date=June 12, 2020 |work=Wikimedia Foundation |publisher=Patricio Lorente, Christophe Henner |title=Foundation Board appoints Katherine Maher as Executive Director |archive-date=June 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613000316/https://wikimediafoundation.org/news/2016/06/24/katherine-maher-executive-director/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |title=Exclusive: End of the Maher era at Wikipedia |first=Felix |last=Salmon |website=Axios |date=February 4, 2021 |access-date=April 16, 2021 |archive-date=February 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204180613/https://www.axios.com/exclusive-the-end-of-the-maher-era-at-wikipedia-c1ed1408-bab7-4308-9407-db093e24c80d.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ سندس دور ۾ فائونڊيشن جي [[#Wikimedia Endowment|وڪي ميڊيا ائنڊومينٽ]] جي تعمير ۾ مدد ڏيڻ جو سهرو کيس ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Folkenflik&quot;&gt;[[David Folkenflik|Folkenflik, David]], [https://www.npr.org/2024/01/24/1226035539/npr-ceo-katherine-maher-wikimedia &quot;NPR names tech executive Katherine Maher to lead in turbulent era&quot;], [[اين پي آر]]، January 24, 2024. Retrieved 2024-01-26.&lt;/ref&gt;

=== موجوده شعبياتي ڍانچو ===
[[File:One_Sansome_Street.jpg|thumb|[[ون سينسَم اسٽريٽ]] آڪٽوبر 2024 کان هيڊڪوارٽر طور ڪم ڪري رهي آهي]]

تاريخ 09.11.2025 تي فائونڊيشن ۾ لڳ ڀڳ 650 ماڻهو ڪم ڪري رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Seitz-Gruwell |first1=Lisa |author1-link=Lisa Seitz-Gruwell |title=7 reasons you should donate to Wikipedia |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |access-date=20 February 2026 |work=Wikimedia Foundation |date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260214231755/https://wikimediafoundation.org/news/2025/11/09/7-reasons-you-should-donate-to-wikipedia/ |archive-date=14 February 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[برنيڊيٽ ميهان]] کي 20 جنوري 2026 تي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia Foundation appoints Bernadette Meehan as Chief Executive Officer |url=https://wikimediafoundation.org/news/2025/12/09/wikimedia-foundation-appoints-bernadette-meehan-as-chief-executive-officer/ |website=Wikimedia Foundation |date=December 9, 2025}}&lt;/ref&gt;

وڪي ميڊيا فائونڊيشن وٽ هيٺيون شعبياتي جوڙجڪ موجود آهي:&lt;ref&gt;[https://wikimediafoundation.org/role/staff/ Wikimedia Foundation Staff]&lt;/ref&gt;
* '''آفيس آف دي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي چيف ايگزيڪيوٽو آفيسر جي ڪم جي سهائتا ڪري ٿو.
* '''ايڊوانسمينٽ''': فنڊ ريزنگ، حڪمتِ عمليءَ واري ڀائيواري، ۽ گرانٽ سازي وارن پروگرامن جو ذميوار آهي.
* '''ڪميونيڪيشنز''': وڪي ميڊيا جي برانڊ جي ترقي، مارڪيٽنگ، سوشل ميڊيا، عوامي لاڳاپن، ۽ عالمي آگاهيءَ جي ڪوششن جي نگراني ڪري ٿو.
* '''فنانس اينڊ ايڊمنسٽريشن''': وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي فنڊن ۽ انتظامي وسيلن جي انتظام جو ذميوار آهي.
* '''ليگل''': قانوني ۽ عوامي پاليسيءَ وارا ڪم سنڀالي ٿو، جن ۾ سرڪاري نگراني ۽ سينسرشپ جي مخالفت، رضاڪار برادرين جو دفاع، پاليسي بحثن جي سهائتا، ۽ رازداريءَ جي وڪالت شامل آهي.
* '''پراڊڪٽ اينڊ ٽيڪنالاجي''': وڪي ميڊيا جي سائيٽن جي ڍانچي جي تعمير، بهتري ۽ سار سنڀال ڪري ٿو.
* '''پيپل''': ڀرتي ۽ تربيت جو ذميوار آهي.

== تڪرار ۽ متنازع معاملا ==
{{See also|وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل مقدما}}
[[File:Post-Sopa Blackout Party for Wikimedia Foundation staff-3.jpg|thumb|وڪي ميڊيا فائونڊيشن جو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ|سوپا]] کان پوءِ وارو اجتماع، 2012]]

ڪيترن ئي تڪرارن جو نتيجو [[مقدمي بازي]] جي صورت ۾ نڪتو آهي&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |title=UK: High Court Warning To Applicants Seeking To Derogate From Open Justice |date=8 January 2010 |first1=Susan |last1=Barty |first2=Susie |last2=Carr |publisher=Mondaq |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812192915/https://www.mondaq.com/article.asp?articleid=91968 |archive-date=August 12, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Neuburger |first=Jeffrey D. |url=https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |title=Canadian Court Rules Linking to Libel Isn't (Necessarily) Libel |publisher=PBS |date=November 13, 2008 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305090629/https://www.pbs.org/mediashift/2008/11/canadian-court-rules-linking-to-libel-isnt-necessarily-libel318.html |archive-date=March 5, 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |title=PS-Inside.com |publisher=Pr-inside.com |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812190333/https://www.pr-inside.com/wikipedia-wikimedia-fraud-lawsuit-r1645034.htm |archive-date=August 12, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Timmer |first=John |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |title=Judge puts defamation lawsuit against Wikipedia to the sword |website=Ars Technica |date=August 13, 2008 |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309232519/https://arstechnica.com/tech-policy/2008/08/judge-puts-defamation-lawsuit-against-wikipedia-to-the-sword/ |archive-date=March 9, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;، جڏهن ته ڪجهه ٻين جو اهڙو نتيجو نه نڪتو.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Foresman |first=Chris |url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |title=ArsTechnica.com |publisher=ArsTechnica.com |date=April 23, 2009 |access-date=December 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225014940/https://arstechnica.com/tech-policy/news/2009/04/wikipedia-suit-could-put-it-on-the-wrong-side-of-fair-use.ars |archive-date=December 25, 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; وڪيل ميٽ زيمرمن چيو هو ته، &quot;مضبوط ذميواريءَ کان تحفظ کان سواءِ، وڪيپيڊيا لاءِ صارفن طرفان تيار ڪيل انسائيڪلوپيڊيائي مواد لاءِ پليٽفارم فراهم ڪرڻ جاري رکڻ ڏکيو ٿي پوي ها.&quot;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=EFF and Sheppard Mullin Defend Wikipedia in Defamation Case |url=https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |publisher=[[اليڪٽرانڪ فرنٽيئر فائونڊيشن]] |access-date=March 11, 2014 |date=May 2, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407223854/https://www.eff.org/press/archives/2008/05/02 |archive-date=April 7, 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڊسمبر 2011 ۾، فائونڊيشن [[واشنگٽن، ڊي سي]] جي لابيسٽ اداري [[ڊائو لوهنز]] گورنمينٽ اسٽريٽجيز ايل ايل سي کي [[آمريڪي ڪانگريس|ڪانگريس]] تي اثرانداز ٿيڻ لاءِ ڀرتي ڪيو.&lt;ref&gt;[https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 New Client Registration] ''House of Representatives Lobbying Disclosure'' December 12, 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121016202104/https://disclosures.house.gov/ld/pdfform.aspx?id=300433882 |date=October 16, 2012 }}&lt;/ref&gt; ڀرتي ٿيڻ وقت فائونڊيشن هڪ بل بابت پريشان هئي، جيڪو [[اسٽاپ آن لائين پائريسي ايڪٽ]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |title=Wikipedia Explains, In Great Detail, How Even An Updated SOPA Hurts The Web &amp; Wikipedia |work=[[ٽيڪڊرٽ]] |date=December 14, 2011 |access-date=January 15, 2012 |author=Masnick, Mike |archive-url=https://web.archive.org/web/20120108081524/https://www.techdirt.com/articles/20111214/04212117082/wikipedia-explains-great-detail-how-even-updated-sopa-hurts-web-wikipedia.shtml |archive-date=January 8, 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; برادرين کي به اها ساڳي ڳڻتي هئي، ۽ انهن ٻين مشهور ويب سائيٽن سان گڏجي ان بل جي خلاف انٽرنيٽ تي سڀ کان نمايان [[سوپا ۽ پيپا خلاف احتجاج|احتجاجن]] مان ڪجهه منظم ڪيا.

آڪٽوبر 2013 ۾، هڪ جرمن عدالت فيصلو ڏنو ته جڏهن وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪيل مواد بابت ڪا مخصوص شڪايت ڪئي وڃي، تڏهن وڪي ميڊيا فائونڊيشن کي ان مواد بابت ذميوار ٺهرائي سگهجي ٿو؛ ٻي صورت ۾، وڪي ميڊيا فائونڊيشن وڪيپيڊيا تي شايع ٿيندڙ مواد جي جاچ نٿي ڪري ۽ نه ئي ان تي ڪو فرض عائد ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |title=Wikimedia is liable for contents of Wikipedia articles, German court rules |magazine=PCWorld |date=November 27, 2013 |access-date=December 5, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205234328/https://www.pcworld.com/article/2067460/wikimedia-is-liable-for-contents-of-wikipedia-articles-german-court-rules.html#tk.rss_all |archive-date=December 5, 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جون 2014 ۾، بِلڊڪونسٽ اپهووسرئٽ اِ سورييگيه [[وڪي ميڊيا سويڊن]] خلاف حقِ اشاعت جي ڀڃڪڙيءَ جو ڪيس داخل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |title=Angående stämningsansökan från BUS mot offentligkonst.se |work=Wikimedia Sverige |access-date=October 25, 2015 |date=June 13, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822083507/https://wikimediasverige.wordpress.com/2014/06/13/angaende-stamningsansokan-fran-bus-mot-offentligkonst-se/ |archive-date=August 22, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 20 جون 2014 تي، وڪيپيڊيا جي ايڊيٽرن سان لاڳاپيل هڪ هتڪِ عزت وارو مقدمو (لا ڊويزن سول ڪيس نمبر L-1400-14) نيو جرسي جي مرسر ڪائونٽي سپيريئر ڪورٽ ۾ داخل ڪيو ويو، جنهن ۾ ٻين ڳالهين سان گڏ تلافياتي ۽ سزاوار هرجانا طلب ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |title=ACMS Public Access |author=Bob.Reaman |work=state.nj.us |access-date=October 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924061203/https://njcourts.judiciary.state.nj.us/web15z/ACMSPA/ |archive-date=September 24, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |title=Civil Case Information Statement: Blacklight Power Inc. Complaint |access-date=August 20, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141031060310/https://www.williamslopatto.com/uploads/2/5/8/4/25843913/blacklight_power_inc._complaint.pdf |archive-date=October 31, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 مارچ 2015 تي ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون ۾، ويلز ۽ ٽريٽيڪوو اعلان ڪيو ته فائونڊيشن [[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي|هڪ مقدمو]] [[نيشنل سيڪيورٽي ايجنسي]] ۽ ٻين پنجن سرڪاري ادارن ۽ عملدارن، جن ۾ [[آمريڪي انصاف کاتو|ڊي او جي]] به شامل هو، خلاف داخل ڪري رهي آهي، ۽ انهن جي [[عام نگراني]] واري عمل کي چئلينج ڪيو، جنهن بابت سندن موقف هو ته اهو فائونڊيشن جي پڙهندڙن، ايڊيٽرن ۽ عملي جي آئيني حقن جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو. هن مقدمي ۾ اٺ اضافي مدعي به شامل هئا، جن ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ۽ [[هيومن رائيٽس واچ]] شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Wales |first1=Jimmy |last2=Tretikov |first2=Lila |author-link1=Jimmy Wales |author-link2=Lila Tretikov |title=Stop Spying on Wikipedia Users |url=https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |website=[[دي نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=March 10, 2015 |location=San Francisco |date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311033930/https://www.nytimes.com/2015/03/10/opinion/stop-spying-on-wikipedia-users.html |archive-date=March 11, 2015 |url-access=subscription}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Paulson |first1=Michelle |last2=Brigham |first2=Geoff |title=Wikimedia v. NSA: Wikimedia Foundation files suit against NSA to challenge upstream mass surveillance |url=https://diff.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |website=Wikimedia Diff |access-date=March 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150310140413/https://blog.wikimedia.org/2015/03/10/wikimedia-v-nsa/ |archive-date=March 10, 2015 |url-status=live |date=March 10, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rayman |first=Noah |title=Saving Wikipedia: Meet Lila Tretikov |magazine=[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]] |date=April 14, 2015 |url=https://time.com/wikipedia/ |access-date=April 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418212234/https://time.com/wikipedia/ |archive-date=April 18, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 23 آڪٽوبر 2015 تي، [[آمريڪا جي ضلعي عدالت براءِ ضلعي ميري لينڊ]] مقدمو ''[[وڪي ميڊيا فائونڊيشن بنام اين ايس اي]]'' [[عدالتي حيثيت (قانون)|عدالتي حيثيت]] جي بنياد تي خارج ڪري ڇڏيو. آمريڪي ضلعي جج [[ٽي. ايس. ايلس ٽيون]] فيصلو ڏنو ته مدعي اهو ممڪن نموني ثابت نه ڪري سگهيا ته هو [[اپ اسٽريم نگراني]] جي تابع هئا، ۽ سندن دليل &quot;مفروضن&quot;، &quot;قياس آرائين&quot; ۽ &quot;رياضيائي ڪرتبن&quot; سان ڀريل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Farivar |first1=Cyrus |date=October 23, 2015 |title=Judge tosses Wikimedia's anti-NSA lawsuit because Wikipedia isn't big enough. Not enough facts to &quot;plausibly establish that the NSA is using upstream surveillance.&quot; |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |website=[[آرس ٽيڪنيڪا]] |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120744/https://arstechnica.com/tech-policy/2015/10/judge-tosses-wikimedias-anti-nsa-lawsuit-because-wikipedia-isnt-big-enough/ |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Wikimedia v. NSA – D. MD. Opinion |url=https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=October 23, 2015 |access-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/https://www.aclu.org/legal-document/wikimedia-v-nsa-d-md-opinion |archive-date=March 4, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; مدعين 17 فيبروري 2016 تي [[آمريڪا جي چوٿين سرڪٽ لاءِ اپيلن جي عدالت]] ۾ اپيل داخل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Appeal No. 15-2560. Brief for plaintiffs–appellants |url=https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |publisher=[[آمريڪي سول لبرٽيز يونين|اي سي ايل يو]] |date=February 17, 2016 |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312225445/https://www.aclu.org/sites/default/files/field_document/23._aclu_appeal_brief_2.17.2016.pdf |archive-date=March 12, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 2020 ۾، [[ڊبليو ايم ايف]] جي [[ورلڊ انٽيليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن]] (وائپو) ۾ مبصر بڻجڻ واري درخواست چين جي حڪومت جي اعتراضن کان پوءِ روڪي وئي&lt;ref&gt;{{cite web |date=September 23, 2020 |title=China blocks Wikimedia Foundation's application to become an observer at WIPO |url=https://www.keionline.org/33999 |access-date=September 23, 2020 |website=Knowledge Ecology International |language=en-US |archive-date=September 24, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924083253/https://www.keionline.org/33999 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;، ڇاڪاڻ ته [[تائيوان]] ۾ وڪي ميڊيا فائونڊيشن سان لاڳاپيل هڪ ساٿي تنظيم موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hui |first1=Mary |title=Beijing blocked Wikimedia from a UN agency because of &quot;Taiwan-related issues&quot; |url=https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |website=qz.com |date=September 25, 2020 |publisher=Quartz |access-date=September 25, 2020 |archive-date=November 19, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119120833/https://qz.com/1908836/china-blocks-wikimedia-from-un-agency-wipo-over-taiwan-dispute/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; آڪٽوبر 2021 ۾، ساڳئي سبب سان [[ڊبليو ايم ايف]] جي ٻي درخواست به چين جي حڪومت طرفان روڪي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Moody |first=Glyn |date=October 7, 2021 |title=If You Want To Know Why Section 230 Matters, Just Ask Wikimedia: Without It, There'd Be No Wikipedia |url=https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml |url-status=live |access-date=October 23, 2021 |website=[[ٽيڪڊرٽ]] |archive-date=October 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023213145/https://www.techdirt.com/articles/20211007/07051447716/if-you-want-to-know-why-section-230-matters-just-ask-wikimedia-without-it-thered-be-no-wikipedia.shtml}}&lt;/ref&gt; مئي 2022 ۾، وڪي ميڊيا تحريڪ جي ڇهن ساٿي بابن کي وائپو جي اسٽيڊنگ ڪميٽي آن ڪاپي رائيٽ اينڊ ريليٽيڊ رائيٽس (ايس سي سي آر) ۾ منظوري ملڻ کان چين روڪي ڇڏيو، ۽ دعويٰ ڪئي ته اهي باب غلط ڄاڻ ڦهلائي رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 9, 2022 |title=Six Wikimedia Chapters Rejected as Observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/05/09/six-wikimedia-chapters-rejected-as-observers-to-wipo/ |access-date=May 11, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جولاءِ 2022 ۾، چين وڪي ميڊيا جي ستن بابن جي ان درخواست کي به روڪي ڇڏيو، جنهن ۾ انهن کي وائپو جا مستقل مبصر بڻجڻ جي منظوري گهري وئي هئي؛&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 15, 2022 |title=Seven Wikimedia chapters rejected as permanent observers to the World Intellectual Property Organization (WIPO) |url=https://wikimediafoundation.org/news/2022/07/15/seven-wikimedia-chapters-rejected-as-permanent-observers-to-wipo/ |access-date=July 22, 2022 |website=Wikimedia Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt; چين جي موقف جي حمايت ڪيترن ٻين ملڪن، جن ۾ روس، پاڪستان، ايران، الجزائر، زمبابوي ۽ وينزويلا شامل هئا، پڻ ڪئي.&lt;ref&gt;WIPO: Webcast of July 15, 2022, proceedings, [https://webcast.wipo.int/home &quot;Assemblies of the Member States of WIPO Sixty-Third Series of Meetings - A 63 Day 2 Afternoon&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220722065956/https://webcast.wipo.int/home |date=July 22, 2022 }}, 6. Admission of Observers&lt;/ref&gt;

=== خرچ ڪرڻ ۽ فنڊ ريزنگ جون پاليسيون ===
2014 ۾، جمي ويلز کي انهن الزامن کي منهن ڏيڻو پيو ته [[ڊبليو ايم ايف]] وٽ &quot;تمام خراب لاڳت/فائدي جو تناسب&quot; آهي ۽ اهو &quot;ڪيترن سالن کان سافٽويئر ڊولپمينٽ تي لکين ڊالر خرچ ڪري چڪو آهي بغير ڪنهن اهڙي شيءِ جي، جيڪا واقعي ڪم ڪري&quot;. هن تسليم ڪيو ته هو پڻ &quot;غيرمناسب سافٽويئر جي لاڳو ڪرڻ بابت نه ختم ٿيندڙ تڪرارن کان مايوس&quot; رهيو آهي، جيڪو نه ته برادري سان مناسب صلاح مشوري سان تيار ڪيو ويو ۽ نه ئي تدريجي انداز ۾ لاڳو ڪيو ويو، جيئن سنگين رڪاوٽن واريون خاميون پڪڙجي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=User talk:Jimbo Wales |date=2014-08-29 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User_talk:Jimbo_Wales&amp;oldid=623290239 |website=Wikipedia |language=en |access-date=2022-12-03}}&lt;/ref&gt;

2015 واري فنڊ ريزنگ مهم دوران، برادريءَ جي ميمبرن فنڊ ريزنگ بينرن بابت پنهنجون ڳڻتيون ظاهر ڪيون. سندن موقف هو ته اهي بينر تڪليف ڏيندڙ آهن ۽ ممڪن ڏات ڏيندڙن کي اهو تاثر ڏئي دوکو ڏئي سگهن ٿا ته وڪيپيڊيا کي فوري مالي مشڪلاتون درپيش آهن، جڏهن ته ائين نه هو. وڪي ميڊيا فائونڊيشن واعدو ڪيو ته اهڙن مسئلن کان بچڻ لاءِ ايندڙ فنڊ ريزنگ مهمن ۾ لفظن جي چونڊ بهتر ڪئي ويندي.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Caitlin |last=Dewey |title=Wikipedia has a ton of money. So why is it begging you to donate yours? |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |date=December 2, 2015 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710021353/https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2015/12/02/wikipedia-has-a-ton-of-money-so-why-is-it-begging-you-to-donate-yours/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، فائونڊيشن تي اهڙين مهمن سبب تنقيد جاري رهي آهي، جيڪي بظاهر &quot;پنهنجن پڙهندڙن ۾ ڏوهه جو احساس پيدا ڪرڻ&quot; لاءِ ٺهيل هونديون آهن. 2021 ۾ اهڙين مهمن تي وڌيڪ تنقيد ان ڪري به ٿي، جو اهي اهڙن ملڪن ۾ به هلائيون ويون جيڪي [[ڪووڊ-19 عالمي وبا]] کان سخت متاثر ٿيا هئا، جهڙوڪ [[ارجنٽينا]] ۽ [[برازيل]]،&lt;ref name=&quot;Kolbe-2021&quot;&gt;{{Cite web |last=Kolbe |first=Andreas |date=2021-05-24 |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownemnt-fundraising/ |access-date=2023-05-18 |website=The Daily Dot |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو به چيو ويو ته انهن سبب [[ڀارت]] ۾ اهو ڊپ پيدا ٿيو ته متان وڪيپيڊيا &quot;ختم ٿي رهي هجي&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Is Wikipedia dying? The online encyclopedia seeks donation from users |url=https://www.freepressjournal.in/technology/is-wikipedia-dying-the-online-encyclopedia-seeks-donation-from-users |access-date=2023-05-18 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt; اها صورتحال ان حقيقت جي باوجود هئي ته فائونڊيشن وٽ &quot;تمام وڏا مالي ذخيرا&quot; موجود هئا، ۽ 2021 ۾ هن صرف 5 سالن اندر 100&amp;nbsp;ملين ڊالرن جو ائنڊومينٽ فنڊ گڏ ڪرڻ وارو پنهنجو 10 سالن جو هدف حاصل ڪري ورتو هو.&lt;ref name=&quot;Kolbe-2021&quot; /&gt;

فيبروري 2017 ۾، ''[[دي سائن پوسٽ]]''، جيڪا [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جي آن لائين اخبار آهي، ۾ شايع ٿيل هڪ راءِ مضمون &quot;Wikipedia has Cancer&quot; جي عنوان سان&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2017-02-27/Op-ed&amp;oldid=1026368793 |title=Wikipedia:Wikipedia Signpost/2017-02-27/Op-ed |date=June 1, 2021 |via=Wikipedia |access-date=February 18, 2022 |archive-date=February 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218014903/https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia%3AWikipedia_Signpost%2F2017-02-27%2FOp-ed&amp;oldid=1026368793 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=Guy |last=Macon |title=Wikipedia has cancer |url=https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |access-date=October 14, 2019 |archive-date=November 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120164416/https://en.wikipedia.org/wiki/User:Guy_Macon/Wikipedia_has_Cancer |url-status=live}}&lt;/ref&gt; وڪيپيڊين برادريءَ ۽ وسيع عوام ٻنهي ۾ بحث جو سبب بڻي. ليکڪ وڪي ميڊيا فائونڊيشن جي لڳاتار وڌندڙ سالياني خرچن تي تنقيد ڪئي، ۽ دليل ڏنو ته جيڪڏهن ڪو غيرمتوقع واقعو پيش اچي ته اهي خرچ منصوبي کي مالي خطري ۾ وجهي سگهن ٿا. ليکڪ تجويز ڏني ته خرچن تي حد مقرر ڪئي وڃي، ائنڊومينٽ وڌايو وڃي، ۽ ان جي بناوت اهڙي ريت نئين سر جوڙي وڃي جو خراب وقتن ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] ان جي اصل سرمائي ۾ هٿ نه وجهي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |author-first2=Joon Ian |author-last2=Wong |author-first1=Joshua |author-last1=Wong |title=Reddit is going nuts over Wikipedia's spending, but it's doing far better than its competitors |url=https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |work=[[ڪوارٽز (اشاعت)|ڪوارٽز]] |date=May 8, 2017 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215712/https://qz.com/978416/reddit-is-going-nuts-over-a-post-named-wikipedia-has-cancer/ |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جون 2022 تائين، [[ڊبليو ايم ايف]] 239 ملين ڊالر خالص اثاثن جي رپورٽ ڏني. اميد ظاهر ڪئي وئي ته 2023 ۾ اها 174 ملين ڊالر آمدني گڏ ڪندي.&lt;ref name=&quot;Orlowski-2023&quot;&gt;{{Cite news |last=Orlowski |first=Andrew |date=2023-08-28 |title=Wikipedia should focus on content creation – not social justice campaigns |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/business/2023/08/28/wikipedia-donations-contributors-social-justice-charities/ |access-date=2023-09-27 |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt; فائونڊيشن جي عملي جي پگهارن تي خرچن جي باوجود، هڪ قابلِ ذڪر اضافي رقم بچندي آهي. انهن فنڊن جي انتظام لاءِ، [[ڊبليو ايم ايف]] هڪ ائنڊومينٽ ٺاهي ڇڏيو آهي، جيڪو سيڙپڪاري ۽ نقد رقم تي مشتمل آهي. ان جو انتظام خود [[ڊبليو ايم ايف]] نه، پر ٽائڊز فائونڊيشن ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Orlowski-2023&quot; /&gt; ان جو مقصد آهي ته ايندڙ مالي سال ۾ هن سرمائي کي وڌائي 130.4 ملين ڊالر تائين پهچايو وڃي. تنهن هوندي به، فنڊن جي انتظام بابت تڪرار موجود رهيو آهي. جيتوڻيڪ ٽائڊز فائونڊيشن واعدو ڪيو هو ته اها وڌيڪ شفاف ''[[501(c)(3) تنظيم|501(c)(3)]]'' تنظيم بڻجندي ته جيئن اها واضح ڪري سگهي ته هوءَ فنڊن جو انتظام ڪيئن ڪري ٿي، پر ست سال گذرڻ باوجود خرچن ۽ پگهارن بابت تفصيل اڃا تائين اڻپوري آهي. ان کان علاوه، [[ڊبليو ايم ايف]] جي پگهارن جا خرچ 2010/11 ۾ 7 ملين ڊالر مان وڌي 2021/22 ۾ 88 ملين ڊالر تائين پهچي ويا.&lt;ref name=&quot;Orlowski-2023&quot; /&gt;

=== ناليج انجڻ منصوبو ===
{{Main|ناليج انجڻ (ڳولها انجڻ)}}

ناليج انجڻ [[ڳولھا انجڻ]] جو هڪ منصوبو هو، جيڪو 2015 ۾ [[ڊبليو ايم ايف]] طرفان انٽرنيٽ تي تصديق لائق ۽ ڀروسي جوڳي ڄاڻ ڳولڻ ۽ ڏيکارڻ لاءِ شروع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Koebler-2016&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.vice.com/en/article/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart/ |title=The Secret Search Engine Tearing Wikipedia Apart |last=Koebler |first=Jason |date=February 16, 2016 |work=[[وائيس]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709215630/https://motherboard.vice.com/en_us/article/8q8gvg/wikipedias-secret-google-competitor-search-engine-is-tearing-it-apart |archive-date=July 9, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڪي اي]] جو مقصد اهو هو ته روايتي ڳولها انجڻن تي ڀاڙڻ کي گهٽايو وڃي. هن منصوبي کي [[جان ايس. ۽ جيمز ايل. نائيٽ فائونڊيشن|نائيٽ فائونڊيشن]] جي 250,000 ڊالرن جي گرانٽ وسيلي مالي سهائتا ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |title=Wikimedia Foundation Secures $250,000 Grant For Search Engine Development |last=McGee |first=Matt |date=February 15, 2016 |work=[[سرچ انجڻ لينڊ]] |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160523004937/https://searchengineland.com/wikimedia-foundation-secures-250000-grant-for-search-engine-development-242544 |archive-date=May 23, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪجهه ماڻهن هن منصوبي کي هڪ اسڪينڊل طور ڏٺو، خاص ڪري ان ڪري جو اهو ڳجهي نموني تيار ڪيو ويو هو، ۽ منصوبي جي تجويز ڪجهه عملي لاءِ به حيرت جو سبب بڻي، جيڪا تنظيم ۽ ان جي منصوبن ۾ عام شفافيت واري ثقافت جي ابتڙ هئي. برادريءَ وٽ جيڪا ڪجهه ڄاڻ پهتي، ان مان ڪجهه ''[[دي سائن پوسٽ]]'' طرفان 2016 ۾ شايع ٿيل ليڪ ٿيل دستاويزن وسيلي سامهون آئي.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Andreas |last=Kolbe |title=An in-depth look at the newly revealed documents |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |work=[[دي سائن پوسٽ]] |date=February 10, 2016 |access-date=July 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901083007/https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2016-02-10/In_focus |archive-date=September 1, 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Koebler-2016&quot;/&gt; هن تڪرار کان پوءِ، ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر [[ليلا ٽريٽيڪوو]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Ashley |last=Allen |title=Wikimedia Director Resigns Following Internal Row Over Search Engine Plans |url=https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |work=eteknix |access-date=July 9, 2018 |date=February 26, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710010458/https://www.eteknix.com/wikimedia-director-resigns-following-internal-row-search-engine-plans/ |archive-date=July 10, 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |title=Head of Wikimedia resigns over search engine plans |last=Hern |first=Alex |date=February 26, 2016 |work=[[دي گارڊين]] |access-date=December 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328201350/https://www.theguardian.com/technology/2016/feb/26/wikimedia-head-lila-tretikov-resigns-search-engine-plans |archive-date=March 28, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |title=Online-Enzyklopädie: Chefin der Wikipedia-Stiftung tritt zurück |date=February 26, 2016 |work=[[اشپيگل آن لائين]] |access-date=March 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305100002/https://www.spiegel.de/netzwelt/web/wikipedia-streit-um-knowledge-engine-lila-tretikov-tritt-zurueck-a-1079448.html |archive-date=March 5, 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== سيڪيورٽي وارو واقعو ===
5 مارچ 2025 تي، هڪ نقصانڪار جاوا اسڪرپٽ ورم سبب ڪجهه انتظامي کاتن مان ميٽا-وڪي جا صفحا لڳ ڀڳ 23 منٽن تائين بگاڙيا ۽ ڊاهي ڇڏيا ويا. هن واقعي جي نتيجي ۾ وڪيون رڳو-پڙهڻ واري بندش هيٺ آنديون ويون.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abrams |first1=Lawrence |title=Wikipedia hit by self-propagating JavaScript worm that vandalized pages |url=https://www.bleepingcomputer.com/news/security/wikipedia-hit-by-self-propagating-javascript-worm-that-vandalized-pages |website=BleepingComputer |access-date=13 March 2026 |language=en-us}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{meta|Wikimedia Foundation/Chief Executive Officer/History}}
{{sister project links|Wikimedia|d=Q180|collapsible=true}}
* [https://wikimediafoundation.org/ سرڪاري ويب سائيٽ (wikimediafoundation.org)]
* [https://www.wikimedia.org/ وڪيميڊيا سائيٽ نيويگيشن (wikimedia.org)]

=== تنظيم ===
* [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2022-2023/draft وڪيميڊيا فائونڊيشن 2022–23 سالياني منصوبو (مسودو)]
* [https://wikimediafoundation.org/about/annual-reports/ وڪيميڊيا فائونڊيشن سالياني رپورٽون]
* [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws وڪيميڊيا فائونڊيشن جا ضابطا]
* وڪيميڊيا فائونڊيشن جا سماجي ميڊيا پروفائيل: [https://twitter.com/Wikimedia ٽوئيٽر]، [https://www.youtube.com/channel/UCK_cUZLMpibyRiIdp0uF-lQ يوٽيوب]

=== مالي تفصيل ===
* [https://foundation.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AWikimedia_Foundation_FY2020-2021_Audit_Report.pdf&amp;page=5 وڪيميڊيا فائونڊيشن جا 2020/2021 جا آڊٽ ٿيل مالي بيان]{{Update inline|date=October 2024}}
* {{ProPublicaNonprofitExplorer|200049703}}

=== خيراتي حيثيت ===
* [https://www.charitynavigator.org/ein/200049703 وڪيميڊيا فائونڊيشن] جو پروفائيل [[Charity Navigator]] تي، charitynavigator.org

=== برادري ===
* [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/ وڪيميڊيا ميلنگ لسٽ جا آرڪائيو]
* [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page وڪيميڊيا فائونڊيشن جي منصوبن لاءِ عالمي برادري سائيٽ] (meta.wikimedia.org)
* [https://wikiworkersunited.org/ وڪي ورڪرز يونائيٽيڊ]، وڪيميڊيا فائونڊيشن جي عملي لاءِ عالمي يونين

{{وڪيميڊيا فائونڊيشن}}
{{وڪيپيڊيا}}
{{Authority control}}
{{coord|37|47|21|N|122|24|12|W|type:landmark|display=title}}

[[زمرو:وڪيميڊيا فائونڊيشن| ]]
[[زمرو:2003 ۾ فلوريڊا ۾ قيام]]
[[زمرو:2003 ۾ قائم ٿيل تنظيمون]]
[[زمرو:501(c)(3) تنظيمون]]
[[زمرو:ڪيليفورنيا ۾ قائم خيراتي ادارا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ قائم تعليمي فائونڊيشنون]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ قائم فائونڊيشنون]]
[[زمرو:آزاد سافٽويئر منصوبن جون فائونڊيشنون آمريڪا ۾]]
[[زمرو:سان فرانسسڪو ۾ قائم غير منافع بخش تنظيمون]]
[[زمرو:آن لائين غير منافع بخش تنظيمون]]
[[زمرو:وڪي برادريون]]
[[زمرو:جمي ويلز]]
[[زمرو:ويڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
{{وڪي ذريعات پيڙهڪا}}
{{وڪيپيڊيا ناؤ}}</text>
      <sha1>hbv3kdgspb303eh10ytcqcuv171c20v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلامي فوجي اتحاد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15931</id>
    <revision>
      <id>372649</id>
      <parentid>365967</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19719" sha1="cq8g6ok0hmk3igq1fabzqb643qu76oo" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = اسلامي فوجي اتحاد
| native_name = {{ع}}التحالف الإسلامي العسكري{{ڙ}}
| native_name_lang = عربي
| named_after = 
| image = فائل:Islamic Military Alliance.svg
| image_size = 400
| alt = 
| caption = اسلامي فوجي اتحاد جو نقشو
| map = 
| map_size = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| map2 = 
| map2_size = 
| map2_alt = 
| map2_caption = 
| abbreviation = 
| motto = 
| predecessor = 
| merged = 
| successor = 
| formation = 14 ڊسمبر 2015ع
| founder = 
| founding_location = 
| extinction = &lt;!-- use {{end date and age|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| merger = 
| type = فوجي اتحاد
| tax_id = &lt;!-- or | vat_id = (for European organizations) --&gt;
| registration_id = &lt;!-- for non-profit org --&gt;
| status = 
| purpose = دهشت گردي  جي خلاف جنگ
| headquarters = [[رياض]]، [[سعودي عرب]]
| location = [[آفريقا]] &lt;br&gt; [[ڏکڻ ايشيا]] &lt;br&gt; [[وچ اوڀر|مشرق وسطي]]
| coords = &lt;!-- {{Coord|LAT|LON|display=inline,title}} --&gt;
| region = 
| services = 
| products = 
| methods = 
| fields = 
| membership = {{Collapsible_list
|bullets=yes
|title=''شريڪ ملڪ:''
|{{جهنڊو|Bahrain}}
|{{جهنڊو|Bangladesh}}
|{{جهنڊو|Benin}}
|{{جهنڊو|Chad}}
|{{جهنڊو|Comoros}}
|{{جهنڊو|Cote d'Ivoire}}
|{{جهنڊو|Djibouti}}
|{{جهنڊو|Egypt}}
|{{جهنڊو|Gabon}}
|{{جهنڊو|Guinea}}
|{{جهنڊو|Jordan}}
|{{جهنڊو|Kuwait}}
|{{جهنڊو|Lebanon}}
|{{جهنڊو|Libya}}
|{{جهنڊو|Malaysia}}
|{{جهنڊو|Maldives}}
|{{جهنڊو|Mali}}
|{{جهنڊو|Mauritania}}
|{{جهنڊو|Morocco}}
|{{جهنڊو|Niger}}

|{{جهنڊو|Pakistan}}
|{{جهنڊو|Palestine}}
|{{جهنڊو|Qatar}}
|{{جهنڊو|Saudi Arabia}}
|{{جهنڊو|Senegal}}
|{{جهنڊو|Sierra Leone}}
|{{جهنڊو|Somaliland}}
|{{جهنڊو|Sudan}}
|{{جهنڊو|Togo}}
|{{جهنڊو|Tunisia}}
|{{جهنڊو|Turkey}}
|{{جهنڊو|United Arab Emirates}}
|{{جهنڊو|Yemen}}
}}
| membership_year = 
| language = 
| owner = &lt;!-- or | owners = --&gt;
| sec_gen = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title2 = 
| leader_name2 = 
| leader_title3 = 
| leader_name3 = 
| leader_title4 = 
| leader_name4 = 
| board_of_directors = 
| key_people = 
| main_organ = 
| parent_organization = 
| subsidiaries = 
| secessions = 
| affiliations = 
| budget = 
| budget_year = 
| revenue = 
| revenue_year = 
| disbursements = 
| expenses = 
| expenses_year = 
| endowment = 
| staff = 
| staff_year = 
| volunteers = 
| volunteers_year = 
| slogan = 
| mission = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| remarks = 
| formerly = 
| footnotes = 
}}
'''اسلامي فوجي اتحاد''' يا '''مسلم ملڪن جو فوجي اتحاد''' {{ٻيو نالو|عربي=التحالف الإسلامي العسكري}} 35 مسلم ملڪن جو [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي]] [[فوجي اتحاد]] آهي جنهن جي تشڪيل 14 ڊسمبر 2015ع تي [[سعودي عرب]] جي قيادت ۾ ٿيو۔ اتحاد جي مطابق ان جو مقصد هي آهي ته  &quot;مذهب ۽ نالي کان قطع نظر هر قسم جي [[دهشت گردي]] جي خلاف مزاحمت ۽ جنگ جو محاذ قائم ڪيو وڃي&quot;.&lt;ref&gt;
{{cite web 
| title = تلفزيون: السعودية تعلن تشكيل تحالف إسلامي عسكري من 35 دولة لمحاربة الإرهاب - أخبار الشرق الأوسط - Reuters 
| url = http://ara.reuters.com/article/topNews/idARAKBN0TX2KS20151214 
| accessdate = 2015-12-15 
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web 
| title = دهشت گردي جي مزاحمت جي لاءِ اسلامي فوجي اتحاد جي تشڪيل جنهن جو صدر دفتر رياض هوندو - RT Arabic 
|url = https://arabic.rt.com/news/803945-%D9%88%D8%A7%D8%B3-%D8%AA%D8%B4%D9%83%D9%8A%D9%84-%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D9%84%D9%81-%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%B9%D8%B3%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B1%D9%87%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%82%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D8%B6/
| accessdate = 2015-12-15}}
&lt;/ref&gt;
هن فوجي اتحاد ۾ 35 مسلم ملڪ شامل آهن، جڏنهن ته  10 کان وڌيڪ ٻين مسلم ملڪن  پنهنجي تعاون جو اعلان ڪيو آهي، جن ۾ [[انڊونيشيا]] پڻ شامل آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم آبادي وارو ملڪ آهي ۽ [[آذربائيجان]] پڻ هن اتحاد ۾ شامل ٿيڻ تي غور ڪري رهيو آهي.۔&lt;ref name=Wam&gt;{{cite news|author1=Wam|title=34-nation alliance to fight terrorism|url=http://www.emirates247.com/news/34-nation-alliance-to-fight-terrorism-2015-12-16-1.614174|accessdate=17 December 2015|work=Emirates 24/7|date=16 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=JakPost1&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/12/16/indonesia-yet-decide-saudi-led-military-coalition.html|title=Indonesia yet to decide on Saudi-led military coalition|publisher=The Jakarta Post|author=Marguerite Afra Sapiie|date=2015-12-16|accessdate=2015-12-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=AzerNews&gt;{{cite web|url=http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html|title=Baku considers joining Riyadh-based coalition to fight terrorism|publisher=AzerNews|author=Sara Rajabova|date=2015-12-15|accessdate=2015-12-19}}&lt;/ref&gt; هن تنظيم جو صدر دفتر [[سعودي عرب]] جي گاديءَ جو هنڌ [[رياض]] هوندو، ۽ هن فوجي اتحاد جي تشڪيل جو اعلان سعودي وزير دفاع [[محمد بن سلمان السعود]]  14 ڊسمبر 2015ء تي ڪيو۔&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Saudi Arabia Unveils 34-Country 'Islamic Military Alliance'|url = http://www.nbcnews.com/storyline/isis-terror/saudi-arabia-unveils-islamic-military-alliance-against-terrorism-n480016|website = NBC News|accessdate = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Saudi Arabia launches ‘Islamic military alliance’ to combat terrorism|url = https://www.washingtonpost.com/world/national-security/saudi-arabia-launches-islamic-military-alliance-to-combat-terrorism/2015/12/15/ad568a1c-a361-11e5-9c4e-be37f66848bb_story.html|newspaper = The Washington Post|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-16|issn = 0190-8286|language = en-US|first = Karen|last = DeYoung}}&lt;/ref&gt;
۽ اڱارو 15 ڊسمبر 2015 تي دبئي ۾ چوٽيھہ اسلامي ملڪن جي فوجي اتحاد جو بنياد وڌو ويو. ھي ملڪ دهشتگردي جي خلاف جدوجهد ڪندا جن ۾ اھم اسلامي ملڪن سان گڏ پاڪستان شامل بہ آهي.&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1226468/pakistan-part-of-34-state-islamic-military-alliance-against-terrorism-says-ksa Pakistan part of 34-state Islamic military alliance against terrorism, says KSA - World - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]
&lt;/ref&gt;
==ميمبر ملڪ==
Saudi Arabia's original announcement of the alliance on 15 December 2015 listed 34 countries as participants,&lt;ref name=formation/&gt; each also a member of the Organisation of Islamic Cooperation (OIC), and forming about 60% of all [[member states of the Organisation of Islamic Cooperation|OIC member states]]. As of May 2025, there are 43 member countries with the joining of Cameroon on 1 May 2025.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:100%; text-align:right&quot;
|-
! ملڪ
! شامل ٿيو
!فوجي ڪردار {{ref|Alpha|α}} 
!حمايت ڪندڙ 
!حوالا 
|-
|{{پرچم|افغانستان}}
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| &lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Islamic Military Counter-Terrorism Coalition|title = Member Countries|url = https://www.imctc.org/en/AboutUs/MemberCountries/Pages/default.aspx|access-date = 27 May 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bahrain}}
| بنيادي ميمبر 
| {{ها}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Habib Toumi|title = Bahrain hails new Islamic military alliance|url = http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337|access-date = 29 December 2015|work = Gulf News|date = 16 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20171201040615/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337|archive-date = 1 December 2017|url-status = dead|accessdate = 21 August 2025|archivedate = 1 December 2017|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171201040615/http://gulfnews.com/news/gulf/bahrain/bahrain-hails-new-islamic-military-alliance-1.1638337}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bangladesh}}
|بنيادي ميمبر
|{{yes}} 
|{{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;OMiles&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bangladesh in 34-state Islamic military alliance|url=http://www.thedailystar.net/city/bangladesh-%E2%80%98joins%E2%80%99-riyadh-based-anti-terrorism-coalition-187609|website=thedailystar.net|publisher=Reuters Dubai|access-date=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Saudi-based 'Islamic military alliance' formed to fight terror |url=https://nypost.com/2015/12/15/saudi-based-islamic-military-alliance-formed-to-fight-terror/ |website=[[New York Post]]|date=15 December 2015 |publisher=Associated Press|access-date=23 December 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Benin}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Brunei}} 
|
|
|
|
|-
|{{flag|Burkina Faso}} 
|
|
|
|
|-
|{{Flag|Cameroon}}
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-01 |title=Cameroon joins Islamic Military Counter Terrorism Coalition |url=https://www.arabnews.pk/node/2599208/saudi-arabia |access-date=2025-05-22 |website=Arab News PK |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Chad}}
| بنيادي ميمبر
|{{yes}}
|{{yes}}
| 
|-
|{{flag|Comoros}} 
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
|
|-
|{{flag|Côte d'Ivoire}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}}  
|{{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Djibouti}}
| بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Egypt}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=OMiles/&gt; 
|-
|{{flag|Gabon}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Gambia}}
| 
| 
| 
|
|-
|{{flag|Guinea}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
|
|-
|{{flag|Guinea-Bissau}}
| 
| 
| 
|
|-
|{{flag|Jordan}}
| بنيادي ميمبر 
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=OMiles/&gt; 
|-
|{{flag|Kenya}} 
|1 ستمبر، 2022ع
| {{yes}} 
| {{yes}}
| &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.arabnews.com/node/2154571/saudi-arabia | title=Kenya joins Islamic Military Counter Terrorism Coalition | date=September 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Kuwait}}
| بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Lebanon}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Libya}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;signalng&quot;&gt;{{cite news|author1 = Kayode Sesan|title = Turkey Confirms Membership of Sunni 'Islamic Military Alliance', Nigeria, Libya Also Members|url = http://www.signalng.com/turkey-confirms-membership-of-sunni-islamic-military-alliance-nigeria-libya-also-members/|access-date = 17 December 2015|work = SIGNAL|date = 16 December 2015}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Malaysia}}
|بنيادي ميمبر
| {{Yes}}
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{cite web|url=https://intpolicydigest.org/2017/03/13/malaysia-s-future-role-in-saudi-arabia-s-islamic-military-alliance|title=Malaysia's Role in Saudi Arabia's Islamic Military Alliance|date=2017-03-13|access-date=2017-04-09}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Maldives}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Mali}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Mauritania}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}}
| 
|-
|{{flag|Morocco}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}}
| {{yes}}
| 
|-
|{{flag|Niger}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Nigeria}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=signalng/&gt; 
|-
|{{flag|Oman}}
| 28 ڊسيمبر، 2016ع
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=Cafiero_Oman/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Oman joins Saudi-led Islamic alliance: Gulf sources |url= https://www.reuters.com/article/us-saudi-oman-coalition-idUSKBN14H1L4 |newspaper=Reuters |date=28 December 2016 |access-date=11 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Pakistan}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.dawn.com/news/1226723/ |title=Pakistan surprised by its inclusion in 34-nation military alliance |publisher=DAWN|author=Baqir Sajjad Syed|date=2015-12-16|access-date=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baqir Sajjad Syed&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.dawn.com/news/1226894/ |title=Pakistan confirms participation in Saudi-led anti-terror alliance |publisher=DAWN |author=Baqir Sajjad Syed |date=2015-12-16|access-date=2015-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url= http://www.ft.com/intl/cms/s/0/477ff0de-e5d8-11e5-bc31-138df2ae9ee6.html#axzz43vWZTmo9 |url-access=subscription |title=Pakistan's Sharif visits Saudi Arabia amid debate over military ties |last=Bokhari|first=Farhan |date=2016-03-09 |newspaper=Financial Times |issn=0307-1766|access-date=2016-03-25}}&lt;/ref&gt; 
|-
|{{flag|Palestine}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Qatar}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Saudi Arabia}} 
|بنيادي ميمبر 
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref&gt;{{Cite web|title = Saudi Arabia forms Muslim 'anti-terrorism' coalition|url = http://www.aljazeera.com/news/2015/12/saudi-arabia-forms-muslim-anti-terrorism-coalition-151215035914865.html |date=15 Dec 2015 |website = Al Jazeera |access-date = 2015-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Saudis announce Islamic anti-terrorism coalition |work = BBC News|date = 15 December 2015|url = https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35099318|access-date = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;Reuters&quot;&gt;{{Cite news|title = Saudi Arabia announces 34-state Islamic military alliance against terrorism|url = https://www.reuters.com/article/us-saudi-security-idUSKBN0TX2PG20151215 |first1=Noah |last1=Browning |first2=John |last2=Irish |newspaper = Reuters|date = 2015-12-15|access-date = 2015-12-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Senegal}} 
|بنيادي ميمبر
|{{yes}} 
|{{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Sierra Leone}}
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}}
| {{N/A}}
| 
|-
|{{flag|Somalia}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Sudan}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Togo}} 
|بنيادي ميمبر
| {{N/A}} 
| {{N/A}} 
| 
|-
|{{flag|Tunisia}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|-
|{{flag|Turkey}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=signalng/&gt; 
|-
|{{flag|Uganda}}
| 
| 
| 
|&lt;ref name=&quot;MEMBER COUNTRIES&quot;&gt;{{Cite web|title=Member Countries |website=The Islamic Military Counter Terrorism Coalition |url=https://www.imctc.org/English/Members |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20210116054941/https://www.imctc.org/English/Members |archive-date= Jan 16, 2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|United Arab Emirates}}
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| &lt;ref name=&quot;MEMBER COUNTRIES&quot;/&gt;
|-
|{{flag|Yemen}} 
|بنيادي ميمبر
| {{yes}} 
| {{yes}} 
| 
|}
:{{note|Alpha|α}} These countries have offered to provide military assistance if needed.

===Supporting nations===
The following are non-member supporting nations:&lt;ref&gt;{{cite news|author1 = Islamic Military Counter-Terrorism Coalition|title = Supporting Nations|url = https://www.imctc.org/en/AboutUs/SupportCountries/Pages/default.aspx|access-date = 27 May 2024}}&lt;/ref&gt;

{{flagicon image|Flag of France.svg}} [[فرانس]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[گڏيل بادشاھت]]
&lt;br/&gt;{{flag|United States}}

===Prospective additional members===
At the time of the original announcement, more than ten other Islamic countries, including Indonesia (the world's largest Muslim populated nation), had expressed their support for the alliance,&lt;ref name=formation/&gt; and Azerbaijan was discussing joining the alliance.&lt;ref name=Wam/&gt;&lt;ref name=JakPost1&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2015/12/16/indonesia-yet-decide-saudi-led-military-coalition.html|title=Indonesia yet to decide on Saudi-led military coalition|work=The Jakarta Post|author=Marguerite Afra Sapiie |date=2015-12-16 |access-date=2015-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AzerNews&gt;{{cite web |url=http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html |title=Baku considers joining Riyadh-based coalition to fight terrorism |publisher=AzerNews |author=Sara Rajabova |date=2015-12-15 |access-date=2015-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218215505/http://www.azernews.az/azerbaijan/90814.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In 2018, however, former deputy defense minister [[Sjafrie Sjamsoeddin]] remarked that Indonesia's non-alignment barred the country from joining a military alliance, adding that Vice President [[Jusuf Kalla]] had disagreed with Indonesia's accession.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Priyanto |first=Teguh |date=19 December 2018 |title=Indonesia to not join IMCTC but shares similar spirit |work=Antara News |editor-last=Assegaf |editor-first=Fardah |url=https://en.antaranews.com/news/121420/indonesia-to-not-join-imctc-but-shares-similar-spirit |access-date=24 October 2019}}&lt;/ref&gt;

By January 2017, Azerbaijan said that joining was &quot;not on the agenda&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Azerbaijan says joining Islamic Military Alliance not on its foreign policy agenda |url=http://en.apa.az/azerbaijan-politics/foreign-news/azerbaijan-decides-to-join-islamic-military-alliance.html |newspaper=Azeri-Press Agency |date=9 January 2017 |access-date=11 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312053922/http://en.apa.az/azerbaijan-politics/foreign-news/azerbaijan-decides-to-join-islamic-military-alliance.html |archive-date=12 March 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tajikistan's ambassador to Saudi Arabia confirmed that Tajikistan was seriously studying the possibility of joining.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Youssef |first=Fatah Al-Rahman |date=21 December 2015 |title=Tajikistan, Azerbaijan to Join Islamic Coalition |url=http://english.aawsat.com/2015/12/article55345930/55345930 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224093127/http://english.aawsat.com/2015/12/article55345930/55345930 |archive-date=2015-12-24 |access-date=2016-01-03 |website=Asharq Al-Awsat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title = Tajikistan reportedly plans to join Muslim anti-terror coalition formed by Saudi Arabia |url = http://news.tj/en/news/tajikistan-reportedly-plans-join-muslim-anti-terror-coalition-formed-saudi-arabia |website = Asia-Plus |access-date = 2016-01-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160122190154/http://news.tj/en/news/tajikistan-reportedly-plans-join-muslim-anti-terror-coalition-formed-saudi-arabia |archive-date = 2016-01-22 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

On August 16, 2023, IMCTC's Secretary General, Maj. Gen. Al-Maghedi, pointed that the IMCTC looked forward for the United Republic of Tanzania to join IMCTC and work hand in hand with the rest of IMCTC member states in countering terrorism and violent extremism.&lt;ref&gt;{{cite news |title=IMCTC receives the Ambassdor of the United Republic of Tanzania |url=https://www.imctc.org/en/MediaCenter/News/Pages/news16082023.aspx |newspaper=Islamic Military Counter Terrorism Coalition |date=16 August 2023 |access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt;

==حامي==
==غير جانبدار==
==مخالف== 
==حوالا==
{{حوالا}} 
[[زمرو:تنظيمون]]
[[زمرو:اسلامي ادارا]]
[[زمرو:هاڻوڪا واقعا]]
[[زمرو:فوجي اتحاد]]
[[زمرو:عالمي سياست]]
[[زمرو:ايشيا ۾ تنظيمون]]
[[زمرو:تنظيمن جو اتحاد]]
[[زمرو:بين الحڪومتي تنظيمون]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>cq8g6ok0hmk3igq1fabzqb643qu76oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category see also</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16011</id>
    <redirect title="سانچو:ٻيا زمرا" />
    <revision>
      <id>372595</id>
      <parentid>53311</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[سانچو:ٻيا زمرا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="3kb5c02dqs4avmr70x8fn8370rv590h" xml:space="preserve">#چوريو[[سانچو:ٻيا زمرا]]</text>
      <sha1>3kb5c02dqs4avmr70x8fn8370rv590h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:زمري بندي</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16173</id>
    <revision>
      <id>372593</id>
      <parentid>139508</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7960" sha1="7cge4ewn31zq5gmn3ot48mpon45no53" xml:space="preserve">
{{Short description|وڪيپيڊيا ترميمي ھدايت}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}&lt;/noinclude&gt;
{{redirect-multi|3|WP:CATEGORY|WP:CAT|WP:CG|مٿين سطحي زمرن جي فهرست|Wikipedia:Contents/Categories|گيجٽ|Wikipedia:HotCat|وڪي منصوبن|Wikipedia:WikiProject Cats|۽|Wikipedia:WikiProject Categories|۽|Wikipedia:WikiProject Computer graphics|زمرا نظام پاڻ|Category:Contents|زمرا بابت فني ڄاڻ|Help:Category|جلدي جواب|Wikipedia:FAQ/Categorization}}
{{Guideline|ترميمي ھدايت|زمرا بندي|WP:CAT|WP:CATEGORY|WP:MOSCAT}}
{{Guideline list}}


'''زمري بندي''' &lt;small&gt;([[عربي ٻولي|عربي]]: تبويب؛ [[فارسي]]: ردہ بندي؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Categorization)&lt;/small&gt; هڪ عمل  آهي جنهن ۾  شين جي ڄاڻ، سڃاڻ ۽ تفريق فرق ڪري انهن کي [[مدد:زمرو|زمرن]] ۾ ترتيب ڏئي ورهايو ويندو آهي
وڪيپيڊيا ۾ '''زمرا بندي''' نظام جو بنيادي مقصد ھڪ منظم، [[#Category tree organization|وڻ نما ڍانچي]] ۾ موجود '''زمرن''' اندر نيويگيشن لاءِ [[Wikipedia:Links|ڳنڍڻيون]] مهيا ڪرڻ آهي۔ صفحن کي سندن بنيادي، [[Wikipedia:DEFINING|تعريفي]] خاصيتن مطابق گروپن ۾ ورهائڻ سان پڙهندڙ آسانيءَ سان لاڳاپيل موضوع ڳولي سگھن ٿا۔

زمرن کي ختم ڪرڻ، ضم ڪرڻ يا نالا بدلائڻ جون تجويزون [[Wikipedia:Categories for discussion]] ۾ ڏنل طريقيڪار مطابق هئڻ گھرجن۔ وڏي پيماني تي زمرا بندي ۾ تبديلي ڪرڻ کان اڳ اتي بحث ڪرڻ لازمي آهي۔

==صفحن کي زمرا بندي ڪرڻ==
[[File:Category explanation.ogv|thumb|ھڪ اسڪرين ڪاسٽ جيڪو صفحن کي زمرا بندي ڪرڻ ۽ اوزار [[Wikipedia:Tools|اوزار]] [[WP:HOTCAT|ھاٽ ڪيٽ]] جي استعمال کي ڏيکاري ٿو]]
{{Further|Help:Category}}
{{See also|Wikipedia:Categorization dos and don'ts|Wikipedia:Categorizing redirects}}

ھر [[Wikipedia:Page name|وڪيپيڊيا صفحو]] گھٽ ۾ گھٽ ھڪ زمري ۾ شامل ٿيڻ گھرجي، سواءِ [[Wikipedia:Talk page|بحث صفحن]]، [[Wikipedia:Redirect|ريڊائريڪٽس]] ۽ [[Wikipedia:User page|يوزر صفحن]] جي، جيڪي ضرورت موجب زمرا ۾ شامل ڪري سگهجن ٿا۔&lt;ref&gt;مٿين سطح جو زمرو [[:Category:Contents]] ڪنھن به والد زمري ۾ شامل ناھي۔&lt;/ref&gt;

{{Anchor|CATSPECIFIC}}{{Shortcut|WP:CATSPECIFIC}}ھر صفحي کي رڳو {{em|سڀ کان مخصوص}} زمرن ۾ رکڻ گھرجي، ۽ [[#SUBCAT|ذيلي زمرا]] به صرف {{em|سڀ کان مناسب}} [[#PARENTCAT|والد زمرا]] هيٺ رکيا وڃن۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' سڀ زمرا ھڪ [[#Category tree organization|وڻ جهڙي ڍانچي]] جو حصو آھن۔ صفحن ۾ زمرا کي [[Tag (metadata)|ٽيگ]] وانگر شامل نه ڪريو۔

==&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CREATECAT&quot;&gt;&lt;/span&gt; نوان زمرا ٺاهڻ==
{{Shortcut|WP:CREATECAT}}

ڪڏهن ڪڏهن مناسب زمرا بندي لاءِ نئون زمرو ٺاهڻ ضروري ٿيندو آهي۔

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;BEFORECAT&quot;&gt;&lt;/span&gt; نئون زمرو ٺاهڻ کان اڳ===
{{Shortcut|WP:BEFORECAT}}
{{Main|Wikipedia:Categories, lists, and navigation templates|Wikipedia:Overcategorization}}
{{See also|Help:Sortable tables}}

زمرا ئي واحد طريقو ناھن لاڳاپيل صفحن کي گڏ ڪرڻ جو، ۽ انهن ۾ ڪجهه خاميون به آهن:
* زمرا صرف صفحن جا نالا ڏيکارين ٿا، تفصيلي وضاحت نه ڏين ٿا۔
* ڪنهن صفحي لاءِ حوالا ڏيڻ جي سهولت نه هوندي، جنهن سان تصديق مشڪل ٿئي ٿي۔

تنهنڪري سوچيو ته ڇا [[WP:STANDALONE|فهرست]] وڌيڪ مناسب ٿيندي يا نه۔ مثال طور، نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست ۾ تاريخون ڏيکاري سگهجن ٿيون۔

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATNAME&quot;&gt;&lt;/span&gt; زمري لاءِ نالو چونڊڻ===
{{Shortcut|WP:CATNAME}}
{{Main|Wikipedia:Category names}}

ھڪ سٺو زمري جو نالو درست، '''غيرجانبدار''' ۽ واضح هجڻ گھرجي۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' نالو چونڊڻ وقت پڪ ڪريو ته ساڳي نالي يا ساڳين معيارن وارو زمرو اڳ ۾ موجود نه هجي۔

===زمرو ٺاهڻ===
# ڪنهن صفحي ۾ نئون زمرو شامل ڪريو:
#* مثال: {{Code|[[زمرو:نئون زمرو]]}}
# صفحو محفوظ ڪريو، پوءِ ڳاڙهو لنڪ ظاهر ٿيندو۔
# ان لنڪ تي ڪلڪ ڪري نئون زمرو صفحو ٺاهيو۔
# ھيٺان والد زمرو شامل ڪريو۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' درست ڪوڊ استعمال ڪريو:
{{xt|&lt;nowiki&gt;[[زمرو:والد زمرو]]&lt;/nowiki&gt;}}

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATDESC&quot;&gt;&lt;/span&gt; زمري جي وضاحت===
{{Shortcut|WP:CATDESC}}

زمري جي صفحي تي وضاحت ڏيڻ مفيد آهي، جنهن ۾ بيان ڪيو وڃي ته ڪهڙا صفحا شامل ٿيڻ گهرجن ۽ ڇو۔

زمري جي وضاحت ۾:
* واضح معيار بيان ڪريو
* لاڳاپيل صفحن جا ڳنڍ شامل ڪريو
* حوالا يا ٻاهرين لنڪ شامل نه ڪريو

==مضمونن کي زمرا بندي ڪرڻ==

عام طور تي مضمونن جا زمرا ھي خاصيتون رکڻ گھرجن:

* '''تصديق لائق''': مضمون مان واضح هجڻ گھرجي ته ڇو اهو زمري ۾ شامل آهي۔
* '''غيرجانبدار''': زمرا غيرجانبدار هجڻ گهرجن۔
* '''تعريفي خاصيتون''': زمرا صرف اهم خاصيتن تي ٻڌل هجن۔

مثال:
* [[ڪاراوائجيو]] (Caravaggio) لاءِ &quot;اطالوي&quot; ۽ &quot;مصور&quot; تعريفي خاصيتون آهن۔
* پر &quot;ڳاڙهي ڀنڀر وار وارا ماڻهو&quot; جهڙا زمرا مناسب نه هوندا۔

===ماڻهن بابت مضمون===
* مضمون کي شخص جي خاصيتن موجب زمرا بندي ڪيو وڃي، نه مضمون جي قسم موجب۔
* ماڻهن جا زمرا الڳ رکيا وڃن۔

===تخليقي ڪمن بابت مضمون===
* خيالي ڪردارن کي حقيقي زمرا ۾ شامل نه ڪيو وڃي۔
* ڪم کي ان جي قسم موجب زمرا بندي ڪيو وڃي۔

===فهرستن جي زمرا بندي===
* &quot;فهرست&quot; لفظ کي ترتيب ڏيڻ لاءِ Sort key استعمال ڪريو۔

===ساڳئي نالي وارا زمرا (Eponymous categories)===
{{Shortcut|WP:EPON}}

اهڙو زمرو جيڪو ڪنهن مضمون سان ساڳي موضوع تي هجي، ان کي &quot;ساڳئي نالي وارو زمرو&quot; چيو ويندو آهي۔

مثال:
* [[نيو يارڪ سٽي]] (New York City) ۽ [[:زمرو:نيو يارڪ سٽي]]

اهڙا زمرا تڏهن ٺاهجن جڏهن ڪافي لاڳاپيل مضمون موجود هجن۔


==انتظامي زمرو==
انتظامي زمرو اهو هوندو آهي جيڪو وڪيپيڊيا انتظاميا زمرن جي انتظام لاءِ ترتيب ڏنو هوندو آهي.

==ذيلي درجي بندي (زمري بندي) ==
ذيلي زمري بندي يا درجي بندي اها آهي ته زمرن جا ذيلي يا زير زمرا ترتيب ڏنا وڃن ٿا. 


{{وڪيپيڊيا رهنما هدايتون}}

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[تصنيفون]]
* [[جماعت بندي]]
* [[علم المعاني]]

[[زمرو:معنويات]]
[[زمرو:نمائش معلومات]]
[[زمرو:فلسفياڻا تصور]]
[[زمرو:علم المعاني]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]</text>
      <sha1>7cge4ewn31zq5gmn3ot48mpon45no53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372594</id>
      <parentid>372593</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20776" sha1="2dz4izhtjyhfvwc4bdo8qkeh77j68bw" xml:space="preserve">
{{Short description|وڪيپيڊيا ترميمي ھدايت}}
&lt;noinclude&gt;{{pp-semi-indef}}{{pp-move-indef}}&lt;/noinclude&gt;
{{redirect-multi|3|WP:CATEGORY|WP:CAT|WP:CG|مٿين سطحي زمرن جي فهرست|Wikipedia:Contents/Categories|گيجٽ|Wikipedia:HotCat|وڪي منصوبن|Wikipedia:WikiProject Cats|۽|Wikipedia:WikiProject Categories|۽|Wikipedia:WikiProject Computer graphics|زمرا نظام پاڻ|Category:Contents|زمرا بابت فني ڄاڻ|Help:Category|جلدي جواب|Wikipedia:FAQ/Categorization}}
{{Guideline|ترميمي ھدايت|زمرا بندي|WP:CAT|WP:CATEGORY|WP:MOSCAT}}
{{Guideline list}}


'''زمري بندي''' &lt;small&gt;([[عربي ٻولي|عربي]]: تبويب؛ [[فارسي]]: ردہ بندي؛ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Categorization)&lt;/small&gt; هڪ عمل  آهي جنهن ۾  شين جي ڄاڻ، سڃاڻ ۽ تفريق فرق ڪري انهن کي [[مدد:زمرو|زمرن]] ۾ ترتيب ڏئي ورهايو ويندو آهي
وڪيپيڊيا ۾ '''زمرا بندي''' نظام جو بنيادي مقصد ھڪ منظم، [[#Category tree organization|وڻ نما ڍانچي]] ۾ موجود '''زمرن''' اندر نيويگيشن لاءِ [[Wikipedia:Links|ڳنڍڻيون]] مهيا ڪرڻ آهي۔ صفحن کي سندن بنيادي، [[Wikipedia:DEFINING|تعريفي]] خاصيتن مطابق گروپن ۾ ورهائڻ سان پڙهندڙ آسانيءَ سان لاڳاپيل موضوع ڳولي سگھن ٿا۔

زمرن کي ختم ڪرڻ، ضم ڪرڻ يا نالا بدلائڻ جون تجويزون [[Wikipedia:Categories for discussion]] ۾ ڏنل طريقيڪار مطابق هئڻ گھرجن۔ وڏي پيماني تي زمرا بندي ۾ تبديلي ڪرڻ کان اڳ اتي بحث ڪرڻ لازمي آهي۔

==صفحن کي زمرا بندي ڪرڻ==
[[File:Category explanation.ogv|thumb|ھڪ اسڪرين ڪاسٽ جيڪو صفحن کي زمرا بندي ڪرڻ ۽ اوزار [[Wikipedia:Tools|اوزار]] [[WP:HOTCAT|ھاٽ ڪيٽ]] جي استعمال کي ڏيکاري ٿو]]
{{Further|Help:Category}}
{{See also|Wikipedia:Categorization dos and don'ts|Wikipedia:Categorizing redirects}}

ھر [[Wikipedia:Page name|وڪيپيڊيا صفحو]] گھٽ ۾ گھٽ ھڪ زمري ۾ شامل ٿيڻ گھرجي، سواءِ [[Wikipedia:Talk page|بحث صفحن]]، [[Wikipedia:Redirect|ريڊائريڪٽس]] ۽ [[Wikipedia:User page|يوزر صفحن]] جي، جيڪي ضرورت موجب زمرا ۾ شامل ڪري سگهجن ٿا۔&lt;ref&gt;مٿين سطح جو زمرو [[:Category:Contents]] ڪنھن به والد زمري ۾ شامل ناھي۔&lt;/ref&gt;

{{Anchor|CATSPECIFIC}}{{Shortcut|WP:CATSPECIFIC}}ھر صفحي کي رڳو {{em|سڀ کان مخصوص}} زمرن ۾ رکڻ گھرجي، ۽ [[#SUBCAT|ذيلي زمرا]] به صرف {{em|سڀ کان مناسب}} [[#PARENTCAT|والد زمرا]] هيٺ رکيا وڃن۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' سڀ زمرا ھڪ [[#Category tree organization|وڻ جهڙي ڍانچي]] جو حصو آھن۔ صفحن ۾ زمرا کي [[Tag (metadata)|ٽيگ]] وانگر شامل نه ڪريو۔

==&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CREATECAT&quot;&gt;&lt;/span&gt; نوان زمرا ٺاهڻ==
{{Shortcut|WP:CREATECAT}}

ڪڏهن ڪڏهن مناسب زمرا بندي لاءِ نئون زمرو ٺاهڻ ضروري ٿيندو آهي۔

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;BEFORECAT&quot;&gt;&lt;/span&gt; نئون زمرو ٺاهڻ کان اڳ===
{{Shortcut|WP:BEFORECAT}}
{{Main|Wikipedia:Categories, lists, and navigation templates|Wikipedia:Overcategorization}}
{{See also|Help:Sortable tables}}

زمرا ئي واحد طريقو ناھن لاڳاپيل صفحن کي گڏ ڪرڻ جو، ۽ انهن ۾ ڪجهه خاميون به آهن:
* زمرا صرف صفحن جا نالا ڏيکارين ٿا، تفصيلي وضاحت نه ڏين ٿا۔
* ڪنهن صفحي لاءِ حوالا ڏيڻ جي سهولت نه هوندي، جنهن سان تصديق مشڪل ٿئي ٿي۔

تنهنڪري سوچيو ته ڇا [[WP:STANDALONE|فهرست]] وڌيڪ مناسب ٿيندي يا نه۔ مثال طور، نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست ۾ تاريخون ڏيکاري سگهجن ٿيون۔

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATNAME&quot;&gt;&lt;/span&gt; زمري لاءِ نالو چونڊڻ===
{{Shortcut|WP:CATNAME}}
{{Main|Wikipedia:Category names}}

ھڪ سٺو زمري جو نالو درست، '''غيرجانبدار''' ۽ واضح هجڻ گھرجي۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' نالو چونڊڻ وقت پڪ ڪريو ته ساڳي نالي يا ساڳين معيارن وارو زمرو اڳ ۾ موجود نه هجي۔

===زمرو ٺاهڻ===
# ڪنهن صفحي ۾ نئون زمرو شامل ڪريو:
#* مثال: {{Code|[[زمرو:نئون زمرو]]}}
# صفحو محفوظ ڪريو، پوءِ ڳاڙهو لنڪ ظاهر ٿيندو۔
# ان لنڪ تي ڪلڪ ڪري نئون زمرو صفحو ٺاهيو۔
# ھيٺان والد زمرو شامل ڪريو۔

{{Bang}}{{hair space}}'''اهم:''' درست ڪوڊ استعمال ڪريو:
{{xt|&lt;nowiki&gt;[[زمرو:والد زمرو]]&lt;/nowiki&gt;}}

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATDESC&quot;&gt;&lt;/span&gt; زمري جي وضاحت===
{{Shortcut|WP:CATDESC}}

زمري جي صفحي تي وضاحت ڏيڻ مفيد آهي، جنهن ۾ بيان ڪيو وڃي ته ڪهڙا صفحا شامل ٿيڻ گهرجن ۽ ڇو۔

زمري جي وضاحت ۾:
* واضح معيار بيان ڪريو
* لاڳاپيل صفحن جا ڳنڍ شامل ڪريو
* حوالا يا ٻاهرين لنڪ شامل نه ڪريو

==&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;ARTICLES&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Articles&quot;&gt;&lt;/span&gt; مضمونن جي زمرا بندي ==
{{For|جن زمري قسمن کان پاسو ڪرڻ گھرجي|وڪيپيڊيا:Overcategorization}}

عام طور تي، مضمونن جا زمرا هيئن هئڻ گھرجن:

*{{Anchor|V|Verifiable|Verifiability|CATV}}{{Shortcut|WP:CAT#V|WP:CATV}} '''''[[Wikipedia:Verifiability|تصديق لائق]]''''': مضمون ۾ موجود تصديق لائق معلومات مان صاف ظاهر ٿيڻ گھرجي ته ان کي هر هڪ زمري ۾ ڇو رکيو ويو آهي۔ جيڪڏهن توهان کي ڪو مضمون اهڙي زمري ۾ ملي، جنهن لاءِ ذريعا مناسب هجڻ نه ڏيکارين، يا مضمون پاڻ ان زمري ۾ شامل ٿيڻ جو ڪو واضح اشارو نه ڏئي، ته {{tl|Unreferenced category}} سانچو استعمال ڪريو۔
*{{Anchor|POV|NPOV|CATPOV|POVCAT|Neutral|N}}{{Shortcut|WP:CAT#N|WP:CATPOV|WP:POVCAT}} '''''[[Wikipedia:NPOV|غيرجانبدار]]''''': زمرا مضمونن جي صفحن تي بغير وضاحتي نوٽس يا سڌي حوالن جي ظاهر ٿين ٿا، جيڪي انهن جي اضافي جو جواز يا تشريح ڏين؛ تنهنڪري ايڊيٽرن کي زمرا ٺاهڻ يا مضمونن ۾ شامل ڪرڻ وقت غيرجانبدار نقطهٔ نظر برقرار رکڻ جي ضرورت جو پورو احساس هئڻ گھرجي۔ زمرا بندي عام طور غيرتڪراري هجڻ گھرجي؛ جيڪڏهن ڪنهن زمري جو موضوع تڪرار پيدا ڪرڻ جو امڪان رکي ٿو، ته [[وڪيپيڊيا:Stand-alone lists|فهرستي مضمون]] (جنهن ۾ وضاحتون ۽ حوالا ڏنا وڃي سگهن ٿا) شايد وڌيڪ مناسب هجي۔
*: مثال طور، ڪنهن سياستدان کي (جيڪو ڪنهن ڏوهه ۾ سزا يافته نه هجي) ڏوهارين واري زمري ۾ شامل نه ڪرڻ گھرجي۔
*{{Anchor|Defining characteristics|Defining|D|DEF|CATDEF}}{{Shortcut|WP:CAT#D|WP:CATDEF}} '''''[[WP:DEFINING|تعريفي]]''''': &lt;section begin=DefiningFull /&gt;&lt;section begin=DefiningDef /&gt;مضمون جي موضوع جون تعريفي خاصيتون، ان مضمون جي زمرا بندي ۾ بنيادي اهميت رکن ٿيون۔ تعريفي خاصيت اها هوندي آهي، جنهن جو ذڪر [[وپ:RS|قابل اعتماد ذريعا]] موضوع جي وضاحت ڪندي ''عام طور'' ۽ ''مسلسل'' ڪن ٿا&lt;ref&gt;بيانيه جملن ۾، نه ڪي جدول يا فهرست جي صورت ۾&lt;/ref&gt;، جهڙوڪ ڪنهن شخص جي قوميت يا ڪنهن هنڌ جو جاگرافيائي مقام۔&lt;section end=DefiningDef /&gt;مضمونن کي عام طور انهن زمرن ۾ شامل ڪرڻ گھرجي، جيڪي موضوع جي تعريفي خاصيتن سان سڀ کان ويجهي لاڳاپيل هجن۔ زمرا کي اهڙين [[وڪيپيڊيا:معمولي زمرا|معمولي خاصيتن]] جي بنياد تي موضوعن کي گڏ نه ڪرڻ گھرجي، جن جو موضوع سان ٿورو واسطو هجي، جيستائين اهو نه ڏيکاريو وڃي ته اهڙي خاصيت يا اهڙو گروهه پاڻ ۾ قابل ذڪر آهي۔
*: مثال طور، ''اطالوي'' ۽ ''مصور'' [[ڪاراوائجيو]] (Caravaggio) جون تعريفي خاصيتون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ موضوع بابت لڳ ڀڳ سڀ قابل اعتماد ذريعا انهن جو ذڪر ڪن ٿا، تنهنڪري اهو مضمون [[:زمرو:اطالوي باروڪ مصور]] جهڙن زمرن ۾ شامل آهي۔ پر {{!xt|زمرو:ڪارن ڀونرن وارا اطالوي ماڻهو}} غالباً تعريفي نه سمجھيو ويندو، ڀلي اهو سچ هجي۔&lt;section end=DefiningFull /&gt;
*&lt;li style=&quot;list-style:none;&quot;&gt;[[Wikipedia:Overcategorization#Non-defining characteristics|غير تعريفي خاصيتن]] جي حوالي سان، ايڊيٽرن کي پنهنجي فيصلائتي سمجھ استعمال ڪرڻ گھرجي ته ڪهڙا اضافي زمرا (جيڪڏهن ڪي هجن) شامل ڪيا وڃن۔&lt;/li&gt;&lt;!--{{subst:i*}}--&gt;
*:&lt;li style=&quot;list-style:none;&quot;&gt;مثال طور، [[ڪاراوائجيو]] (Caravaggio) غير تعريفي زمري [[:زمرو:سيپسس سبب فوتگيون]] ۾ شامل آهي۔&lt;/li&gt;&lt;!--{{subst:i*}}--&gt;

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;NC&quot;&gt;&lt;/span&gt; نالي جون ريتون ===
{{For|زمري جي نالن بابت مڪمل هدايتون (جن ۾ موضوع-مخصوص نالي جون ريتون شامل آهن)|وڪيپيڊيا:زمرن جا نالا}}
{{#سيڪشن:وڪيپيڊيا: زمرو names|NCCAT-ART}}

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;SEPARATE&quot;&gt;&lt;/span&gt; ماڻهن بابت مضمونن جي زمرا بندي ===
{{Shortcut|وپ:SEPARATE}}
{{Main|وڪيپيڊيا:ماڻھن بابت مضمونن جي زمرابندي}}
{{See also|زمرو:ماڻھو}}&lt;section begin=CAAPEOPLE /&gt;
* ماڻهن بابت مضمونن کي، مضمون جي موضوع يعني شخص جي خاصيتن مطابق زمرا بندي ڪريو، &lt;em&gt;مضمون&lt;/em&gt; جي خاصيتن مطابق نه: مثال طور {{!xt|زمرو:سوانح عمري}} شامل نه ڪريو۔ [[:زمرو:سوانحي ادب]] جي [[وڪيپيڊيا:زمرابندي#ذيلي زمرابندي|ذيلي زمرن]] ۾ صحيح طور سوانحي &lt;em&gt;فلمون&lt;/em&gt; يا سوانحي &lt;em&gt;ڪتاب&lt;/em&gt; شامل ٿي سگهن ٿا، پر انفرادي ماڻهن بابت مضمون شامل نه ٿيڻ گھرجن۔ &lt;em&gt;مضمون&lt;/em&gt; سوانح عمري آهي؛ پر مضمون جو موضوع{{snd}}يعني &lt;em&gt;شخص&lt;/em&gt;{{snd}}سوانح عمري نه آهي۔
*{{Anchor|SEPARATE}} ماڻهن بابت مضمونن کي الڳ رکو۔ جن زمرن جي عنوان مان ظاهر ٿئي ته انهن جو مواد ماڻهو آهن، انهن ۾ عام طور فقط سوانحي مضمون، ماڻهن جون فهرستون، ۽ شايد ڪو هڪ غير سوانحي بنيادي مضمون شامل هجڻ گھرجي، جيتوڻيڪ اهو بدران زمري جي وضاحت ۾ ڳنڍي سگهجي ٿو۔ اهو وضاحت، آسانيءَ ۽ [[:زمرو:ماڻهو|ماڻهن بابت مضمونن جي زمري وڻ]] جي سالميت برقرار رکڻ لاءِ ضروري آهي۔&lt;section end=CAAPEOPLE /&gt;
* ايڊيٽرن کي [[وپ:BLP|''زندہ ماڻهن'' بابت مضمونن]] جي زمرا بندي وقت خاص احتياط ڪرڻ گھرجي۔ {{#section:وڪيپيڊيا:زندہ شخصن جون سوانحون|BLPRV}}

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATWORKS&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATFICTION&quot;&gt;&lt;/span&gt; تخليقي ڪمن بابت مضمونن جي زمرا بندي ===
{{Shortcut|WP:CATWORKS|WP:CATFICTION}}
{{See also|Category:Creative works|Wikipedia:Category names#Works of art categories by subject}}

* فرضي موضوعن بابت مضمونن کي اهڙي نموني زمرا بندي نه ڪريو، جو اهي حقيقي موضوعن سان گڏي وڃن۔ {{tl|Category see also}} سانچو حقيقي دنيا ۽ فرضي واقعن جي مثالن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ مفيد آهي۔
* ڪنهن شخص جا انفرادي [[:زمرو:رچيندڙ موجب ڪم|ڪم]] [[#Eponymous category|همنام زمري]] ۾ شامل نه ٿيڻ گھرجن، بلڪه کين ڪنهن ذيلي زمري ۾ رکڻ گھرجي، جهڙوڪ [[:زمرو:اگاٿا ڪرِسٽي جا ناول]]۔
* ڪمن کي ڪمن بابت زمرن ۾ رکڻ گھرجي، نه ڪي انهن ڪمن جي عنصرن بابت زمرن ۾۔ مثال طور، ٽيليويزن سلسلو ''[[ڪائو اينڊ چڪن]]'' (Cow and Chicken) کي [[:زمرو:ڪڪڙن بابت ٽيليويزن سلسلا]] ۾ رکڻ گھرجي، نه ڪي [[:زمرو:فرضي ڪڪڙ]] ۾۔

===فهرستن وارن صفحن جي زمرا بندي===
{{See also|زمرو:فھرستون}}

جيڪڏهن ڪنهن مخصوص موضوعي علائقي ۾ [[وڪيپيڊيا:Stand-alone lists|فهرستن]] جو تعداد چند کان وڌيڪ هجي، ته مناسب ٿي سگهي ٿو ته هڪ مخصوص ذيلي زمرو ٺاهيو وڃي، جنهن ۾ فقط فهرستن وارا صفحا هجن ۽ ٻيا قسم نه هجن۔
* مثال طور، [[:زمرو:ملڪ]] ۾ [[:زمرو:ملڪن جون فهرستون]] نالي ذيلي زمرو شامل آهي، جنهن ۾ [[رگبي يونين کيڏندڙ ملڪن جي فهرست]] ۽ [[گهڻن گادي وارن ملڪن جي فهرست]] جهڙا فهرستي صفحا شامل آهن۔

جڏهن فهرستن وارن صفحن کي فهرستن واري زمري ۾ رکو، ته [[#ترتيبي ڪنجيون|ترتيبي ڪنجي]] استعمال ڪريو، جيئن صفحي جي عنوان مان شروعاتي لفظ &quot;فهرست&quot; خارج ٿي وڃي، نه ته سڀ فهرستون &quot;ف&quot; هيٺ ظاهر ٿينديون۔
* مثال طور، [[رگبي يونين کيڏندڙ ملڪن جي فهرست]] کي [[:زمرو:ملڪن جون فهرستون]] ۾ شامل ڪندي {{ڪوڊ|[[زمرو:ملڪن جون فهرستون|رگبي يونين]]}} استعمال ڪرڻ سان اهو &quot;ر&quot; واري حصي ۾ ترتيب ٿيندو۔

===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;EPON&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;OCEPON&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;EPONYMOUS&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Eponymous category&quot;&gt;&lt;/span&gt; همنام زمرا ===
{{Shortcut|WP:EPON|WP:EPONYMOUS}}
{{See also|Category:Eponymous categories|Category:Wikipedia categories named after people}}
{{Redirect|WP:EPONYMOUS|وڪيپيڊيا تي &quot;eponymous&quot; لفظ جو وڌيل استعمال|WP:TITULAR}}

اهو زمرو، جيڪو ڪنهن مضمون جي بلڪل ساڳئي موضوع تي مشتمل هجي، ان مضمون جو '''همنام زمرو''' سڏبو آهي (مثال طور [[نيو يارڪ سٽي]] ۽ [[:زمرو:نيو يارڪ سٽي]]؛ [[ميڪونگ]] (Mekong) ۽ [[:زمرو:ميڪونگ درياھ]]؛ [[ابراهام لنڪن]] ۽ [[:زمرو:ابراهام لنڪن]])۔

همنام زمرو عام طور پنهنجي بنيادي مضمون جي ئي نالي تي هوندو آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن استثنا به هوندا آهن۔ وڌيڪ ڄاڻ لاءِ {{سيڪشن لنڪ|#نالو ڏيندڙ ڪنوينشن}} ڏسو۔

{{Shortcut|WP:OCEPON}}
همنام زمرا {{em|نه}} ٺاهڻ گھرجن، جيستائين ڪافي سڌيءَ طرح لاڳاپيل مضمون يا ذيلي زمرا موجود نه هجن۔ بهرحال، اهو صرف هن ڪري نه ڪيو وڃي ته مضمون تي ڏيکاريل زمرن جو تعداد گهٽجي وڃي۔

همنام زمري ۾ فقط اهي ئي زمرا هجڻ گھرجن، جيڪي ان مضمون جي زمرن مان زمري جي مواد سان لاڳاپيل هجن۔ مثال طور:
* ٻئي [[نيو يارڪ سٽي]] ۽ [[:زمرو:نيو يارڪ سٽي]]، [[:زمرو:نيو يارڪ (رياست) جا شھر]] ۾ چڱيءَ طرح فِٽ ٿين ٿا۔
* مضمون [[نيو يارڪ سٽي]] [[:زمرو:1624ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] ۾ شامل آهي، پر اهو زمرو لازمي طور [[:زمرو:نيو يارڪ سٽي]] جي سڀني مواد سان لاڳاپيل ناهي، تنهنڪري ان کي همنام زمري تي استعمال نه ڪرڻ گھرجي۔

====&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;CATMAIN&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;MAIN&quot;&gt;&lt;/span&gt; همنام زمرا رکندڙ مضمون ====
{{Shortcut|WP:CATMAIN}}
{{Redirect|WP:CATMAIN|سانچو|سانچو:Category main article}}

* مضمون پاڻ پنهنجي همنام زمري جو رڪن هجڻ گھرجي۔ ان کي هڪ خالي جڳهه سان ترتيب ڏيڻ گھرجي، جيئن اهو زمري جي فهرست جي شروعات ۾ ظاهر ٿئي (هيٺ {{سيڪشن لنڪ|#ترتيبي ڪنجيون}} ڏسو)۔
* مضمون کي زمري جي صفحي تي {{tl|زمرو مکيه مضمون}} سانچي ذريعي ان زمري جي بنيادي مضمون طور ڳنڍڻ گھرجي۔
* جن مضمونن جا همنام زمرا هجن، انهن کي انهن وسيع زمرن ۾ پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو، جيڪي ان صورت ۾ به موجود هجن ها، جيڪڏهن همنام زمرو نه هجي (مثال طور مضمون [[فرانس]]، ٻئي [[:زمرو:فرانس]] ۽ [[:زمرو:يورپ ۾ ملڪ]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ٻيو زمرو پهرئين جو والد زمرو آهي)۔ ايڊيٽرن کي [[وڪيپيڊيا:اجماعي راء|اجماعي راءِ]] سان طئي ڪرڻ گھرجي ته زمري جي وڻ لاءِ ڪهڙو حل وڌيڪ مناسب آهي۔ ٽي اختيار آهن:
*# همنام زمرو ۽ بنيادي مضمون، ٻئي والد زمري ۾ رکجن۔ اهو [[:زمرو:يورپ ۾ ملڪ]] ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ان علائقي جي ملڪن بابت مضمون گڏجي نيويگيٽ ڪري سگهجن۔
*# فقط مضمون کي والد زمري ۾ رکجي۔ اهو [[:زمرو:برطانوي ٻيٽ]] ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن [[#CATLOOP|چڪر]] کان بچي سگهجي۔
*# فقط همنام زمري کي والد زمري ۾ رکجي۔ اهو [[:زمرو:هاري]] کي [[:زمرو:پيشي موجب ماڻهو]] ۾ رکڻ وقت استعمال ٿئي ٿو۔ اهڙا &quot;''فلاڻو'' موجب ''فلاڻو''&quot; زمرا ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن موضوع بدران رڳو محدود نيويگيشن سيٽ تي مشتمل هوندا آهن (هيٺ {{سيڪشن لنڪ|#زمرو وڻ نما ڍانچو}} ڏسو)، تنهنڪري اهڙي صورت ۾ ڪو منطقي مضمون وارو مواد موجود نه هوندو۔

جيڪڏهن همنام زمرا پنهنجي مضمونن کان الڳ زمرا بندي ڪيا وڃن، ته اهو ڪارائتو ٿيندو ته مضمونن واري زمري جي صفحي ۽ همنام زمرن واري صفحي جي وچ ۾ ڳنڍڻيون ڏنيون وڃن۔ ان لاءِ {{tl|Category see also}} سانچو استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ اهڙي ترتيب جو هڪ مثال [[:زمرو:آمريڪي سياستدان]] ۽ [[:زمرو:آمريڪي سياستدانن جي نالي تي رکيل وڪيپيڊيا زمرا]] جي پاڻ ۾ ڳنڍيل زمرن ۾ ڏسي سگهجي ٿو۔

==انتظامي زمرو==
انتظامي زمرو اهو هوندو آهي جيڪو وڪيپيڊيا انتظاميا زمرن جي انتظام لاءِ ترتيب ڏنو هوندو آهي.

==ذيلي درجي بندي (زمري بندي) ==
ذيلي زمري بندي يا درجي بندي اها آهي ته زمرن جا ذيلي يا زير زمرا ترتيب ڏنا وڃن ٿا. 


{{وڪيپيڊيا رهنما هدايتون}}

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[تصنيفون]]
* [[جماعت بندي]]
* [[علم المعاني]]

[[زمرو:معنويات]]
[[زمرو:نمائش معلومات]]
[[زمرو:فلسفياڻا تصور]]
[[زمرو:علم المعاني]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا بندي]]</text>
      <sha1>2dz4izhtjyhfvwc4bdo8qkeh77j68bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ٻيا زمرا</title>
    <ns>10</ns>
    <id>16770</id>
    <revision>
      <id>372596</id>
      <parentid>57805</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Category relatit|main}}{{Category relatit/Category pair check|{{{1|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="75natjpso5vbtl03cu67xt22hlxrsqy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Category relatit|main}}{{Category relatit/Category pair check|{{{1|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>75natjpso5vbtl03cu67xt22hlxrsqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372653</id>
      <parentid>372596</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="624" sha1="kgx6s6xz8yjhqqs7n5blwzohiq2dij9" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Category relatit|main
|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}
|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}
|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}
|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}
|{{{21|}}}|{{{22|}}}|{{{23|}}}|{{{24|}}}|{{{25|}}}
|{{{26|}}}|{{{27|}}}|{{{28|}}}|{{{29|}}}|{{{30|}}}
|{{{31|}}}|{{{32|}}}|{{{33|}}}|{{{34|}}}|{{{35|}}}
|{{{36|}}}|{{{37|}}}|{{{38|}}}|{{{39|}}}|{{{40|}}}
|{{{41|}}}
|LABEL={{{LABEL|}}}
|project={{{project|}}}
|bold={{{bold|}}}
}}{{Category relatit/Category pair check|{{{1|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kgx6s6xz8yjhqqs7n5blwzohiq2dij9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آيت الله خامنائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16920</id>
    <revision>
      <id>372708</id>
      <parentid>370737</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165286" sha1="50oid0vdrldez1mhr3k0ee6d8gplrly" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=14 December 2022
 |url-status=bot: unknown
 }}&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]]

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

[[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]]

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; OxfordIslam&quot;/&gt; علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا.  
1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;/&gt;.

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Hovsepian-Bearce
 |first=Yvette
 |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
 |publisher=Routledge
 |location=Abingdon, Oxon
 |year=2016
 |isbn=978-1-138-81310-6
 |page=62
}}
&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;/&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;/&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون====

[[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]]

خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي.
جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;.

سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو.

۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو.

هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو.
[[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb 
|ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]]


۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون.
فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو.

آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو&lt;ref name=&quot; ولايتي&quot;/&gt;. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو:

{{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|&lt;ref name=&quot;HamshahriBio&quot;&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب
|website=همشهری
|url=https://www.hamshahrionline.ir
|publisher=همشهری آنلاین
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt;}}


====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني====

[[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو.

[[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.

12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال===

[[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]]

آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

====انقلابي ڪائونسل====
اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه
|website=رادیو فردا
|url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html
|publisher=رادیو فردا
|language=فارسی
|archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html
|archive-date=
|dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt; ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی
|website=رادیو فردا
|url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html
|publisher=رادیو فردا
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt; ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ريڊيو فردہ&quot;&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران
|website=رادیو فردا
|url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html
|publisher=رادیو فردا
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt;

====مجلس جي نمائندگي====

[[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]]


مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. &lt;ref name=&quot; ريڊيو فردہ&quot;/&gt;

پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا
|website=رادیو فردا
|url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html
|publisher=رادیو فردا
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt; 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

====جمعي جي نماز جي امامت====

[[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]]

خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.&lt;ref name=&quot; ھمشھر &quot;/&gt; هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.&lt;ref name=&quot;تسنيم&quot;&gt;{{cite web
|title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟
|website=تسنیم
|url=https://www.tasnimnews.com
|publisher=خبرگزاری تسنیم
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt; ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.&lt;ref name=&quot;ھمشھر&quot;&gt;{{cite web
|title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال
|website=همشهری آنلاین
|url=https://www.hamshahrionline.ir
|publisher=همشهری آنلاین
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt;

====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو====
27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. &lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web
|title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد
|website=بی‌بی‌سی فارسی
|url=https://www.bbc.com/persian
|publisher=بی‌بی‌سی
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]]

ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: &quot;اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!&quot;. ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. 
&lt;ref name=&quot;RadioFarda3&quot;&gt;{{cite web
|title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا
|website=رادیو فردا
|url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html
|publisher=رادیو فردا
|language=فارسی
|dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;

[[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;خبر&quot;&gt;{{cite web
|title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی
|website=خبرآنلاین
|url=https://www.khabaronline.ir
|publisher=خبرآنلاین
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt; ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

====ايران-عراق جنگ دوران====

[[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]]

[[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي.

[[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

[[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]]

[[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web
|title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود
|website=بی‌بی‌سی فارسی
|url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml
|publisher=بی‌بی‌سی
|language=فارسی
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml
|archive-date=1 September 2012
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» &lt;ref&gt;{{cite web
|title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای
|website=مشرق نیوز
|url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C
|publisher=مشرق نیوز
|language=فارسی
}}&lt;/ref&gt;

1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

==جمھوري رياست دوران==

[[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]]

[[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt;

19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt; 

[[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]]
خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو&lt;ref&gt;خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.&lt;/ref&gt;.
انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt; ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt; خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» &lt;ref&gt;خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248&lt;/ref&gt;

صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt;
پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt;
24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي.

خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي  اجلاس کي خطاب ڪندي]]

مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي===

30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا.
يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. &lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ارنا&quot;&gt;خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931&lt;/ref&gt;
ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو&lt;ref name=&quot;ارنا&quot;/&gt;.

===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي===

اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==سندس رھبري وارو دور==

===بطور رھبر سندس چونڊ===

[[File:Ali Khamenei reading Will of Ruhollah Khomeini in Majlis.jpg|thumb|مجلس ۾ خميني جي وصيت پڙھندي]]

[[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.
جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43]

ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. &lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

===رهبري جي دور جا واقعا===


خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو&lt;ref name=&quot;BBC-Protests&quot;&gt;بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098&lt;/ref&gt;.
1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا&lt;ref name=&quot;BBC-ChainMurders&quot;&gt;بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953&lt;/ref&gt;. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو&lt;ref name=&quot;IranIntl-ChainMurders&quot;&gt;ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا&lt;ref name=&quot;VOA-ProtestsHistory&quot;&gt;صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html&lt;/ref&gt;.  خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا&lt;ref name=&quot;BBC-PressClosure1999&quot;&gt;بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ &quot;غمی که دائمی‌شد&quot;». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017&lt;/ref&gt;.
31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا&lt;ref name=&quot;VOA-2018Protests&quot;&gt;Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html&lt;/ref&gt;. 
نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو&lt;ref name=&quot;DW-Gasoline2019&quot;&gt;دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251&lt;/ref&gt;. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي&lt;ref name=&quot;DW-Gasoline2019&quot;/&gt;.  علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي&lt;ref name=&quot;IRNA-GasolineSupport&quot;&gt;خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Euronews-Gasoline2019&quot;&gt;یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests&lt;/ref&gt;.  ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي&lt;ref&gt;صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html&lt;/ref&gt;. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»&lt;ref name=&quot;RadioFarda-Reuters1500&quot;&gt;رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VOA-Reuters1500&quot;&gt;صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html&lt;/ref&gt; [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي&lt;ref&gt;بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530&lt;/ref&gt;.

جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو&lt;ref&gt;United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/&lt;/ref&gt;، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Independent-MissileAttack&quot;&gt;ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141&lt;/ref&gt;

سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.&lt;ref name=&quot;RadioZamaneh-Polytechnic&quot;&gt;رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.&lt;ref&gt;رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html&lt;/ref&gt; هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.&lt;ref&gt;رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html&lt;/ref&gt;

[[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.&lt;ref name=&quot;RadioFarda-SisterStatement&quot;&gt;Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html&lt;/ref&gt; ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»&lt;ref&gt;رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html&lt;/ref&gt; 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»&lt;ref&gt;صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html&lt;/ref&gt; 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.&lt;ref&gt;صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html&lt;/ref&gt; خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.&lt;ref&gt;صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html&lt;/ref&gt;

اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»&lt;ref&gt;صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html&lt;/ref&gt; سيد 
[[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».&lt;ref&gt;Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250817162135/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741 |date=2025-08-17 }}&lt;/ref&gt;.

===ايران–اسرائيل جنگ===
13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي.
ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو.

===ايران جا 2025ع وارا فساد===
2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو:
«فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.»

نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.&lt;ref&gt;Fassihi, Farnaz. &quot;Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival&quot;. The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html&lt;/ref&gt;

=== تعليم جو واڌارو ===

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

==خاندان==
خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8
|عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند
|ناشر=بی‌بی‌سی فارسی
|ٻولي=فارسي
|حاصل ڪيل=2026
}}&lt;/ref&gt; سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.&lt;ref&gt;{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21
|عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین
|ناشر=رادیو فردا
|ٻولي=فارسي
|حاصل ڪيل=2026
}}&lt;/ref&gt;
سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو.  هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.&lt;ref&gt;رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;
سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.&lt;ref&gt;صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»،
سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;
سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو:
«منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99]
تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.&lt;ref&gt;نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;
سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
|url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند
|عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند
|ناشر=مشرق نیوز
|ويب سائيٽ=mashreghnews.ir
|ٻولي=فارسي
|حاصل ڪيل=2026
}}&lt;/ref&gt;
===زال ۽ ٻار===
خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.&lt;ref&gt;مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱.
https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي]
https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع،{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;
هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.&lt;ref&gt;ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir
https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt; خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.&lt;ref&gt;ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir
https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt; سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir
https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;
خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن.
سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي 
وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو.
سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو.

==علمي سرگرميون==

===تدريس===

[[File:Classroom of Sayyed Ali Khamenei Seminary 2.jpg|thumb|ڪلاس ۾ درس ڏيندي]]
خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.&lt;ref&gt;رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com
https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html،{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;

===مرجعيت (ديني اختيار)===
ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt; سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.&lt;ref&gt;صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای».
https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt; قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.&lt;ref&gt;سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt; مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو.
آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي.
آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو:
{{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}}

===تصنيفون===
خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
|آخري=Hovsepian-Bearce
|پهريون=Yvette
|عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
|ناشر=Routledge
|جاءِ=Abingdon, Oxon
|سال=2016
|isbn=978-1-138-81310-6
|صفحو=103
}}&lt;/ref&gt; وغيره.
ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]&lt;ref&gt;{{حوالو ڪتاب
|آخري=Hovsepian-Bearce
|پهريون=Yvette
|عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
|ناشر=Routledge
|جاءِ=Abingdon, Oxon
|سال=2016
|isbn=978-1-138-81310-6
|صفحو=70
}}&lt;/ref&gt;، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt; هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي.
ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام.
مغربي نوجوانن ڏانهن خط
خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا.
جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. 
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

==ثقافتي سرگرميون==
خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot; ولايتي &quot;/&gt; هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي.

===تنظيمون===

[[مجمع جهاني اهل بيت]]، [[جامعة المصطفی العالميه]]، [[بنياد دائرة المعارف اسلامي]]، [[بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس]]، [[مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي]]، [[شورائی عالي فضائي مجازي]]، ۽ [[شورائي عالی قرآن]] اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون.
===ادب===

[[File:Ali Khamenei reading Ahmad Shamlu at the 32nd Tehran book fair.jpg|thumb|تھران جي 32ھين ڪتابي ميلي ۾ احمد شامل پڙھندي]]
خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;.
2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون.

===شاعري===
[[File:Khamenei meeting with poets in 2016.jpg|thumb|2016ع ۾ شاعرن سان ملندي]]
جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ [[انجمن ادبي فردوسي]] ۽ [[انجمن ادبي فرخ]] جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران [[ساواڪ]] سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;. نموني طور هڪ شعر:

{{quote|ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها،
۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها.
هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران،
مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.|&lt;ref&gt;{{حوالو ويب
|url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791
|عنوان=مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا
|ناشر=خامنه‌ای دات‌آی‌آر
|ويب سائيٽ=Khamenei.ir
|ٻولي=فارسي
|حاصل ڪيل=2026
}}&lt;/ref&gt;|}}


تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن.

تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي&lt;ref&gt;نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰.
http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند، حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;.

==اندروني ۽ خارجي سياست==

===اندروني سياست===

هن دور ۾ اندروني سياست پنجين صدارتي چونڊن ۽ آئين جي ترميم بابت ريفرنڊم سان شروع ٿي. خامنائي جي رهبري جي شروعات کان وٺي هينئر تائين نو حڪومتون قائم ٿي چڪيون آهن.&lt;ref name=&quot; ولايتي&quot;/&gt;.
هاشمي رفسنجاني ۽ خامنائي جا لاڳاپا رفسنجاني جي صدارت واري دور ۾ سٺا هئا. رفسنجاني انهن انقلابي شخصيتن مان هو جيڪي هن جي ويجهو هئا. سڌار پسند صدر سيد محمد خاتمي سان خامنائي جا لاڳاپا دٻاءُ ۽ تناءُ جو شڪار رهيا. خامنائي جي قدامت پسند سوچ ۽ آمريڪا تي گهري بي اعتمادي جي ابتڙ، خاتمي آمريڪا سان ويجهڙائي جو حامي هو. خامنائي پنهنجي سڀ کان وڏي چئلينج کي 2009 جي چونڊن جي واقعن دوران ڏٺو. مخالف ڌر ڌانڌلي جي شڪ جي بنياد تي نتيجن کي رد ڪيو ۽ احتجاج لاءِ گڏ ٿي وئي. ان جي جواب ۾ خامنائي چيو:

{{quote| «اسان جي ملڪ ۾ چونڊن جا قانوني طريقا ڌانڌلي جي اجازت نٿا ڏين.»|}}

محمود احمدي نژاد جي ٻي صدارتي دور ۾ احمدي نژاد ۽ خامنائي جا لاڳاپا پهرين دور جي ابتڙ خراب ٿي ويا. حسن روحاني جي صدارت دوران ايٽمي معاهدي تائين پهچڻ لاءِ ڳالهين ٿيون، جنهن جو نتيجو برجام (JCPOA) نڪتو. پر پابندين جي خاتمي ۽ ايٽمي مسئلي جي حل جا فائدا ٿوري وقت لاءِ هئا. ڊونلڊ ٽرمپ اعلان ڪيو ته آمريڪا ايٽمي معاهدي مان نڪري ويندو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪندو. خامنائي روحاني تي الزام لڳايو ته هن معاهدي ۾ حد کان وڌيڪ نرمي ڏيکاري.[


8 جنوري 2021 (19 دي 1399) تي خامنائي آمريڪا ۽ برطانيا کان ڪورونا ويڪسين جي درآمد تي پابندي لڳائي ۽ چيو ته آلودہ رت واري اسڪينڊل کي نظر ۾ رکندي هو فرانس مان ويڪسين درآمد بابت به پراعتماد ناهي. هن ايران ۾ ويڪسين ٺاهڻ جي به حمايت ڪئي. سندس رهبري جي دور ۾ اندروني سياست ۾ جن معاملن تي هن زور ڏنو انهن ۾ روزگار ۽ «اقتصاد مقاومتي» جو تصور شامل آهي. هن ماڻهن ۽ حڪومت کي معاشي مسئلن جي حل لاءِ قناعت ۽ اسراف کان بچڻ جي صلاح ڏني آهي. خامنائي ايران ۾ سائنسي ترقي جو حامي رهيو آهي. هو انهن پهرين اسلامي عالمن مان هڪ هو جن اسٽيم سيل تحقيق ۽ علاج لاءِ ڪلوننگ جي اجازت ڏني.


خارجي سياست

چيو وڃي ٿو ته خارجي سياست جي «سڌي ذميواري» خامنائي وٽ آهي ۽ «سندس سڌي راءِ ۽ منظوري کان سواءِ ڪو به فيصلو نه ڪيو ويندو.» هو اسلامي جمهوريه ايران جي خارجي سياست کي هن طرح بيان ڪري ٿو:

{{quote| «اسان جي سياست مسلمانن جي دفاع ۽ مظلوم قومن جي دفاع تي ٻڌل آهي، ۽ اسان ان کي پنهنجي بنيادي پاليسين مان سمجهون ٿا ۽ ان کان پوئتي نه هٽنداسين. اسان اسلام جا حامي آهيون، مسلمانن جا حامي آهيون ۽ اسلامي بيداري جا حامي آهيون. اسان استحصالي طاقتن طرفان مظلوم قومن جي وسيلن جي استحصال جا مخالف آهيون، اسان استعمار ۽ استحصال جا مخالف آهيون، ۽ هي مخالفت رڳو لفظن ۽ ڳالهين تائين محدود ناهي. اهو اسان جو عقيدو آهي ۽ اسان جي خارجي سياست جو ڍانچو به انهيءَ تي ٻڌل آهي.»|}}

چيو وڃي ٿو ته هو خارجي سياست کي اهڙي طرف هدايت ڪري ٿو جو اولهه سان نه سڌي ٽڪراءُ ٿئي ۽ نه مڪمل ٺاهه. خامنائي يمن ۾ سعودي عرب جي مداخلت جي مذمت ڪئي ۽ سعودي عرب کي اسرائيل سان ڀيٽيو. خامنائي جي چوڻ موجب ايران جي علائقائي سياست آمريڪا جي سياست جي ابتڙ آهي ۽ ايران علائقي ۾ مزاحمتي تحريڪن ۽ اسرائيل خلاف وڙهندڙن جي حمايت ڪري ٿو. هن اهو به چيو ته اسلامي جمهوريه ايران شام جي حڪومت ۽ عوام جي مدد کي «محور مقاومت» جي حمايت سمجهي ٿو ۽ ان تي فخر ڪري ٿو. خامنائي ميانمار ۾ روهينگيا مسلمانن تي ظلم ۽ تشدد جي مذمت ڪئي ۽ ميانمار جي عملي اڳواڻ ۽ نوبل امن انعام يافته آنگ سانگ سوچي کي «بي رحم عورت» سڏيو&lt;ref&gt;رادیو فردا. «نظر آقای رئیس‌جمهور “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News نظر بنده نزدیک‌تر است». حاصل ڪيل 2026.&lt;/ref&gt;.

==خيال ==


=== اقتصادي خيال ===
علي خامنائي جي خيال موجب اسلامي معيشت ٻن بنيادي ستونن تي بيٺل آهي: «قومي دولت ۾ واڌارو» ۽ «اسلامي سماج جي اندر انصاف سان ورڇ ۽ محرومي جو خاتمو». هر اهڙو معاشي نمونو جيڪو انهن ٻنهي بنيادن کي پورو ڪري سگهي، معتبر سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;«اقتصاد اسلامي»، دفترِ حفظ و نشر آثارِ آيت الله خامنه‌اي، khamenei.ir. «اقتصاد اسلامي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1161&amp;npt=8&lt;/ref&gt;

هن 2010ع ۾ پهريون ڀيرو «مزاحمتي معيشت» (اقتصادِ مزاحمتي) جو تصور پيش ڪيو ۽ پوءِ ڪيترين ئي تقريرن ۾ ان تي زور ڏنو.&lt;ref&gt;«طراحي ماڊلِ تعاملي گونه‌هاي فرهنگِ سازماني»، فرهنگ در دانشگاه اسلامي.&lt;/ref&gt; هو ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو:

&lt;blockquote&gt;
«مزاحمتي معيشت جو مطلب اهو آهي ته اسان وٽ اهڙي معيشت هجي جنهن ۾ ملڪ جي اقتصادي واڌ جو سلسلو برقرار رهي؛ ساڳئي وقت عالمي دٻائن جي مقابلي ۾ گهٽ ڪمزور هجي. اها هڪ اهڙي معيشت آهي جيڪا ماڻهن تي ڀاڙي ٿي.»&lt;ref&gt;خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «اقتصاد مقاومتي، قرارگاه اقتصاد مقاومتي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=12471&amp;npt=1&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هن جي نظر ۾ «پيداوار ۾ واڌارو» انتهائي اهم آهي:

&lt;blockquote&gt;
«جيڪڏهن توهان واقعي پيداوار ۾ واڌارو آڻي سگهو ٿا، ته ملڪ جا سڀ اهم اقتصادي اشاريہ بدلجي ويندا؛ يعني مستقل روزگار پيدا ٿيندو، بي روزگاري گهٽ ٿيندي، برآمدات وڌنديون، ملڪ کي غير ملڪي زر مبادله حاصل ٿيندو، مهانگائي گهٽ ٿيندي، ۽ انهن سڀني کان علاوه ملڪ ۾ اقتصادي خودمختياري پيدا ٿيندي.»&lt;ref&gt;خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «جهش توليد». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/search-result?q=%D8%AC%D9%87%D8%B4%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF&amp;nt=99,101,2,4,9,1,16,&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== فوجي خيال ===

[[File:Khamenei at Imam Hassan Mojtabi University 2022 (K).jpeg|thumb|2022ع ۾ امام حسن مجتبا يونيورسٽي ۾ ]]
علي خامنائي جو خيال آهي ته ايران کي جنگ کان بچڻ لاءِ پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي.&lt;ref&gt;«ڪاميني چيو ته ايران کي جنگ روڪڻ لاءِ فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي»، رائيٽرز (Reuters). حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/khamenei-says-iran-should-increase-military-might-to-prevent-war-idUSKBN2020B5/&lt;/ref&gt; هن جي مطابق ايران جي علائقائي موجودگي ۽ ميزائل صلاحيتون ناقابلِ مذاڪرات آهن.&lt;ref&gt;«ڪاميني جي 2021ع جي پهرين تقرير: آمريڪي ڪمزوري ۽ ايراني خودانحصاري تي ٻيهر زور»، واشنگٽن انسٽيٽيوٽ (Washington Institute). حاصل ڪيل: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/khameneis-first-speech-2021-reemphasizing-us-weakness-iranian-self-reliance&lt;/ref&gt;

قاسم سليماني جي قتل کان پوءِ هن چيو ته ذميوارن لاءِ «سخت بدلو» انتظار ڪري رهيو آهي. هن عين الاسد ايئر بيس تي حملي جو حوالو ڏيندي چيو ته اهڙيون فوجي ڪارروايون ڪافي ناهن، ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي «فساد پيدا ڪندڙ موجودگي» ختم ٿيڻ گهرجي.&lt;ref&gt;«قاسم سليماني جي قتل تي ’سخت بدلو‘: ’مناسب وقت‘ جيڪو نه آيو ۽ ’مناسب جاءِ‘ جيڪا نه ملي»، بي بي سي نيوز فارسي. بائيگاني ڪيل: ۱۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://www.bbc.com/persian/iran-55500811&lt;/ref&gt;

خامنائي سان منسوب هڪ فتوٰي موجب، ايٽمي هٿيارن ۽ ٻين وڏي تباهي وارن هٿيارن جي پيداوار، ذخيرو ڪرڻ ۽ استعمال حرام آهي. تنهن هوندي به اهڙا ثبوت موجود آهن جيڪي ڳجهي نموني ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي ڪوششن ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جنهن سبب يورپي عملدارن ۾ شڪ پيدا ٿيو آهي&lt;ref&gt;«آمريڪا لاءِ اهڙو ايران آپشن جيڪو نظرانداز ڪيو وڃي ٿو»، ايشيا ٽائمز. بائيگاني ڪيل: 17 جون 2018ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20060316201913/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HC17Ak02.html&lt;/ref&gt;.
ساڳئي وقت، هو غير فوجي مقصدن لاءِ ايٽمي ٽيڪنالاجي جي اهميت تي زور ڏئي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
«تيل ۽ گيس جا ذخيرا هميشه لاءِ باقي نٿا رهي سگهن.»&lt;ref&gt;«ايران چوي ٿو ته يورينيم جي افزودگي روڪڻ وارو ناهي»، رائيٽرز. حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/iran-says-it-will-not-stop-uranium-enrichment-idUSTRE4941KO/&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

تنهن هوندي به هن فتويٰ جي اعتبار تي بحث موجود آهي—مثال طور ڇا هن وٽ اهڙي فتويٰ جاري ڪرڻ جو اختيار آهي يا اهو ڪنهن به سبب سان رد ٿي سگهي ٿو. آمريڪا پڻ چوي ٿو ته ان جا فيصلا هن فتويٰ تي مبني ناهن ۽ ان جو انهن تي ڪو اثر ناهي&lt;ref&gt;«نيڊ پرائس چوي ٿو ته خامنه‌اي جو فتويٰ آمريڪا جي ايٽمي هٿيارن تائين ايران جي رسائي روڪڻ بابت فيصلن جو ڪڏهن به بنياد نه رهيو آهي»، صدائے آمريڪا. بائيگاني ڪيل: ۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://ir.voanews.com/a/us-iran-ned-price-khamenei-fatva/6394845.html&lt;/ref&gt;.

=== ولايت فقيه بابت خيال ===
علي خامنائي جو خيال آهي:

&lt;blockquote&gt;
«ولي فقيه جا اختيار، جيڪڏهن ماڻهن جي ارادي ۽ چونڊ سان ٽڪراءُ ۾ اچن، ته ماڻهن جي فيصلن تي برتري رکن ٿا ۽ انهن تي حاڪم آهن.»
&lt;/blockquote&gt;

هو سمجهي ٿو ته «ولايت مطلقه فقيه» واري نظام ۾ فقيه ئي اسلامي حڪمران آهي ۽ سندس حڪمراني قيامت تائين جاري رهندي.
هن تنقيدن جي جواب ۾، ته اهو نظام فقيه جي ذاتي خواهشن تي هلندو آهي، هن چيو:

&lt;blockquote&gt;
«جيڪڏهن ولايت مطلقه فقيه ڪنهن عالم جي هٿ ۾ هجي ته هو پنهنجي خواهش موجب عمل نٿو ڪري سگهي.»
&lt;/blockquote&gt;

هن وڌيڪ چيو ته هن نظام ۾ لچڪ موجود آهي، يعني قيادت هيٺ ادارا مسلسل وڌيڪ صحيح ۽ مڪمل اختيار ڪندي پاڻ کي تبديل ڪندا رهن ٿا.
تنهن هوندي به ڪيترائي ماڻهو کيس آمريت جو الزام ڏين ٿا. 1997ع ۾ [[حسين علي منتظري]] سندس [[مرجعيت]] تي سوال اٿاريو ۽ کيس ان ميدان ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو.[[حسن فيروزآبادي]] موجب، 2012ع جي سياري ۾ خامنائي سرڪاري عملدارن تي سندس هدايتن تي عمل نه ڪرڻ بابت شڪايت ڪئي

=== فن ۽ ميڊيا بابت خيال ===
خامنائي وٽ موسيقي جي حلال يا حرام هجڻ جا معيار متغير ۽ غير واضح آهن. هو ان جو فيصلو عرفي لحاظ سان مڪلف جي راءِ تي ڇڏي ٿو.
اڪثر شيعه فقيهن جيان، هو سازن کي ٻن قسمن ۾ ورهائي ٿو: «حرام لاءِ مخصوص اوزار» ۽ «مشترڪ اوزار»، پر ان لاءِ ڪو واضح معيار پيش نٿو ڪري.
هو سمجهي ٿو ته «اسلامي انقلاب» کي دنيا تائين فلم ۽ ناول ذريعي متعارف ڪرايو وڃي ٿو. ان حوالي سان هو چوي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
«انقلاب بغير ناول جي نٿو ٿي سگهي. روسي ۽ فرانسيسي انقلاب پنهنجي ناولن ذريعي متعارف ٿيا. ساڳيءَ طرح سٺي فلم کان سواءِ به نٿو ٿي سگهي.»&lt;ref&gt;خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «در مخاطب‌شناسي دچار توهم بوديم». بائيگاني ڪيل: ۵ جولاءِ ۲۰۱۶ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20160811155132/http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=24174&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

=== راندين بابت خيال ===
هو نوجوانن کي مسلسل عالمي مقابلن ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿو ته جيئن اسلامي قدرن کي عالمي نوجوانن جي دلين ۽ ذهنن تائين پهچايو وڃي ۽ ايراني ثقافت کي متعارف ڪرايو وڃي.
هن جي عوامي بيانن موجب، هو راندين کي هڪ اهم سفارتي اوزار طور ڏسي ٿو.

=== عورتن بابت خيال ===
علي خامنائي مختلف موقعن تي عورتن ۽ سندن سماجي ڪردار بابت پنهنجا خيال بيان ڪيا آهن.
سماجي شموليت بابت هو چوي ٿو:

&lt;blockquote&gt;
«جيڪڏهن عورتون ڪنهن قوم جي سماجي تحريڪ ۾ شامل نه ٿين، ته اها تحريڪ ڪامياب نه ٿيندي.»&lt;ref&gt;خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «حضور زنان در صحنه». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4004&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

هو اهو پڻ سمجهي ٿو ته اسلامي اصولن موجب عورتن کي نه ته سماجي، اقتصادي، سياسي يا علمي سرگرمين ۾ زبردستي شامل ڪيو وڃي ۽ نه ئي انهن کي روڪيو وڃي. جيڪڏهن عورتون اهڙين سرگرمين ۾ حصو وٺڻ چاهين ته ڪا رڪاوٽ نه هئڻ گهرجي.
تنهن هوندي به، جولاءِ 1997ع ۾ هن عورتن جي برابر شموليت جي خيال کي منفي، سادو ۽ ٻاراڻو قرار ڏنو. هن اهو به چيو ته عورتن جو اعليٰ سرڪاري عهدن تي هجڻ فخر جو باعث ناهي ۽ مغربي سوچ جي قبوليت جي علامت آهي.
هو خاندان کي سڀ کان اهم سماجي ادارو سمجهي ٿو ۽ عورت کي ان ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;سعيديان، مريم؛ يراقي، سعيده. «راهکارهاي مقابله با فرهنگ غرب». پاسداري فرهنگ انقلاب اسلامي. حاصل ڪيل: https://www.sid.ir/paper/235526/&lt;/ref&gt; هو «گهر سنڀالڻ» ۽ «اولاد ڄڻڻ» کي عورتن لاءِ جهاد ۽ هنر قرار ڏئي ٿو.
جون 1998ع ۾ هن عورتن جي «سرڪش روين» خلاف ڪارروائي جو حڪم ڏنو، جنهن دوران آگسٽ جي وچ تائين 1800 عورتن ۽ مردن کي «نامناسب لباس ۽ غير اخلاقي روين» جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو. هن دور ۾ عورتن جي صحافين ۽ رسالن، جهڙوڪ ’’عورتن‘‘، تي به پابنديون لڳايون ويون&lt;ref&gt;Hughes، Donna M. «Women and Reform in Iran». University of Rhode Island.&lt;/ref&gt;.

=== سامراجي مخالفت، آمريڪا ۽ اسرائيل بابت خيال ===

==== آمريڪا سان لاڳاپا ====
علي خامنه‌اي جي آمريڪا بابت پاليسي سندس تقريرن ۾ مستقل طور تي ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ۾ هو آمريڪا سان سخت مخالفت جي اصول تي زور ڏئي ٿو. سندس خيال موجب آمريڪا جي «نظام» ۽ «ايراني عوام» سان دشمني ناقابلِ انڪار آهي.
آمريڪا سان مذاڪرات بابت هو موقف اختيار ڪري ٿو ته آمريڪا ظاهري طور دلڪش واعدا ڪري سگهي ٿو، جيڪي عملي طور تي گهڻو ڪري پورا نٿا ٿين؛ تنهنڪري جيستائين ايران ايترو مضبوط نه ٿئي جو ڳالهين دوران آمريڪي دٻاءَ کي برداشت ڪري سگهي، تيستائين آمريڪا سان سڌيون ڳالهيون ڪرڻ مناسب ناهي.
1981ع ۾ تهران يونيورسٽي ۾ وڏي عوامي اجتماع دوران، جنهن ۾ محمد مصدق جي ياد ملهائي وئي ۽ سياسي تبديليءَ جا مطالبا ڪيا ويا، خامنه‌اي پنهنجي تقرير ۾ چيو ته:

&lt;blockquote&gt;
«اسان آليندي ۽ مصدق جهڙا لبرل ناهيون جو سي.آء.اي. اسان کي دٻائي سگهي.»
&lt;/blockquote&gt;

هو برطانيا کي «خبيث انگلينڊ» جي اصطلاح سان ياد ڪري ٿو ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته:

&lt;blockquote&gt;
«داعش ۽ القاعده کي استعماري قوتن، خاص طور خبيث انگلينڊ، اسلامي جمهوريه ۽ اسلامي بيداري خلاف ٺاهيو آهي.»&lt;ref&gt;[197]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

ساڳيءَ طرح، هو پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ ڪشمير بابت تڪرار جو ذميوار پڻ برطانيا کي قرار ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;[198]&lt;/ref&gt; 2018ع ۾ عيدالفطر جي موقعي تي پنهنجي تقرير ۾ هن عوام جي غير ضروري پرڏيهي سفرن تي به تنقيد ڪئي.
ان سلسلي ۾ اڪبر هاشمي رفسنجاني سان منسوب هڪ بيان پڻ موجود آهي، جنهن ۾ آمريڪا سان لاڳاپن بابت اندروني بحثن جو ذڪر ڪيو ويو آهي؛ هي بيان هڪ انٽرويو جي وڊيو جي صورت ۾ سامهون آيو، جيڪو خامنه‌اي جي آفيس پاران آمريڪا تي ڀروسو ڪرڻ جي تنقيد جي پسمنظر ۾ جاري ٿيو.

==== اسرائيل ۽ صهيونيزم بابت خيال ====
خامنه‌اي اسرائيل جي رياست ۽ صهيونيزم جو مخالف آهي. 2000ع ۾ هن اسرائيل کي «هڪ ڪينسر جهڙو ڦوڙو» قرار ڏيندي چيو ته اهو علائقي مان ختم ٿيڻ گهرجي.
2015ع ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام بابت عالمي معاهدي کان پوءِ، هن اظهار ڪيو ته:

&lt;blockquote&gt;
«اسرائيل ايندڙ 25 سال نه ڏسندو.»
&lt;/blockquote&gt;

ساڳي وقت، هن وضاحت ڪئي آهي ته اسرائيل جي خاتمي بابت سندس بيان يهودي قوم جي تباهيءَ جو سڏ ناهي، ۽ ايران کي يهودين سان ڪو به اصولي اختلاف ناهي. سندس خيال ۾، مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن کي اسرائيل جي مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ جو حق هئڻ گهرجي.
خارجي پاليسي جي لحاظ کان، خامنه‌اي اوڀر ۽ اولهه ٻنهي سان سفارتي لاڳاپا وڌائڻ جي حمايت ڪري ٿو—سواءِ آمريڪا ۽ اسرائيل جي—۽ خاص طور پاڙيسري ملڪن ۽ اوڀر طرف توجهه ڏيڻ کي اوليت ڏئي ٿو.&lt;

==== هولوڪاسٽ ====
2014ع ۾ نوروز جي موقعي تي پنهنجي هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي هولوڪاسٽ بابت شڪ جو اظهار ڪيو. هن چيو:

&lt;blockquote&gt;
«هولوڪاسٽ هڪ اهڙو واقعو آهي جنهن جي حقيقت واضح ناهي، ۽ جيڪڏهن ٿيو به هجي ته اهو ڪيئن ٿيو، اهو به معلوم ناهي.»
&lt;/blockquote&gt;

هن وڌيڪ چيو ته:

&lt;blockquote&gt;
«يورپي ملڪن ۾ ڪو به هولوڪاسٽ بابت ڳالهائڻ جي همت نٿو ڪري»
&lt;/blockquote&gt;

۽ اهو پڻ بيان ڪيو ته اولهه ۾ هولوڪاسٽ بابت بحث ڪرڻ يا ان تي سوال اٿارڻ کي وڏو گناهه تصور ڪيو وڃي ٿو.

==== صحابه محمد ﷺ ۽ اسلامي دنيا جي وحدت بابت خيال ====
2010ع ۾ خامنه‌اي هڪ فتوٰي جاري ڪيو جنهن مطابق محمد ﷺ جي ازواجن ۽ صحابه جي توهين حرام آهي. ايران ۾ اهڙين ڪيسن ۾ ماڻهن کي توهينِ مقدسات (سبّ النبي) جي الزام هيٺ سزا پڻ ڏني وئي آهي، جنهن ۾ موت جي سزا به شامل رهي آهي. هي فتوٰي سعودي عرب جي شيعه برادري جي هڪ استفتا جي جواب ۾ جاري ڪيو ويو هو

اسلامي دنيا بابت، خامنه‌اي اتحاد، تعاون، ۽ مذهبي اختلافن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. هن جي مطابق، مسلمانن جي وچ ۾ اتحاد قائم ٿيڻ سان انهن جي موجوده حالتن ۾ بهتري اچي سگهي ٿي. هن ان حوالي سان چيو:

&lt;blockquote&gt;
«جيڪڏهن اها وحدت پيدا ٿي وڃي، ته مسلمانن جي موجوده حالت اهڙي نه رهندي ۽ مسلمان عزت حاصل ڪندا. ’انگريزي شيعه‘ ۽ ’آمريڪي سني‘ هڪ ئي قينچي جا ٻه پٽ آهن؛ انهن جو مقصد مسلمانن کي پاڻ ۾ وڙهائڻ آهي.»
&lt;/blockquote&gt;

== ٻين جي نظر ۾ ==
=== دنيا ۾ خامنائي جو مقام ===

ايڪانومسٽ ڊيموڪريسي انڊيڪس موجب، خامنائي جي حڪومت کي هڪ آمرانه نظام قرار ڏنو ويو آهي جيڪو آزاديءَ جي خلاف بيٺل آهي.&lt;ref&gt;{{cite report
 |title=چائنا چيلينج
 |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf
 |publisher=ايڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ
 |date=2021
 |language=انگريزي
 |access-date=2026-04-08
 |archive-date=2022-04-01
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401142348/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; فوربز موجب، خامنائي 2015 ۽ 2018 ۾ ترتيبوار دنيا جي 18هين ۽ 17هين سڀ کان وڌيڪ طاقتور شخص طور شمار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=فوربس: پوتین در صدر فهرست قدرتمندترین شخصیت‌های جهان قرار گرفت
 |url=https://www.bbc.com/persian/world-38327446
 |publisher=بي بي سي فارسي
 |date=
 |access-date=27 نومبر 2022
 |archive-date=23 آڪٽوبر 2022
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt; بي بي سي فارسي ۾ بزرگمهر شرف‌الدين جي هڪ دستاويزي پروگرام موجب، سياست ڏانهن خامنائي جو منطقي ۽ عملي رويو کيس ايران جي جديد تاريخ جي گهڻن حڪمرانن کان الڳ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;[219]&lt;/ref&gt;

ٻئي پاسي، جديد تاريخ جو محقق عباس ميلاني، 2022 ۾ ايران جي احتجاجن بابت بي بي سي سان ڳالهائيندي چيو:
&lt;blockquote&gt;«خامنائي پنهنجين غلطين مان سبق وٺڻ جي صلاحيت نٿو رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي هر شيءِ ڄاڻندڙ سمجهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=آيت الله خامنائي؛ مرد فضاهای خالی
 |url=http://www.bbc.com/persian/iran/2011/09/110917_bsh_khamenei.shtml
 |author=بزرگمهر شرف‌الدين
 |publisher=بي بي سي فارسي
 |date=17 سيپٽمبر 2011
 |archive-date=3 جولاءِ 2016
 |language=فارسي
 |accessdate=2026-04-08
 |archivedate=2016-07-03
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703214802/http://www.bbc.com/persian/iran/2011/09/110917_bsh_khamenei.shtml
 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس 2008 ۾ كريم سجادپور جي قلم سان «خامنائي کي ٻيهر پڙهڻ: ايران جي سڀ کان طاقتور اڳواڻ جو عالمي نظريو» عنوان سان هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو:
&lt;blockquote&gt;«شايد دنيا ۾ ڪو به اهڙو اڳواڻ نه هجي جيڪو عالمي معاملن ۾ خامنائي جيترو اهم هجي، پر ساڳئي وقت عالمي سطح تي ايترو اڻڄاتل هجي.»&lt;/blockquote&gt;

سجادپور جو چوڻ آهي ته ايران بابت هر ڪامياب حڪمت عملي ۾ خامنائي جي مرڪزي ڪردار ۽ آمريڪا بابت سندس گهري بي اعتمادي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هن 2019 ۾ خامنائي کي وچ اوڀر جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو ۽ چيو ته هو پنهنجي طاقت انهن ادارن ذريعي لڪائي ٿو جن جا ماڻهو يا ته هن پاڻ مقرر ڪيا آهن يا سندس وفادار آهن&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=Iranian Supreme Leader Ali Khamenei Is One Despot Trump Might Not Win Over
 |url=https://time.com/magazine/south-pacific/5691730/october-14th-2019-vol-194-no-15-international/
 |author=ڪريم سجادپور
 |publisher=ٽائيم
 |date=3 آڪٽوبر 2019
 |access-date=27 نومبر 2022
 |archive-date=9 ڊسمبر 2022
 |language=انگريزي
 |accessdate=2026-04-08
 |archivedate=2022-12-09
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221209002013/https://time.com/magazine/south-pacific/5691730/october-14th-2019-vol-194-no-15-international/
 }}&lt;/ref&gt;
«رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز» جي سالياني رپورٽ ۾ خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=گزارشگران بدون مرز نام آيت الله خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو
 |url=https://ir.voanews.com/latestnews/iran-journalist-humanrights-khamenei-rsf
 |publisher=صدای آمريڪا
 |access-date=7 جولاءِ 2021
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt; 2000ع ۾ «ڪميٽي ٽو پروٽيڪٽ جرنلسٽس» کيس اظهار جي آزاديءَ جا 10 دشمنن مان هڪ قرار ڏنو. ان سلسلي ۾، ڇهين مجلس جي شروعاتي دور ۾ جڏهن پريس قانون ۾ ترميم جو بل پيش ٿيڻ وارو هو، خامنائي حڪومتي حڪم ذريعي ان کي روڪڻ جو حڪم ڏنو.
سماجيات دان ڪاظم علمداري موجب، اسلامي جمهوريه جي آئين ۾ ولي فقيه وٽ لا محدود اختيار آهن ۽ آئين اڳواڻ کي آمراڻي اختيار ڏئي ٿو. ڊيوڊ والچنسڪي پنهنجي ڪتاب «دنيا جا بدترين 20 زنده آمر» ۾ خامنائي کي نائين نمبر تي رکيو.
8 فيبروري 2024 تي ڪمپني ميٽا خامنائي جا سڀ اڪائونٽ بند ڪري ڇڏيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن «خطرناڪ تنظيمن ۽ فردن» جي ترويج بابت ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪئي هئي. انهن ۾ سندس انسٽاگرام اڪائونٽ (5 ملين کان وڌيڪ فالوئرز)، انگريزي انسٽاگرام اڪائونٽ (204 هزار فالوئرز) ۽ فيس بڪ شامل هئا.

=== ٻين جي نظر ۾ خامنائي جا خيال ===

بي بي سي موجب، سندس نظرين کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ايران ۾ صحافين کي خامنائي کان سوال ڪرڻ جي اجازت ناهي، ۽ سندس تنقيد ڪرڻ جا نتيجا نڪرندا آهن. اهو هميشه هڪ طرفو رابطو آهي: خامنائي منبر تي ويهي تقرير ڪندو آهي ۽ سندس خيالن کي انهن تقريرن مان ئي سمجهڻو پوندو آهي&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=انتقاد از آيت الله خامنائي چقدر هزينو دارد؟
 |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-61289510
 |publisher=بي بي سي فارسي
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt;

علي اڪبر ولايتي جي نظر ۾، خامنائي جو جدوجهد وارو طريقو اسلامي فڪر تي ٻڌل آهي، جيڪو قرآن ۽ حديث مان اخذ ڪيل آهي ۽ مادي پرستي، مارڪسزم ۽ لبرل خيالن جي مقابلي ۾ بيٺل آهي. ولايتي سندس ڪاميابي جا سبب سندس گهڻ رخا سوچ، سيد روح‌الله خميني جي تحريڪ جي وسيع رابطي واري نيٽورڪ جو استعمال، منبر جو استعمال ۽ عملي رويو بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot; ولايتي&quot;/&gt;.
گيرٿ پورٽر موجب، خامنائي جي ان فتويٰ بابت ته ايٽمي هٿيار ٺاهڻ حرام آهن، ايران طرفان عراق جي ڪيميائي حملن جو جواب نه ڏيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته ڪيميائي ۽ ايٽمي هٿيارن کان سندس بيزاري گهري ۽ سچي آهي. هن محسن رفيق دوست جي حوالي سان چيو ته خميني به ايران-عراق جنگ دوران اهڙن هٿيارن جي پيداوار ۽ استعمال کي حرام قرار ڏنو هو، باوجود ان جي ته انهن کي ٺاهڻ جون ڪوششون ٿي رهيون هيون. 2012 کان باراڪ اوباما جي حڪومت خامنائي جي ايٽمي مخالف فتويٰ جي آجيان ڪئي&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=When the Ayatollah Said No to Nukes
 |url=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/
 |author=گيرٿ پورٽر
 |publisher=فارين پاليسي
 |date=16 آڪٽوبر 2014
 |access-date=21 آگسٽ 2015
 |archive-date=21 سيپٽمبر 2017
 |language=انگريزي
 |accessdate=2026-04-08
 |archivedate=2017-09-21
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921001025/https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/
 }}&lt;/ref&gt;.
تنهن هوندي به، آمريڪي پرڏيهي وزارت جي ترجمان نيد پرائيس موجب، خامنائي جو فتويٰ ڪڏهن به آمريڪا جي پاليسي ٺاهڻ جو بنياد نه رهيو آهي ته جيئن ايران کي ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ کان روڪيو وڃي.
مائيڪ پومپيو، خامنائي جي هولوڪاسٽ بابت نظرين تي چيو:
&lt;blockquote&gt;«آمريڪا خامنائي جي نفرت انگيز ۽ يهودي مخالف بيانن جي مذمت ڪري ٿو؛ اهڙا بيان ٽوئيٽر يا ٻين سماجي ميڊيا تي ڪو به جاءِ نٿا رکن. اسان ڄاڻون ٿا ته خامنائي جي اهڙي ٻولي ايران جي عوام جي برداشت واري روايت جي عڪاسي نٿي ڪري.»&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=واکنش‌ها به کاربرد کليدواژه يهودي‌ستيزانه نازي‌ها در پوستر سايت خامنائي
 |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C/a-53523423
 |publisher=ڊيوئچه ويله
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

حميد ڪيهان موجب (بي بي سي تي)، «معاشي مزاحمت» جون عام پاليسيون 2013 جي آخر ۾، ٻاهرين پابندين سبب وڌندڙ معاشي مسئلن جي دوران، 24 شقن ۾ حڪومت کي ڏنيون ويون. هن جو چوڻ آهي ته هن دستاويز جو وڏو حصو اهڙن نعريبازي تي ٻڌل هدفن تي مشتمل آهي جيڪي نظرياتي طور سٺا پر عملي طور لاڳو ڪرڻ مشڪل آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه حصن ۾ اهڙيون حڪمت عمليون آهن جيڪي موجوده حالتن ۾ حاصل ڪرڻ ناممڪن آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه پهلو عملي طور لاڳو ٿي سگهن ٿا.
فريدون خاوند موجب، مجموعي طور اهي پاليسيون اهڙن عام هدفن جو مجموعو آهن جيڪي دنيا جي گهڻن ملڪن جي اقتصادي منصوبن ۾ به ڏسي سگهجن ٿا، ۽ سوال اهو آهي ته اهي اڳ ڇو لاڳو نه ڪيا ويا.

=== ٻين جي نظر ۾ خامنائي جي ڪارڪردگي ===

سرج ميشل ۽ پائولو ووڊز موجب، خامنائي جون تقريرون «ڌمڪين ۽ خالي نعريبازي» تي ٻڌل آهن، جيڪي سازشي نظريي ۽ سخت آمريڪا مخالف سوچ سان گڏ آهن. سندن خيال ۾، هو هر هنڌ «دشمنن جي سازش» ڏسي ٿو ۽ مغربي طاقتن کي «متڪبر»، «شيطاني»، «لالچي»، «نفرت انگيز»، «واپسگرا», «برتر»، «سرطاني»، «ظالم»، «زهريلو» ۽ «شيطان جو مجسمو» قرار ڏئي ٿو. اهي صفتون مغربي حڪومتن سان گڏ سندن خفيه ادارن (سي آءِ اي، موساد وغيره) لاءِ به استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=ميشل
 |first1=سرژ
 |last2=ووڊز
 |first2=پائولو
 |title=رهبر
 |translator=لاله پويا
 |publisher=برنارڊ گراسه
 |location=پيرس
 |date=2010
 |pages=351–
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي اڳوڻي صدر ڊونلڊ ٽرمپ چيو:
&lt;blockquote&gt;«ايران جا شريف ماڻهو، جيڪي آمريڪا سان محبت ڪن ٿا، اهڙي حڪومت جا حقدار آهن جيڪا انهن کي سندن خوابن تائين پهچڻ ۾ مدد ڪري، نه⁠تہ انهن کي عزت طلب ڪرڻ تي قتل ڪري. ايران جي اڳواڻن کي دهشتگردي ڇڏڻ گهرجي ۽ ملڪ کي تباهي ڏانهن وٺي وڃڻ بدران ٻيهر عظيم بڻائڻ گهرجي.»&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=ٽرمپ خامنائي جي فارسي ٽوئيٽ جو جواب ڏنو
 |url=https://www.radiofarda.com/a/trump-retwitting-khamenei/30384135.html
 |publisher=ريڊيو فردا
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

10 ڊسمبر 2022 تي ايران جي احتجاجن دوران، ابوالفضل قدیانی محسن شڪاري جي ڦاسي بعد چيو:
&lt;blockquote&gt;«هو هڪ مڪمل آمر ۽ خونخوار حڪمران آهي؛ هو ڄاڻي ته هو ايران جي ماڻهن کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان ڊڄائي نٿو سگهي، بلڪه اهي عمل ماڻهن جي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا.»&lt;ref&gt;{{cite news
 |title=ابوالفضل قدياني: خامنائي ملت ايران کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان مرعوب نٿو ڪري سگهي
 |url=https://www.radiofarda.com/a/qadyani-shakari-execution/32170407.html
 |publisher=ريڊيو فردا
 |access-date=24 ڊسمبر 2022
 |archive-date=8 جنوري 2023
 |language=فارسي
}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

26 ڊسمبر 2022 تي هن وڌيڪ چيو:
&lt;blockquote&gt;«خامنائي ايران جي قوم جو سڀ کان وڏو دشمن آهي ۽ مڪمل طور ‘مفسد في الارض’ آهي؛ يقين رکو هي حڪومت ختم ٿيندي.»&lt;/blockquote&gt;

جولاءِ 2022 ۾، قدیانی چيو:
&lt;blockquote&gt;«صرف خامنائي کي هٽائڻ سان ئي هڪ آزاد عدليه قائم ٿي سگهي ٿي، جيڪا جمهوريت ۽ انصاف جي بنيادي شرط آهي.»&lt;/blockquote&gt;

24 آگسٽ 2025 جي هڪ خط ۾ هن لکيو:
&lt;blockquote&gt;«خميني جي سياسي ورثي کي تاريخ ۾ دفن ڪرڻ گهرجي ۽ ان تي منصفانه ۽ علمي تنقيد مستقبل جي بهتري لاءِ ضروري آهي. اصل ڳالهه خميني ۽ خامنائي جي ورثي کان اڳتي وڌڻ آهي.»&lt;/blockquote&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

[[File:The House of Ayatollah before the attack 02.jpg|100px|thumb|قاتلاڻي حملي کان اڳ سندس رھائش جي تصوير]]

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>50oid0vdrldez1mhr3k0ee6d8gplrly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام ابو دائود</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18634</id>
    <revision>
      <id>372730</id>
      <parentid>285371</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="bufauytw2kfr8iicr2vximqsy2pc1mu" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}


امام ابو دائود- هڪ بلند پايي جو محدث ٿي گذريو آهي. هيءُ سيستان ( [[ايران]]) ۾ 202ھ/817ع ۾ پيدا ٿيو. پاڻ -امام- بخاريءَ جو هم سبق هو. سندس جمع ڪيل حديثن جو تعداد ڪافي آهي. علم حديث جي -تحقيق- ۾ هن ڪيترائي ڪشالا ڪاٽيا ۽ وڏا سفر ڪيا. سندس گڏ ڪيل حديثن جي مجموعي ۾ تقريباً پنج هزار روايتون شامل آهن. هن عقيدن وغيره متعلق روايتون هڪ جدا مجموعي ۾ ڪٺيون ڪيون آهن، -جن- کي ’جامع ابو دائود‘ ڪوٺيو وڃي ٿو. ابو دائود 73 سالن جي ڄمار ۾ 275ھ/888ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ابو دائود امام : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%88%D8%AF%20%20%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 |access-date=2016-05-18 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222033049/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%D9%88%20%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%88%D8%AF%20%20%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:حديث]]
[[زمرو:علم حديث]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>bufauytw2kfr8iicr2vximqsy2pc1mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>المنظر سئنيما لاڙڪاڻو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21682</id>
    <revision>
      <id>372724</id>
      <parentid>98916</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1131" sha1="mfhi1njlrily3ojs2mqnmh2s18r3wpa" xml:space="preserve">هيءَ سئنيما [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] شهر ۾ -اسٽيشن- روڊ تي 1972ع ڌاري ٺاهي وئي. هن سئنيما ۾ ويهڻ لاءِ 900 سيٽون هيون. هيءَ سئنيما لاڙڪاڻي جي پهرين سئنيما هئي. جنهن جي ڀتين تي خوبصورت ڊزائين ۾ ٺهيل پلاسٽر آف پيرس جون سرون لڳل هيون ۽ ڇت جي وچ ۾ فانوس نصب ٿيل هو. هيءَ ايئرڪنڊيشنڊ سئنيما هئي. هن سئنيما ۾ ”سوڍا پٽ سنڌ جا“ (1947ع) سميت ٻيون سنڌي فلمون پڻ هلايون ويون. هيءَ سئنيما 4 جون 2006ع تي ڊاٺي وئي. هاڻ هن سئنيما جي جاءِ تي فاسٽ فوڊ سينٽر ۽ هڪ هوٽل ٺاهيو ويو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1%20%D8%B3%D8%A6%D9%86%D9%8A%D9%85%D8%A7 المنظر سئنيما : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>mfhi1njlrily3ojs2mqnmh2s18r3wpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الھبچايو لاسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22351</id>
    <revision>
      <id>372728</id>
      <parentid>139302</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1930" sha1="63lpkge8utujcuoijvttcl57oa69cye" xml:space="preserve">سنڌ جو جهونو ملهه، ريڊيوپاڪستان ۽ -ٽيليويزن- جو مشهور فنڪار، -الهبچايو لاسي- ولد محمد قاسم لاسي، لسٻيلي جي تعلقي اٿل ۾ 1930ع ڌاري پيدا ٿيو. هن پهريائين پهلوانيءَ جا ڪرتب ڏيکاريا، ۽ ملهه وڙهڻ جي شروعات قلندر لعل شهباز جي ميلي تي لڳندڙ ملاکڙي کان ڪئي. هيءُ -انب شيدي- ۽ هنڊل مڪرانيءَ جي ٽولي ۾ شامل هو ۽ ٻئي جوڙ جو ملهه هو. تنهن کان پوءِ هو گهڙي وڄائڻ جي شوق ۾ -استاد- الهبچايي خاصخيليءَ جي شاگرديءَ ۾ آيو ۽ جلد ئي هڪ سٺو فنڪار بڻجي ويو. 
الهبچايو پهرين -پاڪستان- -ٽيليويزن- تي -استاد- محمد -بچل- ڍولڪ نواز جي وسيلي سان آيو، جنهن کان پوءِ هو ريڊيو -پاڪستان- [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] تي آيو. هن پنهنجي فن جو ڀرپور مظاهرو ڪيو ۽ گهڙي وڄائڻ جو هڪ ناميارو فنڪار بڻجي ويو هو. پنهنجي فن جو مظاهرو ڏکڻ ڪوريا کان سواءِ ٻين ملڪن ۾ ڪري چڪو آهي. سندس پهريون غيرملڪي دورو 1984ع ۾ ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=الهبچايو لاسي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A8%DA%86%D8%A7%D9%8A%D9%88%20%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%8A |access-date=2016-05-30 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430195029/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A8%DA%86%D8%A7%D9%8A%D9%88%20%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%8A |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:راڳي]]
[[زمرو:سنڌ جا رانديگر]]</text>
      <sha1>63lpkge8utujcuoijvttcl57oa69cye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امام مسعود سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22613</id>
    <revision>
      <id>372737</id>
      <parentid>99016</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="cpzb4vomt84sxa88bqxar0isuexnsw4" xml:space="preserve">مام- مسعود -بن- شيبہ -بن- الحسين السندي، لقب عماد الدين حنفي، ستين صدي هجريءَ جو سنڌي بزرگ، علم ۽ فضل ۾ عالمي شهرت رکندڙ هو. هي دنيا جو اهو پهريون عالم هو، جنهن ”-امام- الحرمين جويني“ ۽ -امام غزالي رحه- جي ”الغيث“ ۽ ”مقدمہ التعليم“ جو رد لکيو. هن جي سوانح معلوم نه ٿي سگهي آهي، البت سندس دؤر، تاتارين وارو دؤر ليکجي ٿو. 
هن جي ڪتاب جا قلمي نسخا الجزائر، مديني منوره، [[استنبول]] ۽ مصر ۾ موجود آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%20%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A امام مسعود سنڌي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>cpzb4vomt84sxa88bqxar0isuexnsw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امداد سومرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22671</id>
    <revision>
      <id>372739</id>
      <parentid>99044</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1620" sha1="8m7ynz6v3n2dmq7uztu6y6vxclqtz4m" xml:space="preserve">نامور صحافي ۽ ڪالم نگار -امداد سومرو- 14- ڊسمبر 1970ع تي پنهنجي آبائي ڳوٺ سيتا وليج ، [[دادو ضلعو|ضلعي دادوءَ]] ۾ ڄائو . سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم . اي سوشيالاجي 2007ع ۾ ڪيائين . هن روزاني ڪاوش ، روزاني خلق ، روزاني سنڌ ۽ روزاني عبرت ۾ -ايڊيٽوريل- صفحي جي انچارج ۽ سنڊي ايڊيشن جي انچارج طور هڪ وڏي عرصي کان ڪم ڪيو آهي . -ان- کان سواءِ هن جا مسلسل ڪالم ، فيچر ۽ شاعري ڇپجندي رهي آهي . سنڌ ٽي . وي ۾ ڊاڪيومينٽريز جو ڊائريڪٽر رهيو آهي ۽ ڪيترا پروفائيل پيش ڪري ۽ مختلف عوامي مسئلن تي رپورٽنگ ڪندو رهيو آهي . هن وقت روزاني عبرت ۾ -ايڊيٽوريل- صفحي جو انچارج آهي . -ان- کان سواءِ ڊان ۽ نيوز لائين ۾ فري لانس صحافيءَ طور 2003ع کان لکندو پيو اچي ۽ هن وقت پريس ڪلب حيدرآباد جو خزانچي پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |access-date=2016-06-07 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410120145/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>8m7ynz6v3n2dmq7uztu6y6vxclqtz4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پٺاڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30400</id>
    <revision>
      <id>372657</id>
      <parentid>355808</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24950" sha1="rd1wtl8wch58n2b2kni1g7nxb7oj51b" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
 | group = پشتون&lt;br&gt;Pashtun
 | image = 
|poptime = {{circa}} '''50&amp;nbsp;ملین ''' (2011)&lt;ref&gt;Ethnologue&lt;/ref&gt;
 |regions =
 |region1 = {{flagcountry|Pakistan}}
 |pop1 = 29,342,892 (2012)
 |ref1 = 
 |region2 = {{flagcountry|Afghanistan}}
 |pop2 = 12,776,369 (2012)
 |ref2 = 
 |region3 = {{flagcountry|India}}
 |pop3 = Over 6,000 families
 |ref3 = {{lower|&lt;ref&gt;''The History, Antiquities, Topography, and Statistics of Eastern India: In Relation to Their Geology, Mineralogy, Botany, Agriculture, Commerce, Manufactures, Fine Arts, Population, Religion, Education, Statistics, Etc.، by Robert Montgomery Martin, Cambridge University Press.'' [http://books.google.com/books?id=S5sAdQq8b9wC&amp;source=gbs_navlinks_s]، pg. 145. ''&quot;Of the Pathans, there are above 6,000 families, chiefly settled in [[نوادہ]]، [[شیخ پورہ]]، and [[پٹنہ]]۔&quot;'' [http://books.google.com/books?id=S5sAdQq8b9wC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA145#v=onepage&amp;q&amp;f=false Link here]&lt;/ref&gt;}}
 |region4 = {{flag|UAE}}
 |pop4 = 338,315 (2009)
 |ref4 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Pashto in UAE&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/new-multimedia/pdf/wordat207.pdf|title=United Arab Emirates: Demography|publisher=[[انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا]] Online|work=Encyclopædia Britannica World Data|accessdate=15 مارچ 2008}}&lt;/ref&gt;}}
 |region5 = {{flagcountry|United States}}
 |pop5 = 138,554 (2010)
 |ref5 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Pashtuns in USA&quot;&gt;42% of [http://www.usatoday.com/news/nation/2001/09/20/kabul.htm 200,000] [[Afghan American|Afghan-Americans]] = 84,000 and 15% of [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_SF1_QTP8&amp;prodType=table 363,699] [[Pakistani American|Pakistani-Americans]] = 54,554. Total Afghan and Pakistani Pashtuns in USA = 138,554.&lt;/ref&gt;}}
 |region6 = {{flag|Iran}}
 |pop6 = 110,000 (1993)
 |ref6 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Ethnologue-Pashto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pbt|title=Ethnologue report for Southern Pashto: Iran (1993)|publisher=[[ایتھنولوک]]: Languages of the World|work=[[SIL International]]|accessdate=5 مئی 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106221812/https://www.ethnologue.com/language/pbt|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
 |region7 = {{flagcountry|United Kingdom}}
 |pop7 = 100,000 (2009)
 |ref7 = {{lower|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL861250|title=Support for Taliban dives among British Pashtuns|first=William|last=Maclean|publisher=Reuters|date=10 جون 2009|accessdate=6 اگست 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106221815/https://www.reuters.com/article/idUSL861250|archivedate=2019-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
 |region8 = {{flagcountry|Germany}}
 |pop8 = 37,800 (2012)
 |ref8 = {{lower|&lt;ref name=BMZ&gt;[http://www.bmz.de/en/what_we_do/countries_regions/asien/afghanistan/index.html Relations between Afghanistan and Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116110211/http://www.bmz.de/en/what_we_do/countries_regions/asien/afghanistan/index.html |date=2017-01-16 }}: Germany is now home to almost 90,000 people of Afghan origin. 42% of 90,000 = 37,800&lt;/ref&gt;}}
 |pop9 = 26,000 (2006)
 |region9 = {{flagcountry|Canada}}
 |ref9 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Canada-census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Data=Count&amp;Table=2&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000 |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada |publisher=2.statcan.ca |year=2006 |accessdate=17 اپریل 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106221808/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Table=2&amp;Data=Count&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000 |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}
 |region10 = {{flagcountry|Russia}}
 |pop10 = 9,800 (2002)
 |ref10 = {{lower|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_P1.doc|title=Perepis.ru|work=perepis2002.ru|language=ru|access-date=2020-10-11|archive-date=2017-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116110211/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_P1.doc|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;}}
 |region11 = {{flagcountry|Australia}}
 |pop11 = 8,154 (2006)
 |ref11 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Pashtuns in Australia&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?breadcrumb=POLTD&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;subaction=-1&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;documentproductno=0&amp;textversion=false&amp;documenttype=Details&amp;collection=Census&amp;javascript=true&amp;topic=Ancestry&amp;action=404&amp;productlabel=Ancestry%20(full%20classification%20list)%20by%20Sex&amp;order=1&amp;period=2006&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;navmapdisplayed=true&amp; |title=20680-Ancestry (full classification list) by Sex – Australia |format=Microsoft Excel download |publisher=[[Australian Bureau of Statistics]] |work=2006 Census |accessdate=2 جون 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106221802/http://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}} Total responses: 25,451,383 for total count of persons: 19,855,288.&lt;/ref&gt;}}
 |region12 = {{flagcountry|Malaysia}}
 |pop12 = 5,500 (2008)
 |ref12 =
 |region13 = {{flag|Tajikistan}}
 |pop13 = 4,000 (1970)
 |ref13 = {{lower|&lt;ref name=&quot;Ethnologue-Pashto&quot; /&gt;}}
 |langs = [[پشتو]]&lt;br /&gt;{{smaller|''[[اردو]]، [[سرائيڪي]]''}}
 |rels = [[اسلام]]}}
'''پشتون''' هڪ ايراني نسلي گروهه آهي ۽ بنيادي طور تي ڏکڻ ۽ اوڀر [[افغانستان]] ۽ اتر اولهه [[پاڪستان]] ۾ رهي ٿو. انهن کي تاريخي طور تي '''افغان''' سڏيو ويندو هو، جيتوڻيڪ سال &lt;small&gt;1923ع&lt;/small&gt; جي افغانستان  جي آئين ۾، هڪ افغان قومي سڃاڻپ پيدا ڪرڻ لاءِ، قطع نظر انهن جي نسلي گروهه جي، بادشاهت جي سڀني شهرين لاءِ، لفظ &quot;افغان&quot; جو قومي پهچان طور استعمال شروع ڪيو ويو. هي قوم ساٺيڪو قبيلن ۾ ورهايل آهي. سندن آبادي پنج ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جنهن مان اڌ آبادي افغانستان ۽ اڌ پاڪستان ۾ رهائش پذير آهي. پٺاڻن جي مُک قبيلن ۾ خٽڪ، ترين، وزير، بنگلزئي، دُراني، اچڪزئي، شيراني، غلزئي، بنگش، برانگ، اورڪزئي، محمدزئي، پوپلزئي، ڪاڪڙ، شيراني، آفريدي، محسود، يوسفزئي ۽ مهمند شامل آهن. اهي قبيلا وري سوين پاڙن ۾ به تقسيم ٿيل آهن.

==اصليت==
پٺاڻ  ۽ افغان قوم بابت متضاد نظريا آهن. چيو وڃي ٿو ته اصل افغان، يهودي نسل مان آهن. پٺاڻن جا ڪيترائي قبيلا پنهنجو نسبي سلسلو اسرائيل جي پهرئين بادشاهه ’طالوت‘ جي پوٽي ’افغانه‘ سان ڳنڍيندا آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته ’افغان‘ ۽ ’پٺاڻ‘ ٻئي ڌار ڌار قومون آهن. افغان، هندستان جي ٻين قبيلن سان ميل جول کان پوءِ به پاڻ کي حقيقي افغان تسليم ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح اهي پاڻ کي احمد شاهه دُرانيءَ جي عروج کان پوءِ دُراني سڏائيندا آيا آهن ۽ غير دراني پشتو ڳالهائڻ وارن کي”اوپرن“ ۾ شمار ڪندا آهن.
افغانن ۽ اڪثر پٺاڻن جي ٻولي ”پشتو“ يا ”پختو“ آهي ۽ اهي پاڻ کي ”پختون“ يا ”پشتون“  به چوائين ٿا. اهو لفظ پوءِ بدلجي ”پٺـاڻ“ ٿي ويو آهي. عيسوي صديءَ جي اوائل ۾ هن قوم جا ماڻهو ڪوهه سفيد ۽ اترئين ڪوهه سليمان تي آباد هئا. اهي پوءِ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ کان وٺي درياهه سوات تائين ۽ جلال آباد (افغانستان) کان وٺي پشين ۽ ڪوئيٽا تائين آهستي آهستي پکڙجندا رهيا ۽ اتي جي افغان ۽ غلزئي قبيلن جي ٻوليءَ ۽ روايتن کي پنهنجو ڪيائون. اهڙيءَ طرح پشتو(پختو) زبان ڳالهائڻ وارا سڀ ماڻهو هڪ نالي ”پٺاڻ“  طور مشهور ٿي ويا.
==حسب نسب==
پنهنجي نسب جو سلسلو ”افغانه“ سان ملائڻ وارا پٺاڻ چون ٿا ته بخت نصر (سائرس عظيم) کين سام وٺي ويو ۽ پوءِ کين فارس ۽ ٻين ملڪن ۾ آباد ڪيائين. افغان جي حوالي سان ڪتاب ”پنجاب ڪي ذاتين“ جي مصنف ڊينزل ابسٽن، ايڊورڊ آليور جي ڪتاب ”پٺاڻ ۽ بلوچ“ جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته بن يامين بن يعقوب جي اولاد مان هڪ پٽ ’قيس‘ يا ”ڪيش“ هو، جنهن کي پنهنجي پيءُ ۽ چاچي طرفان ورثي ۾ صرف چار رڍون مليون. قيس جو هڪ پٽ ’سارل‘ هو، جنهن کي طويل قد جي ڪري ’طالوت‘ چوندا هئا. طالوت، لوي قبيلي جي ٻن عورتن سان شاديون ڪيون. هڪ زال مان کيس هڪ ڌيءَ ڄائي، جنهن جي شادي حضرت دائود عليه السلام سان ٿي، جيڪو پنهنجي ٻارهن ڀائرن ۾ سڀني کان ننڍو هو. دائود، عمالقه قبيلي سان جنگين دوران، وڏا ڪارناما ڏيکاريا ته کيس رياست جو اڳواڻ بنايو ويو. ان بعد دائود ئي طالوت (سارل) جو جانشين بنيو. طالوت جي وفات کان چند ڏينهن پوءِ، سندس ٻنهي زالن کي ٻه پٽ ڄاوا، جن جا نالا ’برقيه‘ ۽ ’ارميه‘ رکيا ويا. دائود ٻنهي ڀائرن تي مهربان رهندو آيو ۽ کين سرداريون ۽ ترقيون پڻ ڏنائين. ٻنهي جون شاديون ڪرايون ويون ۽ کين هڪ هڪ پٽ به  ڄائو. برقيه جي پٽ جو نالو آصف ۽ ارميه جي پٽ جو نالو افغانه رکيو ويو. اهو ئي افغانه هو، جنهن کي افغان پنهنجو مورثِ اعليٰ سڏيندا آهن، جيڪو طالوت (سارل) جو پوٽو هو. اهڙيءَ طرح سندس نسب جو سلسلو اڳتي هلندو رهيو، پر هتي اهو ڄاڻڻ ضروري آهي ته اهو سلسله نسب افغانن جو آهي، جڏهن ته پٺاڻ هندستاني ماخذ آهن. ساڳئي ڪتاب ۾ لکيل آهي ته نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم  جي دؤر ۾ جڏهن افغان قبيلن کي دين جي دعوت ڏني وئي ته ڪيترا سردار مديني طرف روانا ٿيا. انهن قبيلن ۾ سردار قيس جو قبيلو به شامل هو، جيڪو سڀ کان طاقتور هو ۽ ان جو نسبي سلسلو 37 هين نمبر تي سارل (طالوت)، 45 هين نمبر تي حضرت ابراهيم سان مليو ٿي. نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم سان ملاقات بعد ايمان آندائون. سندن عبراني نالا هٽائي، عربي نالا رکيا ويا.
==پنجين صدي==
ٻئي پاسي پنجين ۽ ڇهين صديءَ جي وچ ڌاري هندوڪش جبل ۽ واديء سنڌ ۾ سٿين (Scythian) قبيلن جي حملن، ٻڌمت جي پيروڪارن گنڌارا جي هڪ وڏي آباديءَ کي هڪالي ڪابل جي اتر ۽ پشاور جي اترين پهاڙين ڏانهن ڀڄائي ڪڍيو. انهن پوءِ هلمند درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي پنهنجون آباديون قائم ڪيون ۽ هڪ وڏو شهر آباد ڪيو، جنهن جو نالو ”گنڌار“ رکيائون، جيڪو پوءِ ”قنڌار“ ٿي ويو. اهي ئي ماڻهو ”خاص پٺاڻ“ آهن. جڏهن دنيا تي اسلام جو غلبو ٿيڻ لڳو، تڏهن نبي سڳوري صلي الله عليه وسلم وٽ ايمان آڻيندڙ افغان قبيلا عرب فاتحن سان گڏ ڏکڻ ايشيا ڏانهن وڌڻ لڳا. اهڙيءَ طرح اهي هلمند درياهه جي ڪنارن ۽ قنڌار شهر ۾ آيا ۽ اتي جي رهاڪن خاص پٺاڻن سان ملي جلي ويا. پوءِ اهي ٻئي قومون ”پٺاڻ“  جي هڪ نالي هيٺ گڏ رهڻ لڳيون ۽ ٻنهي قومن هڪ ٻئي جي تهذيب، ثقافت ۽ ٻوليءَ کي قبول ڪيو. ’ابدالي‘، ’شيراني‘، ’دراني‘  ۽ ’ترين‘ قبيلا خالص افغاني ۽ اسرائيلي ماخذ جا آهن، جڏهن ته ’يوسف زئي‘، ’پاني زئي‘، ’مهمند‘ ’اورڪ زئي‘ وغيره خالص پٺاڻ آهن. ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ابدالي قبيلا طاقت ور ٿيا ۽ قنڌار توڙي ٻين علائقن جا حڪمران ٿي ويا ۽ ان ملڪ جو نالو افغانستان رکيائون.
==ستين صدي==
ستين صدي عيسويءَ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، پٺاڻ (پشتون/پختون يا افغان) پشاور ۽ خيبر  لڪ جي علائقي ۾ آيا. هنن ايندي ئي پنجاب جي حڪمرانن کان سنڌو درياهه جي اولهه وارو ميداني علائقو کسي ورتو، بعد ۾ گهکڙ قوم جي مدد سان سنڌو درياهه ۽ جهلم جي وچ واري علائقي تي قابض ٿي ويا. ان کان پوءِ پٺاڻن  لاهور جي حاڪمن کي مجبور ڪيو ته سنڌو درياءَ جو الهندي وارو ۽ ڪابل درياهه جو ڏاکڻيون جابلو علائقو به پٺاڻن جي حوالي ڪن. 
هڪ طبقي جو چوڻ آهي ته پشاور اصل ۾ ’هندڪو‘ ڳالهائيندڙ اصلوڪن ميداني پشورين جو علائقو هو، جنهن ۾ پوءِ جابلو افغاني/ پٺاڻ اچي وسيا (وڌيڪ ڏسو: پشاور).
==ڏهين صدي==
ڏهين صدي عيسويءَ ۾ پشاور وارو علائقو وري افغانستان جي قبضي ۾ اچي ويو. جڏهن سبڪتگين لاهور جي راجا جئپال کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سلطان محمود غزنويءَ يارهين صدي عيسويءَ جي اوائل ۾ هندستان تي حملن دوران پشاور کي مستقل طرح ڇانوڻي بنائي ڇڏيو. سلطان محمود کان سؤ سالن تائين پشاور کي ”غزنه“ جو پرڳڻو شمار ڪيو ويندو هو. آخر ۾ پندرهين صدي عيسويءَ ۾ غورين جي هٿان غزنوي حڪومت جو خاتمو ٿيو ۽ 1505ع تائين هتي مختلف حڪمرانن جي حڪومت هلندي رهي.  سال 1526ع ۾ بابر، خيبر لڪ کان حملي آور ٿيو. هو پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ افغانن (پٺاڻن) ڏانهن متوجهه ٿيو ۽ هن باجوڙ ۽ سوات کي فتح ڪيو.
==همايوني دور==
همايون جي زماني ۾ هتي خليل، مهمند ۽ دائودزئي قبيلن جي خانه جنگي ٿيندي رهي. انهيءَ ڪري اڪبر بادشاهه فسادن کي روڪڻ لاءِ گهڻن هنڌن تي فوجي قلعا ٺهرائي، وڙهندڙ قبيلن ۾ ٺاپر آندي. ليڪن هن علائقي تي قبضي جو اصل مقصد هو ڪابل ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت. ان زماني ۾ يوسف زئي ۽ خٽڪ قبيلن ۾ اختلاف هئڻ سبب هي علائقو ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. هنن پنهنجو پاڻ کي اصلي حاڪم چوَرايو، پر دهليءَ جي حڪومت سان به نالي ماتر تعلق رکندا آيا. اها حالت جهانگير ۽ شاهه جهان جي عهد تائين قائم رهي.
==سنڌ تي قبضو==
1668ع ۾ پٺاڻن گهڻي تعداد ۾ گڏجي سنڌو درياهه جي حدن مان ڇڇ واري علائقي تي قبضو ڪري، دهليءَ ۽ ڪابل جو رستو بند ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح گهڻي وقت تائين پشاور جي سٺي ميداني علائقي تي قبضو ڄمائي ويٺا رهيا. انهيءَ عرصي ۾ اورنگزيب خود لشڪر وٺي آيو ته جيئن انهن قبيلن تي ٻيهر پنهنجو تسلط قائم رکي سگهي. اها جدوجهد ٻه سال (75-1673ع) جاري رهي. انهن جنگين ۾ پشتو زبان  جي نامور شاعر [[خوشحال خان خٽڪ]] وڏو حصو ورتو هو. هو اورنگ زيب جو سخت مخالف هو، ۽ سندس ڪيتري شاعري اورنگزيب ۽ مغلن خلاف آهي. هن وصيت ڪئي هئي ته کيس مرڻ پڄاڻان اهڙي  هنڌ دفن ڪيو وڃي، جتي ڪنهن مغل جو پاڇو به نه پوي. چون ٿا ته جيستائين مغلن جو اثر هو، خوشحال خان جي قبر جي نوجوان پهاڙن جي چوٽين تان بيهي حفاظت ڪندا هئا ۽ ڪڏهن به ان تي ڪنهن مغل جو پاڇو پوڻ نه ڏنائون.
==اورنگزيب==
اورنگزيب جي پونئرن  بعد ۾ پشاور تي پنهنجو قبضو قائم رکيو، پر مغلن جي زوال سبب 1740ع ۾ پشاور نادر شاهه جي قبضي ۾ اچي ويو، جنهن ڪري مغلن سنڌو درياهه جو اولهندو ڪنارو سڄي جو سڄو نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيو. انهيءَ وچ ۾ نادر شاهه جي خراسان ۾ مصروفيت سبب يوسف زئي، خٽڪ ۽ ڪوهستاني قبيلا بلڪل آزاد ۽ خودمختيار رهيا، البته خليل، مهمند، دائود زئي ۽ محمد زئي قبيلن کان زبردستي خراج ورتو ويندو هو. نادر  شاهه جي وفات کان پوءِ سدوزئي دُرانين، احمد شاهه ابداليءَ جي اثر هيٺ قنڌار ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪري ورتي، جنهن جي دور ۾ پشاور جي علائقي ۾ به سندن قبضو قائم رهيو. 1793ع ۾ سدوزئي قبيلي جي آخري دعويدار شاهه شجاع پشاور ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو. آخرڪار وڏن انقلابن کان پوءِ شاهه شجاع 1815ع ۾ دستبردار ٿي. انگريزن جي حفاظت ۾ لڌياني ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ اهو سمورو علائقو سکن جي قبضي ۾ هليو ويو. پشاور جي علائقي مان سکن جي حڪمراني تڏهن ختم ٿي، جڏهن 1849ع ۾ سکن کي آخري شڪست ملي ۽ پشاور جي وادي انگريزن جي مملڪت ۾ شامل ٿي وئي. ميجر لارنس کي پشاور جو ڊپٽي ڪمشنر مقرر ڪيو ويو، ۽ ان کي پنجاب گورنمينٽ جو هڪ انتظامي ضلعو قرار ڏنو ويو.
==قبيلا==
پٺاڻ قوم نسل جي لحاظ کان وڏن وڏن قبيلن ۾ ورهايل آهي، جن جو ڪو گڏيل وجود نه آهي. قبيلي جو هر حصو جيڪو ڀلي ڪيترو وڏو يا ننڍو هجي، پنهنجو سربراهه رکندو آهي، جنهن کي خاص پٺاڻ لقب ”مَلڪ“ مليل هوندو آهي، ڪجهه قبيلن ۾ ’خيل‘ يا ’سردار خانه‘ به چوندا آهن. جڏهن ته مڪمل ۽ آخري فيصلي وارا اختيار ”جرڳي“ وٽ هوندا آهن. هر قبيلي جا وري ننڍا ننڍا قبيلا ئي فرقا هوندا آهن. اهي ننڍا قبيلا يا فرقا هڪ انداز ۾ ’زئي‘ يا ’خيل‘ جي اضافي سان مشترڪ مورث اعليٰ جي نالي سان منسوب هوندا آهن. ’زئي‘ پشتو ٻوليءَ جي لفظ ’زوء‘ يعني ”پٽ“ جي بگڙيل صورت آهي، جڏهن ته ’خيل‘ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ ’ جماعت‘ يا ’تنظيم‘ آهي، جيئن ’ڪاڪا خيل‘ يا ’يوسفزئيءَ‘ وغيره.
سنڌ ۾ پٺاڻن جي آمد: سنڌ  ۾ ڪن هنڌن تي پٺاڻن جون قديم بستيون آهن. پنهنجي مکيه قوم ۽ ٻوليءَ کان ڪٽجي وڃڻ سبب، ڪيترن کي ته ياد ئي نه رهيو آهي ته انهن جو ڪو تعلق پٺاڻ قوم سان آهي. سنڌ ۾ رهندڙ انڊڻ، کجڪ، نحر ۽ ڪاڪڙ قبيلا، اصل ۾ پٺاڻ آهن. پر گهڻي وقت کان سنڌ ۾ رهڻ ۽ [[سنڌي ٻولي]]، تهذيب ۽ ثقافت اختيار ڪرڻ ڪري، هو پٺاڻ قوم جي پشتو ٻولي به نٿا ڳالهائين. خود ”پٺاڻ“ نالي سان به ڪيترائي قبيلا هتي رهائش پذير آهن، جيڪي ڪجهه سرائڪي ۽ ڪي سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا ۽ پاڻ کي سنڌي پٺاڻ سڏائين ٿا.
==موجود سنڌ ۾==
اوائل ۾ پٺاڻ قوم جي سنڌ اچڻ جو واحد ذريعو سنڌو درياهه ئي هو، جنهن ذريعي هن قوم جا ماڻهو ٻيڙين ۾ چڙهي سنڌ پهتا ۽ اتي اچي مقامي ماڻهن جا هنر ۽ ڌنڌا اختيار ڪيائون. ڪي ماڻهو هتي اچي واپار جي ڪم ۾ لڳي ويا ته ڪن اچي ٻيڙيون ۽ بتيلا ٺاهڻ شروع ڪيا ته ڪن لوهارڪو ڌنڌو اختيار ڪيو.  هن قوم جي ماڻهن جو سنڌ ۾ اچڻ جو ٻيو وڏو سبب جنگيون ۽ حملا پڻ هئا. عربن جي دؤر کان پوءِ مختلف حملن ۽ جنگين ۾ ارغون ۽ ترخان حڪمرانيءَ دوران پڻ پٺاڻ سنڌ ۾ آباد ٿيا ۽ انهن مڪاني هنرن ۽ فنن سميت پنهنجا هنر به ڪم آندا.  خاص طور تي نيزا، ڀالا ۽ تراريون ٺاهڻ وغيره. اڄ به لاڙڪاڻي طرف جا پٺاڻ لوهارڪو ڌنڌو ڪندا آهن. ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ مسلم اڪثريتي علائقن کي پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو، تن ۾ صوبو سرحد ۽ اتريان آزاد قبائلي علائقا پٺاڻن جي آباديءَ تي مشتمل هئا. اهڙيءَ طرح صوبي بلوچستان ۾ به بلوچن ۽ سنڌين کان پوءِ پٺاڻن جي گهڻي آبادي آهي. جڏهن ته سنڌ ۽ پنجاب ۾ به ڪيترائي پٺاڻ قبيلا رهائش پذير آهن. سنڌ ۾ خاص طور تي حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ پٺاڻ آباد آهن، جيڪي مختلف ڪم ڪار ۽ هنر ڄاڻن ٿا. ڪراچيءَ ۾ خاص طور تي موٽر ورڪشاپن ۽ ٽرانسپورٽ ۾ اڪثريت پٺاڻن جي آهي. افغانستان ۾ روسي مداخلت ۽ بعد ۾ خانه جنگيءَ جي صورتحال ۽ پيدا ٿيل معاشي بدحاليءَ بعد افغاني ڀڳوڙن جو هڪ وڏو تعداد سڄي پاڪستان  جي مختلف حصن ۽ خاص ڪري سنڌ ۾، سو به ڪراچيءَ ۾ ڪاروبار ۽ ٻيا ڌنڌا ڪري رهيا آهن. ڪابل، قنڌار ۽ مزار شريف تي طالبان جي قبضي ۽ شمالي اتحاد جي شڪست ۽ بعد ۾ عالمي برادريءَ ۽ گڏيل قومن طرفان لڳندڙ معاشي ۽ اقتصادي پابندين جي ڪري، روز بروز ڪيترائي افغاني پٺـاڻ سنڌ ڏانهن به اچي رهيا  آهن ۽ سنڌ جا ماڻهو هر وقت سندن آمد تي احتجاج ڪندا رهيا آهن. ان حد تائين جو اسيمبلي فلور تي به افغان پناهگيرن جي آمد خلاف ڪيترا ڀيرا آواز اٿاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 &lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:افغانستان]]
[[زمرو:پٺاڻ ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]]
[[زمرو:خیبر پختونخوا جا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ پاڪستان جي انتظامي ورھاست]]
[[زمرو:افغانستان جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>rd1wtl8wch58n2b2kni1g7nxb7oj51b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برطانوي ٻيٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>37013</id>
    <revision>
      <id>372696</id>
      <parentid>92653</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ٻيٽن جا ميڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="5addnmz5mmzkqvc8ijwgyc40ft4xmr8" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]</text>
      <sha1>5addnmz5mmzkqvc8ijwgyc40ft4xmr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372697</id>
      <parentid>372696</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="6k1unu7f1ocjpm2sq6yfi5d9qmgwc8p" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]</text>
      <sha1>6k1unu7f1ocjpm2sq6yfi5d9qmgwc8p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372698</id>
      <parentid>372697</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ايٽلانٽڪ سمنڊ جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143" sha1="bmga15pybtlf3h9ddtkhah167zpkpp1" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>bmga15pybtlf3h9ddtkhah167zpkpp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372699</id>
      <parentid>372698</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورپ جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="anmx93f36jdd86i4cr1706t1lw933jb" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جا ٻيٽ]]</text>
      <sha1>anmx93f36jdd86i4cr1706t1lw933jb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372700</id>
      <parentid>372699</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاهت جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="2pzid1j2dyzg45ayzklj3cnbmc9n2bc" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻيٽن جا ميڙ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ جي جاگرافي]]
[[زمرو:يورپ جا ٻيٽ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ارضيات]]</text>
      <sha1>2pzid1j2dyzg45ayzklj3cnbmc9n2bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ائيرفورس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37465</id>
    <revision>
      <id>372647</id>
      <parentid>368349</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="lfuuk88b0lpatqvdwpnoazt40ooulgz" xml:space="preserve">{{Infobox military unit
| unit_name = پاڪستان ايئر فورس
| native_name = Pakistan Air Force
| image = [[File:Emblem of the Pakistan Air Force.svg|150px]]
| caption = پاڪستان ايئر فورس جو نشان
| founded = 14 آگسٽ 1947ع
| country = {{flag|Pakistan}}
| type = [[فضائي فوج]]
| role = فضائي دفاع ۽ جنگي ڪاروايون
| size = 70,000 کان وڌيڪ سرگرم اهلڪار
| headquarters = ايئر هيڊ ڪوارٽر، [[اسلام آباد]]
| motto = ''&quot;صحرا است ڪه دريا است تهه بال و پر ما است&quot;''&lt;br /&gt;(ترجمو: صحرا هجي يا دريا، سڀ اسان جي پرن جي هيٺان آهن)
| anniversary = [[7 سيپٽمبر]] (يومِ فضائيه)
}}

'''پاڪستان جي ھوائي طاقت''' يا '''پاڪستان ايئر فورس''' (انگريزي: Pakistan Air Force) پاڪستان جي هٿياربند فوج جو فضائي شعبو آهي. هن جو بنياد 1947ع ۾ پاڪستان جي آزاديءَ سان گڏ رکيو ويو. 

== تاريخ ==
پاڪستان ايئر فورس جي تاريخ جو آغاز ورهاڱي کان اڳ واري دور سان ملي ٿو. 1933ع ۾ برطانوي هندستان جي حڪومت ننڍي کنڊ ۾ '''ڊرگھ روڊ''' (ڪراچي) جي ويجهو هڪ ايئر فورس اسٽيشن قائم ڪئي هئي، جيڪا هن وقت [[پي اي ايف بيس فيصل]] جي نالي سان سڃاڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.paf.gov.pk/history|title=History of Pakistan Air Force|publisher=PAF Official Website|access-date=2024}}&lt;/ref&gt;

جڏهن 14 آگسٽ 1947ع تي برطانوي راڄ ننڍي کنڊ کي ٻن حصن ([[پاڪستان]] ۽ [[انڊيا]]) ۾ ورهايو، ته ان وقت &quot;رائل پاڪستان ايئر فورس&quot; جو وجود پيو، جنهن جو نالو بعد ۾ 1956ع ۾ پاڪستان جي جمهوريه بڻجڻ تي تبديل ڪري &quot;پاڪستان ايئر فورس&quot; رکيو ويو.

== مشن ۽ مقصد ==
پاڪستان ايئر فورس جو بنيادي مقصد پاڪستان جي فضائي حدن جي حفاظت ڪرڻ ۽ ڪنهن به جارحيت جي صورت ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ آهي. هن قوت جو نعرو [[علامه اقبال]] جي هڪ فارسي شعر مان ورتل آهي.

== اهم اڏا (Bases) ==
پاڪستان ايئر فورس جا ڪجهه اهم هوائي اڏا هي آهن:
* [[پي اي ايف بيس فيصل]] (ڪراچي)
* [[پي اي ايف بيس مسرور]] (ڪراچي)
* [[پي اي ايف بيس سرمگل]] (ڪوئيٽا)
* [[پي اي ايف بيس منير عباس]] (سرگوڌا)

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[پاڪستان جي فوج]]
* [[پاڪستاني بحريه]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج]]
[[زمرو:پاڪستاني فوج جا انتظامي ڪور]]
[[زمرو:1947ع ۾ قائم ٿيل فوجي يونٽ]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>lfuuk88b0lpatqvdwpnoazt40ooulgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اتحادي فوجن جو يورپ ۾ مُک فوجي مرڪز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37616</id>
    <revision>
      <id>372629</id>
      <parentid>275554</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="p9gef3wq5atyqtpeys3noh4991acn90" xml:space="preserve">'''اتحادي فوجن جو يورپ ۾ مُک فوجي مرڪز''' (Supreme Headquarters Allied Powers in Europe, SHAPE) [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو معاهدي]] جي فوجن جو مرڪز [[بيلجيم]] جي شھر ”مونر“ جي علائقي ”ڪاستيا“ ۾ 1951ع کان قائم آهي ۽ يورپي مُلڪن ۾ فوجي سرگرمين تي نظر رکي ٿو. پر تازو 2003ع ۾ ان اداري کي سڄي دُنيا ۾ نيٽو فوجن جي آپريشن جو مرڪز بڻايو ويو آهي. آمريڪي فوجن جو ڪو بہ سينئر چئن تارن وارو جنرل هن اداري جو ڪمانڊنگ آفيسر يا سربراھ سڏائبو آهي. اداري جو پھريون سربراھ ۽ بانيڪار جنرل [[آئزن هاور]] هو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Supreme%20Headquarters%20Allied%20Powers%20in%20Europe%20SHAPE.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:ناٽو]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>p9gef3wq5atyqtpeys3noh4991acn90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372630</id>
      <parentid>372629</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ناٽو]]; added [[Category:نيٽو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="mysx0cqcejpex6cf48d0lh5xlwjcnq9" xml:space="preserve">'''اتحادي فوجن جو يورپ ۾ مُک فوجي مرڪز''' (Supreme Headquarters Allied Powers in Europe, SHAPE) [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو معاهدي]] جي فوجن جو مرڪز [[بيلجيم]] جي شھر ”مونر“ جي علائقي ”ڪاستيا“ ۾ 1951ع کان قائم آهي ۽ يورپي مُلڪن ۾ فوجي سرگرمين تي نظر رکي ٿو. پر تازو 2003ع ۾ ان اداري کي سڄي دُنيا ۾ نيٽو فوجن جي آپريشن جو مرڪز بڻايو ويو آهي. آمريڪي فوجن جو ڪو بہ سينئر چئن تارن وارو جنرل هن اداري جو ڪمانڊنگ آفيسر يا سربراھ سڏائبو آهي. اداري جو پھريون سربراھ ۽ بانيڪار جنرل [[آئزن هاور]] هو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Supreme%20Headquarters%20Allied%20Powers%20in%20Europe%20SHAPE.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:نيٽو]]
[[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>mysx0cqcejpex6cf48d0lh5xlwjcnq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372631</id>
      <parentid>372630</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="t57pbvp2xhgmadwq6529lrynpvg31ba" xml:space="preserve">'''اتحادي فوجن جو يورپ ۾ مُک فوجي مرڪز''' (Supreme Headquarters Allied Powers in Europe, SHAPE) [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو معاهدي]] جي فوجن جو مرڪز [[بيلجيم]] جي شھر ”مونر“ جي علائقي ”ڪاستيا“ ۾ 1951ع کان قائم آهي ۽ يورپي مُلڪن ۾ فوجي سرگرمين تي نظر رکي ٿو. پر تازو 2003ع ۾ ان اداري کي سڄي دُنيا ۾ نيٽو فوجن جي آپريشن جو مرڪز بڻايو ويو آهي. آمريڪي فوجن جو ڪو بہ سينئر چئن تارن وارو جنرل هن اداري جو ڪمانڊنگ آفيسر يا سربراھ سڏائبو آهي. اداري جو پھريون سربراھ ۽ بانيڪار جنرل [[آئزن هاور]] هو.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Supreme%20Headquarters%20Allied%20Powers%20in%20Europe%20SHAPE.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:نيٽو]]
[[زمرو:فوجي مرڪز]]</text>
      <sha1>t57pbvp2xhgmadwq6529lrynpvg31ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميڪسيڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38018</id>
    <revision>
      <id>372681</id>
      <parentid>367101</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263737" sha1="nb3k60lissqtwvkkm4y07wgpgrn9ydn" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = يونائيٽيڊ ميڪسيڪن اسٽيٽس
| common_name = Mexico
| native_name = ايستادوس يونيدوس ميڪسيڪنوس
| image_flag = Animated-Flag-Mexico.gif
| image_coat = Coat of arms of Mexico.svg
| alt_coat = فائل:Seal of the Government of Mexico (linear).svg
| symbol_type = Coat of arms
| national_motto = 
| national_anthem = &quot;ميڪسيڪو جو قومي ترانو&quot;&lt;br/&gt;{{small|({{lang-en|&quot;Mexican National Anthem&quot;}})}}&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[فائل:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = MEX orthographic.svg
| map_width = 200px
| capital = [[ميڪسيڪو شهر]]
| largest_city = ميڪسيڪو شهر
| official_languages = {{unbulleted list|وفاقي سطح تي{{ref label|engoffbox|b|}} 
[[اسپيني ٻولي]] (''de facto'')}}
| languages_type = [[قومي ٻولي]]
| languages = [[اسپيني ٻولي]]
| demonym = ميڪسيڪن
| government_type = {{nowrap|وفاقي ۽ صدارتي&lt;br/&gt;{{raise|0.13em|آئيني وفاقي ريپبلڪ&lt;ref&gt;{{cite web |format=PDF |location=MX
Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments /PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archivedate=May 11, 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |accessdate=August 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;!--end raise:--&gt;}}
| leader_title1 = [[صدر]]
| leader_name1 = اينريقي پينا نيئتو
کورکي ڪارلوس راميري مارين
| legislature = ڪانگريس
| upper_house = سينيٽ
| lower_house = چيمبر آف ڊپٽيز
| sovereignty_type = ميڪسيڪو جي جنگ آزادي
| sovereignty_note = [[اسپين]] جي خلاف وڙھي وئي
| established_event1 = گريٽو ڊي ڊولورس پڌرنامو
| established_date1 = 16 ستمبر، 1810ع
&lt;ref name=&quot;Castro2000&quot; /&gt;
| established_event2 = آزادي جي اعلان تي عمل ٿي ويو
| established_date2 = 27 ستمبر، 1821ع
| established_event3 = اسپين ۽ آمريڪي آزاديء جون جنگون
| established_date3 = 28 ڊسمبر، 1836ع
| established_event4 = [[ميڪسيڪو]] جو پھريون آئين
| established_date4 = 4 آڪٽوبر، 1824ع
| established_event5 = ٻيون آئين
| established_date5 = 5 فيبروري، 1857ع
| established_event6 = موجودہ آئين
| established_date6 = 5 فيبروري، 1917ع
| area_km2 = 19,72,550
| area_footnote = 
| area_rank = 13th
| area_sq_mi = 7,61,606
| percent_water = 2.5
| population_estimate = 123,675,325&lt;ref name=&quot;Cuado Resume 2017&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 11th
| population_density_km2 = 61
| population_density_sq_mi = 157
| population_density_rank = 142nd
| GDP_PPP = {{nowrap|$2.498 trillion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot; /&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 11th
| GDP_PPP_per_capita = $20,028&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 64th
| GDP_nominal = {{nowrap|$1.250 trillion&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;}}
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 16th
| GDP_nominal_per_capita = $10,021&lt;ref name=&quot;imf-mx&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 69th
| Gini = 48.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2014
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot; /&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.762 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot; /&gt;
| HDI_rank = 77th
| currency = [[پيسو]]
| currency_code = MXN
| time_zone = ''See'' [[Time in Mexico]]
| utc_offset = −8 to −5
| utc_offset_DST = −7 to −5
| DST_note = 
| time_zone_DST = varies
| antipodes = 
| date_format = 
| drives_on = right
| calling_code = [[+52]]
| iso3166code = 
| cctld = [[.mx]]
| footnote_a = Article 4.° of the General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=March 13, 2003 |accessdate=November 7, 2010}}&lt;/ref&gt;
| footnote_b = {{note|engfactobox}} Spanish is the ''[[de facto]]'' official language of the Mexican federal government.
| recognized_regional_languages = {{hlist |[[اسپيني ٻولي|اسپيني ]]&lt;br&gt;68 [[ميڪسيڪو جون مقامي ٻوليون|مقامي ٻوليون]]  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |accessdate=July 18, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |83% [[رومن ڪيٿولڪ]]|%10 ٻيا عيسائي 
|0.2% ٻيا مذھب|%5 لامذھب 
 |3% جي خبر ناهي}}
| area_magnitude = 1 E12
| area = 
}}
'''ميڪسيڪو''' (Mexico) [[اتر آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آھي. ھي ھڪ وفاقي آئيني جمهوريا آھي. ھنجي اترين سرحدون [[آمريڪا]] جي ڏاکڻين سرحد سان لڳن ٿيون. هن جي اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[گواتيمالا]]، [[بيليز]] ۽ ڪيريبين سمنڊ ۽ اتر ۾ [[ميڪسيڪو جي نار]] آھي. ميڪسيڪو تقريباً 20 لک چورس ڪلوميٽر تي پکڙيل آھي، ميڪسيڪو ٻن آمريڪا ۾ پنجون ۽ دنيا ۾ 14 سڀ کان وڏو آزاد ملڪ آھي. 11 ڪروڙ جي متوقع آبادي سان، ھي 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آھي. ميڪسيڪو ۾ اڪٽيھه رياستون ۽ ھڪ وفاقي ضلعو شھر شامل آھن.

پري-ڪولمبيئن ميڪسيڪو ۾ انساني موجودگي 8,000 ق.م. کان آهي ۽ هي تهذيب جي ڇهن پاڙن مان هڪ آهي. اها ڇهه ميسوامريڪي تهذيبن جي ميزباني ڪئي جنهن ۾ اولمڪ، مايا، زاپوٽيڪ، ٽيوتيهاڪان ۽ پوروپيچا شامل آهن. علائقي تي ايزٽيڪ تسلط اسپين جي فتح، جنهن نيو اسپين جي ڪالوني قائم ڪئي، کان اڳ ايز ٽيڪ سلطنت،  جنهن جو مرڪز اڳوڻي راڄڌاني، ٽينوچٽيٽلان (هاڻي ميڪسيڪو سٽي) ۾ هو، جي صورت ۾ موجود هو. 19 صدي جي شروعات ۾ ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ سياسي ۽ سماجي معاشي اٿل پٿل جي پٺيان هئي. ميڪسيڪو-آمريڪي جنگ جي نتيجي ۾ 1848ع ۾ اهم علائقائي نقصان ٿيو. سال 1857ع جي آئين ۾ لبرل سڌارا متعارف ڪرايا ويا. گهريلو تڪرار ۽ فرانسيسي مداخلت هڪ سلطنت جي قيام کي تيز ڪيو ۽ بينيٽو جواريز جي اڳواڻي ۾ ريپبلڪن مزاحمت جو مقابلو ڪيو. 19هين صدي ۾ پورفيريو ڊياز جي آمريت جو عروج 1910ع ۾ ميڪسيڪو جي انقلاب کي جنم ڏنو، جنهن ۾ وڏيون تبديليون، جيئن ته سال 1917ع جو آئين، آيون. 20 صدي عيسوي ۾، ميڪسيڪو اهم معاشي ترقي ۽ انهي سان گڏ جبر ۽ فراڊ چونڊ جي مسئلن  جو تجربو ڪيو. 20 صدي جي آخر ۾ نيو لبرل پاليسين ڏانهن هڪ تبديلي، مثال طور 1994ع ۾، چيپاس ۾ بدامني جي وچ ۾  اتر آمريڪي آزاد واپاري معاهدي (NAFTA) تي دستخط ڪندي ڏٺو. 

ميڪسيڪو جي ڊي پي جي لحاظ کان دنيا جي 12هين وڏي معيشت سان ۽ في ماڻهو پيداوار طرفان 12هين وڏي معيشت سان، هڪ نئون صنعتي ۽ ترقي پذير ملڪ آهي. يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ جي تعداد جي لحاظ کان ميڪسيڪو آمريڪا ۾ پهرين ۽ دنيا ۾ ستين نمبر تي آهي. اهو پڻ دنيا جي 17 ميگا تنوع (megadiverse) ملڪن مان هڪ ۽ قدرتي حياتياتي تنوع ۾ پنجين نمبر تي آهي. اهو هڪ اهم سياحتي مقام آهي، سال 2022ع تائين،  4 ڪروڙ 22 لک بين الاقوامي سياحن جي آمد سان، اهو دنيا ۾ ڇهين سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ آهي. ميڪسيڪو جي وڏي معيشت ۽ آبادي، عالمي ثقافتي اثر ۽ مستحڪم جمهوريت ان کي علائقائي ۽ وچولي طاقت بڻائي ٿي ۽ وڌندڙ طاقت جي طور تي سڃاڻپ ڏني آهي. ميڪسيڪو تازن ڏهاڪن ۾ اهم سياسي، سماجي ۽ معاشي ڪاميابيون حاصل ڪيو آهي. جڏهن ته، لاطيني آمريڪا جي ٻئي ملڪن وانگر، ميڪسيڪو غربت، انتظامي بد عنواني ۽ ڏوهه (جرائم) جي ڪثرت سان جدوجهد جاري رکي ٿو. سال 2006ع کان وٺي، منشيات جي اسمگلنگ جي سنڊيڪيٽن جي وچ ۾ جاري تڪرار 1,27,000 کان وڌيڪ موت جو سبب بڻيل آهي. ميڪسيڪو گڏيل قومن، G20، اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم (OECD)، ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن (WTO)، ايشيا-پئسفڪ اقتصادي تعاون فورم، آمريڪي رياستن جي تنظيم، لاطيني آمريڪا جي برادري، ڪيريبين رياستن ۽ آرگنائيزيشن آف ايبرو-آمريڪن اسٽيٽس جو ميمبر آهي.

== نالي جو پسمنظر==


{{Main|ميڪسيڪو جو نالو}}

{{lang|nah|[[ميڪسيڪو جو نالو|ميڪسِهڪو]]}} [[ناهواٽل ٻولي]] ۾ [[ايزٽيڪ سلطنت]] جي مرڪزي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، يعني [[ميڪسيڪو جي وادي]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا، جن جي ماڻهن کي [[ميڪسيڪا]] سڏيو ويندو هو. عام طور اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته واديءَ جو هي [[جغرافيائي نالو]] ئي بعد ۾ [[ايزٽيڪ ٽرپل اتحاد]] لاءِ بنيادي [[قومياتي نالو]] بڻيو، پر امڪان اهو به آهي ته معاملو ان جي ابتڙ هجي.&lt;ref name=&quot;Bright2004&quot;&gt;{{cite book|author=وليم برائيٽ|title=آمريڪا جي گڏيل رياستن جا اصلي آمريڪي جغرافيائي نالا|url=https://books.google.com/books?id=5XfxzCm1qa4C&amp;pg=PA281|year=2004|publisher=يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس|isbn=978-0-8061-3598-4|page=281}}&lt;/ref&gt; نوآبادي دور (1521–1821) ۾، جڏهن ميڪسيڪو کي [[نئون اسپين]] سڏيو ويندو هو، هي مرڪزي علائقو ’’انٽينڊنسي آف ميڪسيڪو‘‘ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 1821ع ۾ جڏهن نئون اسپين [[اسپيني سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ خودمختيار رياست بڻيو، ته اها انٽينڊنسي [[ميڪسيڪو رياست]] جي نالي سان سڃاتي ويئي، ۽ نئين ملڪ جو نالو ان جي گاديءَ واري شهر [[ميڪسيڪو سٽي]] جي نالي تي رکيو ويو.
ملڪ جو سرڪاري نالو حڪومت جي [[حڪومتي شڪل]] بدلجڻ سان گڏ تبديل ٿيندو رهيو آهي. 6 نومبر 1813ع تي [[ڪانگريس آف اناهوآڪ]] جي نمائندن پاران صحيح ڪيل آزاديءَ جي اعلان ۾ هن علائقي کي {{lang|es|[[اتر آمريڪا جي آزاديءَ جو باضابطه اعلان|اميريڪا سيپٽنٽريونال]]}} (اتر آمريڪا) چيو ويو. 1821ع جي [[ايگوالا جو منصوبو]] پڻ {{lang|es|اميريڪا سيپٽنٽريونال}} جو اصطلاح استعمال ڪيو. ٻن موقعن تي (1821–1823 ۽ 1863–1867) ملڪ کي {{lang|es|ايمپيريو ميڪسيڪانو}} ([[ميڪسيڪي سلطنت]]) چيو ويو. ٽنهي وفاقي آئينن (1824، 1857، ۽ 1917ع ـ موجوده آئين) ۾ ملڪ جو نالو {{lang|es|ايسٽاڊوس اونيدوس ميڪسيڪانوس}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20081101110558/http://ierd.prd.org.mx/coy128/hlb.htm|archive-date=1 نومبر 2008 |title=آئين ۾ ”ايسٽاڊوس اونيدوس ميڪسيڪانوس“ مان ”ميڪسيڪو“ ڏانهن نالي جي تبديلي |language=es|publisher=ierd.prd.org.mx |access-date=4 نومبر 2009}}&lt;/ref&gt; — يا ان جو روپ {{lang|es|ايسٽاڊوس-اونيدوس ميڪسيڪانوس}} — استعمال ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tlahui.com/politic/politi99/politi8/con1857.htm |title=1857ع جو ميڪسيڪي آئين |language=es |publisher=www.tlahui.com |access-date=30 مئي 2010 |archive-date=5 آڪٽوبر 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005022104/http://www.tlahui.com/politic/politi99/politi8/con1857.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيڪي سڀ ’’متحده ميڪسيڪي رياستون‘‘ جي معنيٰ ۾ ترجمو ڪيا ويندا آهن. اصطلاح {{lang|es|ريپوبليڪا ميڪسيڪانا}} (ميڪسيڪي جمهوريه) 1836ع جي [[ست قانون|آئيني قانونن]] ۾ استعمال ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823173543/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01361697524573725088802/p0000001.htm |archive-date=23 آگسٽ 2013 |title=1836ع جا آئيني قانون |language=es |publisher=Cervantesvirtual.com |date=29 نومبر 2010 |access-date=17 جولاءِ 2013 }}&lt;/ref&gt;
موجوده آئين جي ناهواٽل ترجمي ۾&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-11-29 |language=nah |title=TLANEJNEUILYOTL TLEN SENTIKMASEUALMEJ {{!}} Pan motlajtol ni Ueyi Mexko Amatlanauatili |url=https://www.inali.gob.mx/bicen/pdf/CPEUM_nahuatl_huasteca_potosina.pdf |website=inali.gob.mx}}&lt;/ref&gt; سرڪاري نالو ’’ميڪسيڪا سينٽڪ ويڪسٽيئوالوڪو‘‘ آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=ناهواٽل (هواستيڪا پوٽوسينا) ۾ ميڪسيڪي آئين جي ترجمي ۾ استعمال ٿيل قانوني اصطلاحن جو گلاسري |url=https://www.inali.gob.mx/bicen/pdf/GLOSARIO_nahuatl_huasteca_potosina.pdf}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[يوڪيٽيڪ مايا ٻولي]] واري نسخي ۾ اهو ’’او مووچ پيٽلوئميلوئوب ميڪسيڪو‘‘ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-11-29 |title=U ALMEJEN NOJ AꞋALMAJTꞋAANIL U MÚUCHꞋ PÉETLUꞋUMILOꞋOB MÉXICO {{!}} U Noj Aꞌalmajtꞌaanil México ichil a tꞌaan |url=https://www.inali.gob.mx/bicen/pdf/CPEUM_maya.pdf |website=inali.gob.mx}}&lt;/ref&gt; حقيقت ۾، ملڪ جي 68 مقامي ٻولين سان گڏ اسپيني ٻولي جي قانوني برابريءَ سبب، سڀني ٻولين ۾ سرڪاري نالي جا پنهنجا ترجما موجود آهن.

== تاريخ ==
{{Main|ميڪسيڪو جي تاريخ}}

{{See also|ميڪسيڪو ۾ ڪيٿولڪ چرچ جي تاريخ|ميڪسيڪو جي اقتصادي تاريخ|ميڪسيڪو جي فوجي تاريخ}}

=== يورپين رابطي کان اڳ مقامي تهذيبون (1519ع کان اڳ) ===
{{main|ڪولمبس کان اڳ وارو ميڪسيڪو|ميسوامريڪي تاريخي ترتيب}}

[[File:Off-center_view_of_Pyramid_of_the_Sun_from_Pyramid_of_the_Moon,_Teotihuacan.jpg|thumb|[[تيئوتيئواڪان]] پنهنجي عروج (1ع کان 500ع) دوران دنيا جو ڇهون وڏو شهر هو]]
[[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|[[چيچن اِٽزا]] جي [[مايا شهر]] ۾ [[ڪڪولقان جو مندر (ايل ڪاسٽيلو)]]]]
[[File:Painting_of_Tenochtitlan-Tlatelolco_on_Lake_Texcoco_(9755215791).jpg|thumb|[[ٽينوچٽٽلان]] (ميڪسيڪو-ٽينوچٽٽلان) جي فني تصوير، جيڪا [[ايزٽيڪ]] سلطنت جي گادي ۽ ان وقت [[آمريڪا جا وڏا شهر|آمريڪا جو سڀ کان وڏو شهر]] هو. شهر 1521ع ۾ [[ٽينوچٽٽلان جي گهيرو|ٽينوچٽٽلان جي گهيري]] دوران مڪمل طور تباهه ٿيو ۽ پوءِ [[ميڪسيڪو سٽي]] طور ٻيهر تعمير ڪيو ويو.]]

ميڪسيڪو ۾ انسانن جا سڀ کان پراڻا آثار [[پٿر جا اوزار]] آهن، جيڪي ميڪسيڪو جي وادي مان مليا آهن ۽ لڳ ڀڳ 10,000 سال پراڻا آهن.{{sfn|Werner|2001|pp=386–}} ميڪسيڪو مڪئي، ٽماٽي ۽ [[فيزيولس|ڦريون]] پوکڻ جو مرڪز رهيو آهي، جنهن زرعي اضافي پيداوار پيدا ڪئي. ان سان [[قديم هندستاني|قديم هند-آمريڪي]] شڪارين کان مستقل زرعي ڳوٺن ڏانهن منتقلي لڳ ڀڳ 5000 ق م کان شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;EvansWebster2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|year=2013|publisher=Routledge|page=54}}&lt;/ref&gt;

ميسوامريڪا جو تشڪيلاتي دور دنيا جي ڇهن آزاد [[تهذيبن جا ڳهوار]] مان هڪ هو. هن دور ۾ مذهبي ۽ علامتي روايتون، مکئي جي پوک، فني ۽ تعميري مرڪز، ۽ [[ويجيسمل]] (بنياد 20) عددي نظام پيدا ٿيو، جيڪو ميڪسيڪو مان سڄي ميسوامريڪا ۾ پکڙيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Diehl |first=Richard A. |title=The Olmecs: America's First Civilization |year=2004 |pages=9–25 }}&lt;/ref&gt; ڳوٺ وڌيڪ آباديءَ وارا ٿيا، سماجي درجا بندي ٿي، ڪاريگر طبقي وجود ورتو، ۽ اهي [[سردارياڻي رياستن]] ۾ تبديل ٿيا. طاقتور حڪمران مذهبي ۽ سياسي اختيار رکندا هئا ۽ رسوماتي مرڪزن جي تعمير ڪرائيندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Carmack |first=Robert M. |title=The Legacy of Mesoamerica |year=2016 }}&lt;/ref&gt;

سڀ کان قديم پيچيده تهذيب [[اولميڪ]] هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 1500 ق م کان خليج واري سامونڊي ڪناري تي ڦلي ڦٽي. اولميڪ ثقافتي خاصيتون چياپاس، اوآخاڪا ۽ ميڪسيڪو جي وادي تائين پکڙيون.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot;&gt;{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|year=2015|page=38}}&lt;/ref&gt; اڳ-ڪلاسيڪي دور ۾ [[مايا تهذيب|مايا]] ۽ [[زاپوٽيڪ تهذيب]] ترقي يافته مرڪز قائم ڪيا. پهريان حقيقي [[ميسوامريڪي لکت نظام]] [[ايپي-اولميڪ]] ۽ زاپوٽيڪ ثقافتن ۾ پيدا ٿيا. هي روايت پنهنجي عروج تي ڪلاسيڪي [[مايا هيروگليفڪ لکت]] ۾ پهتي. 1521ع ۾ اسپيني فتح کان پوءِ به مقامي ليکڪ الفابيٽ استعمال ڪندي پنهنجي ٻولين ۾ لکندا رهيا ۽ تصويري متن به ٺاهيندا رهيا.&lt;ref&gt;Restall, Matthew, &quot;A History of the New Philology&quot;, 2003&lt;/ref&gt;

مرڪزي ميڪسيڪو ۾ ڪلاسيڪي دور دوران [[تيئوتيئواڪان]] هڪ فوجي ۽ واپاري سلطنت بڻجي اڀريو. ان جي آبادي 150,000 کان وڌيڪ هئي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪا جا وڏا [[ميسوامريڪي پيرامڊ]] موجود هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cowgill |first=George L. |title=State and Society at Teotihuacan, Mexico |year=1997 }}&lt;/ref&gt; لڳ ڀڳ 600ع ۾ تيئوتيئواڪان جي زوال کان پوءِ [[سوچيڪالڪو]] ۽ [[چولولا]] جهڙن مرڪزن ۾ مقابلو شروع ٿيو. ايپي-ڪلاسيڪي دور ۾ [[ناهوئا قوم]]ون ڏکڻ ڏانهن وڌيون ۽ مرڪزي ميڪسيڪو ۾ غالب ٿي ويون. 1000–1519ع دوران مرڪزي ميڪسيڪو تي [[ٽولٽيڪ]]، اوآخاڪا تي [[مڪسٽيڪ تهذيب]]، ۽ هيٺاهين مايا علائقن تي [[چيچن اِٽزا]] ۽ [[ماياپان]] مرڪز رهيا. پوسٽ-ڪلاسيڪي دور جي آخر ۾ [[ايزٽيڪ]] سلطنت [[ٽينوچٽٽلان]] مان سياسي ۽ اقتصادي بالادستي قائم ڪئي، جيڪا مرڪزي ميڪسيڪو کان گوئٽي مالا تائين پکڙيل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ancient Civilizations of Mexico |date=12 January 2017 }}&lt;/ref&gt;

=== اسپيني فتح ۽ نوآبادي دور (1519–1821) ===
{{Main|ميڪسيڪو تي اسپيني فتح|نئون اسپين}}

1493ع کان ڪيريبين ۾ ڪالونيون قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[اسپيني سلطنت]] ميڪسيڪو بابت پهريون ڀيرو 1518ع ۾ [[خوان ڊي گريهالوا]] جي مهم دوران ڄاتو. 1519ع ۾ [[هرنان ڪورٽيس]] [[ويراڪروز]] جو بنياد رکيو ۽ [[ايزٽيڪ سلطنت]] تي اسپيني فتح شروع ٿي. 1521ع ۾ [[ٽينوچٽٽلان جي گرفتاري]] ۽ ان جي کنڊرن تي [[ميڪسيڪو سٽي]] جي تعمير سان 300 ساله نوآبادي دور شروع ٿيو، جنهن ۾ ملڪ کي {{lang|es|نويوا ايسپانيا}} (نئون اسپين) چيو ويو. ميڪسيڪو جي اهميت جا ٻه وڏا سبب هئا: وڏي منظم مقامي آبادي ۽ اتر ميڪسيڪو ۾ چانديءَ جا وڏا ذخيرو.&lt;ref&gt;Lockhart, James &amp; Schwartz, Stuart B., 1983&lt;/ref&gt;

[[File:Guanajuato_Skyline.jpg|thumb|[[گواناخواتو]] نئين اسپين جي سڀ کان امير شهرن مان هڪ هو]]

نئون اسپين ايزٽيڪ سلطنت جي باقيات مان قائم ٿيو. اسپيني حڪمراني جا ٻه ستون رياست ۽ چرچ هئا، ٻئي اسپيني تاج جي اختيار هيٺ. 1493ع ۾ پوپ اسپيني بادشاهت کي مذهبي اختيار ڏنا. 1535ع ۾ [[نئين اسپين جي وائيس رياست]] قائم ٿي. ڪاسٽيلين اسپيني حڪمرانن جي ٻولي هئي ۽ رڳو ڪيٿولڪ مذهب جي اجازت هئي؛ [[ميڪسيڪي انڪوئيزيشن]] غير روايتي عقيدن خلاف ڪارروائي ڪندي هئي.&lt;ref&gt;Chuchiak, John F. IV, 1997&lt;/ref&gt;
اسپيني فوجون، ڪڏهن مقامي ساٿين سان گڏ، بغاوتون دٻائينديون رهيون. اهم بغاوتن ۾ [[چيچيميڪا جنگ]] (1576–1606)، [[ٽيپيهوآن بغاوت]] (1616–20)، ۽ [[پيئبلو بغاوت]] (1680) شامل آهن. گهڻيون بغاوتون ننڍي پيماني جون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=William B. |title=Drinking, Homicide, and Rebellion in Colonial Mexican Villages |year=1979 }}&lt;/ref&gt;

=== آزاديءَ جو دور (1808–1855) ===
{{Main|ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ|پهريون ميڪسيڪي سلطنت|پهريون ميڪسيڪي جمهوريه}}

[[File:Plaza de Dolores.JPG|thumb|16 سيپٽمبر 1810ع تي [[ميگيل هيڊالگو ي ڪوسٽيلا]] جو [[دولورس جو نعرو]]، جيڪو ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي شروعات بڻيو]]

1810ع ۾ پادري [[ميگيل هيڊالگو ي ڪوسٽيلا]] ’’خراب حڪومت‘‘ خلاف بغاوت جو اعلان ڪيو، جيڪو [[دولورس جو نعرو]] جي نالي سان مشهور ٿيو. اهو هر سال 16 سيپٽمبر تي ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Grito de Dolores |encyclopedia=Encyclopædia Britannica }}&lt;/ref&gt; هي بغاوت اسپين تي [[نيپولين]] جي حملي (1808) کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ سان جڙيل هئي. هيڊالگو 1811ع ۾ قتل ڪيو ويو. آزاديءَ کان پوءِ پهرين 35 سالن تائين ملڪ سياسي بيچينيءَ جو شڪار رهيو.&lt;ref&gt;Van Young, Stormy Passage&lt;/ref&gt;
1821ع ۾ [[ٽِن ضمانتن جي فوج]] ميڪسيڪو سٽي ۾ داخل ٿي ۽ آزاديءَ کي حتمي شڪل ملي. [[آگسٽين ڊي اِتربيدي]] پاڻ کي شهنشاهه قرار ڏنو، پر 1823ع ۾ هٽايو ويو. 1824ع ۾ [[پهريون ميڪسيڪي جمهوريه]] قائم ٿيو. صدر [[ويسينتي گويريرو]] 1829ع ۾ غلامي ختم ڪئي، پر کيس قتل ڪيو ويو. بعد ۾ [[انٽونيو لوپيز ڊي سانتا اينا]] سياست تي حاوي رهيو. 1846–48ع جي [[ميڪسيڪو-آمريڪا جنگ]] ۾ ملڪ پنهنجو وڏو اترين علائقو وڃائي ويٺو. آخرڪار 1855ع ۾ [[ايوٽلا جي انقلاب]] سان سانتا اينا جو دور ختم ٿيو.

=== لبرل دور (1855ع–1911ع) ===
{{Main|ٻيو ميڪسيڪي جمهوريه|لا ريفورما|ٻيو ميڪسيڪي سلطنت|بحال ٿيل جمهوريه (ميڪسيڪو)|پورفيرياتو}}

[[File:Photograph_of_Benito_Juarez.jpg|thumb|upright=.8|left|لبرل صدر [[بينيتو خواريز]]. ميڪسيڪو کي جديد بڻائڻ، خودمختياري بچائڻ ۽ لبرل سڌارن کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوششن سبب مشهور، خاص طور 19هين صدي جي وچ واري دور ۾.]]

سانتا اينا جي معزولي ۽ لبرلن طرفان شهري حڪومت قائم ڪرڻ کان پوءِ، انهن اهڙا قانون نافذ ڪيا، جن کي هو ترقي لاءِ لازمي سمجهندا هئا. [[لا ريفورما]] لبرل اصولن تحت معيشت ۽ ادارن کي جديد بڻائڻ جي ڪوشش هئي. هنن 1857ع جو نئون [[آئين]] جاري ڪيو، چرچ ۽ رياست کي الڳ ڪيو، چرچ ۽ فوج کان امتيازي حق ({{lang|es|[[فويروس]]}}) ختم ڪيا؛ چرچ جي ملڪيت ۽ مقامي برادرين جي زمينن جي وڪري کي لازمي قرار ڏنو؛ ۽ تعليم کي غير مذهبي (سيڪيولر) بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Britton |first=John A. |chapter=Liberalism |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |page=739 }}&lt;/ref&gt; قدامت پسندن بغاوت ڪئي، جنهن سان 1858ع–61ع ۾ لبرلن ۽ قدامت پسندن جي حڪومتن وچ ۾ [[رفارم جنگ]] شروع ٿي.

لبرلن ميدانِ جنگ ۾ قدامت پسند فوج کي شڪست ڏني، پر قدامت پسندن فرانس جي مداخلت وسيلي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هنن شهنشاهه [[نيپولين ٽيون]] کان درخواست ڪئي ته ميڪسيڪو ۾ يورپي بادشاهه کي رياست جو سربراهه بڻايو وڃي. فرانسيسي فوج ميڪسيڪن کي شڪست ڏئي [[ميڪسيڪو جو ٻيو شهنشاهه|نئين تخت]] تي [[ميڪسيڪو جو ماڪسي ميليئن پهريون|ماڪسي ميليئن ھابسبرگ]] کي ويهاريو، جنهن کي ميڪسيڪي قدامت پسندن جي حمايت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Hamnett 719–20&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Hamnett |first=Brian |chapter=Benito Juárez |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |pages=719–20 }}&lt;/ref&gt; [[بينيتو خواريز]] جي اڳواڻي هيٺ لبرل جمهوريه اندروني جلاوطنيءَ ۾ حڪومت ڪندي رهي، پر 1865ع ۾ آمريڪي گهرو جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ آمريڪي حڪومت ميڪسيڪي جمهوريه جي مدد ڪرڻ لڳي. فرانسيسي فوج پنهنجي حمايت واپس ورتي، پر ماڪسي ميليئن ميڪسيڪو ۾ ئي رهيو؛ جمهوري فوجن هن کي ڦاسي/گوليءَ وسيلي قتل ڪيو. “بحال ٿيل جمهوريه” ۾ خواريز ٻيهر صدر بڻيو، جنهن کي “مشڪل ۾ پيل جمهوريه جي مجسمي” طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hamnett 719–20&quot;/&gt;

قدامت پسند فوجي طور شڪست خورده ۽ سياسي طور بدنام ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هنن فرانس سان گڏجي ڪم ڪيو، ۽ لبرل ازم حب الوطنيءَ سان مترادف بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Britton, &quot;Liberalism&quot; p. 740.&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي فوج، جيڪا نوآبادي دور جي شاهي فوج ۽ پوءِ شروعاتي جمهوريه جي فوج مان نڪتل هئي، ٽٽي پئي، ۽ رفارم جنگ ۽ فرانس سان ٽڪراءَ مان نوان فوجي اڳواڻ اُڀريا. انهن مان نمايان [[پورفيريو دياث]] هو، جيڪو {{lang|es|[[پويبلا جي جنگ|سينڪو ڊي مايو]]}} جو هيرو هو. هن شهري اقتدار چاهيو ۽ 1867ع ۾ خواريز جي ٻيهر چونڊ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sullivan 736–38&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Sullivan |first=Paul |chapter=Sebastián Lerdo de Tejada |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |pages=736–38 }}&lt;/ref&gt; دياث بغاوت ڪئي پر خواريز کيس شڪست ڏني. خواريز 1872ع ۾ عهدي تي ئي فوت ٿي ويو. لبرل [[سيباسٽيان ليردو دي تيخادا]] صدر بڻيو ۽ قانون جي حڪمراني، امن ۽ نظم لاءِ “رياستي مذهب” جهڙي سوچ پيش ڪئي. جڏهن ليردو ٻيهر چونڊ لاءِ بيٺو ته دياث شهري صدر خلاف [[ٽڪسٽيپيڪ جو منصوبو]] جاري ڪري بغاوت ڪئي. دياث کي وڌيڪ حمايت ملي ۽ هن گوريلا جنگ وڙهي. جڏهن دياث جي فتح ويجهو هئي ته ليردو جلاوطنيءَ ۾ هليو ويو.&lt;ref name=&quot;Sullivan 736–38&quot;/&gt;

[[File:Edouard Manet 022.jpg|thumb|''[[شهنشاهه ماڪسي ميليئن جي سزايابي]]''، جون 1867ع. جنرل [[توماس ميخيا]] (کاٻي)، ماڪسي ميليئن (وچ)، جنرل [[ميگيل ميرامون]] (ساڄي). پينٽنگ: [[ايدوار مانيه]]، 1868ع]]
1810ع کان 1876ع تائين جي افراتفري کان پوءِ، لبرل جنرل [[پورفيريو دياث]] جي 35 ساله حڪمراني (1876ع–1911ع) دوران ميڪسيڪو جديد ٿيو؛ هي دور “نظم ۽ ترقي” مان هڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي. [[پورفيرياتو]] ۾ اقتصادي استحڪام ۽ واڌ، پرڏيهي سيڙپ ۽ اثر، [[ميڪسيڪو ۾ ريل آمد و رفت|ريلوي نيٽورڪ]] ۽ ٽيليڪميونيڪيشنز جي توسيع، ۽ هنر ۽ سائنس ۾ سيڙپ شامل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Inside Mexico.com |url=https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/ |title=El Porfiriato en Mexico |date=2 February 2018 |access-date=18 July 2019 |author=Adela M. Olvera |language=es |trans-title=The Porfirio Era in Mexico |archive-date=26 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326165321/https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دياث مشيرن جي هڪ گروهه سان حڪمراني ڪئي، جيڪي {{lang|es|[[سيئينتيفيڪوس]]}} (‘سائنسدان’) جي نالي سان سڃاتا ويا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |last=Buchenau |first=Jürgen |chapter=Científicos |title=[[Encyclopedia of Mexico]] |pages=260–265 }}&lt;/ref&gt; حڪومت [[پازيٽووزم]] کان متاثر هئي.&lt;ref name=&quot;cientifico&quot;&gt;{{cite encyclopedia |chapter=cientifico |chapter-url=https://www.britannica.com/topic/cientifico |title=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=7 February 2017 |language=en |archive-date=7 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207113443/https://www.britannica.com/topic/cientifico |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هنن الٰهيات ۽ [[آئيڊيئلزم]] کي رد ڪري ترقي لاءِ سائنسي طريقن کي ترجيح ڏني. سيڪيولر تعليم هن نظام جو اهم حصو هئي. دياث جي حڪومت [[ياڪي جنگيون|ياڪي]] خلاف ڊگهي تڪرار ۾ ڦاسي رهي، جنهن جو انجام [[ياڪي]] ماڻهن کي زور زبردستي [[يوڪاتان]] ۽ [[اوآخاڪا]] ڏانهن منتقل ڪرڻ تي ٿيو. دياث [[جيمس ڪريلمين]] کي انٽرويو ۾ چيو ته هو 1910ع جي چونڊن ۾ نه بيهندو، جڏهن هو 80 ورهين جو ٿيندو. مخالفت دٻايل هئي ۽ نون اڳواڻن لاءِ رستا گهٽ هئا. هن اعلان سان سياسي سرگرميءَ ۾ تيزي آئي، جنهن ۾ امير زميندار گهراڻي جي پٽ [[فرانسسڪو آءِ ماديرو]] جي غير متوقع اميدواري به شامل هئي. جڏهن دياث فيصلو بدلائي پاڻ چونڊن ۾ بيٺو ۽ ماديرو کي قيد ڪيو، تڏهن ماديرو کي حيران ڪندڙ عوامي حمايت ملي.

=== ميڪسيڪي انقلاب (1910ع–20ع) ===
{{Main|ميڪسيڪي انقلاب}}

[[File:Francisco_I_Madero.jpg|thumb|upright=.8|left|[[فرانسسڪو آءِ ماديرو]]، جنهن 1910ع جي ڌانڌليءَ واري چونڊ ۾ دياث کي چئلينج ڪيو ۽ جڏهن دياث مئي 1911ع ۾ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيو، تڏهن ماديرو صدر چونڊيو ويو]]

ميڪسيڪي انقلاب ڏهه ساله وڏو تبديلي آڻيندڙ تڪرار هو،&lt;ref&gt;Benjamin, Thomas. ''La Revolución: Mexico's Great Revolution as Memory, Myth, and History''. 2000&lt;/ref&gt; جنهن کي “اهو واءُ، جيڪو ميڪسيڪو کي وھي ويو” به سڏيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brenner |first1=Anita |title=The Wind that Swept Mexico |date=1 January 1984 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-79024-7 |edition=New }}&lt;/ref&gt; هن جو آغاز 1910ع جي ڌانڌليءَ واري چونڊ کان پوءِ دياث خلاف بغاوتن سان ٿيو: مئي 1911ع ۾ دياث استعيفا ڏني، باغي فوجون هٿيار رکي ويون، عبوري صدارت قائم ٿي ۽ خزاں 1911ع ۾ ماديرو چونڊجي آيو. [[ڏهه ڏکوئيندڙ ڏينهن|فيبروري 1913ع]] ۾ آمريڪا جي حمايت سان فوجي بغاوت ماديرو جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو، ۽ [[وفاقي فوج]] جي جنرل [[وڪٽوريانو اوئرتا]] جي ايجنٽن ماديرو کي قتل ڪيو. [[وليم هوورڊ ٽافٽ]] جي آمريڪي انتظاميا اوئرتا جي بغاوت جي حمايت ڪئي، پر مارچ 1913ع ۾ جڏهن ڊيموڪريٽ [[ووڊرو ولسن]] صدر ٿيو ته هن اوئرتا جي حڪومت کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ آئين پسندن کي هٿيارن جي وڪري جي اجازت ڏني. ولسن 1914ع ۾ [[ويراڪروز تي آمريڪي قبضي]] لاءِ فوجون موڪليون.&lt;ref&gt;{{cite web|website=Library of Congress|title=The Mexican Revolution and the United States...|url=http://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html|access-date=18 July 2019|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051634/http://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اتر ۾ اوئرتا مخالف اتحاد ( [[آئين پسند فوج]] )، [[ڪوآهويلا جو گورنر]] [[وينوستيانو ڪاررانسا]] جي اڳواڻي ۾، ۽ ڏکڻ ۾ [[اميليانو ساپاتا]] جي هارين واري فوج 1914ع ۾ وفاقي فوج کي شڪست ڏني، ۽ ملڪ ۾ رڳو انقلابي قوتون رهجي ويون.&lt;ref name=&quot;Matute&quot;/&gt;

اوئرتا خلاف ڪاميابي کان پوءِ سياسي حل ڪڍڻ جي ڪوشش ٿي، پر اتحاد ٽٽي پيو ۽ ميڪسيڪو ٻيهر گهرو جنگ ۾ داخل ٿيو. آئين پسند جنرل [[پانچو وِيلا]] ڪاررانسا کان ڌار ٿي ساپاتا سان گڏ ٿيو. ڪاررانسا جي بهترين جنرل [[آلوارو اوبريگون]] 1915ع ۾ [[سيلايا جي جنگ]] ۾ وِيلا کي شڪست ڏني، ۽ وِيلا جون فوجون ٽٽي ويون. ڪاررانسا صدر بڻيو ۽ آمريڪا هن جي حڪومت کي تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Matute&quot;/&gt; ساپاتا جي ڏاکڻي فوجن گوريلا جنگ جاري رکي. 1915ع ۾ شڪست کان پوءِ وِيلا [[ڪولمبس، نيو ميڪسيڪو]] تي ڇاپو هنيو، جنهن کان پوءِ آمريڪا [[پانچو وِيلا مهم|10,000 فوجي]] موڪليا، پر وِيلا کي پڪڙي نه سگهيا. ڪاررانسا اتر ميڪسيڪو ۾ آمريڪي فوجن جي موجودگيءَ جي مخالفت ڪئي؛ آمريڪي فوجون پوءِ واپس هليون ويون، ڇاڪاڻ⁠تہ آمريڪا پهرين عالمي جنگ ۾ داخل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|website=U.S. Department of State archive|date=20 January 2009|access-date=18 July 2019|title=Punitive Expedition in Mexico, 1916–1917|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm|archive-date=15 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230615184624/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انقلاب کي اڪثر اندروني سمجھيو ويندو آهي، پر ان ۾ بين الاقوامي پهلو به هئا:&lt;ref&gt;Katz, Friedrich. ''The Secret War in Mexico''.&lt;/ref&gt; 1917ع ۾ جرمني [[زِمرمان ٽيليگرام]] ذريعي ميڪسيڪو کي پاڻ سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي، ته جيئن آمريڪا ۽ ميڪسيڪو ۾ جنگ ڀڙڪي ۽ ميڪسيڪو کي 1846–48ع واري جنگ ۾ وڃايل علائقو واپس ملي، پر ميڪسيڪو غير جانبدار رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|website=The National WWI Museum and Memorial|title=ZIMMERMANN TELEGRAM|date=2 March 2017|access-date=18 July 2019|url=https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051644/https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Urbina,_Villa_y_Zapata_en_Palacio,_Museo_de_la_Ciudad_de_México,_México_D.F.,_México,_2013-10-16,_DD_138.JPG|thumb|[[توماس اوربينا]]، [[پانچو وِيلا]] ۽ [[اميليانو ساپاتا]] 1914ع ۾ [[ميڪسيڪو جو قومي محل]] اندر، ميڪسيڪي انقلاب دوران]] 

1916ع ۾ انقلاب جا فاتح آئين ساز گڏجاڻيءَ ۾ گڏ ٿيا ته [[1917ع جو آئين]] تيار ڪن، جيڪو فيبروري 1917ع ۾ منظور ٿيو. آئين حڪومت کي زمين سميت وسيلا ضبط ڪرڻ جا اختيار ڏنا، مزدورن کي حق ڏنا، ۽ چرچ مخالف شقن کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Matute&quot;&gt;Matute, Alvaro. &quot;Mexican Revolution: May 1917 – December 1920&quot; in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 862–864.&lt;/ref&gt; هي آئين اڄ تائين ميڪسيڪو جو حڪومتي دستاويز آهي. انقلابي جنگ ۾ ميڪسيڪو جي 15 ملين آبادي مان 900,000 ماڻهو مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/feature/mexican-revolution/ |title=The Mexican Revolution |publisher=Public Broadcasting Service |date=20 November 1910 |access-date=17 July 2013 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514205614/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |title=Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution |author=Robert McCaa |publisher=University of Minnesota Population Center |access-date=17 July 2013 |archive-date=2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402165542/http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اقتدار مضبوط ڪرڻ لاءِ ڪاررانسا 1919ع ۾ ساپاتا کي قتل ڪرايو. ڪاررانسا جڏهن اقتدار ۾ آيو ته زرعي سڌارا محدود رهيا؛ ڪي ضبط ڪيل زمينون وري پراڻن مالڪن کي واپس ڪيون ويون. ڪاررانسا جو بهترين جنرل اوبريگون 1920ع جي چونڊ لاءِ پاڻ کي مضبوط ڪرڻ لڳو. ڪاررانسا ٻيهر چونڊ نٿو وڙهي سگهي، تنهنڪري هن هڪ شهري جانشين چونڊيو ته جيئن صدر پٺيان پاڻ اثر قائم رکي. اوبريگون ۽ سونورا جي ٻين ٻن انقلابي جنرلن [[اگوا پريئتا جو منصوبو]] جوڙي ڪاررانسا کي هٽايو. جنرل [[اڊولفو ڊي لا اوئرتا]] عبوري صدر ٿيو، پوءِ جنرل [[آلوارو اوبريگون]] چونڊجي آيو.

=== سياسي استحڪام ۽ هڪ پارٽيءَ جي حڪمراني (1920ع–2000ع) ===
{{Further|مڪسيماتو|اداري انقلابي پارٽي}}
[[File:General_PE_Calles_(cropped).jpg|thumb|upright=.8|[[پلوتارڪو ايلياس ڪاليئس]]، [[مڪسيماتو]] جو حڪمران ۽ [[اداري انقلابي پارٽي]] جو باني، جيڪا 1929ع کان 2000ع تائين بنا وقفي اقتدار ۾ رهي]]

انقلاب کان پوءِ جو دور (1920ع–46ع) انقلابي جنرلن جي صدارتن سان سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ [[آلوارو اوبريگون]] (1920ع–24ع)، [[پلوتارڪو ايلياس ڪاليئس]] (1924ع–28ع)، [[لازارو ڪارڊيناس]] (1934ع–40ع)، ۽ [[مانوئيل آويلا ڪاماچو]] (1940ع–46ع) شامل آهن. حڪومت نظم قائم ڪرڻ، فوجي مداخلت ختم ڪرڻ، ۽ مفادن واري گروهن لاءِ ادارا ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي. مزدور، هاري، آفيس ڪارڪن، ۽ ڪجهه عرصي لاءِ فوج به اُن واحد پارٽي جي “سيڪٽرن” ۾ شامل ڪيا ويا، جيڪا 1929ع ۾ قائم ٿي ۽ سياست تي غالب رهي. اوبريگون زميني سڌارا شروع ڪيا ۽ منظم مزدور تحريڪ مضبوط ڪئي. هن آمريڪا کان سڃاڻپ حاصل ڪئي ۽ [[آمريڪا-ميڪسيڪو دعوائن جي ڪميشن]] وسيلي انقلاب دوران ملڪيت وڃائڻ وارن ڪمپنين ۽ ماڻهن جا دعوا طئي ڪيا. هن پنهنجي ساٿي جنرل ڪاليئس کي جانشين بڻايو. ڪاليئس آئين جي چرچ مخالف شقن تي سختي سان عمل ڪرائڻ سبب [[ڪريسٽيرو جنگ]] جهڙي وڏي تڪرار جو سبب بڻيو، جيڪو پوءِ هڪ معاهدي سان ختم ٿيو.

جيتوڻيڪ آئين صدر جي ٻيهر چونڊ کي روڪيندو هو، اوبريگون ٻيهر اميدوار ٿيڻ چاهيو؛ آئين ۾ ترميم ڪري غير مسلسل ٻيهر چونڊ جي اجازت ڏني وئي. هو 1928ع جي چونڊ کٽي ويو پر هڪ ڪيٿولڪ ڪارڪن هٿان قتل ٿي ويو، جنهن سان جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. ڪاليئس ٻيهر صدر نه ٿي سگهيو، تنهنڪري هن جانشيني سنڀالڻ لاءِ ڍانچو ٺاهيو ۽ [[اداري انقلابي پارٽي]] قائم ڪئي، جيڪا 20هين صديءَ جي باقي عرصي تائين غالب رهي.&lt;ref&gt;{{cite web |website=Instituto Nacional de Estudios Historicos de las Revoluciones de Mexico |url=https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR |title=85º Aniversario de la Fundación del Partido Nacional Revolucionario (PNR) |access-date=18 July 2019 |language=es |trans-title=85th anniversary of the founding of the National Revolutionary Party (PRN) |author=Rafael Hernández Ángeles |archive-date=19 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051635/https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR }}&lt;/ref&gt; صدر نه هئڻ باوجود ڪاليئس [[مڪسيماتو]] (1929ع–34ع) دوران اهم ترين سياستدان رهيو، جيڪو [[لازارو ڪارڊيناس]] جي صدارت ۾ ختم ٿيو؛ ڪارڊيناس ڪاليئس کي جلاوطن ڪيو ۽ اقتصادي ۽ سماجي سڌارا ڪيا. 1938ع ۾ [[ميڪسيڪو جي تيل جي ضبطگي]] تحت آمريڪي ۽ اينگلو-ڊچ تيل ڪمپنيون قومي ملڪيت بڻايون ويون، ۽ ان سان رياستي اداري [[پيميڪس]] جو قيام ٿيو.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |title=The Mexican Miracle: 1940–1968 |work=World History from 1500 |publisher=Emayzine |url=http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403000322/http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html |archive-date=3 April 2007 |access-date=30 September 2007}}&lt;/ref&gt;

ڪارڊيناس جو جانشين [[مانوئيل آويلا ڪاماچو]] (1940ع–46ع) معتدل هو، ۽ ٻي عالمي جنگ دوران آمريڪا ۽ ميڪسيڪو جا لاڳاپا بهتر ٿيا. 1946ع ۾ [[ميگيل اليمان والديس]] جي چونڊ سان—جيڪو انقلاب کان پوءِ جو پهريون شهري صدر هو—ميڪسيڪو “[[ميڪسيڪي معجزو]]” نالي ترقياتي دور ۾ داخل ٿيو: صنعتيڪاري، شهري آباديءَ ۾ واڌ، ۽ شهري-ڳوٺاڻين وچ ۾ عدم مساوات وڌڻ.{{refn|name=&quot;auto&quot;|group=&quot;&quot;}} 20هين صديءَ جي وچ ۾ [[سائو انقلاب]] جي شروعات [[ياڪي وادي]] مان ٿي، جنهن سان سڄي دنيا ۾ فصلن جي پيداوار وڌي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Staff |first1=M. N. D. |title=He left India for Mexico to solve global hunger: Meet Ravi Singh |url=https://mexiconewsdaily.com/india/he-left-india-for-mexico-to-solve-global-hunger-meet-ravi-singh/ |website=Mexico News Daily |access-date=14 March 2024 |date=13 March 2024 |quote=...specifically the Yaqui Valley in Sonora... is considered the birthplace of the Green Revolution. |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314062320/https://mexiconewsdaily.com/india/he-left-india-for-mexico-to-solve-global-hunger-meet-ravi-singh/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Exèrcit al Zócalo-28 d'agost.jpg|thumb|[[ٽلاتيلولڪو قتل عام|1968ع جي احتجاجن]] دوران [[زوڪالو]] ۾ بکتر بند گاڏيون]]

مضبوط اقتصادي واڌ سان ميڪسيڪو 1968ع جي [[1968ع سمر اولمپڪس]] جي ميزباني ڪري پاڻ کي دنيا آڏو نمايان ڪرڻ چاهيو. حڪومت نون ڍانچن تي وڏا وسيلا خرچ ڪيا، جنهن سان شاگردن ۽ ٻين حلقن ۾ بيچيني وڌي. ميڪسيڪو سٽي ۾ احتجاج راندين جي افتتاح کان اڳ هفتن تائين جاري رهيا، ۽ صدر [[گوستاوو دياث اورداث]] جي حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي. انجام [[ٽلاتيلولڪو قتل عام]] هو،&lt;ref name=MMex&gt;{{Cite book |title=Massacre in Mexico |author=Elena Poniatowska |publisher=Viking, New York |year=1975 |isbn=978-0-8262-0817-0 |url=https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC |author-link=Elena Poniatowska|access-date=23 July 2018 |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204185551/https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ 300 کان 800 تائين مظاهرين جي موت جون رپورٽون آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kennedy |first=Duncan |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |title=Mexico's long forgotten dirty war |work=BBC News |date=19 July 2008 |access-date=17 July 2013 |archive-date=29 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629110724/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ معيشت ڪجهه عرصو ڦلي ڦٽي، پر [[دولت جي ورڇ|عدم مساوات]] ناراضگيءَ جو سبب رهي. PRI جي حڪمراني [[ميڪسيڪو جي گندي جنگ]] دوران وڌيڪ آمرانه ۽ جابر بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Krauze |first=Enrique |title=Furthering Democracy in Mexico |date=January–February 2006 |magazine=[[Foreign Affairs]] |url=http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060110074536/http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html |archive-date=10 January 2006 |access-date=7 October 2007 }}&lt;/ref&gt;

1980ع واري ڏهاڪي ۾ PRI جي سياسي بالادستيءَ ۾ پهريون ڀيرو چٽا پٽا ڏار ظاهر ٿيا. [[باخا ڪيليفورنيا]] ۾ [[ارنيستو روفو آپيل|PAN اميدوار]] گورنر چونڊيو ويو. جڏهن دي لا مدريد [[ڪارلوس ساليناس دي گورتاري]] کي PRI جو اميدوار چونڊيو—۽ اهڙي طرح صدر ٿيڻ لاءِ اڳواٽ ئي “پڪ” فتح يافته—تڏهن اڳوڻي صدر [[لازارو ڪارڊيناس]] جي پٽ [[ڪواوھتيموڪ ڪارڊيناس]] PRI کان ڌار ٿي 1988ع جي چونڊن ۾ ساليناس کي چئلينج ڪيو. 1988ع ۾ [[چونڊ ڌانڌلي]] ٿي، ۽ نتيجن موجب ساليناس انتهائي گهٽ فرق سان کٽيو—جيڪو تاريخ ۾ سڀ کان تنگ فرق طور ڄاتو ويو. “چوري ٿيل چونڊ” خلاف ميڪسيڪو سٽي ۾ احتجاج ٿيا. ساليناس ڊسمبر 1988ع ۾ عهدو سنڀالڻ جو قسم کنيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html |title=&quot;Mexico The 1988 Elections&quot; (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook) |publisher=Photius Coutsoukis |access-date=30 May 2010 |archive-date=15 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915102322/https://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1990ع ۾ [[ماريو وارگاس يوسا]] PRI کي “ڀرپور آمريت” قرار ڏنو، پر PRI جي هيجمونيءَ کي اڳ ئي وڏا چئلينج ملي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |last=Gomez Romero |first=Luis |title=Massacres, disappearances and 1968: Mexicans remember the victims of a 'perfect dictatorship' |date=5 October 2018 |website=The Conversation |access-date=12 May 2019 |archive-date=12 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512234050/http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://elpais.com/diario/1990/09/01/cultura/652140001_850215.html |title=Vargas Llosa: &quot;México es la dictadura perfecta&quot; |date=1 September 1990 |newspaper=El País |access-date=12 May 2019 |archive-date=24 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111024235439/http://www.elpais.com/articulo/cultura/AZUA/_FELIX_DE/TRIAS/_EUGENIO/VARGAS_LLOSA/_MARIO/MARSE/_JUAN_/ESCRITOR/PAZ/_OCTAVIO/SARAMAGO/elpepicul/19900901elpepicul_1/Tes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Reding |first=Andrew |year=1991 |title=Mexico: The Crumbling of the &quot;Perfect Dictatorship&quot; |jstor=40209208 |journal=World Policy Journal |volume=8 |issue=2 |pages=255–284}}&lt;/ref&gt;

ساليناس [[نيو لبرل ازم|نيو لبرل]] سڌارن جو پروگرام شروع ڪيو: مٽاسٽا جي شرح کي مقرر ڪيو، مهانگائي ڪنٽرول ڪئي، ميڪسيڪو کي پرڏيهي سيڙپڪاري لاءِ کوليو، ۽ آمريڪا ۽ ڪينيڊا سان ڳالهين جي شروعات ڪئي ته جيئن هو سندن [[آزاد واپار وارو معاھدو|آزاد واپار واري معاھدي]] ۾ شامل ٿي سگهن. ان جو نتيجو 1 جنوري 1994ع تي [[اتر آمريڪي آزاد واپار وارو معاھدو]] (NAFTA) جي صورت ۾ نڪتو؛ ساڳئي ڏينهن [[زاپاتستا قومي آزاديءَ جي فوج]] (EZLN) چيئاپاس ۾ وفاقي حڪومت خلاف هٿياربند بغاوت شروع ڪئي، شهرن تي قبضو ڪيو ۽ دنيا جو ڌيان ڇڪرايو. هٿياربند تڪرار ٿورو وقت هليو، ۽ پوءِ اهو نيو لبرل ازم ۽ [[عالميت]] خلاف غير پرتشدد مخالفت واري تحريڪ طور جاري رهيو. 1994ع ۾، PRI جي صدارتي اميدوار [[لئوس دونالدو ڪولوسيو]] جي قتل کان پوءِ، ساليناس کان پوءِ کٽيندڙ PRI اميدوار [[ارنيستو زيدييو]] صدر بڻيو. ساليناس زيدييو جي حڪومت کي [[ميڪسيڪي پيسو بحران]] سنڀالڻ لاءِ ڇڏي ويو، جنهن لاءِ 50 ارب ڊالر جو [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ|IMF]] بيلي آئوٽ وٺڻو پيو. زيدييو ميڪرو اقتصادي سڌارا شروع ڪيا؛ معيشت بحال ٿي ۽ 1999ع تائين واڌ 7٪ تي پهتي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cruz Vasconcelos |first=Gerardo |title=Desempeño Histórico 1914–2004 |url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |access-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-date=3 July 2006 |language=es }}&lt;/ref&gt;

=== جديد ميڪسيڪو ===
[[File:Vicente Fox flag (cropped).jpg|thumb|upright|[[ويسينتي فوڪس]] [[2000ع ميڪسيڪي عام چونڊ|2000ع جي عام چونڊ]] کٽي ۽ 1929ع کان پوءِ پهريون صدر ٿيو، جيڪو [[اداري انقلابي پارٽي|PRI]] مان نه هو؛ ۽ 1911ع ۾ [[فرانسسڪو آءِ ماديرو]] کان پوءِ مخالف ڌر مان چونڊجي ايندڙ پهريون صدر پڻ هو.]]

71 سال حڪمراني کان پوءِ، حڪمران PRI [[2000ع ميڪسيڪي عام چونڊ|2000ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ مخالف قدامت پسند [[قومي عمل پارٽي (ميڪسيڪو)|قومي عمل پارٽي]] (PAN) جي [[ويسينتي فوڪس]] هٿان هارائي وئي. [[2006ع ميڪسيڪي عام چونڊ|2006ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ PAN جي [[فيليپي ڪالدرون]] کي کٽيندڙ قرار ڏنو ويو، جيڪو کاٻي ڌر جي سياستدان [[اندريس مانوئيل لوپيث اوبرادور]] (PRD) تي انتهائي گهٽ فرق (0.6٪) سان اڳتي هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Valles Ruiz |first1=Rosa María |title=Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita |trans-title=2006 presidential Elections in Mexico. The Perspective of the Press |language=es |journal=Revista mexicana de opinión pública |date=June 2016 |issue=20 |pages=31–51 |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2448-49112016000100031 |access-date=12 July 2019 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321091207/http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2448-49112016000100031 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پر لوپيث اوبرادور [[2006ع ميڪسيڪي عام چونڊ جا تڪرار|چونڊ کي چئلينج]] ڪيو ۽ “متبادل حڪومت” قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Reséndiz|first=Francisco|title=Rinde AMLO protesta como &quot;presidente legítimo&quot;|journal=El Universal|year=2006|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|language=es|access-date=1 October 2007|archive-date=18 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html}}&lt;/ref&gt; [[2012ع ميڪسيڪي عام چونڊ|2012ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ PRI ٻيهر صدراتي عهدو کٽي [[اينريڪي پينيا نيئتو]] کي چونڊيو. پر هن لڳ ڀڳ 38٪ ووٽن جي پليوريلٽي سان کٽيو ۽ سندس پارٽي کي پارليامينٽ ۾ اڪثريت حاصل نه هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election|date=2 July 2012|work=The Telegraph|access-date=25 August 2015}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

21هين صديءَ دوران ميڪسيڪو [[ميڪسيڪو ۾ ڏوھ|وڏي ڏوهن جي شرح]]، [[ميڪسيڪو ۾ ڪرپشن|سرڪاري بيوروڪريسي جي ڪرپشن]]، [[ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ|نارڪو ٽريفڪنگ]] ۽ بيٺل معيشت سان جهيڙو ڪندو رهيو. نيو لبرل سڌارن سان 1990ع واري ڏهاڪي کان ڪيترائي سرڪاري ادارا خانگي ڪيا ويا. رياستي تيل ڪمپني [[پيميڪس]] کي پڻ خانگي ڪرڻ جو عمل هلي رهيو آهي، ۽ تيل-گيس ڳولا لاءِ لائسنس جاري ڪيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sharma |first1=Gaurav |title=Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase |url=https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/ |access-date=4 June 2020 |work=Forbes |date=10 May 2018 |archive-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604081840/https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪرپشن خلاف مهم ۾ پيميڪس جو اڳوڻو سي اي او [[ايميليو لوزويا آوسٽن]] 2020ع ۾ گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Barrera Diaz |first1=Cyntia |last2=Villamil |first2=Justin |last3=Still |first3=Amy |title=Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation |url=https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/ |access-date=4 June 2020 |work=Rigzone |agency=Bloomberg |date=14 February 2020 |archive-date=27 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071038/https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

نئين سياسي پارٽي [[قومي نون سر اُڀار تحريڪ|MORENA]] قائم ڪرڻ کان پوءِ، [[اندريس مانوئيل لوپيث اوبرادور]] (AMLO) 2018ع جي چونڊ ۾ 50٪ کان وڌيڪ ووٽن سان کٽيو. سندس اتحاد—جيڪو 2012ع کان پوءِ قائم ڪيل سندس کاٻي ڌر واري پارٽي جي اڳواڻي ۾ هو—مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪندو هو، ۽ اتحاد مٿين ۽ هيٺين ٻنهي ڪانگريس چيمبرن ۾ اڪثريت کٽي. سندس ڪاميابيءَ جا سبب مخالف سياسي قوتن جو ٿڪجي پوڻ، ۽ AMLO جو مفاهمت تي ٻڌل معتدل بيانيي اختيار ڪرڻ پڻ بيان ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sieff |first=Kevin |title=López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate |url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702170755/https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html |archive-date=2 July 2018 |access-date=2 July 2018 |newspaper=Washington Post}}&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو ۾ ڪووڊ-19 وبا|ميڪسيڪو ۾ ڪووڊ-19]] جو پهريون تصديق ٿيل ڪيس فيبروري 2020ع ۾ آيو، ۽ [[ميڪسيڪو ۾ ڪووڊ-19 ويڪسين لڳائڻ]] ڊسمبر ۾ شروع ٿيو. AMLO جي جانشين [[ڪلاڊيا شائينباوم]] [[2024ع ميڪسيڪي عام چونڊ|2024ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ وڏي اڪثريت سان کٽي ميڪسيڪو جي پهرين عورت اڳواڻ بڻجي.&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |title=Ruling leftist party candidate Sheinbaum elected Mexico's first female president |date=3 June 2024 |access-date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063457/https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن 1 آڪٽوبر 2024ع تي حلف کنيو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Claudia Sheinbaum sworn in as 1st female president of Mexico |url=https://apnews.com/article/mexico-president-claudia-sheinbaum-7d3599b39a7298df46e7eda34d80afee |work=AP News |date=1 October 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
{{Main|ميڪسيڪو جي جاگرافي}}

[[File:Mexico topo.jpg|thumb|ميڪسيڪو جو [[ٽوپوگرافڪ نقشو]]]]
[[File:Mexico map.svg|thumb|[[ميڪسيڪو جون رياستون|رياستن]] ۽ گادين سميت ميڪسيڪو جو نقشو]]
[[File:Pico de Orizaba desde Hidalgo, Puebla.jpg|thumb|[[پيڪو ڊي اوريزابا]]، ميڪسيڪو جو سڀ کان اوچو جبل]]
ميڪسيڪو اتر آمريڪا جي ڏکڻ واري حصي ۾، ويڪرائن [[14هون متوازي اتر|14°]] ۽ [[33هون متوازي اتر|33° اتر]] جي وچ ۾، ۽ ڊگھائن [[86هون ميرڊين اولهه|86°]] ۽ [[119هون ميرڊين اولهه|119° اولهه]] جي وچ ۾ واقع آهي. ملڪ جو ڪل ايراضو {{convert|1972550|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي، ۽ ڪُل ايراضيءَ جي لحاظ کان اهو [[ڪل ايراضيءَ مطابق ملڪ ۽ پري پيل علائقا|دنيا جو 13هون وڏو ملڪ]] آهي. ان جون ساحلي حدون [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[خليج ڪيليفورنيا]] تي به آهن، ۽ [[خليج ميڪسيڪو]] ۽ [[ڪريبيئن سمنڊ]] تي به—جن مان پڇاڙي وارا ٻئي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو حصو بڻجن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MuN7xR6wR-4C&amp;pg=PA405 |page=405 |last=Vargas |first=Jorge A. |title=Mexico and the Law of the Sea: Contributions and Compromises |year=2011 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-04-20620-5 |access-date=25 September 2020 |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204185531/https://books.google.com/books?id=MuN7xR6wR-4C&amp;pg=PA405#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انهن سمنڊن اندر لڳ ڀڳ {{convert|6000|km2|sqmi|0|abbr=on}} ٻيٽ به شامل آهن. ميڪسيڪو جو لڳ ڀڳ سمورو علائقو [[اتر آمريڪي پليٽ]] تي واقع آهي، جڏهن ته [[باخا ڪيليفورنيا ٻيٽ نما]] جا ننڍا حصا [[پئسفڪ پليٽ|پئسفڪ]] ۽ [[ڪوڪوس پليٽ]]ن تي آهن. [[جيوفزڪس|جيوفزيڪي لحاظ کان]] ڪجه جاگرافر [[تهوانتيپيڪ جي برزخ]] جي اوڀر واري علائقي کي (ڪل جو لڳ ڀڳ 12٪) وچ آمريڪا ۾ شامل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grec.cat/ |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515192216/http://www.grec.cat/ |archive-date=15 May 2016 |title=Nord-Amèrica, in Gran Enciclopèdia Catalana |publisher=Grec.cat |access-date=17 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[جيوپوليٽڪس|جيوپوليٽڪي لحاظ کان]]، ميڪسيڪو کي مڪمل طور اتر آمريڪا جو حصو سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parsons |first=Alan |author2=Jonathan Schaffer |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو جي وچولي ۽ اتر علائقن جو وڏو حصو اوچين سطحن تي واقع آهي؛ تنهنڪري سڀ کان وڏيون اوچايون [[ٽرانس-ميڪسيڪن آتش فشاني پٽو]] ۾ ملن ٿيون، جيڪو اوڀر کان اولهه طرف ميڪسيڪو کي پار ڪري ٿو: [[پيڪو ڊي اوريزابا]] ({{convert|5700|m|ft|0|disp=or|abbr=on}})، [[پوپوڪاٽيپيٽل]] ({{convert|5462|m|ft|0|disp=or|abbr=on}}) ۽ [[اِزٽاڪسيهواتل]] ({{convert|5286|m|ft|0|disp=or|abbr=on}})، ۽ [[نيواڊو ڊي ٽولوڪا]] ({{convert|4577|m|ft|0|disp=or|abbr=on}}). ٻه جبلن جا سلسلا [[سيرا مادره اورينٽال]] ۽ [[سيرا مادره آڪسيڊينٽال]] جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، جيڪي اتر آمريڪا جي [[راڪي جبل]]ن جي توسيع آهن؛ اهي ملڪ کي اتر کان ڏکڻ طرف پار ڪن ٿا. چوٿون سلسلو [[سيرا مادره ڊيل سور]] آهي، جيڪو [[مچواڪان]] کان [[اواخاڪا]] تائين هلي ٿو. ميڪسيڪو جو علائقو [[آتشفشاني سرگرمي]] لاءِ حساس آهي.&lt;ref name=&quot;ciageo&quot;/&gt;

ميڪسيڪو ۾ نَو الڳ علائقا بيان ڪيا وڃن ٿا: [[باخا ڪيليفورنيا]]، پئسفڪ ساحلي هيٺاهون، [[ميڪسيڪي پليٽو]]، [[سيرا مادره اورينٽال]]، [[سيرا مادره آڪسيڊينٽال]]، [[ڪورڊيليئرا نيوولڪانيڪا]]، خليج واري ساحلي ميداني پٽي، ڏکڻ واريون اوچايون، ۽ [[يوڪاتان ٻيٽ نما]].&lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/place/Mexico Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013082328/https://www.britannica.com/place/Mexico |date=13 October 2023 }} Mexico. Accessed 4 May 2022&lt;/ref&gt; يوڪاتان ٻيٽ نما جي هڪ اهم ارضياتي خصوصيت [[چڪسولوب کڏ]] آهي؛ سائنسي اتفاقِ راءِ موجب [[چڪسولوب ٽڪراءُ ڪندڙ پٿر]] ئي [[ڪريٽيشيئس–پيلوجين وڏي خاتمي واري واقعي]] جو ذميوار هو. جيتوڻيڪ ميڪسيڪو وڏو ملڪ آهي (ان جي سڀ کان پري زميني نقطن جي وچ ۾ ڊيگهه {{convert|2000|mi|km|0|abbr=on}} کان ٿوري وڌيڪ آهي)، پر ان جي زميني ماس جو وڏو حصو خشڪي، مٽيءَ يا زميني بناوت سبب زراعت لاءِ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;ciageo&quot;/&gt;

2018ع ۾ اندازي موجب زمين جو 54.9٪ زرعي هو؛ 11.8٪ پوک لائق؛ 1.4٪ مستقل فصلن لاءِ؛ 41.7٪ مستقل چراگاهه؛ ۽ 33.3٪ ٻيلا هئا.&lt;ref name=&quot;ciageo&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/#geography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico#geography |date=2021-01-26 }} Mexico Fact Book. accessed 6 May 2022&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو ڪيترن دريائن سان سيراب ٿئي ٿو، جن مان سڀ کان ڊگهو [[ريو گرانڊي]] آهي، جيڪو آمريڪا سان قدرتي اوڀر سرحد بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;NATIVENAMES&quot;&gt;{{cite web |last1=Monforti |first1=Jessica Lavariega |last2=Graham |first2=Margaret A. |title=The Rio Grande |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199913701/obo-9780199913701-0134.xml |website=obo |access-date=5 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[اوسوماسنتا درياهه]] ميڪسيڪو ۽ گوئٽي مالا جي وچ ۾ قدرتي ڏاکڻي سرحد بڻجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Usumacinta&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Usumacinta-River &quot;Usumacinta River | Yucatan, Guatemala, Belize, &amp; Map&quot;]  &quot;Brittanica&quot;, retrieved on October 16, 2024.&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
{{Main|ميڪسيڪو جي آبهوا|ميڪسيڪو ۾ موسمي تبديلي}}

ميڪسيڪو جي آبهوا ملڪ جي وڏي جسامت ۽ زميني اوچ نيچ سبب گهڻ رخي آهي. [[ڪينسر جو مدار]] عملي طور ملڪ کي معتدل ۽ اڀرندي آبهوا وارن حصن ۾ ورهائي ٿو. ڪينسر جي مدار کان اتر واري زمين سياري ۾ ٿڌيون گرميون ڏسي ٿي. مدار کان ڏکڻ طرف گرميون سڄو سال لڳ ڀڳ هڪجهڙيون رهن ٿيون ۽ رڳو اوچائيءَ مطابق تبديلي ايندي آهي. هي ڳالهه ميڪسيڪو کي دنيا جي سڀ کان گهڻ رخي موسماتي نظامن مان هڪ بڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

سمنڊن مان ايندڙ هوائي ڌارا مئي کان آگسٽ تائين موسمي برسات آڻين ٿا. ميڪسيڪو جا ڪيترائي حصا—خاص طور اتر—خشڪ آبهوا رکن ٿا جتي برسات ڪڏهن ڪڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ته ڏکڻ جي اڀرندي هيٺاهين علائقن جا ڪجهه حصا سالياني طور {{convert|2000|mm|in|1|abbr=on}} کان وڌيڪ برسات حاصل ڪن ٿا. مثال طور اتر جا ڪيترائي شهر، جهڙوڪ [[مونٽيري]]، [[ھيرموسيو]] ۽ [[ميڪسيڪالي]]، اونهاري ۾ {{convert|40|C|F}} يا وڌيڪ گرميون ڏسن ٿا. [[سونوران ريگستان]] ۾ گرميون {{convert|50|C|F}} يا وڌيڪ تائين به پهچي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Climate&quot;/&gt;

ميڪسيڪو ۾ 7 وڏا آبهوا جا قسم بيان ڪيا وڃن ٿا&lt;ref name=&quot;Clima&quot;&gt;[https://gisviewer.semarnat.gob.mx/aplicaciones/Atlas2015/atm_climas.html &quot;ATLAS / ATMOSFERA&quot;]  &quot;SEMARNAT&quot;, retrieved on October 10, 2024.&lt;/ref&gt; جن ۾ گرم نيم-نمي وارو آبهوا (ساحلي پٽي تي 900 ميٽر تائين) گهڻو ڪري ڏکڻ ۾ ملندو آهي؛ خشڪ ۽ ريگستاني آبهوا ملڪ جي اتر اڌ ۾؛ معتدل نمي وارو ۽ معتدل نيم-نمي وارو آبهوا گهڻو ڪري وچ ميڪسيڪو ۾ 1,800 ميٽر يا وڌيڪ اوچائيءَ تي چراگاهن ۾؛ ۽ ٿڌو آبهوا عام طور 3,500 ميٽر ۽ ان کان مٿي اوچائين تي. ملڪ جو وڏو حصو معتدل کان خشڪ آبهوا رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Clima&quot; /&gt;

ڪينسر جي مدار کان ڏکڻ طرف، {{convert|1000|m|ft|0|abbr=on}} تائين اوچائين وارا علائقا—ٻنهي ساحلي ميدانن جا ڏکڻ حصا ۽ [[يوڪاتان ٻيٽ نما]]—سالياني وچولي گرمي {{convert|24|and|28|C|F|1}} جي وچ ۾ رکن ٿا. هتي سڄو سال گرميون بلند رهن ٿيون ۽ سياري ۽ اونهاري جي وچولي گرميءَ ۾ فرق رڳو لڳ ڀڳ {{convert|5|C-change|0}} هوندو آهي. پئسفڪ واري ساحلي پٽي قدرتي خطرن جهڙوڪ سوناميءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿي، ۽ ميڪسيڪو جا ٻئي ساحل—سواءِ [[خليج ڪيمپيچي]] جي ڏکڻ ساحل ۽ اتر [[باخا ڪيليفورنيا]] جي—اونهاري ۽ خزاني ۾ شديد [[اڀرندي طوفان|طوفانن]] جي خطري ۾ رهندا آهن. ڪينسر جي مدار کان اتر طرف جي هيٺاهين علائقن ۾ اونهاري ۾ گرمي ۽ نمي وڌيڪ هوندي آهي، پر سياري ۾ نسبتاً معتدل حالتن سبب سالياني اوسط گرميون عام طور گهٽ رهنديون آهن ({{convert|20|to|24|C|F|1|disp=or}} جي حد ۾).&lt;ref name=&quot;Climate&quot;&gt;{{cite encyclopedia |chapter-url=https://www.britannica.com/place/Mexico/drainage |chapter=Drainage |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701220713/https://www.britannica.com/place/Mexico/Drainage |archive-date=1 July 2022 |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] Mexico |access-date=6 May 2022 |title=Mexico &amp;#124; History, Map, Flag, Population, &amp; Facts &amp;#124; Britannica }}&lt;/ref&gt;

[[File:Flooding in Mexico (837).jpg|thumb|ميڪسيڪو ۾ اوچتي ٻوڏ]]
[[ميڪسيڪو ۾ موسمي تبديلي]] جا وسيع اثر ڏٺا پيا وڃن، جن ۾ وڌندڙ گرميون، برسات جي نمونن ۾ تبديلي، وڌيڪ طاقتور طوفان، ۽ ساحلي علائقن ۾ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNDP |date=2024-12-16 |title=Mexico {{!}} UNDP Climate Change Adaptation |url=https://www.adaptation-undp.org/explore/latin-america-and-caribbean/mexico |access-date=2025-03-05 |website=www.adaptation-undp.org |language=en}}&lt;/ref&gt; اهي تبديليون پاڻيءَ جي وسيلن ۽ زراعت لاءِ خطرا پيدا ڪن ٿيون (خاص طور ڳوٺاڻن ۽ ننڍن هارين لاءِ)،&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last=Godoy |first=Emilio |date=14 Dec 2017 |title=Climate Change Threatens Mexican Agriculture - Mexico |url=https://reliefweb.int/report/mexico/climate-change-threatens-mexican-agriculture |access-date=2019-09-28 |website=ReliefWeb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;link.springer.com&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Estrada |first1=Francisco |last2=Mendoza-Ponce |first2=Alma |last3=Calderón-Bustamante |first3=Oscar |last4=Botzen |first4=Wouter |date=2022-10-18 |title=Impacts and economic costs of climate change on Mexican agriculture |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10113-022-01986-0 |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=22 |issue=4 |page=126 |doi=10.1007/s10113-022-01986-0 |bibcode=2022REnvC..22..126E |issn=1436-378X}}&lt;/ref&gt; ۽ مڪئي ۽ ڪافي جهڙن فصلن کي به متاثر ڪن ٿيون، جنهن سان معاشي غير يقيني وڌي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Torres Castillo |first1=Nora E. |last2=Melchor-Martínez |first2=Elda M. |last3=Ochoa Sierra |first3=Jhosseph S. |last4=Ramirez-Mendoza |first4=Ricardo A. |last5=Parra-Saldívar |first5=Roberto |last6=Iqbal |first6=Hafiz M. N. |date=2020-10-10 |title=Impact of climate change and early development of coffee rust - An overview of control strategies to preserve organic cultivars in Mexico |journal=The Science of the Total Environment |volume=738 |article-number=140225 |doi=10.1016/j.scitotenv.2020.140225 |issn=1879-1026 |pmid=32806380}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;link.springer.com&quot;/&gt; [[موسمي تبديلي]] ميڪسيڪن ماڻهن جي صحت تي به اثر وجهي ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Riojas-Rodríguez |first1=Horacio |last2=Quezada-Jiménez |first2=María Laura |last3=Zúñiga-Bello |first3=Pamela |last4=Hurtado-Díaz |first4=Magali |date=2018 |title=Climate Change and Potential Health Effects in Mexican Children |journal=Annals of Global Health |language=en |volume=84 |issue=2 |pages=281–284 |doi=10.29024/aogh.915 |pmid=30873791 |pmc=6748264 |issn=2214-9996 }}&lt;/ref&gt; لڏپلاڻ کي تيز ڪري ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-02-15 |title=Climate Change and Migration in Mexico: A Report Launch |url=https://www.wilsoncenter.org/event/climate-change-and-migration-mexico-report-launch |access-date=2019-09-28 |website=Wilson Center |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wirtz |first=Nic |date=2017-10-16 |title=Climate change and migration in Mexico: Fifth in our series |url=https://theglobalamericans.org/2017/10/climate-change-migration-mexico-fifth-series/ |access-date=2019-09-28 |website=Global Americans |language=en-US |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427203702/https://theglobalamericans.org/2017/10/climate-change-migration-mexico-fifth-series/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zhu |first1=Julia Li |last2=Chau |first2=Nancy |last3=Rodewald |first3=Amanda D. |last4=Garip |first4=Filiz |date=2024-11-12 |title=Weather deviations linked to undocumented migration and return between Mexico and the United States |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=121 |issue=46 |article-number=e2400524121 |doi=10.1073/pnas.2400524121|pmid=39495908 |pmc=11572974 |bibcode=2024PNAS..12100524Z }}&lt;/ref&gt; ۽ ميڪسيڪو جي [[حياتياتي تنوع]] ۾ [[خاتمو|ختمي ٿيڻ]] جي خطري کي وڌائي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ محفوظ علائقا وڌيڪ گرمي ۽ گهٽ برسات جو سامنا ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Esperon-Rodriguez|first1=Manuel|last2=Beaumont|first2=Linda J.|last3=Lenoir|first3=Jonathan|last4=Baumgartner|first4=John B.|last5=McGowan|first5=Jennifer|last6=Correa-Metrio|first6=Alexander|last7=Camac|first7=James S.|date=December 2019|title=Climate change threatens the most biodiverse regions of Mexico|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02357035/file/Esper%C3%B3n-Rodr%C3%ADguez_al_Accepted_BiolC.pdf|journal=Biological Conservation|language=en|volume=240|article-number=108215|doi=10.1016/j.biocon.2019.108215|bibcode=2019BCons.24008215E |s2cid=209561310 }}&lt;/ref&gt;

===حياتياتي تنوع===
{{See also|ميڪسيڪو جي جهنگلي حياتي}}
[[File:Mexican wolf lounging.jpg|thumb|هڪ [[ميڪسيڪي ٻگھڙ]]]]
ميڪسيڪو حياتياتي تنوع جي لحاظ کان دنيا ۾ چوٿين نمبر تي اچي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ocupa México cuarto lugar mundial de biodiversidad|url=http://eleconomista.com.mx/sociedad/2011/11/05/ocupa-mexico-cuarto-lugar-mundial-biodiversidad|website=El Economista|access-date=5 February 2017|language=es|archive-date=6 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206104728/http://eleconomista.com.mx/sociedad/2011/11/05/ocupa-mexico-cuarto-lugar-mundial-biodiversidad|url-status=live |author1=Notimex }}&lt;/ref&gt; ۽ اهو 17 [[گهڻو حياتياتي تنوع وارا ملڪ|ميگا ڊائيوَرس ملڪن]] مان هڪ آهي. 200,000 کان وڌيڪ نسلن سان، ميڪسيڪو دنيا جي 10–12٪ حياتياتي تنوع جو گهر آهي.&lt;ref name=&quot;SEMARNAT&quot;&gt;{{cite web|title=Biodiversidad de México |publisher=SEMARNAT |url=http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html |access-date=7 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071007045210/http://cruzadabosquesagua.semarnat.gob.mx/iii.html |archive-date=7 October 2007}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو [[ريپٽائل|سريپندڙن]] ۾ حياتياتي تنوع جي لحاظ کان پهريون نمبر رکي ٿو (707 معلوم نسل)، [[ميڪسيڪو جا ٿڻ وارا جانور|ٿڻ وارن جانورن]] ۾ ٻيون نمبر (438 نسل)، [[ايمفبيئن|ٻٽي حياتي وارن]] ۾ چوٿون نمبر (290 نسل)، ۽ ٻوٽن ۾ چوٿون نمبر (26,000 نسل).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Biodiversidad en México|publisher=CONEVYT|url=http://oregon.conevyt.org.mx/actividades/diversidad/lectura_biodiversidad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071007013648/http://oregon.conevyt.org.mx/actividades/diversidad/lectura_biodiversidad.htm|archive-date=7 October 2007|access-date=7 October 2007}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو کي [[ايڪو سسٽم|ايڪو سسٽمن]] جي لحاظ کان به دنيا جو ٻيون ملڪ ۽ مجموعي نسلن جي لحاظ کان چوٿون ملڪ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SNIB&quot;/&gt; ميڪسيڪو جي قانون سازيءَ هيٺ لڳ ڀڳ 2,500 نسل محفوظ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SNIB&quot;&gt;{{cite web|title=Sistema Nacional sobre la Biodiversidad en México|publisher=CONABIO|url=http://www.conabio.gob.mx/institucion/snib/doctos/acerca.html|access-date=7 October 2007|archive-date=12 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012020717/http://www.conabio.gob.mx/institucion/snib/doctos/acerca.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ ميڪسيڪو ۾ ٻيلا ڪٽجڻ جي رفتار دنيا ۾ ٻي نمبر تي هئي—برازيل کان پوءِ.&lt;ref name=&quot;autogenerated2002&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/1854188.stm |title=Mexico's 'devastating' forest loss |work=BBC News |date=4 March 2002 |access-date=8 August 2011 |archive-date=16 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116232007/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1854188.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ ان جو [[فاريست لينڊ اسڪيپ انٽيگريٽي انڊيڪس]] جو اوسط اسڪور 6.82/10 هو، ۽ عالمي طور 172 ملڪن مان 63هون نمبر هو.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal |last1=Grantham |first1=H. S. |last2=Duncan |first2=A. |last3=Evans |first3=T. D. |last4=Jones |first4=K. R. |last5=Beyer |first5=H. L. |last6=Schuster |first6=R. |last7=Walston |first7=J. |last8=Ray |first8=J. C. |last9=Robinson |first9=J. G. |last10=Callow |first10=M. |last11=Clements |first11=T. |last12=Costa |first12=H. M. |last13=DeGemmis |first13=A. |last14=Elsen |first14=P. R. |last15=Ervin |first15=J. |last16=Franco |first16=P. |last17=Goldman |first17=E. |last18=Goetz |first18=S. |last19=Hansen |first19=A. |last20=Hofsvang |first20=E. |last21=Jantz |first21=P. |last22=Jupiter |first22=S. |last23=Kang |first23=A. |last24=Langhammer |first24=P. |last25=Laurance |first25=W. F. |last26=Lieberman |first26=S. |last27=Linkie |first27=M. |last28=Malhi |first28=Y. |last29=Maxwell |first29=S. |last30=Mendez |first30=M. |last31=Mittermeier |first31=R. |last32=Murray |first32=N. J. |last33=Possingham |first33=H. |last34=Radachowsky |first34=J. |last35=Saatchi |first35=S. |last36=Samper |first36=C. |last37=Silverman |first37=J. |last38=Shapiro |first38=A. |last39=Strassburg |first39=B. |last40=Stevens |first40=T. |last41=Stokes |first41=E. |last42=Taylor |first42=R. |last43=Tear |first43=T. |last44=Tizard |first44=R. |last45=Venter |first45=O. |last46=Visconti |first46=P. |last47=Wang |first47=S. |last48=Watson |first48=J. E. M. |title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity |journal=Nature Communications |date=8 December 2020 |volume=11 |issue=1 |page=5978 |doi=10.1038/s41467-020-19493-3 |pmid=33293507 |pmc=7723057 |bibcode=2020NatCo..11.5978G }}&lt;/ref&gt; SGI موجب ميڪسيڪو ۾ [[ٻيلا ڪٽجڻ]] ۽ [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ]] خاص طور ڳوٺاڻن علائقن ۾ موجود آهن. 2022ع جي رپورٽ ۾ چيو ويو ته وڏن شهرن ۾ ماحولياتي تحفظ بابت قانون بهتر ٿيا آهن، پر ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهي اڻ لاڳو يا اڻ منظم رهجي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.sgi-network.org/2022/Mexico/Environmental_Policies#:~:text=Mexico%20faces%20a%20number%20of,of%20the%20most%20pressing%20problems. | title=SGI 2022 &amp;#124; Mexico &amp;#124; Environmental Policies | access-date=18 April 2024 | archive-date=18 April 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240418114421/https://www.sgi-network.org/2022/Mexico/Environmental_Policies#:~:text=Mexico%20faces%20a%20number%20of,of%20the%20most%20pressing%20problems. | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ۾ {{convert|170000|km2|sqmi|0|sp=us}} کي “محفوظ قدرتي علائقا” سمجهيو ويندو آهي. انهن ۾ 34 حياتياتي ذخيرو، 67 [[ميڪسيڪو جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]]، 4 قدرتي يادگار، 26 محفوظ فلورا ۽ فونا جا علائقا، 4 قدرتي وسيلن جي تحفظ جا علائقا، ۽ 17 مقدس پناهه گاهون شامل آهن (اهي علائقا جيڪي گهڻن ۽ متنوع نسلن سان مالا مال آهن).&lt;ref name=&quot;SEMARNAT&quot;/&gt; ميڪسيڪو جي مقامي [[کاڌي جو فن|کاڌ خوراڪ]] جا ڪجهه بنيادي جزا مڪئي، ٽماٽو، سيمي، ڪدو، چاڪليٽ، [[وينلا]]، [[ايواڪاڊو]]، [[گواوا]]، [[چايوٽي]]، [[Dysphania ambrosioides|ايپازوٽي]]، [[شڪر قند|ڪيموٽي]]، [[جِيڪاما]]، [[نوپل]]، [[زُڪيني]]، [[Crataegus mexicana|تيخوڪوٽي]]، [[Corn smut|هُئيٽلاڪوچي]]، [[ساپوٽي]]، [[مامي ساپوٽي]]، ۽ [[مرچ|مرچن]] جون گهڻيون قسمن جهڙوڪ [[هابانيرو]] ۽ [[جلاپينو]] شامل آهن. پوکيل [[ايگيوي]] ڪيڪٽس مان تيار ڪيل آسودو شراب [[ٽيڪيلا]] هڪ اهم صنعت آهي. بلند حياتياتي تنوع سبب ميڪسيڪو بين الاقوامي تحقيقي ادارن پاران [[حياتي وسيلن مان نون دوائن/مادن جي ڳولا|بايوپراس پيڪٽنگ]] لاءِ به گهڻو استعمال ٿيندڙ هنڌ رهيو آهي.&lt;ref&gt;Hayden, Cori. 2003. ''When Nature Goes Public: The Making and Unmaking of Bioproscpecting in Mexico''. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

==حڪومت ۽ سياست==
{{Main|ميڪسيڪو جي سياست|ميڪسيڪو جي وفاقي حڪومت}}

{{Multiple image
| direction         = horizontal
| align             = right
| caption_align     = center
| total_width       = 330
| image1            = Claudia Sheinbaum in 2025 (3x4 cropped).jpg
| caption1          = [[ڪلاوديا شينبائوم]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[ميڪسيڪو جو صدر|صدر]] &lt;/small&gt;
| image2            = Rosa Icela en la conferencia mañanera del 25 de marzo 2025 (cropped).jpg
| caption2          = [[روزا ايسلا رودريگيز]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[اندروني معاملن جو سيڪريٽيريٽ|اندروني معاملن جي سيڪريٽري]] &lt;/small&gt;
}}
[[File:Bandera Mexicana - panoramio - cz354x (3).jpg|thumb|[[ميڪسيڪو جو قومي محل|قومي محل]] [[پلازا دي لا ڪونسٽيٽوسيون]] يا ''[[زوڪالو]]'' جي اوڀر پاسي تي واقع آهي؛ هي ميڪسيڪو سٽي جو مکيه چوڪ آهي. اهو اڳ [[نيو اسپين جا وائسراءِ|وائسرائن]] ۽ [[ميڪسيڪو جا صدر|ميڪسيڪو جي صدرن]] جي رهائشگاهه هو، ۽ هاڻي ميڪسيڪي حڪومت جو مرڪز آهي.]]
[[File:Mexico Chamber of Deputies_backdrop.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو جي چيمبر آف ڊپيوٽيز|چيمبر آف ڊپيوٽيز]]، [[ميڪسيڪو جي ڪانگريس|ميڪسيڪو جي ڪانگريس]] جو هيٺيون ايوان]]

متحده ميڪسيڪي رياستون هڪ [[وفاق]] آهي، جنهن جي حڪومت [[نمائندا جمهوريت|نمائندا]]، جمهوري، ۽ [[جمھوريت پسندانه نظام|جمھوري]] نوعيت جي آهي، ۽ صدارتي نظام تحت [[ميڪسيڪو جو آئين|1917ع جي آئين]] مطابق هلي ٿي. آئين حڪومت جا ٽي سطح قائم ڪري ٿو: وفاقي اتحاد، رياستي حڪومتون، ۽ مڪاني حڪومتون.

وفاقي [[قانون ساز اداري|قانون ساز]] ادارو [[ٻن ايواني نظام|ٻن ايواني]] [[يونين جي ڪانگريس]] آهي، جيڪا [[ميڪسيڪو جي سينيٽ|جمھوريه جي سينيٽ]] ۽ [[ميڪسيڪو جي چيمبر آف ڊپيوٽيز|چيمبر آف ڊپيوٽيز]] تي مشتمل آهي. ڪانگريس [[وفاقي قانون]] ٺاهي ٿي، جنگ جو اعلان ڪري ٿي، ٽيڪس لاڳو ڪري ٿي، قومي بجيٽ ۽ بين الاقوامي معاهدن جي منظوري ڏئي ٿي، ۽ سفارتي مقررين جي توثيق ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;congress&quot;&gt;{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}&lt;/ref&gt; وفاقي ڪانگريس ۽ رياستي قانون ساز اسيمبليون ٻئي [[پيرالل ووٽنگ]] واري نظام سان چونڊيون وڃن ٿيون، جنهن ۾ اڪثريتي ۽ [[تناسب نمائندگي]] ٻئي شامل آهن.&lt;ref name=&quot;COFIPE_congreso&quot;/&gt; چيمبر آف ڊپيوٽيز ۾ 500 ڊپيوٽي آهن؛ انهن مان 300 [[اڪثريتي ووٽنگ نظام|اڪثريتي ووٽ]] سان [[يڪ-رُڪني حلقو|يڪ-رُڪني حلقن]] (يعني [[ميڪسيڪو جا وفاقي چونڊ حلقا|وفاقي چونڊ حلقا]]) مان چونڊيا وڃن ٿا، ۽ 200 ڊپيوٽي تناسب نمائندگيءَ تحت [[بند فهرست|بند پارٽي فهرستن]] وسيلي چونڊيا وڃن ٿا&lt;ref name=&quot;COFIPE_congreso&quot;&gt;{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}&lt;/ref&gt; جنهن لاءِ ملڪ کي پنج چونڊ تڪون/حلقن ۾ ورهايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;COFIPE_congreso&quot;/&gt; سينيٽ ۾ 128 سينيٽر آهن: 64 (هر رياست لاءِ ٻه ۽ ميڪسيڪو سٽي لاءِ ٻه) جوڙيءَ جي صورت ۾ اڪثريتي ووٽ سان چونڊيا وڃن ٿا؛ 32 پهرئين اقليت/پهرئين رنر اپ طور (هر رياست لاءِ هڪ ۽ ميڪسيڪو سٽي لاءِ هڪ)؛ ۽ 32 قومي بند پارٽي فهرستن مان تناسب نمائندگيءَ تحت چونڊيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;COFIPE_congreso&quot;/&gt;

[[انتظاميا|انتظامي]] شاخ جو سربراهه [[متحده ميڪسيڪي رياستن جو صدر|متحده ميڪسيڪي رياستن جو صدر]] آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] پڻ آهي، ۽ ميڪسيڪي فوجي طاقتن جو [[سپاهه سالار]] پڻ آهي. صدر [[ميڪسيڪو جي انتظامي ڪابينا|ڪابينا]] ۽ ٻين عملدارن جي مقرري به ڪري ٿو. صدر قانونن جي عملدرآمد ۽ نفاذ جو ذميوار آهي، ۽ کيس بلن کي [[ويٽو]] ڪرڻ جو اختيار به حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;congress&quot;/&gt;

حڪومت جي [[عدليه|عدالتي شاخ]] جو سڀ کان مٿاهون ادارو [[قومي اعليٰ عدالتِ انصاف|سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي، جيڪا قومي [[اعليٰ عدالت]] آهي. جج، جيڪي ڪانگريس طرفان اڳواٽ چونڊ لاءِ مقرر ڪيا وڃن ٿا، عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا. سپريم ڪورٽ جا نو ميمبر هڪ ڀيرو لاءِ ٻارهن سالن جي مُدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. پهريون عدالتي چونڊ عمل [[2025ع جا ميڪسيڪي عدالتي چونڊون|2025ع]] ۾ ٿيو. سپريم ڪورٽ قانونن جي تشريح ڪري ٿي ۽ وفاقي اختيار جي ڪيسن جو فيصلو ڪري ٿي. عدليه جا ٻيا ادارا [[وفاقي انتخابي ٽربيونل]]، ڪاليجيئٽ، يونيٽري ۽ ضلعي ٽربيونل، ۽ عدالتي تاديبي ٽربيونل آهن.&lt;ref name=&quot;congress&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico president signs contested law to elect all judges – DW – 09/16/2024 |url=https://www.dw.com/en/mexico-president-signs-contested-law-to-elect-all-judges/a-70223638 |access-date=2024-10-13 |website=dw.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico ushers in a new era for its justice system with a judiciary elected by popular vote – EL PAIS – 09/2/2025 |url=https://english.elpais.com/international/2025-09-02/mexico-ushers-in-a-new-era-for-its-justice-system-with-a-judiciary-elected-by-popular-vote.html |access-date=2025-10-13 |website=english.elpais.com |date=2 September 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو جي سياست ۾ تاريخي طور ٽي پارٽيون غالب رهيون آهن: [[انسٽيٽييوشنل ريووليوشنري پارٽي]] (PRI)، جيڪا هڪ [[سڀني کي گڏ رکڻ واري پارٽي|ڪيچ-آل پارٽي]] آهي&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Niko Vorobyov |title=Dopeworld: Adventures in Drug Lands |url=https://books.google.com/books?id=lHUKBAAAQBAJ&amp;q=taiwan+far-right+NP&amp;pg=PA44 |quote=... Mexico spent most of the twentieth century governed by the Institutional Revolutionary Party or PRI, a bigtent, catch-all alliance that included everyone ... |date=2019 |publisher=[[Hachette UK]] |isbn=978-1-317-75509-8 |access-date=19 January 2021 |archive-date=1 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230401070104/https://books.google.com/books?id=lHUKBAAAQBAJ&amp;q=taiwan+far-right+NP&amp;pg=PA44 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[سوشلسٽ انٽرنيشنل]] جي رڪن آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pri.org.mx/PriistasTrabajando/saladeprensa/comunicados/noticia.aspx?x=1485|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217142341/http://www.pri.org.mx/PriistasTrabajando/saladeprensa/comunicados/noticia.aspx?x=1485|archive-date=17 December 2008 |title=Entrevista a la Lic. Beatriz Paredes Rangel, Presidenta dle Comité Ejecutivo Nacional del PRI |date=17 December 2008 |access-date=17 July 2013}}&lt;/ref&gt;؛ اها 1929ع ۾ [[ميڪسيڪي انقلاب]] جي سڀني ڌڙن کي گڏ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي ۽ ان کان پوءِ ميڪسيڪو جي سياست ۾ لڳ ڀڳ اڻ ٽٽ طاقت رکي. ٻي [[ميڪسيڪو جي نيشنل ايڪشن پارٽي|نيشنل ايڪشن پارٽي]] (PAN) آهي، جيڪا 1939ع ۾ قائم ٿيل قدامت پسند پارٽي آهي ۽ [[ڪرسچن ڊيموڪريٽ آرگنائيزيشن آف آمريڪا]] سان لاڳاپيل آهي؛&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.odca.org.mx/miembros.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080714033103/http://www.odca.org.mx/miembros.html|archive-date=14 July 2008 |title=Miembros Titulares |publisher=ODCA |date=14 July 2008 |access-date=17 July 2013}}&lt;/ref&gt; ۽ ٽين [[پارٽي آف دي ڊيموڪريٽڪ ريووليوشن]] (PRD) آهي، جيڪا هڪ کاٻي ڌر جي پارٽي آهي&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prd.org.mx/portal/documentos/estatuto_xi.pdf |title=Estatuto del Partido de la Revolución Democrática |access-date=17 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116235928/http://www.prd.org.mx/portal/documentos/estatuto_xi.pdf |archive-date=16 January 2013}}&lt;/ref&gt; جيڪا 1989ع ۾ سوشلسٽن ۽ لبرل پارٽين جي اتحاد جي جانشين طور ٺهي. [[نيشنل ريجنيريشن موومينٽ]] (مورينا)، جيڪا [[کاٻي ڌر جو پاپولزم|کاٻي ڌر جي پاپولسٽ]] پارٽي آهي، [[2018ع جا ميڪسيڪي عام چونڊون|2018ع]] کان حڪمران پارٽي رهي آهي، ۽ [[2024ع جا ميڪسيڪي عام چونڊون|2024ع جي عام چونڊ]] ۾ ٻي مُدت به کٽي ورتي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.ine.mx/actores-politicos/partidos-politicos-nacionales/padron-afiliados/ | title=Padrón de afiliados }}&lt;/ref&gt;

===انتظامي ورهاستون===
{{Main|ميڪسيڪو جون انتظامي ورهاستون}}

{{Further|ميڪسيڪو جون رياستون|ميڪسيڪو جون ميونسپلٽيون}}
{{See also|ميڪسيڪو جي رياستي قانون ساز اسيمبلين جي فهرست}}
ميڪسيڪو جون حدون ۽ ان جا جزوي يونٽ نوآبادياتي دور واري اصل مان وڌندا ۽ ڦرندا رهيا. 1821ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ وچ آمريڪا امن سان ميڪسيڪو کان الڳ ٿي ويو. [[يوڪاتان]] ٿوري مدت لاءِ هڪ خودمختيار جمهوريه رهيو. ٽيڪساس [[ٽيڪساس انقلاب]] ۾ الڳ ٿيو، ۽ جڏهن اهو 1845ع ۾ آمريڪا ۾ شامل ڪيو ويو ته ان سان [[ميڪسيڪو–آمريڪا جنگ]] ۽ آمريڪا ڏانهن وڏو علائقائي نقصان ٿيڻ جو پسمنظر تيار ٿيو. اتر واري علائقي جي وڪرو، جيڪو آمريڪا ۾ [[گيڊسڊن پرچيز]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ميڪسيڪو جي علائقي جو آخري نقصان هو. متحدہ ميڪسيڪي رياستون 31 آزاد ۽ خودمختيار رياستن جو وفاق آهن، جيڪي هڪ اهڙو اتحاد ٺاهين ٿيون جيڪو [[ميڪسيڪو سٽي]] تي به هڪ حد تائين اختيار استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;thought&quot;&gt;{{cite web|publisher=Thought.Co.|title=Mexico's 31 States and One Federal District|url=https://www.thoughtco.com/states-of-mexico-1435213|author=Amanda Briney|date=8 October 2018|access-date=15 July 2019|archive-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715171654/https://www.thoughtco.com/states-of-mexico-1435213|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هر رياست وٽ پنهنجو آئين، [[ڪانگريس]]، ۽ عدليه آهي، ۽ ان جا شهري [[سڌي ووٽ|سڌي ووٽنگ]] ذريعي ڇهن سالن جي مُدت لاءِ [[ميڪسيڪو جي رياستي گورنرن جي فهرست|گورنر]] چونڊين ٿا، ۽ پنهنجي هڪ ايواني رياستي ڪانگريس لاءِ ٽن سالن جي مُدت لاءِ نمائندا چونڊين ٿا.&lt;ref name=&quot;congress&quot;/&gt;
ميڪسيڪو سٽي هڪ خاص سياسي ورهاست آهي، جيڪا ڪنهن مخصوص رياست سان نه پر مجموعي وفاق سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;thought&quot; /&gt; اڳ اهو وفاقي ضلعي جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، ۽ ان جي خودمختياري رياستن جي ڀيٽ ۾ محدود هئي.&lt;ref name=&quot;congress&quot;/&gt; 2016ع ۾ هن نالي کي ختم ڪيو ويو، ۽ هاڻي اهو هڪ وفاقي اِڪائي بڻجي وڌيڪ سياسي خودمختياري حاصل ڪرڻ جي عمل ۾ آهي—پنهنجي [[ميڪسيڪو سٽي جي آئيني اسيمبلي|آئين]] ۽ ڪانگريس سميت.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital |date=30 January 2016 |work=Mexico News Daily |url=http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |access-date=5 January 2018 |archive-date=21 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721155716/http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city }}&lt;/ref&gt; رياستون [[ميڪسيڪو جون ميونسپلٽيون|ميونسپلٽين]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي ملڪ جي سڀ کان ننڍي انتظامي-سياسي اِڪائي آهن، ۽ انهن کي [[ميئر|ميئر يا ميونسپل صدر]] ({{lang|es|presidente municipal}}) هلائي ٿو، جيڪو اڪثريتي نظام تحت رهواسين جي ووٽ سان چونڊيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;congress&quot;/&gt;

{{Mexico labeled map|width=700|float=center}}

===پرڏيهي لاڳاپا===
{{Main|ميڪسيڪو جا پرڏيهي لاڳاپا}}

[[File:Edificio_Tlatelolco_(S.R.E).JPG|thumb|[[ميڪسيڪو جي پرڏيهي معاملن جو سيڪريٽيريٽ|پرڏيهي معاملن جي سيڪريٽيريٽ]] جو صدر دفتر]]

ميڪسيڪو جا پرڏيهي لاڳاپا [[ميڪسيڪو جو صدر]] هدايت ڪري ٿو&lt;ref name=&quot;CPEUM89&quot;/&gt; ۽ انهن جو انتظام [[ميڪسيڪو جي پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن واري وزارت]] وسيلي ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SRE&quot;&gt;{{cite web|author=Internal Rules of the Ministry of Foreign Affairs |title=Article 2, Section 1 |date=10 August 2001 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |url=http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |access-date=28 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611012801/http://www.sre.gob.mx/acerca/marco_normativo/reglamento.htm |archive-date=11 June 2008|language=es}}&lt;/ref&gt; [[پرڏيهي پاليسي]] جا اصول آئين ۾ آرٽيڪل 89، سيڪشن 10 تحت تسليم ٿيل آهن؛ انهن ۾ شامل آهن: [[بين الاقوامي قانون]] جو احترام ۽ [[خودمختيار رياست|رياستن جي قانوني برابري]]، انهن جي [[خودمختياري]] ۽ [[آزادي]]، ٻين ملڪن جي گهريلو معاملن ۾ [[عدم مداخلت]] جي رجحان، تڪرارن جو [[تڪرارن جو پرامن حل|پرامن حل]]، ۽ [[بين الاقوامي سلامتي|اجتماعي سلامتي]] جي واڌاري لاءِ [[بين الاقوامي تنظيمون|بين الاقوامي تنظيمن]] ۾ سرگرم شرڪت.&lt;ref name=&quot;CPEUM89&quot;&gt;{{cite web|author=Political Constitution of the United Mexican States |title=Article 89, Section 10 |date=5 February 1917 |publisher=Chamber of Deputies |url=http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf |access-date=28 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825041639/http://www.cddhcu.gob.mx/LeyesBiblio/pdf/1.pdf |archive-date=25 August 2007|language=es}}&lt;/ref&gt; 1930ع واري ڏهاڪي کان [[ايسٽراڊا ڊاڪٽرين]] انهن اصولن جي هڪ اهم تڪميل طور ڪم ڪندي رهي آهي.&lt;ref name=estradadoctrine&gt;{{cite web|last=Palacios Treviño |first=Jorge |title=La Doctrina Estrada y el Principio de la No-Intervención |url=http://www.diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |access-date=4 April 2009 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206085102/http://diplomaticosescritores.org/obras/DOCTRINAESTRADA.pdf |archive-date=6 February 2009 }}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو باني رڪن آهي، خاص طور [[گڏيل قومن جي تنظيم]]،&lt;ref&gt;{{cite web|author=UN |title=United Nations Member States |date=7 November 1945 |publisher=UN official website |url=https://www.un.org/members/list.shtml#m |access-date=6 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417145758/http://www.un.org/members/list.shtml |archive-date=17 April 2009 }}&lt;/ref&gt; [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]]،&lt;ref name=&quot;Velázquez Flores 2007, p. 145&quot;&gt;Velázquez Flores (2007), p. 145.&lt;/ref&gt; [[آئيبيرو-آمريڪي رياستن جي تنظيم]]،&lt;ref&gt;{{cite web |author=Organization of Ibero-American States |title=Members |publisher=OEI official website |url=http://www.oei.es/acercaoei.htm |access-date=6 April 2009 |language=es |archive-date=16 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216083900/https://www.oei.es/acercaoei.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[اوپانال]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=OPANAL |title=Members |publisher=OPANAL official website |url=http://www.opanal.org/opanal/about/about-i.htm |access-date=6 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090814205200/http://opanal.org/opanal/about/about-i.htm |archive-date=14 August 2009 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[لاطيني آمريڪا ۽ ڪريبيئن رياستن جي برادري|سيلاڪ]].&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ministry of Foreign Affairs |title=El Presidente Felipe Calderón Hinojosa en la Ceremonia de Entrega de la Secretaría Pro Témpore del Grupo de Río |date=7 March 2007 |publisher=Gobierno Federal |url=http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2&amp;Itemid=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823035712/http://portal2.sre.gob.mx/gruporio/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2&amp;Itemid=2 |archive-date=23 August 2009 |access-date=6 April 2009|language=es}}&lt;/ref&gt; 2008ع ۾ ميڪسيڪو گڏيل قومن جي باقاعده بجيٽ ۾ 40 ملين کان وڌيڪ [[آمريڪي ڊالر|ڊالر]] حصو ڏنو.&lt;ref name=&quot;unbudget&quot;&gt;{{cite web |author=United Nations |title=Regular Budget Payments of Largest Payers |year=2008 |publisher=Global Policy |url=http://www.globalpolicy.org/finance/tables/reg-budget/large08.htm |access-date=4 April 2009 |archive-date=16 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216083915/https://www.globalpolicy.org/finance/tables/reg-budget/large08.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کانسواءِ، ميڪسيڪو 1994ع ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو لاطيني آمريڪا مان واحد رڪن رهيو، جيستائين [[چلي]] 2010ع ۾ مڪمل رڪنيت حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Organisation for Economic Co-operation and Development |title=Members |date=18 May 1994 |publisher=OECD official website |url=http://www.oecd.org/document/58/0,3343,en_2649_201185_1889402_1_1_1_1,00.html |access-date=6 April 2009 |archive-date=5 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205075153/http://www.oecd.org/document/58/0,3343,en_2649_201185_1889402_1_1_1_1,00.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile joins the OECD's Economic Club |date=12 January 2010 |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/business/2010/01/100112_chile_oecd_biz.shtml |access-date=23 April 2010 |archive-date=9 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209231717/http://www.bbc.co.uk/worldservice/business/2010/01/100112_chile_oecd_biz.shtml }}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو کي هڪ [[علائقائي طاقت]] سمجهيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;regionalpower&quot;&gt;{{cite web|title=Japan's Regional Diplomacy, Latin America and the Caribbean|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan|url=http://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf|access-date=4 April 2009|archive-date=16 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230316232649/http://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2006/05.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;regionalpower2&quot;&gt;{{cite web|title=Latin America: Region is losing ground to competitors|publisher=Oxford Analytica|url=http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |access-date=4 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024190633/http://www.oxanstore.com/displayfree.php?NewsItemID=130098 |archive-date=24 October 2007}}&lt;/ref&gt; تنهنڪري اهو [[جي اٺ گڏ پنج|جي 8+5]] ۽ [[ويهن وڏين معيشتن جو گروپ|جي-20]] جهڙن وڏن معاشي گروهن ۾ به موجود رهي ٿو. 1990ع واري ڏهاڪي کان ميڪسيڪو [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي سڌارن|سلامتي ڪائونسل ۽ ان جي ڪم ڪندڙ طريقن ۾ سڌارا]] آڻڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي&lt;ref name=&quot;Foreign Affairs 2005 p. 215&quot;&gt;Ministry of Foreign Affairs (2005), p. 215.&lt;/ref&gt; ڪئناڊا، اٽلي، پاڪستان ۽ ٻين نَو ملڪن جي حمايت سان؛ اهي ملڪ گڏجي هڪ غير رسمي گروهه بڻجن ٿا جنهن کي [[ڪافي ڪلب]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;coffeeclub&quot;&gt;{{cite news |author=Maggie Farley |title=Mexico, Canada Introduce Third Plan to Expand Security Council |date=22 July 2005 |work=Los Angeles Times |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2005-jul-22-fg-unreform22-story.html |access-date=4 April 2009 |archive-date=6 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141851/http://articles.latimes.com/2005/jul/22/world/fg-unreform22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو وٽ [[يورپ جي ڪائونسل]] ۾ آبزرور حيثيت آهي&lt;ref name=&quot;gob.mx&quot;/&gt;

===فوج===
{{Main|ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون|ميڪسيڪو جي فوجي تاريخ}}

[[File:From the front, ARM USUMACINTA, ARM BENITO JUAREZ, and JS IZUMO during the Japan-Mexico goodwill exercise.jpg|left|thumb|اڳئين پاسي کان پٺئين پاسي تائين: [[نيوپورٽ-ڪلاس ٽينڪ لينڊنگ شپ|پاپالواپان-ڪلاس]] يوسوماسينتا، ميڪسيڪو-ڊچ ٺهيل ريفورماڊور-ڪلاس [[ARM Benito Juárez (POLA-101)|بينيتو خوآريس]] ۽ جاپاني [[ايزومو-ڪلاس ڊسٽروئر|ايزومو-ڪلاس]] ڪيريئر، 2022ع]]
[[File:S-45 BAALAM.png|left|thumb|ميڪسيڪو ۾ ٺهيل S-45 باعلام [[بغير پائلٽ جهاز|يو اي وي]]، [[هايدرا ٽيڪنالاجيز]] پاران، 2022ع]]

ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون [[قومي دفاع جو سيڪريٽيريٽ]] ({{lang|es|Secretaria de Defensa Nacional}}, SEDENA) جي انتظام هيٺ آهن. انهن جون ٻه شاخون آهن: [[ميڪسيڪو جي فوج]] (جنهن ۾ [[ميڪسيڪو جي هوايي فوج]] شامل آهي) ۽ [[ميڪسيڪو جي بحري فوج]]. [[ميڪسيڪو جي قومي گارڊ|قومي گارڊ]]، جيڪو 2019ع ۾ ختم ڪيل وفاقي پوليس ۽ فوج/بحري فوج جي فوجي پوليس مان قائم ڪيو ويو، هڪ [[جينڊارمري]] طور ڪم ڪري ٿو؛ قانون لاڳو ڪرڻ جي ذميواري رکڻ باوجود، ان کي فوجي ڪمانڊ هيٺ رکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-25 |title=Mexico's Congress puts National Guard under military command despite criticism. Why does it matter? |url=https://apnews.com/article/mexico-congress-national-guard-military-b31ab1b6aa165f87012fb93845922b9a |access-date=2024-12-24 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-14 |title=The Structural Redesign of Security in Mexico |url=https://www.wilsoncenter.org/article/structural-redesign-security-mexico |access-date=2024-12-24 |website=www.wilsoncenter.org |language=en}}&lt;/ref&gt; انگ اکرن ۾ فرق ملي ٿو، پر 2024ع تائين لڳ ڀڳ 220,000 هٿياربند اهلڪار آهن: 160,000 فوج؛ 10,000 هوايي فوج؛ ۽ 50,000 بحري فوج، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 20,000 ميرينز شامل آهن. قومي گارڊ وٽ لڳ ڀڳ 110,000 اهلڪار آهن. فوجي خرچ جي ڊي پي جو هڪ ننڍڙو حصو آهن، ۽ 2023ع تائين لڳ ڀڳ 0.6% جي لڳ ڀڳ هئا.&lt;ref name=&quot;ciamil&quot;&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/#military-and-security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico#military-and-security |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. accessed 4 May 2022&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو جون هٿياربند فوجون اهم ڍانچو رکن ٿيون، جنهن ۾ هٿيارن، گاڏين، جهازن، بحري جهازن، دفاعي نظامن ۽ اليڪٽرانڪس جي ڊزائن، تحقيق ۽ جاچ لاءِ سهولتون؛ اهڙن نظامن جي تياري لاءِ فوجي صنعتي پيداوار مرڪز؛ ۽ اڳڀرا بحري ڊاڪ يارڊ شامل آهن، جيڪي ڳرا فوجي جهاز ۽ جديد ميزائل ٽيڪنالاجيون تيار ڪن ٿا. 1990ع واري ڏهاڪي کان، جڏهن فوج [[ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ|منشيات خلاف جنگ]] ۾ پنهنجو ڪردار وڌايو، تڏهن هوائي نگراني پليٽفارمن، جهازن، [[هيليڪاپٽر]]ن، ڊجيٽل جنگي ٽيڪنالاجين،&lt;ref name=&quot;impreso.milenio.com&quot;&gt;{{cite web|author=Loke |url=http://impreso.milenio.com/node/8696274 |title=Capacitarán a militares en combates con rifles láser &amp;#124; Ediciones Impresas Milenio |publisher=Impreso.milenio.com |access-date=30 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514075604/http://impreso.milenio.com/node/8696274 |archive-date=14 May 2010}}&lt;/ref&gt; شهري جنگي سامان ۽ تيز فوجي منتقلي تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub638.pdf |title=Strategy on recent equipment purchases: The Mexican Armed Forces in Transition |access-date=17 July 2013 |archive-date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125104336/https://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub638.pdf }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو وٽ ايٽمي هٿيار ٺاهڻ جي صلاحيت هئي، پر 1968ع ۾ [[ٽلاٽيلولڪو جو معاھدو]] اختيار ڪرڻ سان هن امڪان کي ڇڏي ڏنو ۽ واعدو ڪيو ته ايٽمي ٽيڪنالاجي رڳو پرامن مقصدن لاءِ استعمال ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opanal.org/opanal/Tlatelolco/Tlatelolco-i.htm |title=Text of the Treaty of Tlatelolco |publisher=Opanal.org |date=27 November 1963 |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430200457/http://www.opanal.org/opanal/Tlatelolco/Tlatelolco-i.htm |archive-date=30 April 2011}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت جو معاھدو]] تي پڻ صحيحون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&amp;nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=9 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XXVI-9&amp;chapter=26&amp;clang=_en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

تاريخي طور ميڪسيڪو بين الاقوامي تڪرارن ۾ غيرجانبدار رهيو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |language=es |author=Gustavo Iruegas |title=Adiós a la neutralidad |date=27 April 2007 |work=[[La Jornada]] |url=http://www.jornada.unam.mx/2007/04/27/index.php?section=opinion&amp;article=023a2pol |access-date=4 April 2009 |archive-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227154140/http://www.jornada.unam.mx/2007/04/27/index.php?section=opinion&amp;article=023a2pol |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سواءِ [[ٻي عالمي جنگ ۾ ميڪسيڪو|ٻي عالمي جنگ]] جي. بهرحال، تازن سالن ۾ ڪجهه سياسي پارٽين [[ميڪسيڪو جو آئين|آئين]] ۾ ترميم جي تجويز ڏني آهي ته جيئن ميڪسيڪو جي فوج، هوايي فوج يا بحري فوج گڏيل قومن سان [[امن فوجون|امن قائم رکڻ واري مشنن]] ۾ سهڪار ڪري سگهي، يا انهن ملڪن کي فوجي مدد ڏئي سگهي جيڪي سرڪاري طور ان جي درخواست ڪن.&lt;ref name=&quot;neutral&quot;&gt;{{cite web |author1=Ricardo Gómez |author2=Andrea Merlos |name-list-style=amp |title=Diputados, en Favor de Derogar Neutralidad en Guerras |date=20 April 2007 |work=[[El Universal (Mexico City)|El Universal]] |url=http://www.eluniversal.com.mx/nacion/150273.html |access-date=4 April 2009 |language=es |archive-date=15 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015201504/http://www.eluniversal.com.mx/nacion/150273.html }}&lt;/ref&gt;

===قانون لاڳو ڪرڻ ۽ انساني حق===
{{main|ميڪسيڪو ۾ قانون لاڳو ڪرڻ|ميڪسيڪو ۾ ڏوهن}}

{{Further|ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ|ميڪسيڪو ۾ انساني اسمگلنگ|ميڪسيڪو ۾ عورتن جو قتل}}
[[File:Día_del_Policía_Federal.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو جي وفاقي پوليس]] جي تقريب]]
[[File:Ayotz1napa ohs202.jpg|thumb|26 سيپٽمبر 2015ع تي مظاهرو، ميڪسيڪو جي شهر [[ايگوالا]] ۾ [[2014ع ايگوالا وڏي اغوا واقعي|43 شاگردن جي گمشدگي]] جي پهرين سالگرهه تي]]

[[ميڪسيڪو جي وفاقي پوليس]] کي 2019ع ۾ صدر لوپيز اوبرادور جي دور ۾ آئيني ترميم سان ختم ڪيو ويو، ۽ ان جي جاءِ تي [[ميڪسيڪو جي قومي گارڊ|قومي گارڊ]] آندو ويو—هڪ قومي [[جينڊارمري]] جيڪا وفاقي پوليس، فوجي پوليس ۽ بحري پوليس جي يونٽن ۽ وسيلن مان ٺاهي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A Look At Mexico's New National Guard |url=https://www.npr.org/2019/07/13/741391138/a-look-at-mexicos-new-national-guard |access-date=14 May 2022 |work=NPR |date=13 July 2019 |language=en |archive-date=28 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628134718/https://www.npr.org/2019/07/13/741391138/a-look-at-mexicos-new-national-guard |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2022ع تائين قومي گارڊ ۾ 110,000 اهلڪار هئا. لوپيز اوبرادور گهريلو قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ فوجي قوتن جو استعمال وڌائيندو رهيو، خاص طور منشيات ڪارٽيلن خلاف.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} [[World Fact Book]] accessed 14 May 2022.&lt;/ref&gt; ملڪ جي ڏکڻ حصن ۽ مڪاني/اصلوڪن برادرين ۽ غريب شهري پاڙن ۾ سيڪيورٽي ڪارروائين دوران اختيار جي سنگين ناجائز استعمال جون رپورٽون مليون آهن. قومي انساني حقن واري ڪميشن هن رجحان کي روڪڻ ۾ گهٽ اثرائتي رهي آهي؛ اها گهڻو ڪري دستاويزي ڪم تائين محدود رهي، ۽ پنهنجي اختيارن کي استعمال ڪندي انهن عملدارن خلاف عوامي مذمتون جاري ڪرڻ ۾ ناڪام رهي جيڪي ان جي سفارشون نظرانداز ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.economist.com/world/la/displaystory.cfm?story_id=10696136 |title=Big, expensive and weirdly spineless |publisher=The Economist |date=14 February 2008 |access-date=17 July 2013 |archive-date=21 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421203502/http://www.economist.com/world/la/displaystory.cfm?story_id=10696136 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گهڻن ميڪسيڪن جو پوليس يا عدالتي نظام تي اعتماد گهٽ آهي، تنهن ڪري شهري حقيقت ۾ گهڻا ڏوھ رپورٽ نٿا ڪن.&lt;ref name=brit-mex&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico |title=Mexico |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=6 March 2011 |archive-date=17 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110317221559/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico |url-status=live }}&lt;/ref&gt; جنهن کي [[بي سزا هجڻ]] جي ثقافت سمجھيو وڃي ٿو، ان خلاف عوامي سطح تي شديد ڪاوڙ جا مظاهرا به ٿيا آهن.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/04/27/world/americas/debanhi-escobar-mexico.html &quot;A Woman's Haunting Disappearance Sparks Outrage in Mexico Over Gender Violence&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517172820/https://www.nytimes.com/2022/04/27/world/americas/debanhi-escobar-mexico.html |date=17 May 2022 }} [[New York Times]] accessed 17 May 2022.&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو 2022ع کان [[ميڪسيڪو ۾ ساڳي جنس جي شادي|ساڳي جنس جي شادي]] کي مڪمل طور تسليم ڪري ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Same-Sex Marriage Around the World |url=https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |website=[[Pew Research Center]] |access-date=11 September 2023 |archive-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116174657/https://www.pewresearch.org/religion/fact-sheet/gay-marriage-around-the-world/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ جنسي رجحان بابت امتيازي سلوڪ خلاف قانون 2003ع کان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Federal Law&quot;&gt;{{cite web | author=International Gay and Lesbian Human Rights Commission | title=Mexico protects its gay and lesbian citizens with new law | date=23 April 2003 | url=http://www.thefreelibrary.com/Mexico+protects+its+gay+and+lesbian+citizens+with+new+law.-a0108149079 | access-date=27 November 2009 | archive-date=21 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140221202108/http://www.thefreelibrary.com/403.htm | url-status=live }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، [[ميڪسيڪو ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي برادري]] خلاف نفرتي ڏوھ ميڪسيڪو ۾ اڃا به هڪ مسئلو آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=STONEWALL GLOBAL WORKPLACE BRIEFINGS 2018 MEXICO |url=https://www.stonewall.org.uk/system/files/mexico_global_workplace_briefing_2018.pdf |website=[[Stonewall (charity)|Stonewall]] |access-date=11 September 2023 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004145321/https://www.stonewall.org.uk/system/files/mexico_global_workplace_briefing_2018.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Lopez |first1=Oscar |title=Mexico sees deadliest year for LGBT+ people in five years |url=https://www.reuters.com/article/us-mexico-lgbt-murders-trfn-idUSKBN22R37Y |website=Reuters |date=15 May 2020 |access-date=11 September 2023 |archive-date=4 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004145319/https://www.reuters.com/article/us-mexico-lgbt-murders-trfn-idUSKBN22R37Y |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو ۾ ٻين ڏوهن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين تي پڻ تنقيد ڪئي وئي آهي، جن ۾ جبري گمشدگيون (اغوا)، مهاجرن خلاف زيادتيون، عدالت کان سواءِ قتل، صنفي تشدد—خاص طور [[ميڪسيڪو ۾ عورتن جو قتل|عورتن جو قتل]]—۽ صحافين ۽ انساني حقن جي ڪارڪنن تي حملا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=World Report, Mexico 2022|chapter=Mexico: Events of 2021|chapter-url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/mexico?gclid=Cj0KCQjwpv2TBhDoARIsALBnVnlVHMbJ-Wc9gl98yizh3SmWhLJqcpoBeBZvdQkK92NKBgsbfpf8YAYaAhY-EALw_wcB|via=Human Rights Watch.org|date=10 December 2021|publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=14 May 2022|archive-date=12 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812221207/https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/mexico?gclid=Cj0KCQjwpv2TBhDoARIsALBnVnlVHMbJ-Wc9gl98yizh3SmWhLJqcpoBeBZvdQkK92NKBgsbfpf8YAYaAhY-EALw_wcB|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2020ع ۾ [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|بي بي سي]] جي هڪ رپورٽ ميڪسيڪو ۾ ڏوهن بابت انگ اکر ڏنا، جن موجب 10.7 ملين گهرن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڏوهن جو شڪار ماڻهو موجود هو.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-30053745 &quot;Mexico crime and violence in numbers&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220508184955/https://www.bbc.com/news/av/world-latin-america-30053745 |date=8 May 2022 }} [[BBC News]], accessed 8 May 2022&lt;/ref&gt; 
مئي 2022ع تائين 100,000 ماڻهو سرڪاري طور گمشدہ/لاپتا طور درج هئا، ۽ انهن مان گهڻا 2007ع کان پوءِ جا آهن، جڏهن صدر ڪالدرون منشيات ڪارٽيلن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-61477704 &quot;Mexico disappearances reach record high of 100,000 amid impunity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240108211845/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-61477704 |date=8 January 2024 }} [[BBC News]] accessed 17 May 2022.&lt;/ref&gt; منشيات ڪارٽيل ميڪسيڪو ۾ اڃا به وڏو مسئلو آهن؛ وڏن ڪارٽيلن جي ٽٽڻ سان ننڍن ڪارٽيلن جي واڌ، ۽ وڌيڪ نفيس فوجي سامان ۽ حڪمت عمليون استعمال ڪرڻ جو رجحان وڌيو آهي.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2022/05/04/world/americas/mexico-cartels-michoacan.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814102457/https://www.nytimes.com/2022/05/04/world/americas/mexico-cartels-michoacan.html|date=14 August 2022}} &quot;In Mexico, One Cartel Is Cleared, but Others Storm In&quot; [[New York Times]], accessed 8 May 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.insightcrime.org/news/how-mexicos-cartel-have-learned-military-tactics/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527114615/https://insightcrime.org/news/how-mexicos-cartel-have-learned-military-tactics/|date=27 May 2022}} &quot;How Mexico's Cartels Have Learned Military Tactics&quot;, accessed 8 May 2022&lt;/ref&gt;

[[ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ|ميڪسيڪو جي منشيات واري جنگ]]، جيڪا 2006ع کان جاري آهي، 120,000 کان وڌيڪ موت ۽ شايد 37,000 وڌيڪ گمشدگيون ڇڏي وئي آهي.&lt;ref name=cfrdeaths&gt;{{cite news|url=https://www.cfr.org/backgrounder/mexicos-drug-war|title=Mexico's Drug War|work=Council on Foreign Relations|date=24 January 2019|access-date=19 July 2019|author1=Brianna Lee|author2=Danielle Renwick|author3=Rocio Cara Labrador|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716001309/https://www.cfr.org/backgrounder/mexicos-drug-war|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو جي [[ميڪسيڪو جو قومي شماريات ۽ جاگرافي جو ادارو|قومي شماريات ۽ جاگرافي جو ادارو]] اندازو لڳايو ته 2014ع ۾ هر پنج مان هڪ ميڪسيڪو واسي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي ڏوھ جو شڪار ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Franco |first1=Yanira |title=Uno de cada cinco, víctima de algún delito: Inegi |trans-title=One in five, victim of a crime: Inegi |url=https://www.milenio.com/policia/uno-de-cada-cinco-victima-de-algun-delito-inegi |access-date=4 June 2020 |work=Milenio |date=1 October 2015 |location=Mexico City |language=es |archive-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604081837/https://www.milenio.com/policia/uno-de-cada-cinco-victima-de-algun-delito-inegi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[2014ع ايگوالا وڏي اغوا واقعي|26 سيپٽمبر 2014ع تي ايگوالا ۾ 43 شاگردن جي وڏي اغوا واقعي]] ملڪ گير احتجاجن کي جنم ڏنو—انهن احتجاجن جو سبب حڪومت جو ڪمزور ردعمل ۽ اها وسيع بدعنواني هئي جنهن ڏوهي تنظيمَن کي کليل ڇوٽ ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tuckman |first1=Jo |title=Mexicans in biggest protest yet over missing students |url=https://www.theguardian.com/world/2014/nov/21/mexicans-protesting-about-missing-students-scuffle-with-police |access-date=4 June 2020 |work=The Guardian |date=21 November 2014 |location=Mexico City |archive-date=8 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508062121/https://www.theguardian.com/world/2014/nov/21/mexicans-protesting-about-missing-students-scuffle-with-police |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2000ع کان وٺي 100 کان وڌيڪ صحافي ۽ [[ميڪسيڪو ۾ قتل يا گم ٿيل صحافين ۽ ميڊيا ڪارڪنن جي فهرست|ميڊيا ڪارڪن]] قتل يا گم ڪيا ويا آهن، ۽ انهن مان گهڻا ڏوھ اڻ حل رهيا، صحيح نموني جاچ نه ٿيا، ۽ ٿورا ئي ڏوهاري گرفتار يا سزايا ويا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Freedom of Expression in Mexico|url=http://www.pen.org/campaign/freedom-expression-mexico|publisher=[[PEN American Center]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723210845/http://www.pen.org/campaign/freedom-expression-mexico|archive-date=23 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Alcázar|first1=Jesús|title=Más de 100 periodistas asesinados en México desde el año 2000|url=http://www.elmundo.es/internacional/2014/06/17/53a089ccca47415c528b45a4.html|agency=[[EFE]]|publisher=[[El Mundo (Spain)]]|date=17 July 2014|language=es|access-date=3 March 2018|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924171324/http://www.elmundo.es/internacional/2014/06/17/53a089ccca47415c528b45a4.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2025ع ۾ ميڪسيڪو جي مختلف علائقن ۾ مظاهرا ٿيا، 130,000 ماڻهن جي گمشدگي خلاف—جيڪي 2007ع کان وٺي لاپتا ۽ گمشدہ سمجهيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-31 |title=Mexico disappearances: Thousands march for the 130,000 missing |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckg4rnr720yo |access-date=2025-08-31 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

==معيشت==
{{Main|ميڪسيڪو جي معيشت}}

{{See also|ميڪسيڪو جي اقتصادي تاريخ}}
[[File:Mexico_City_(2018)_-_508.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو اسٽاڪ ايڪسچينج]] جي عمارت، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾]]
[[File:Plaza_Carso_Mexico.jpg|thumb|[[اميريڪا موويل]] جو هيڊڪوارٽر، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾، [[موبائل نيٽ ورڪ آپريٽرن جي فهرست|ايشيا کان ٻاهر سڀ کان وڏو موبائل نيٽ ورڪ آپريٽر]]]]
[[File:Paronama_de_San_Pedro_Garza_García.jpg|thumb|[[اسڪاءِ اسڪريپر]]، [[سان پيڊرو گارزا گارسيا]]، [[نيووو ليئون]] ۾]]

اپريل 2025ع تائين، ميڪسيڪو وٽ [[خريداري قوت برابري]] (PPP) موجب [[ملڪن جي جي ڊي پي (پي پي پي) موجب فهرست|13هين وڏي]] معيشت آهي (US$3.4 ٽريلين)، ۽ في فرد جي ڊي پي US$26,000 آهي.&lt;ref name=&quot;IMFWEO.MX&quot;/&gt; ورلڊ بئنڪ 2023ع ۾ ٻڌايو ته ملڪ جو [[مجموعي قومي آمدني]] لاطيني آمريڪا ۾ [[برازيل]] کان پوءِ ٻيو نمبر وڏو هو، US$1.7 ٽريلين.&lt;ref&gt;{{cite web |title=GNI (current US$) |publisher=World Bank |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.MKTP.CD |access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو وٽ چين، آمريڪا، جاپان، [[ڏکڻ ڪوريا]] ۽ [[تائيوان]] کان پوءِ دنيا جي ڇهين وڏي اليڪٽرانڪس صنعت آهي. ميڪسيڪو آمريڪا ڏانهن اليڪٽرانڪس جو ٻيو نمبر وڏو برآمد ڪندڙ آهي؛ 2011ع ۾ هن آمريڪا ڏانهن $71 ارب ماليت جي اليڪٽرانڪس برآمد ڪئي. 2002ع کان 2012ع جي وچ ۾ اليڪٽرانڪس جي برآمدات 73% وڌيون. تيار ڪيل شين جي ويليو ايڊيڊ وارو شعبو—جنهن جو حصو اليڪٽرانڪس به آهي—جي ڊي پي جو 18% هو.&lt;ref name=&quot;Entrada&quot;&gt;[https://www.entradagroup.com/wp-content/uploads/2018/09/Whitepaper_Electronics-Whitepaper_pdf.pdf &quot;Mexico, A New Hub For Electronic Manufacturing.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215234343/https://www.entradagroup.com/wp-content/uploads/2018/09/Whitepaper_Electronics-Whitepaper_pdf.pdf |date=15 December 2024 }}, page 2, retrieved on November 08, 2024.&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو اتر آمريڪا جي ڪنهن به ملڪ کان وڌيڪ گاڏيون تيار ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.upi.com/Business_News/2008/12/11/Mexico_tops_US_Canadian_car_makers/UPI-17741229011704/ |title=Mexico tops U.S., Canadian car makers |publisher=Upi.com |date=11 December 2008 |access-date=30 May 2010 |archive-date=31 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831183233/https://www.upi.com/Business_News/2008/12/11/Mexico_tops_US_Canadian_car_makers/UPI-17741229011704/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هي صنعت ٽيڪنالاجي طور پيچيده حصا تيار ڪري ٿي ۽ تحقيق ۽ ترقي ۾ پڻ شريڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gereffi&quot;&gt;{{Cite book |last1=Gereffi |first1=G |last2=Martínez |first2=M |chapter=Mexico's Economic Transformation under NAFTA |editor-last=Crandall |editor-first=R |editor2-last=Paz |editor2-first=G |editor3-last=Roett |editor3-first=R |title=Mexico's Democracy at Work: Political and Economic Dynamics |publisher=Lynne Reiner Publishers |publication-date=30 September 2004 |isbn=978-1-58826-300-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KlPiswEACAAJ |year=2005 |url=https://archive.org/details/mexicosdemocracy0000unse }}&lt;/ref&gt; “وڏي ٽي” ([[جنرل موٽرز]]، [[فورڊ موٽر ڪمپني|فورڊ]] ۽ [[ڪرسلر]]) 1930ع واري ڏهاڪي کان ميڪسيڪو ۾ ڪم ڪري رهيا آهن، جڏهن ته [[وولڪس ويگن]] ۽ [[نسان]] 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجا ڪارخانا قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Hufbauer Auto&quot;&gt;{{Cite book |last1=Hufbauer |first1=G.C. |last2=Schott |first2=J.J. |contribution=Chapter 6, The Automotive Sector |contribution-url=http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/06iie3349.pdf |title=NAFTA Revisited: Achievements and Challenges |place=Washington, D.C. |publisher=Institute for International Economics |publication-date=October 2005 |pages=[https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 1–78] |isbn=978-0-88132-334-4 |url=https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 |date=1 January 2005 }}&lt;/ref&gt; صرف [[پوئبلا، پوئبلا|پوئبلا]] ۾ ئي 70 صنعتي پارٽس ٺاهيندڙ ادارا وولڪس ويگن جي چوڌاري گڏيل صورت ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Gereffi&quot;/&gt; 2016ع ۾ [[ڪيا]] [[نيووو ليئون]] ۾ $1 ارب جو ڪارخانو کوليو،&lt;ref&gt;{{cite news |last1=García |first1=Daniela |title=Inauguran Kia Motors en Pesquería |trans-title=Kia Motors launched in Pesquería |url=https://www.milenio.com/estados/inauguran-kia-motors-en-pesqueria |access-date=4 June 2020 |work=Milenio |date=7 September 2016 |location=Pesquería |language=es |archive-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604081837/https://www.milenio.com/estados/inauguran-kia-motors-en-pesqueria |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ ساڳئي سال [[آڊي]] به پوئبلا ۾ اسمبلي پلانٽ کوليو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Audi inaugura planta automotriz en Puebla |trans-title=Audi opens automotive plant in Puebla |url=http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |access-date=4 June 2020 |work=Autoexplora |date=30 September 2016 |language=es |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927002505/http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |accessdate=7 February 2026 |archivedate=27 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927002505/http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ }}&lt;/ref&gt; [[بي ايم ڊبليو]]، [[مرسڊيز-بينز]] ۽ [[نسان]] وٽ هن وقت تعمير هيٺ پلانٽ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;KiaMexico&quot;&gt;{{cite news|title=Automaker Kia plans $1 bn assembly plant in Mexico|url=http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|date=28 August 2014|access-date=28 August 2014|publisher=Mexico News.Net|archive-date=3 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092239/http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|url-status=live|accessdate=7 February 2026|archivedate=3 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140903092239/http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337}}&lt;/ref&gt; گهريلو ڪار صنعت جي نمائندگي [[DINA S.A.]] ڪري ٿي، جيڪا 1962ع کان بسون ۽ ٽرڪون ٺاهي رهي آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dina.com.mx/history.html |title=History |author=DINA Camiones Company |access-date=15 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110559/http://www.dina.com.mx/history.html |archive-date=13 May 2011}}&lt;/ref&gt; ۽ نئين [[ماسٽريٽا]] ڪمپني جيڪا تيز ڪارڪردگي واري [[Mastretta MXT]] اسپورٽس ڪار ٺاهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.autoblog.com/2008/07/25/london-2008-mastretta-mxt-will-be-mexicos-first-homegrown-car/|title=London 2008: Mastretta MXT will be Mexico's first homegrown car|author=Jeremy Korzeniewski|date=25 July 2008 |access-date=30 July 2008|archive-date=20 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190220122614/https://www.autoblog.com/2008/07/25/london-2008-mastretta-mxt-will-be-mexicos-first-homegrown-car/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2006ع ۾ آمريڪا ۽ ڪينيڊا سان واپار ميڪسيڪو جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 50% ۽ درآمدات جو 45% هو.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

2010ع جي پهرين ٽن چوٿين ۾، آمريڪا وٽ ميڪسيڪو سان $46 ارب جو [[واپاري خسارو]] هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |title=Korea's Balance of Payments |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111207/http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |archive-date=1 May 2011 }}&lt;/ref&gt; آمريڪا ۾ ڪم ڪندڙ ميڪسيڪو شهرين جون ترسيلون (رميٽينس) تمام اهم آهن؛ 2008ع واري [[عظيم مندائي]] ۽ 2021ع ۾ [[ڪووڊ-19 وبا]] دوران گهٽتائي کان پوءِ، اهي پرڏيهي آمدنيءَ جي ٻين ذريعن کان به اڳتي نڪري ويون آهن.&lt;ref&gt;[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT?locations=MX] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220511185705/https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT?locations=MX|date=11 May 2022}} &quot;Personal Remittances Received, Mexico&quot;, [[World Bank]] accessed 11 May 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nbcnews.com/news/latino/remittances-mexico-soar-covid-pandemic-rcna13638] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220511185113/https://www.nbcnews.com/news/latino/remittances-mexico-soar-covid-pandemic-rcna13638|date=11 May 2022}} &quot;Latino Remittances from Mexico Soar&quot;. [[NBC News]] accessed 11 May 2022&lt;/ref&gt; ترسيلون آمريڪا جي حڪومت جي هڪ بئنڪنگ پروگرام جي سڌين لنڪن وسيلي به ميڪسيڪو ڏانهن موڪليون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;[https://www.judicialwatch.org/most-of-the-33-billion-in-remittances-to-mexico-flow-via-u-s-govt-banking-program/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518171346/https://www.judicialwatch.org/most-of-the-33-billion-in-remittances-to-mexico-flow-via-u-s-govt-banking-program/|date=18 May 2022}} &quot;Most of the $33 Billion in Remittances to Mexico Flow Via U.S. Govt. Banking Program&quot;, [[Judicial Watch]], accessed 12 May 2022&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ ڪيترائي بين الاقوامي ادارا متفق آهن ۽ ميڪسيڪو کي مٿي-وچولي آمدنيءَ وارو ملڪ يا وچولي طبقي وارو ملڪ قرار ڏين ٿا،&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=The Mazatlan Post|date=11 April 2019|access-date=15 July 2019|title=How much should you earn in Mexico to belong to the middle or upper class?|url=https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/|archive-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715181153/https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BloombergEcon&gt;{{cite news |last1=Smith |first1=Noah |title=Mexico Is Solidly Middle Class (No Matter What Trump Says) |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2019-08-26/mexico-s-economic-growth-lifts-it-into-middle-class-status |work=Bloomberg |date=26 August 2019 |access-date=27 September 2019 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108212012/https://ad.doubleclick.net/ddm/adi/N1395.273558.BLOOMBERG/B6753675.346299363;dc_ver=99.292;dc_eid=40004000;sz=970x250;u_sd=1;gdpr=0;dc_adk=4266363305;ord=dv8zb7;click=https%3A%2F%2Fadclick.g.doubleclick.net%2Fpcs%2Fclick%3Fxai%3DAKAOjsvOwLbc3X0f5-M_Rg6ujiM1V3fon_a4FrpB3nmGk76dwL2PhUj3LdDd44KnL2QzTd7-VQX4U3f8Fk1AKAU-xLGePQhPVk4VcXqFTpMldaMoC0nxcJyYVG5dp9K23ItSU1OQjhmjOZ7TqAC_2gcGTizlAABgCRzqdWGX90bNUWfkM013c6uKGfvwMyeglNa6el7tsGk1789Jagk3dUQRic8z-RCogjfsdQxIeX6MiateHjK6RWLMcEQib0kRO_y0dSd0DupeBM_8dGuLjTJ81noNf10XtvpE6OA8BbIEUK6hKAI1nSDuo0isKsihz7Kd8a7Yz5tbv9llCiezNtOLvWVc75gsD14-36LrZGY8WI3_rYS8G4h640XeF78Pjg%26sai%3DAMfl-YR5c4kVVCtILCebOcX745E_3v6caGOo7I0-wrSYNL3tfMALASqA_56hmnB-wyOCNiDJfNiCS6NU0Ot-fkgfGhCNl8eiKFHFzVRwdXbB6vJzNCxaMMrFSD5fPawqtRI%26sig%3DCg0ArKJSzGs1rAg5i3MeEAE%26fbs_aeid%3D%255Bgw_fbsaeid%255D%26urlfix%3D1%26adurl%3D;dc_rfl=1,https%3A%2F%2Fwww.bloomberg.com%2Fview%2Farticles%2F2019-08-26%2Fmexico-s-economic-growth-lifts-it-into-middle-class-status$0;xdt=0;crlt=Pg9O1pn3Gi;cmpl=8;gcsr=m;stc=1;sttr=114;prcl=s |url-status=live }}&lt;/ref&gt; تڏهن به ميڪسيڪو جو [[قومي ڪائونسل براءِ سماجي ترقيءَ جي پاليسي جي جائزي (ڪوني والو)|قومي ڪائونسل براءِ سماجي ترقيءَ جي پاليسي جي جائزي]] (CONEVAL) ٻڌائي ٿو ته ميڪسيڪو جي آباديءَ جو وڏو حصو غربت ۾ رهي ٿو. 2006ع کان 2010ع تائين غربت ۾ رهندڙن جو حصو 19%&lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Report 2009 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/269/hdr_2009_en_complete.pdf |website=United Nations Development Programme |publisher=United Nations |access-date=4 June 2020 |page=118 |archive-date=8 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608105942/http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/269/hdr_2009_en_complete.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; کان وڌي 46% (52 ملين ماڻهو) ٿيو.&lt;ref name=&quot;CONEVAL&quot;&gt;{{cite web |url=http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |title=CONEVAL Informe 2011 |access-date=31 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021025820/http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |archive-date=21 October 2013 }}&lt;/ref&gt; ان جي باوجود، ڪوني والو 2023ع ۾ ٻڌايو ته 2018ع کان 2022ع جي وچ ۾ غربت جي شرح گهٽ ٿي—6% گهٽتائي سان 42% کان 36% تائين (52 ملين کان 47 ملين تائين)، پر [[انتہائی غربت]] 0.1% (410 هزار ماڻهو) وڌي 7% (9 ملين ماڻهو) ٿي وئي، ۽ صحت جي سهولتن تائين رسائي کان محروم ماڻهن جو انگ وڏي حد تائين وڌيو—16% کان 39% (50 ملين) تائين—&lt;ref&gt;{{cite news|first=Carolina|last=Gómez Mena|title=Reducción de casi 9 millones de personas en pobreza entre 2020-2022: Coneval|trans-title=Decrease of nearly 9 million people in poverty between 2020-2022: Coneval|work=[[La Jornada]]|date=10 August 2023|language=es|url=https://www.jornada.com.mx/notas/2023/08/10/sociedad/entre-2020-y-2022-se-redujo-en-casi-9-millones-cifra-de-personas-en-pobreza-coneval/|access-date=11 December 2023|archive-date=12 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212072125/https://www.jornada.com.mx/notas/2023/08/10/sociedad/entre-2020-y-2022-se-redujo-en-casi-9-millones-cifra-de-personas-en-pobreza-coneval/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Valeria|last=Moy|title=Buenas y malas en la reducción de la pobreza|trans-title=Good and bad news regarding the decrease in poverty|journal=[[El Universal (Mexico City)|El Universal]]|date=15 August 2023|language=es|url=https://www.eluniversal.com.mx/opinion/valeria-moy/buenas-y-malas-en-la-reduccion-de-la-pobreza/|access-date=11 December 2023|archive-date=12 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212072125/https://www.eluniversal.com.mx/opinion/valeria-moy/buenas-y-malas-en-la-reduccion-de-la-pobreza/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪجهه ماهرن انهن شرحن جي درستگي بابت شڪ ظاهر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Dulce|last=Soto|title=Expertos y ONG dudan que pobreza en México haya disminuido como reportó Coneval|trans-title=Experts and NGO doubt that poverty in Mexico has decreased as Coneval reported|work=Expansión Política|date=25 September 2023|language=es|url=https://politica.expansion.mx/mexico/2023/09/25/expertos-y-ong-dudan-que-pobreza-en-mexico-haya-disminuido-como-reporto-coneval|access-date=11 December 2023|archive-date=12 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212072125/https://politica.expansion.mx/mexico/2023/09/25/expertos-y-ong-dudan-que-pobreza-en-mexico-haya-disminuido-como-reporto-coneval|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم|او اي سي ڊي]] جي غربت واري لائين موجب (جنهن کي آباديءَ جو اهو حصو سمجهيو وڃي ٿو جيڪو قومي وچولي آمدني جي 60%&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8177864.stm |title=Just what is poor? |access-date=27 August 2019 |author=Michael Blastland |work=BBC News |date=31 July 2009}} The &quot;economic distance&quot; concept, and a level of income set at 60% of the median household income&lt;/ref&gt; يا ان کان گهٽ ڪمائي)، 2019ع ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 20% غربت ۾ رهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Under Pressure: The Squeezed Middle Class |url=https://www.oecd.org/els/soc/OECD-middle-class-2019-main-findings.pdf |publisher=OECD Publishing |access-date=4 June 2020 |location=Paris |date=2019 |archive-date=1 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701060002/https://www.oecd.org/els/soc/OECD-middle-class-2019-main-findings.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
او اي سي ڊي ملڪن ۾، ميڪسيڪو ۾ انتهائي غريب ۽ امير جي وچ ۾ عدم برابري جو درجو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ آهي، [[چلي]] کان پوءِ—جيتوڻيڪ اهو انهن ٿورن ملڪن مان آهي جتي هي عدم برابري گهٽ ٿي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |chapter-url=http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&amp;itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&amp;containerItemId=/content/serial/19991290&amp;accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&amp;mimeType=text/html |chapter=Income inequality |title=Society at a Glance 2011: Social Indicators |publisher=OECD |isbn=978-92-64-09852-7 |date=12 April 2011 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010161819/http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&amp;itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&amp;containerItemId=/content/serial/19991290&amp;accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&amp;mimeType=text/html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010161819/http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&amp;itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&amp;containerItemId=/content/serial/19991290&amp;accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&amp;mimeType=text/html |date=10 October 2017 }}&lt;/ref&gt; آمدنيءَ جي درجي بندي ۾ هيٺين ڏهن سيڪڙو وٽ ملڪ جي وسيلن جو 1.4% آهي، جڏهن ته مٿين ڏهن سيڪڙو وٽ 36% آهي. او اي سي ڊي نوٽ ڪري ٿو ته ميڪسيڪو جي غربت گهٽائڻ ۽ سماجي ترقي لاءِ بجيٽ ۾ رکيل خرچ او اي سي ڊي جي اوسط جو رڳو لڳ ڀڳ ٽيون حصو آهن.&lt;ref name=&quot;OECDREFORMA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/8/49363879.pdf |title=Perspectivas OCDE: México; Reformas para el Cambio |pages=35–36 |publisher=OECD |date=January 2012 |access-date=17 July 2013 |archive-date=22 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120522205932/http://www.oecd.org/dataoecd/35/8/49363879.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو ئي سبب آهي جو ميڪسيڪو ۾ ٻارڙن جي فوتگي (انفنٽ مورتاليٽي) او اي سي ڊي جي اوسط کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي، جڏهن ته خواندگي وچولي حد ۾ اچي ٿي. 2008ع جي هڪ رپورٽ موجب شهري علائقن ۾ سراسري آمدني $27,000 هئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ رڳو ڪجهه ميلن جي فاصلي تي اها فقط $8,000 هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Sobresale Nuevo León por su alto nivel de vida|journal=El Norte|year=2006|url=http://busquedas.gruporeforma.com/utilerias/imdservicios3w.dll?JPrintS&amp;file=mty/norte01/00393/00393608.htm&amp;palabra=|language=es|access-date=22 January 2007|archive-date=8 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108211851/https://www.gruporeforma.com/utilerias/imdservicios3w.dll?JPrintS&amp;file=mty/norte01/00393/00393608.htm&amp;palabra=|url-status=live}}&lt;/ref&gt; روزاني گهٽ ۾ گهٽ اجرت هر سال مقرر ڪئي وڃي ٿي؛ 2024ع ۾ اها 248.93 [[ميڪسيڪو پيسو]] (US$13.24) مقرر ڪئي وئي (ملڪ جي اتر سرحدي علائقي ۾ $375)، جنهن سبب اها [[يوراگوائي]]، [[چلي]] ۽ [[ايڪواڊور]] جي برابر سمجهي وڃي ٿي. هن اجرت ۾ تيزي سان واڌ ٿي، ڇو ته 2018ع ۾ اها 88 پيسو مقرر هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Karina|last=Suárez|title=El salario mínimo en México aumentará un 20% en 2024|trans-title=The Mexican minimum wage will increase by 20% in 2024|work=[[El País]]|date=1 December 2023|language=es|url=https://elpais.com/mexico/2023-12-01/el-salario-minimo-en-mexico-aumentara-un-20-en-2024.html|access-date=11 December 2023|archive-date=8 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108211902/https://elpais.com/mexico/2023-12-01/el-salario-minimo-en-mexico-aumentara-un-20-en-2024.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;


===ڪميونيڪيشن===
{{Main|ميڪسيڪو ۾ عوامي ميڊيا}}

[[File:Mexico_City_2015_081.jpg|thumb|upright|[[ٽيليمڪس]] ٽاور، ميڪسيڪو سٽي ۾]]
ٽيليڪميونيڪيشن واري صنعت تي گهڻو ڪري [[ٽيليمڪس]] ({{lang|es|Teléfonos de México}}) جو غلبو رهيو آهي، جيڪا اڳ ۾ سرڪاري اجاره داري هئي ۽ 1990ع ۾ نجي شعبي ڏانهن منتقل ڪئي وئي. 2006ع تائين، ٽيليمڪس پنهنجي ڪارروائين کي ڪولمبيا، پيرو، چلي، ارجنٽينا، برازيل، يوراگوائي ۽ آمريڪا تائين وڌايو. ٻيا اهم ادارا [[ايڪسل]]، ميڪسڪوم، السٽرا، مارڪاٽيل، اي ٽي اينڊ ٽي ميڪسيڪو آهن.&lt;ref name=&quot;budde&quot;&gt;{{cite web|website=Budde.com|title=Mexico – Telecoms Infrastructure, Operators, Regulations – Statistics and Analyses|url=https://www.budde.com.au/Research/Mexico-Telecoms-Infrastructure-Operators-Regulations-Statistics-and-Analyses|year=2019|access-date=15 July 2019|archive-date=15 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715182621/https://www.budde.com.au/Research/Mexico-Telecoms-Infrastructure-Operators-Regulations-Statistics-and-Analyses|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو جي [[ارضياتي جوڙجڪ]] سبب، ڏورانهن جبلستاني علائقن ۾ زميني ٽيليفون سروس مهيا ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، ۽ لاائن فونن جي في فرد دستيابي لاطيني آمريڪا جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي—52%؛ تنهن هوندي به ميڪسيڪو جي 81% گهرن وٽ انٽرنيٽ ڪنيڪشن آهي ۽ 6 سالن کان مٿي عمر وارن مان 81% وٽ موبائل فون آهي.&lt;ref name=endutih&gt;[https://www.inegi.org.mx/contenidos/saladeprensa/boletines/2024/ENDUTIH/ENDUTIH_23.pdf &quot;Encuesta Nacional sobre Disponibilidad y Uso de Tecnologías de la Información en los Hogares&quot;] page 1 &amp; 15, retrieved on October 3, 2024.&lt;/ref&gt; موبائل ٽيليفوني جو فائدو اهو آهي ته اها گهٽ خرچ سان سڀني علائقن تائين پهچي سگهي ٿي، ۽ موبائل لائينن جو ڪل انگ زميني لائينن جي لڳ ڀڳ ٻه ڀيرا آهي، اندازي موجب 97 ملين لائينون.&lt;ref name=endutih /&gt; ٽيليڪميونيڪيشن واري صنعت کي حڪومت [[ڪوفيٽيل]] ({{lang|es|Comisión Federal de Telecomunicaciones}}) وسيلي ضابطي ۾ آڻي ٿي.
سيٽلائيٽ نظام گهريلو آهي ۽ 120 زميني اسٽيشنون هلائي ٿو. مائيڪروويو ريڊيو رلي نيٽ ورڪ وسيع آهي ۽ فائبر آپٽڪ ۽ ڪوئڪسيل ڪيبل جو به نمايان استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=ciacom&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ |title=Communications |publisher=CIA Factbook |access-date=17 July 2013 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو جا سيٽلائيٽ {{lang|es|Satélites Mexicanos}} ([[سيٽمڪس]]) هلائي ٿي، جيڪا هڪ خانگي ڪمپني آهي، لاطيني آمريڪا ۾ اڳواڻ سمجهي وڃي ٿي ۽ اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا کي خدمتون ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.satmex.com.mx/english/?opcion=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915211310/http://www.satmex.com.mx/english/?opcion=0|archive-date=15 September 2009 |title=Satmex. Linking the Americas |date=15 September 2009 |access-date=17 July 2013}}&lt;/ref&gt; اها ڪينيڊا کان [[ارجنٽينا]] تائين آمريڪا جي 37 ملڪن کي براڊڪاسٽ، ٽيليفون ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جون خدمتون مهيا ڪري ٿي. ڪاروباري ڀائيوارين وسيلي سيٽمڪس آءِ ايس پيز ۽ ڊجيٽل براڊڪاسٽ سروسز کي تيز رفتار ڪنيڪٽيوٽي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Source: Arianespace |url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7420 |title=Mexican Operator Satmex Has Chosen Arianespace to Launch Its New Satmex 6 Satellite |publisher=Spaceref.com |date=14 February 2002 |access-date=8 August 2011 |archive-date=11 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311130432/https://spaceref.com/press-release/mexican-operator-satmex-has-chosen-arianespace-to-launch-its-new-satmex-6-satellite/ }}&lt;/ref&gt; سيٽمڪس پنهنجو سيٽلائيٽ بيڙو سنڀالي ٿي، ۽ بيڙي جو وڏو حصو ميڪسيڪو ۾ ڊزائين ۽ تعمير ٿيل آهي. براڊڪاسٽنگ ۾ وڏا ادارا [[ٽيليويزا]] آهن، جيڪا اسپيني ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سڀ کان وڏي ميڪسيڪي ميڊيا ڪمپني آهي،&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite web|url=http://www.snellwilcox.com/news_events/press_releases/203|archive-url=https://web.archive.org/web/20071214054201/http://www.snellwilcox.com/news_events/press_releases/203|archive-date=14 December 2007 |title=Televisa Brings 2006 FIFA World Cup to Mexico in HD With Snell &amp; Wilcox Kahuna SD/HD Production Switcher |publisher=Snellwilcox.com |access-date=30 May 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ان سان گڏ [[ٽي وي اَزٽيڪا]] ۽ [[ايميخن ٽيليويزيون]].

===توانائي===
{{See also|ميڪسيڪو ۾ بجليءَ جو شعبو}}
[[File:Inauguración de Central Eólica Sureste I, Fase II.jpg|thumb|left|اوئاهاڪا ۾ سينٽرل ايوليڪا سوريستي I، فيز II]]
توانائي جي پيداوار سرڪاري ملڪيت واري ڪمپنين [[Comisión Federal de Electricidad|وفاقي ڪميشن آف اليڪٽرسٽي]] ۽ [[پيمڪس]] وسيلي هلائي وڃي ٿي. پيمڪس اها عوامي ڪمپني آهي جيڪا خام تيل ۽ قدرتي گئس جي ڳولا، ڪڍڻ، نقل و حمل ۽ مارڪيٽنگ جي ذميوار آهي، ۽ گڏوگڏ پيٽروليم شين ۽ پيٽروڪيميڪلن جي ريفائننگ ۽ ورڇ به ڪري ٿي؛ اها آمدني موجب دنيا جي وڏين ڪمپنين مان هڪ آهي، ۽ سالياني وڪرو US$86 ارب آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.americaeconomia.com/PLT_WRITE-PAGE.asp?SessionId=&amp;Language=0&amp;Modality=0&amp;DateView=&amp;NamePage=SearchResultArti&amp;Section=1&amp;Content=28380&amp;Style=15624|title=Top 500 Companies in Latin America |access-date=16 February 2007 |author=América Economia |format=Requires subscription}} {{dead link|date=July 2019|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fortune&gt;{{cite news |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/6385.html |title=Fortune Global 500 2010: 64. Pemex |work=Fortune |access-date=26 July 2010 |archive-date=10 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410072733/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/6385.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211181250/https://www.ft.com/content/5de6ef96-8b95-11db-a61f-0000779e2340|archive-date=11 December 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=FT Non-Public 150&amp;nbsp;– the full list|newspaper=Financial Times|date=14 December 2006|access-date=26 July 2010}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو تيل پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ ڇهين نمبر تي آهي، روزانو 3.7 ملين بيرل سان.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/topworldtables1_2.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216112638/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/topworldtables1_2.html|archive-date=16 February 2007 |title=Top World Oil Net Exporters and Producers |access-date=16 February 2007 |author=Energy Information Administration}}&lt;/ref&gt; 1980ع ۾ تيل جي برآمدات ڪل برآمدات جو 62% هيون؛ 2000ع تائين اهو رڳو 7% رهيو.&lt;ref name=&quot;Gereffi&quot;/&gt; ميڪسيڪو وٽ پنهنجي علائقي اندر 7 [[تيل ريفائنري|تيل ريفائنريون]] آهن، جن مان جديد ترين 2022ع ۾ تعمير ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;economista&quot;&gt;{{cite news |access-date=31 May 2021 |author=Karol García |date=18 October 2020 |location=México |periodical=El Economista |title=Refinería de Dos Bocas se inaugurará el 1 de julio de 2022, asegura AMLO |url=https://www.eleconomista.com.mx/empresas/Refineria-de-Dos-Bocas-se-inauguro-el-1-de-julio-de-2022-asegura-AMLO-20201018-0094.html |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701232101/https://www.eleconomista.com.mx/empresas/Refineria-de-Dos-Bocas-se-inauguro-el-1-de-julio-de-2022-asegura-AMLO-20201018-0094.html |accessdate=7 February 2026 |archivedate=1 July 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220701232101/https://www.eleconomista.com.mx/empresas/Refineria-de-Dos-Bocas-se-inauguro-el-1-de-julio-de-2022-asegura-AMLO-20201018-0094.html }}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt; ۽ آمريڪا اندر به [[پيمڪس ڊئير پارڪ|هڪ ٻئي ريفائنري]] جي ملڪيت موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.shell.com/media/news-and-media-releases/2022/shell-completes-sale-of-interest-in-deer-park-refinery-to-partner-pemex.html |title=Shell completes sale of interest in Deer Park refinery to partner Pemex |date=January 20, 2022 |access-date=January 28, 2022 |website=www.shell.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو وٽ 60 پن بجلي جا پلانٽ آهن، جيڪي ملڪ جي بجليءَ جو 12% پيدا ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;cfe&quot;&gt;[https://app.cfe.mx/Aplicaciones/OTROS/Boletines/boletin%3Fi%3D2482 &quot;hidroeléctricas, energía limpia y confiable para la población&quot;], retrieved on September 28, 2024.&lt;/ref&gt; جن مان سڀ کان وڏو 2,400 ميگاواٽ [[چيڪواسئين ڊيم|مانويل مورينو توريس ڊيم]] آهي، جيڪو [[گريخالوا درياهه]] تي واقع آهي ۽ دنيا جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ پن بجلي پلانٽ آهي.&lt;ref name=&quot;EIA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Mexico/Background.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060309021853/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/Mexico/Background.html|archive-date=9 March 2006 |title=EIA |publisher=Eia.doe.gov |access-date=30 October 2010}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪو وٽ دنيا جو ٽيون سڀ کان وڏو [[ميڪسيڪو ۾ شمسي توانائي|شمسي توانائيءَ جو امڪان]] آهي,&lt;ref name=&quot;S&amp;G&quot;&gt;Sener &amp; GTZ 2006&lt;/ref&gt; جنهن جو اندازو روزانو 5kWh/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آهي، جيڪو قومي بجلي پيداوار جي 50 ڀيرا برابر آهي.&lt;ref name=&quot;ER&quot;&gt;{{cite web |url=http://cec.org/files/PDF/ECONOMY/Pres-Elvira-RenEnergyMeeting_es.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081003033523/http://cec.org/files/PDF/ECONOMY/Pres-Elvira-RenEnergyMeeting_es.pdf |archive-date=3 October 2008 |title=Perspectiva Del Mercado De La Energía Renovable En México |access-date=30 October 2010 }}&lt;/ref&gt; 1 ملين اسڪوائر ميٽر کان وڌيڪ [[شمسي حرارتي]] پينل&lt;ref name=&quot;SENER 2009b&quot;&gt;SENER 2009b&lt;/ref&gt; لڳايا ويا آهن، جڏهن ته 2005ع ۾ رڳو 115,000 اسڪوائر ميٽر [[شمسي پي وي]] (فوٽو-وولٽائيڪ) پينل موجود هئا.&lt;ref name=&quot;SENER 2009b&quot; /&gt; اتر اولهه ميڪسيڪو جي سونورا رياست ۾ پوئرتو ليبرتاڊ ۾ واقع منصوبي [[SEGH-CFE 1]] کي 2018ع ۾ مڪمل ڪيو ويو؛ ان جي گنجائش 46.8 ميگاواٽ آهي ۽ 187,200 شمسي پينلن جي ايري مان بجلي پيدا ٿئي ٿي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.acciona.com/pressroom/news/2019/january/acciona-completes-assembly-405-mwp-photovoltaic-plant-mexico-installing-one-million-panels-two-months/|title=ACCIONA completes the assembly of a 405 MWp photovoltaic plant in Mexico, installing over one million panels in two months|website=acciona.com|language=en|access-date=2019-01-11}}&lt;/ref&gt; ۽ ان مان پيدا ٿيل سڄي بجلي سڌي طرح سي ايف اي کي وڪرو ٿئي ٿي ۽ يوٽيلٽي جي ٽرانسميشن نظام ۾ شامل ٿي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sonora Energy Group Hermosillo&quot;&gt;[[سونورا انرجي گروپ ھرموسيلو]]&lt;/ref&gt; ڪوئاھويلا ۾ وِلانُوئوا شمسي پارڪ، جيڪو 2019ع ۾ کوليو ويو، آمريڪا جي براعظمن ۾ سڀ کان وڏو شمسي بجلي پلانٽ آهي، جنهن جي گنجائش 828 ميگاواٽ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=22 January 2019 |first=Secretaría de |language=es |last=Energía |title=Se inaugura la Planta Solar Villanueva en Coahuila |url=http://www.gob.mx/sener/articulos/se-inaugura-la-planta-solar-villanueva-en-coahuila |website=gob.mx}}&lt;!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو وٽ هڪ [[ايٽمي توانائي|ايٽمي بجلي پلانٽ]] آهي، [[لاگونا وردي ايٽمي بجلي اسٽيشن]]، جيڪا ويراڪروز رياست ۾ واقع آهي&lt;ref name=&quot;world-nuclear&quot;&gt;[http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-G-N/Mexico/ &quot;Nuclear Power in Mexico&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407223454/http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-G-N/Mexico/ |date=7 April 2015 }}, retrieved on September 28, 2024.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترائي هوائي پن جا فارم به آهن,&lt;ref name=&quot;ineel&quot;&gt;[https://transicionenergetica.ineel.mx/Revista.mvc/R1n2v3 &quot;Energía eólica&quot;], retrieved on September 30, 2024.&lt;/ref&gt; جن مان لاطيني آمريڪا جو [[يورُس ونڊ فارم|سڀ کان وڏو هوائي پن فارم]] اوئاهاڪا ۾ آهي.&lt;ref&gt;[http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=347873&amp;CategoryId=12394 Acciona Completes Assembly of LatAm's Largest Wind Farm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302175705/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=347873&amp;CategoryId=12394 |date=2012-03-02 }} ''Latin American Herald Tribune''.&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ميڪسيڪو هوائي پن ۽ شمسي ذريعن مان قابلِ تجديد بجلي پيداوار وڌائي آهي، پر اڃا به پنهنجي گهڻي توانائي لاءِ [[فوسل ٻارڻ]]ن تي دارومدار رکي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico - Countries &amp; Regions |url=https://www.iea.org/countries/mexico |access-date=2025-03-05 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾ ميڪسيڪو [[گرين هائوس گئس]]ن جي اخراج ڪندڙ مٿين 15 ملڪن ۾ شامل هو، 5 ملين ٽن کان وڌيڪ حصو ڏيندي، يعني عالمي ڪُل جو 1.4%.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Jones |first1=Matthew W. |title=National contributions to climate change due to historical emissions of carbon dioxide, methane and nitrous oxide |date=2024-11-13 |url=https://zenodo.org/records/14054503 |access-date=2025-03-05 |doi=10.5281/zenodo.14054503 |last2=Peters |first2=Glen P. |last3=Gasser |first3=Thomas |last4=Andrew |first4=Robbie M. |last5=Schwingshackl |first5=Clemens |last6=Gütschow |first6=Johannes |last7=Houghton |first7=Richard A. |last8=Friedlingstein |first8=Pierre |last9=Pongratz |first9=Julia }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو 2030ع تائين [[گرين هائوس گئسن جي اخراج]] ۾ 35% گهٽتائي جو واعدو ڪيو آهي، جڏهن ته پرڏيهي سهڪار ملڻ جي شرط تي هدف 40% تائين وڌايل آهي. ملڪ جو مقصد 2030ع تائين [[ڪاري ڪاربن]] جي اخراج ۾ 51% بنا شرط ۽ وڌيڪ سهڪار سان 70% گهٽتائي آهي، ۽ 2050ع تائين [[نيٽ-زيرو اخراج|نيٽ زيرو]] جو عزم به ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico Climate Change Data {{!}} Emissions and Policies |url=https://www.climatewatchdata.org/countries/MEX?end_year=2021&amp;start_year=1990 |access-date=2025-03-05 |website=www.climatewatchdata.org}}&lt;/ref&gt;

===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي===
{{Further|ميڪسيڪو ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي تاريخ}}
[[File:GTM imagen.JPG|thumb|[[لارج مليميٽر ٽيليسڪوپ]]، [[پوئبلا]] ۾]]
[[ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي]] کي باضابطه طور 1910ع ۾ قائم ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Don M. |last1=Coerver |first2=Suzanne B. |last2=Pasztor |first3=Robert |last3=Buffington |title=Mexico: An Encyclopedia of Contemporary Culture and History |url=https://books.google.com/books?id=YSred4NyOKoC&amp;pg=PA161 |year=2004 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-132-8 |page=161 |access-date=20 December 2020 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108211844/https://books.google.com/books?id=YSred4NyOKoC&amp;pg=PA161 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ يونيورسٽي ميڪسيڪو ۾ اعليٰ تعليم جي سڀ کان اهم ادارن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Summerfield, Devine &amp; Levi (1998), p. 285{{full citation needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt; يو اين اي ايم سائنس، طب ۽ انجنيئرنگ ۾ عالمي معيار جي تعليم فراهم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;Summerfield, Devine &amp; Levi (1998), p. 286{{full citation needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي سائنسي ادارا ۽ اعليٰ تعليم جا نوان ادارا، جيئن [[قومي پولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ]]،&lt;ref&gt;Forest &amp; Altbach (2006), p. 882{{full citation needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt; ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ قائم ٿيا. نون تحقيقي ادارن مان گهڻا يو اين اي ايم اندر ٺهيا. 1929ع کان 1973ع تائين ٻارهن ادارا يو اين اي ايم ۾ ضم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;Fortes &amp; Lomnitz (1990), p. 18{{full citation needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt; 1959ع ۾ [[ميڪسيڪو اڪيڊمي آف سائنسز]] قائم ڪئي وئي ته جيئن علمي حلقن جي وچ ۾ سائنسي ڪوششن کي هم آهنگ ڪيو وڃي.

1995ع ۾ ميڪسيڪي ڪيمسٽ [[ماريو جے. مولينا]] [[نوبل انعام براءِ ڪيميا]] [[پال جے. ڪرٽزن]] ۽ [[ايف. شيرووڊ رولينڊ]] سان گڏ ورهايو، سندن فضائي ڪيميا بابت ڪم—خاص ڪري اوزون جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ—جي حوالي سان.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html |title=The Nobel Prize in Chemistry 1995 |access-date=2 January 2009 |work=Nobelprize.org |publisher=[[Nobel Foundation]] |archive-date=26 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226095935/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1995/summary/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مولينا، جيڪو يو اين اي ايم جو اڳوڻو شاگرد هو، سائنس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙ پهريون ميڪسيڪي شهري بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://web.mit.edu/newsoffice/1995/molina-1018.html |title=Molina wins Nobel Prize for ozone work |access-date=2 January 2009 |author=Thomson, Elizabeth A. |date=18 October 1995 |publisher=[[Massachusetts Institute of Technology]] |archive-date=9 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109160659/http://web.mit.edu/newsoffice/1995/molina-1018.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪو ۾ تيار ٿيندڙ سڀ کان وڏو سائنسي منصوبو [[لارج مليميٽر ٽيليسڪوپ]] (Gran Telescopio Milimétrico، GMT) جي تعمير هو، جيڪو پنهنجي فريڪوئنسي حد ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ حساس سنگل-ايپرچر ٽيليسڪوپ آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-1-4020-6118-9_79 |chapter=Unravelling unidentified γ-ray sources with the large millimeter telescope |chapter-url=https://books.google.com/books?id=_U9jCFy5hTUC&amp;pg=PA527 |title=The Multi-Messenger Approach to High-Energy Gamma-Ray Sources |year=2007 |last1=Carramiñana |first1=Alberto |pages=527–530 |isbn=978-1-4020-6117-2 |access-date=20 December 2020 |archive-date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108211849/https://books.google.com/books?id=_U9jCFy5hTUC&amp;pg=PA527#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو ستارن جي مٽيءَ سبب لڪل خلائي علائقن جو مشاهدو ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو. 2025ع ۾ ميڪسيڪو کي [[گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ 58هين درجو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems &amp; Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/mexico |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}&lt;/ref&gt;

===سياحت===
{{Main|ميڪسيڪو ۾ سياحت}}

[[File:Cancun_aerial_photo_by_safa.jpg|thumb|left|تفريحي شھر [[ڪنڪون]]، مئي 2008]]

2017ع تائين، ميڪسيڪو دنيا جو 6هون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ هو. سياحت مان آمدنيءَ جي لحاظ کان اهو 15هين نمبر تي هو ۽ لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ سياحتي آمدني رکندو هو.&lt;ref name=&quot;WTO Tourism Highlights 2018 Edition&quot;&gt;{{cite book |title=UNWTO Tourism Highlights |year=2017 |publisher=World Tourism Organization (UNWTO) |isbn=978-92-844-1902-9 |doi=10.18111/9789284419029 |last1=Magalhães |first1=Bianca dos Santos |url=https://tede.ufrrj.br/jspui/handle/jspui/5202 |access-date=4 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404213946/https://tede.ufrrj.br/jspui/handle/jspui/5202 |url-status=live }}{{page needed|date=December 2020}}&lt;/ref&gt; سياحن جي وڏي اڪثريت آمريڪا ۽ ڪينيڊا مان اچي ٿي، ان کان پوءِ يورپ ۽ ايشيا مان. ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن مان به ٿورو انگ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector| title=Turismo de internación 2001–2005, Visitantes internacionales hacia México |publisher=Secretaría de Turismo (SECTUR) |access-date=26 July 2008|year=2006|language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610233248/http://www.sectur.gob.mx/wb/sectur/sect_Estadisticas_del_Sector |archive-date=10 June 2008}} pp. 5&lt;/ref&gt; 2017ع جي [[Travel and Tourism Competitiveness Report]] ۾ ميڪسيڪو کي دنيا ۾ 22هين ۽ آمريڪا جي براعظمن ۾ 3هين درجو ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Travel &amp; Tourism Competitiveness Report 2017 |publisher=World Economic Forum |url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_TTCR_2017_web_0401.pdf |date=April 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=25 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525161433/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TTCR_2017_web_0401.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

سامونڊي ڪنارا سج ڀريل ساحلن سان مالامال آهن. [[ميڪسيڪو جو آئين#آرٽيڪل 27|ميڪسيڪو جي آئين جي آرٽيڪل 27]] موجب، سڄو سامونڊي ڪنارو وفاقي ملڪيت هيٺ آهي. يوكاتان ٻيٽ نما ۾، سڀ کان مشهور سامونڊي گهمڻ وارن هنڌن مان هڪ [[تفريحي شھر]] [[ڪنڪون]] آهي، خاص طور تي [[يونيورسٽي]] جي شاگردن ۾ [[اسپرنگ بريڪ]] دوران. ڪنڪون جي ڏکڻ ۾ ساحلي پٽي [[ريويئرا مايا]] سڏجي ٿي، جنهن ۾ ساحلي شھر [[پلايا ڊيل ڪارمين]] ۽ ماحولياتي پارڪ [[اڪسڪاريت]] ۽ [[زيل-ها]] شامل آهن. ڪنڪون کان وڌيڪ ڏکڻ طرف [[تولوم]] جو شھر آهي، جيڪو [[مايا تهذيب]] جي کنڊرن سبب مشهور آهي. ٻيا سياحتي هنڌ [[اڪاپولڪو]] آهن، جتي ڀريل ساحل ۽ ڪنارن تي گهڻ ماڙ هوٽلون آهن. [[باجا ڪيليفورنيا]] ٻيٽ نما جي ڏاکڻي ڇيڙي تي تفريحي شھر [[ڪابو سان لُوڪاس]] آهي، جيڪو [[مارلن]] [[مڇيگيري]] لاءِ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icabo.com/what-to-do/cabo-fishing.aspx |title=Cabo Fishing Information - Sport Fishing in Los Cabos |publisher=icabo.com |access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144017/http://icabo.com/what-to-do/cabo-fishing.aspx |archive-date=2 May 2013}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جي سرحد ويجهو، هفتي جي آخر ۾ گهمڻ لاءِ [[سان فليپي، باجا ڪيليفورنيا]] به مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.offroadxtreme.com/event-coverage/off-road-events/2022-score-san-felipe-250-everything-you-need-to-know/|title=2022 SCORE San Felipe 250: Everything You Need To Know|first=Micah|last=Anderson|date=30 March 2022|website=Off Road Xtreme}}&lt;/ref&gt;
[[ميڪسيڪو–آمريڪا سرحد]] واري ميڪسيڪي شهرن ۾، سڀ کان وڌيڪ منافعي وارو [[مهمان نوازي وارو شعبو]] هاڻي [[طبي سياحت]] آهي، ۽ ان سان گڏ اهي روايتي سبب به ڪجهه حد تائين موجود آهن، جن لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تائين سياحن کي ميڪسيڪو جي اترين سرحدي علائقن ڏانهن ڇڪيو. طبي سياحت جي مکيه سببن ۾ [[دوائون]] خريد ڪرڻ، [[دندان سازي]]، [[اختياري سرجري]]، [[آپٽو ميٽري]] ۽ [[ڪائروپريڪٽڪ]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title= Handbook of Globalisation and Tourism | editor1=Dallen J. Timothy  |publisher= Edward Elgar Publishing |year=2019 |isbn=978-1-78643-129-5 | page=327}}&lt;/ref&gt;

===آمد و رفت===
{{Main|ميڪسيڪو ۾ آمد و رفت}}

[[File:Puente Baluarte 03.jpg|thumb|[[بالوآرتي پل]]، آمريڪا جي براعظمن ۾ سڀ کان اوچو پل.]]
مشڪل جاگرافيائي بناوت جي باوجود، ميڪسيڪو جو روڊ نيٽ ورڪ وسيع آهي ۽ گهڻا علائقا ڍڪيل آهن. روڊن جو نيٽ ورڪ {{convert|366,095|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل آهي،&lt;ref name=sctroad&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/|title=CIA World Factbook|publisher=CIA|access-date=20 December 2010|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن مان {{convert|116,802|km|mi|abbr=on}} پڪا (پڪايل) آهن،&lt;ref name=sctroad-2&gt;{{cite web|url=http://dgaf.sct.gob.mx/fileadmin/EST_BASICA/EST_BASICA_2005/EST2005_12INFRA.pdf |title=Infraestructura Carretera |work=dgaf.sct.gob.mx |publisher=Secretaría de Comunicaciones y Transportes |place=México |access-date=13 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716114353/http://dgaf.sct.gob.mx/fileadmin/EST_BASICA/EST_BASICA_2005/EST2005_12INFRA.pdf |archive-date=16 July 2007}}&lt;/ref&gt; ۽ اهڙيءَ طرح هيءَ دنيا جي ملڪن مان روڊ نيٽ ورڪ جي سائيز موجب [[List of countries by road network size|9هين نمبر]] تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Transporte |first=Instituto Mexicano del |title=Red Nacional de Caminos |url=http://www.gob.mx/imt/acciones-y-programas/red-nacional-de-caminos |access-date=6 July 2023 |website=gob.mx |language=es |archive-date=3 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503030240/https://www.gob.mx/imt/acciones-y-programas/red-nacional-de-caminos |url-status=live }}&lt;/ref&gt; انهن مان {{convert|10,474|km|mi|abbr=on}} گهڻ لائين [[Controlled-access highway|ايڪسپريس ويز]] آهن: {{convert|9,544|km|mi|abbr=on}} چار-لين شاهراهون آهن ۽ باقي 6 يا وڌيڪ لينن واريون آهن.&lt;ref name=sctroad-2/&gt;

ميڪسيڪو لاطيني آمريڪا جي انهن پهرين ملڪن مان هڪ هو جن ريلوي ترقي کي فروغ ڏنو،&lt;ref name=brit-mex/&gt; ۽ ريلوي نيٽ ورڪ {{convert|30,952|km|mi|abbr=on}} تائين پکڙيل آهي. ميڪسيڪو جي [[Secretariat of Communications and Transportation (Mexico)|سيڪريٽري آف ڪميونيڪيشنز اينڊ ٽرانسپورٽ]] هڪ هاءِ اسپيڊ ريل لنڪ تجويز ڪيو، جيڪو مسافرن کي [[ميڪسيڪو سٽي]] کان [[گواڊالاخارا]]، [[خالسڪو]] تائين کڻي ويندو.&lt;ref name=&quot;azcentral.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.azcentral.com/arizonarepublic/business/articles/0106mextrain06.html |title=Mexico reviving travel by train |publisher=Azcentral.com |date=6 January 2006 |access-date=30 October 2010 |archive-date=16 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070416153240/http://www.azcentral.com/arizonarepublic/business/articles/0106mextrain06.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://guadalajarareporter.com/news-mainmenu-82/regional-mainmenu-85/3249-bullet-train-to-mexico-city-looks-to-be-back-on-track-.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430022112/http://guadalajarareporter.com/news-mainmenu-82/regional-mainmenu-85/3249-bullet-train-to-mexico-city-looks-to-be-back-on-track-.html|archive-date=30 April 2011 |title=Bullet Train To Mexico City Looks To Be Back On Track ? |work=Guadalajara Reporter |date=17 October 2003 |url-status=usurped|access-date=30 October 2010}}&lt;/ref&gt; هي ريل، جيڪا {{convert|300|km/h|abbr=off|sp=us}} جي رفتار سان هلندي،&lt;ref name=&quot;systra.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.systra.com/Project-for-a-Mexico-City-Guadalajara-High-Speed-Line?lang=fr |title=Project for a Mexico City&amp;nbsp;– Guadalajara High Speed Line. Rail transport engineering, public transport engineering |publisher=Systra |access-date=30 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501154553/http://www.systra.com/Project-for-a-Mexico-City-Guadalajara-High-Speed-Line?lang=fr |archive-date=1 May 2011}}&lt;/ref&gt; مسافرن کي ميڪسيڪو سٽي کان گواڊالاخارا تائين رڳو 2 ڪلاڪن ۾ پهچائيندي.&lt;ref name=&quot;systra.com&quot;/&gt; پوري منصوبي جي لاڳت 240 ارب [[MXN|پيسو]]، يعني لڳ ڀڳ 25 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي&lt;ref name=&quot;azcentral.com&quot;/&gt; ۽ ان جي ادائيگي گڏيل طور ميڪسيڪي حڪومت ۽ مقامي خانگي شعبي وسيلي ٿيڻي هئي، جنهن ۾ دنيا جي امير ترين ماڻهن مان هڪ، ميڪسيڪو جو ارب پتي واپاري [[ڪارلوس سليم]] پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-127506564/slim-invest-santa-cruz.html |work=The America's Intelligence Wire |title=Slim to invest in Santa Cruz |date=21 January 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118011900/http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-127506564/slim-invest-santa-cruz.html |archive-date=18 January 2012}}&lt;/ref&gt; وفاقي حڪومت [[Tren Maya|هڪ بين-شهري ريلوي لائين]] جي تعمير جي به مالي مدد ڪري رهي آهي، جيڪا [[ڪوزوميل]]، [[ميريدا، يوڪاتان|ميريدا]]، [[چيچن اِٽزا]]، ڪنڪون ۽ [[پالينڪي، چياپاس|پالينڪي]] جهڙن شهرن کي ڳنڍي ٿي;&lt;ref name=&quot;BBCM&quot;&gt;{{cite news |last=Fuentes |first=Yngrid |date=November 15, 2018 |title=Tren Maya: así es el ambicioso proyecto que propone AMLO y tiene un costo de miles de millones de dólares para México |language=es |url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-45254080 |publisher=[[BBC Mundo]] |access-date=February 23, 2019}}&lt;/ref&gt; [[El Insurgente|هڪ ٻي بين-شهري ريل]] جيڪا ٽولوڪا شھر کي ميڪسيڪو سٽي سان ڳنڍي ٿي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eleconomista.com.mx/empresas/Tren-Mexico-Toluca-funcionaria-a-finales-del-2022-20190716-0040.html|title=Tren México-Toluca funcionaría a finales del 2022|last=Rosa|first=Alejandro de la|website=El Economista|date=16 July 2019 |access-date=2019-07-23}}&lt;/ref&gt; ۽ [[Tren Interoceánico|انٽر اوشيانيڪ ريل ڪوريڊور]] کي به بحال ڪيو ويو آهي، جيڪو پيسفڪ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊن کي ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=De 70 a 100 kilómetros por hora tiene el tren del Istmo de Tehuantepec |url=https://www.presencia.mx/nota.aspx?id=199793&amp;s=4 |website=Presencia.MX |access-date=5 January 2024 |language=es-es |date=19 September 2023}}&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪو وٽ پڪا رن ويز وارا 233 هوائي اڏا آهن؛ انهن مان 10 هوائي اڏا قومي ڪارگو جو 72% ۽ بين الاقوامي ڪارگو جو 97% سنڀالين ٿا.&lt;ref name=Transporteaereo&gt;[https://imt.mx/resumen-boletines.html%3FIdArticulo%3D157%26IdBoletin%3D52 &quot;El transporte aéreo de carga en México&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250212101635/https://imt.mx/resumen-boletines.html%3FIdArticulo%3D157%26IdBoletin%3D52 |date=2025-02-12 }} retrieved on September 22, 2024.&lt;/ref&gt; [[ميڪسيڪو سٽي بين الاقوامي هوائي اڏو]] لاطيني آمريڪا ۾ سڀ کان مصروف ۽ دنيا ۾ 36هون سڀ کان مصروف هوائي اڏو رهي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aicm.com.mx/acercadelaicm/Estadisticas/index.php?Publicacion=169|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531064833/http://www.aicm.com.mx/acercadelaicm/Estadisticas/index.php?Publicacion=169|archive-date=31 May 2008 |title=Acerca del AICM. Posicionamiento del Aeropuerto Internacional de la Ciudad de México (AICM) con los 50 aeropuertos más importantes del mundo |publisher=AICM |access-date=30 May 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ ساليانو 45 ملين مسافرن کي منتقل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;aicmstats&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aicm.com.mx/acercadelaicm/archivos/files/Estadisticas/Estadisticas2017_En.pdf|title=Statistics Mexico City airport|publisher=Mexico City International Airport|access-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114021902/https://www.aicm.com.mx/acercadelaicm/archivos/files/Estadisticas/Estadisticas2017_En.pdf|archive-date=14 January 2018}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو سٽي بين الاقوامي هوائي اڏي جي ڀيڙ کي گهٽ ڪرڻ لاءِ ٻه اضافي هوائي اڏا به ساڳئي وقت ڪم ڪن ٿا: [[ٽولوڪا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[فليپي آنخيليس بين الاقوامي هوائي اڏو]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://themexicocitypost.com/2022/02/20/the-three-runways-at-the-amlos-general-felipe-angeles-airport-will-begin-to-operate/|title=On March 21, the three runways at the AMLO's General Felipe Ángeles Airport will begin to operate|work=Mexico City Post|date=20 February 2022|access-date=7 February 2026|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413231302/https://themexicocitypost.com/2022/02/20/the-three-runways-at-the-amlos-general-felipe-angeles-airport-will-begin-to-operate/|dead-url=yes|accessdate=7 February 2026|archivedate=13 April 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220413231302/https://themexicocitypost.com/2022/02/20/the-three-runways-at-the-amlos-general-felipe-angeles-airport-will-begin-to-operate/}}&lt;/ref&gt;

==آبادي ۽ انگ اکر==
{{Main|ميڪسيڪو جي آبادي}}

[[File:Mexico Population Density, 2000 (5457623058).jpg|thumb|ميڪسيڪو جي آباديءَ جي گھاٽائي جو نقشو]]

2022ع ۾، [[قومي جاگرافي ۽ شماريات ادارو (ميڪسيڪو)]] موجب ميڪسيڪو جي اندازي موجب آبادي 129,150,971 ماڻهو هئي.&lt;ref&gt;[https://www.inegi.org.mx/contenidos/saladeprensa/aproposito/2023/EAP_DMPO23.pdf Estadísticas a propósito del día mundial de la población]  &quot;INEGI&quot;, July 2023. Retrieved on September 20, 2024.&lt;/ref&gt; 2025ع ۾ گڏيل قومن موجب ميڪسيڪو جي آبادي وڌي 131,946,900 ماڻهو ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Total population by sex: Mexico&quot;/&gt; گهٽ ۾ گهٽ 1970ع واري ڏهاڪي کان، ميڪسيڪو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Spanishhistory&quot;&gt;{{cite web|title=Spanish Language History|publisher=Today Translations|url=http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417234656/http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-date=17 April 2005|access-date=1 October 2007}}&lt;/ref&gt;
19هين صدي دوران ميڪسيڪو جي آبادي بمشڪل ٻيڻي ٿي. هي رجحان 20هين صدي جي پهرين ٻن ڏهاڪن تائين جاري رهيو. 1900ع ۾ ميڪسيڪو جي آبادي ٿوري وڌيڪ 13 ملين هئي.&lt;ref name=&quot;POBLACIÓN&quot;&gt;[https://apps1.semarnat.gob.mx:8443/dgeia/informe_resumen/01_poblacion/cap1.html &quot;POBLACIÓN&quot;]  &quot;SEMARNAT&quot;, retrieved on October 4, 2024.&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي انقلاب ({{circa}} 1910–1920) آباديءَ جي واڌ تي گهڻو اثر وڌو، ۽ 1921ع جي مردم شماريءَ ۾ لڳ ڀڳ 1 ملين رهواسين جي گهٽتائي رپورٽ ٿي.&lt;ref name=&quot;POBLACIÓN&quot;/&gt;
1930ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين واڌ جي شرح تمام گهڻي وڌي وئي. 1950ع کان 1980ع تائين ميڪسيڪو ۾ آباديءَ جي واڌ 3% کان وڌيڪ رهي. ميڪسيڪي آبادي ويهن سالن ۾ ٻيڻي ٿي وئي، ۽ انهيءَ رفتار سان اندازو هو ته 2000ع تائين ميڪسيڪو ۾ 120 ملين ماڻهو رهندا. ميڪسيڪو جي آبادي 1982ع ۾ 70 ملين&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2018&amp;locations=MX&amp;name_desc=true&amp;start=1982|title=Population, total {{!}} Data|website=data.worldbank.org|date=2022|access-date=6 June 2023|archive-date=6 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606130811/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?end=2018&amp;locations=MX&amp;name_desc=true&amp;start=1982|url-status=live}}&lt;/ref&gt; کان وڌي 2017ع ۾ 123.5 ملين رهواسين تائين پهتي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=México cuenta con 123.5 millones de habitantes |trans-title=Mexico has 123.5 million inhabitants |url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Mexico-cuenta-con-123.5-millones-de-habitantes-20170710-0116.html |access-date=4 June 2020 |work=El Economista |agency=Notimex |date=10 July 2017 |language=es |archive-date=19 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919231325/http://eleconomista.com.mx/sociedad/2017/07/10/mexico-cuenta-1235-millones-habitantes |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوسط عمر (زندگيءَ جي اميد) 1895ع ۾ 36 سالن کان وڌي 2020ع ۾ 75 سالن تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;2020 Census&quot;/&gt;

===شهري علائقا===
{{Main|ميڪسيڪو جا ميٽروپوليٽن علائقا}}
{{See also|ميڪسيڪو جي شهرن جي فهرست}}

2020ع ۾ ميڪسيڪو ۾ 48 ميٽروپوليٽن علائقا هئا، جن ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 53% رهندو آهي.&lt;ref name=metro&gt;[https://www.gob.mx/sedatu/documentos/metropolis-de-mexico-2020%3Fstate%3Dpublished &quot;Metropolis de México 2020&quot;] Retrieved September 7, 2024.&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو ''ميڪسيڪو جي وادي جو ميٽروپوليٽن علائقو''، يا [[گريٽر ميڪسيڪو سٽي]] آهي، جنهن جي آبادي 2020ع ۾ 21.8&amp;nbsp;ملين هئي، يعني ملڪ جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 18%. ان کان پوءِ چار وڏا ميٽروپوليٽن علائقا [[مونيتري ميٽروپوليٽن علائقو|گريٽر مونتيري]] (5.3&amp;nbsp;ملين)، [[گواڊالاھارا ميٽروپوليٽن علائقو|گريٽر گواڊالاھارا]] (Guadalajara) (5.2&amp;nbsp;ملين)، [[گريٽر پويبلا]] (3.2&amp;nbsp;ملين) ۽ [[گريٽر ٽولوڪا]] (2.3&amp;nbsp;ملين) آهن.&lt;ref name=&quot;census2020&quot; /&gt; شهري علائقن ۾ ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 76.81% رهندو آهي.&lt;ref name=programa&gt;[https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/643102/PNOTDU_VERSION_FINAL_28.05.2021-comprimido.pdf &quot;Programa Nacional de Ordenamiento Territorial y Urbano&quot;] page 27, retrieved on August 28, 2024.&lt;/ref&gt;
{{Largest metropolitan areas of Mexico|class=info}}

===نسليت ۽ نسل===
{{Main|ميڪسيڪين}}
ميڪسيڪو جي آبادي گهڻ رخي آهي، ۽ نسلي تحقيق تاريخي طور سڃاڻپ بابت قوم پرستانه بيانيي جي اثر هيٺ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Knight, Alan 1990. pp. 78&quot;&gt;Knight, Alan. 1990. &quot;Racism, Revolution and ''indigenismo'': Mexico 1910–1940&quot;. Chapter 4 in ''The Idea of Race in Latin America, 1870–1940''. Richard Graham (ed.) pp. 78–85&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated115&quot;&gt;Wimmer, Andreas, 2002. ''Nationalist Exclusion and Ethnic Conflict: Shadows of Modernity'', Cambridge University Press page 115&lt;/ref&gt; سماجي درجا بندي ۽ [[ميڪسيڪو ۾ نسل پرستي]] موجوده دور ۾ به قائم رهي آهي. جيتوڻيڪ ظاهري صورت (فينوٽائپ) ايتري اهم نه آهي جيتري ثقافت، پر وچولي ۽ مٿين طبقي ۾ يورپي خاصيتن ۽ هلڪي چمڙيءَ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;/&gt;{{rp|75}}
1503ع جي شاهي فرمان ۽ 1512ع جي [[بورگوس جا قانون|بورگوس جي قانونن]] کان پوءِ، [[سلامانڪا اسڪول]] جي اثر هيٺ اسپيني تاج [[آمريڪا جا اصلوڪا ماڻهو|آمريڪا جي اصلوڪن ماڻهن]] جي آزادي کي تسليم ڪيو، ۽ ساڳئي وقت آفريقي غلام به درآمد ڪيا. {{ill|Indian republics in New Spain|lt= انڊين جون جمهوريائون|es|República de indios (Derecho indiano)}} کي ڪجهه حد تائين خودمختياري ڏني وئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=RAE |title=Definición de república de indios - Diccionario panhispánico del español jurídico - RAE |url=https://dpej.rae.es/lema/rep%C3%BAblica-de-indios |access-date=2025-08-10 |website=Diccionario panhispánico del español jurídico - Real Academia Española |language=es}}&lt;/ref&gt; ۽ اسپينين ۽ انڊين جي مڪمل ضم ٿيڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Domingo |first=Rafael Sanchez |date=2012 |title=Las Leyes de Burgos de 1512 y la Doctrina Juridica de la Conquista |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/rvjcasle31&amp;id=205&amp;div=&amp;collection= |journal=Revista Juridica de Castilla y Leon |volume=28 |pages=1/55}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Cásense españoles con indias, e indios con española&quot; – Diario Digital de Zamora |date=24 September 2024 |url=https://www.zamoradigital24horas.com/casense-espanoles-con-indias-e-indios-con-espanola/ |access-date=2025-08-10 |language=es}}&lt;/ref&gt; عملي طور، اسپينين گهڻو ڪري انتظامي عهدن تي قابض رهيا، ۽ هڪ وهندڙ ۽ پيچيده [[ذات پات وارو نظام]] برقرار رکيو، جيڪو يورپين کي ٻين گروهن تي ترجيح ڏيندو هو. هن سماجي درجا بنديءَ سان ڪجهه حد تائين سماجي چڙهائي لهائي ممڪن ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[افرو-ميڪسيڪين]] ۽ اصلوڪا ماڻهو ''[[ميستيزو]]'' mestizo (مخلوط) ذات ۾ [[ثقافتي انضمام|ضم]] ٿيندا رهيا، ۽ ايستائين جو خالص اسپيني به معاشي ڏاڪي تان هيٺ لهي سگهن ٿا. غلامي کي 1810ع ۾ [[مِيگِل هِيڊالْگُوَ اِي ڪسْتِيَهْ]] (Miguel Hidalgo y Costilla) ۽ [[خوسَي مارِيا مورَيلس]] (José María Morelos) جي بغاوتي تحريڪن وسيلي ٻه ڀيرا ختم ڪيو ويو،&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Historia general de México: versión 2000 |date=2017 |publisher=El Colegio de México, A.C |isbn=978-968-12-0969-8 |editor-last=Bernal |editor-first=Ignacio |edition=Primera edición electrónica |location=Ciudad de México, México |editor-last2=Colegio de México}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Herrejón Peredo |first1=Carlos |title=Morelos |last2=Zerón-Medina |first2=Fausto |date=1996 |publisher=Clío |isbn=978-968-6932-43-0 |edition=1a |series=La antorcha encendida |location=México}}&lt;/ref&gt; ۽ وري 1829ع ۾ آزاد حڪومت جي دور ۾ [[ويسينتي گويريرو]] طرفان، جيڪو پاڻ افرو-ميڪسيڪين هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Green |first=Stanley C. |title=The Mexican Republic: the first decade, 1823-1832 |date=1987 |publisher=University of Pittsburgh Press |others=University of Pittsburgh |isbn=978-0-8229-8567-9 |series=Pitt Latin American series |location=Pittsburgh, Pa}}&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪو جڏهن 1821ع ۾ [[ميڪسيڪو جي آزادي واري جنگ|اسپين کان آزادي]] ماڻي، ته نوآبادي دور واري ذات پات نظام جا باقي نشان ختم ڪيا ويا، ۽ سرڪاري دستاويزن مان نسل کي به ختم ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;&gt;{{cite book |last1=Ayala |first1=María Isabel |chapter=The Demography of Race and Ethnicity of Mexico |title=The International Handbook of the Demography of Race and Ethnicity |series=International Handbooks of Population |date=2015 |volume=4 |pages=73–90 |doi=10.1007/978-90-481-8891-8_4 |isbn=978-90-481-8890-1 }}&lt;/ref&gt;{{rp|74–75}}  1800ع واري صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾، [[پورفيريو دياز]] جي اڳواڻيءَ هيٺ حڪومت يورپ مان چونڊيل لڏپلاڻ جي پاليسين اختيار ڪيون ۽ ڪجهه اصلوڪن گروهن کي ستايو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سمجهيو پئي ويو ته ان سان ملڪ جديد بڻجندو.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;/&gt;{{rp|75}}
[[ميڪسيڪي انقلاب]] کان پوءِ ۽ 1930ع واري ڏهاڪي دوران، ملڪ کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ لاءِ حڪومت [[خوسيه واسڪونسيلوس]] (José Vasconcelos) جهڙن علمي ماڻهن جي نظرين کي هٿي ڏني، جن چيو ته سڀ ميڪسيڪين مخلوط نسل جا آهن، ۽ فرق رڳو ثقافتي آهي: يعني ماڻهو [[ميڪسيڪو جا اصل رھاڪو|اصلواڪن برادري]] اندر يا ٻاهر ڪٿي رهندو آهي، اصلواڪن ٻوليءَ ۾ ڪيتري رواني رکي ٿو، ۽ اصلواڪن ريتن رسمن سان ڪيتري وابستگي ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;EL MESTIZAJE Y LAS CULTURAS REGIONALES&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nacionmulticultural.unam.mx/Portal/Izquierdo/BANCO/Mxmulticultural/Elmestizajeylasculturas-elmestizaje.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823015618/http://www.nacionmulticultural.unam.mx/Portal/Izquierdo/BANCO/Mxmulticultural/Elmestizajeylasculturas-elmestizaje.html|title=en el censo de 1930 el gobierno mexicano dejó de clasificar a la población del país en tres categorías raciales, blanco, mestizo e indígena, y adoptó una nueva clasificación étnica que distinguía a los hablantes de lenguas indígenas del resto de la población, es decir de los hablantes de español.|archive-date=23 August 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=redalyc&gt;{{cite web|url=http://www.redalyc.org/pdf/105/10503808.pdf |title=Al respecto no debe olvidarse que en estos países buena parte de las personas consideradas biológicamente blancas son mestizas en el aspecto cultural, el que aquí nos interesa (p. 196) |publisher=Redalyc.org |date=16 March 2005 |access-date=27 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022220348/http://www.redalyc.org/pdf/105/10503808.pdf |archive-date=22 October 2013 }}&lt;/ref&gt; اڄڪلهه ميڪسيڪو ۾ مخلوط نسل وارا ماڻهو سڀ کان نمايان نسلي گروهه آهن، پر هن درجي جي ذهني ۽ وقت سان بدلجندڙ تعريف سبب صحيح انگ اکر ڪڍڻ ممڪن ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1007/s12394-010-0074-7|title = &quot;The Map of the Mexican's Genome&quot;: Overlapping national identity, and population genomics|journal = Identity in the Information Society|volume = 3|issue = 3|pages = 489–514|year = 2010|last1 = Schwartz-Marín|first1 = Ernesto|last2 = Silva-Zolezzi|first2 = Irma|hdl = 10871/33766|doi-access = free|hdl-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mestizajeenmexico&gt;{{cite web |title=El mestizaje en Mexico |language=es |trans-title=The miscegenation in Mexico |first=Federico |last=Navarrete Linares |url=http://enp4.unam.mx/amc/libro_munioz_cota/libro/cap4/lec10_federiconavarreteelmestizaje.pdf |access-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801102632/http://enp4.unam.mx/amc/libro_munioz_cota/libro/cap4/lec10_federiconavarreteelmestizaje.pdf |archive-date=1 August 2017}}&lt;/ref&gt;

ميڪسيڪي انقلاب دوران، ۽ وري [[لازارو ڪارڊيناس]] جي صدارت ۾، اصلواڪن ميڪسيڪين ۾ سماجي ۽ معاشي اڻ برابري گهٽائڻ لاءِ حڪومتي ڪوششون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;/&gt;{{rp|76–77}}  1992ع ۾ ميڪسيڪو جي آئين جي آرٽيڪل 2 ۾ ترميم ڪئي وئي ته جيئن ميڪسيڪو کي گهڻ ثقافتي ملڪ طور بيان ڪيو وڃي ۽ خاص طور اصلواڪن ميڪسيڪين جي ڪردار تي زور ڏنو وڃي. هي نئون قانوني ڍانچو [[زاپاتستا آرمي آف نيشنل لبريشن]] جي ان زور اڳيان اچي ويو، جيڪو ميستيزاخي (mestizaje) واري نظريي خلاف هو؛ ان مان 1996ع جا [[سان اندريس معاھدا]] وجود ۾ آيا، جن اصلواڪن آباديءَ کي خودمختياري، سڃاڻپ ۽ حق ڏنا.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;/&gt;{{rp|78}}
ميڪسيڪو جي 2020ع جي مردم شماريءَ ۾ 19.4% آبادي پاڻ کي اصلواڪ سڃاڻيندي هئي ۽ 6.1% آبادي اصلواڪن ٻولي ڳالهائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;2020 Census&quot;/&gt; 1960ع واري ڏهاڪي کان، ميڪسيڪو ۾ [[افرو-ميڪسيڪينن]] جي ڪردار بابت ثقافتي ۽ علمي نئين سر جائزو ورتو ويو، جنهن ان غلط فهمي کي ختم ڪيو ته اهي مڪمل طور ميستيزو سڃاڻپ ۾ ضم ٿي ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Ayala&quot;/&gt;{{rp|77}} 2020ع جي مردم شماريءَ ۾ افرو-ميڪسيڪين ميڪسيڪو جي آباديءَ جو 2.04% هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lewis |first1=Laura A. |title=Blacks, Black Indians, Afromexicans: The Dynamics of Race, Nation, and Identity in a Mexican &quot;moreno&quot; Community (Guerrero) |journal=American Ethnologist |date=2000 |volume=27 |issue=4 |pages=898–926 |doi=10.1525/ae.2000.27.4.898 |jstor=647400 |issn=0094-0496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2020 Census&quot;/&gt; 2020ع ۾، ايشيائي ۽ وچ اوڀر وارا ماڻهو به هر هڪ لڳ ڀڳ 1% آبادي جي آس پاس هئا.&lt;ref name=&quot;2020 Census&quot;/&gt;

===لڏپلاڻ ۽ پرڏيهي آمد===
{{main|ميڪسيڪو مان لڏپلاڻ|ميڪسيڪو ڏانهن لڏپلاڻ}}

[[File:Border USA Mexico.jpg|thumb|[[ميڪسيڪو–آمريڪا رڪاوٽ]]: [[سين ڊيئگو]] جي سرحدي نگراني آفيسون [[ڪيليفورنيا]]، آمريڪا (کاٻي پاسي) ۽ [[تيخوانا]]، ميڪسيڪو (ساڄي پاسي)]]
2019ع ۾، اندازي موجب 11.7 ملين ميڪسيڪين ميڪسيڪو کان ٻاهر رهندا هئا، ان کان علاوه 13.5 ملين پرڏيهي جنم ۽ ٻيا 12 ملين سندن اولاد پڻ شامل هئا. هن گڏيل آباديءَ جو وڏو حصو (98–99%) آمريڪا ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Seminar: &quot;Statistical Information of the Mexican Population Abroad&quot; |url=https://en.www.inegi.org.mx/eventos/2023/innametra/ |access-date=2024-06-04 |website=en.www.inegi.org.mx |archive-date=22 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322092937/https://en.www.inegi.org.mx/eventos/2023/innametra/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو کان ٻاهر سڀ کان وڏيون ميڪسيڪي برادرين [[لاس اينجلس ميٽروپوليٽن علائقو|لاس اينجلس]]، [[شڪاگو ميٽروپوليٽن علائقو|شڪاگو]]، [[گريٽر ھيوسٽن|هيوسٽن]] ۽ [[ڊيلاس–فورٽ ورٿ ميٽرو پليڪس|ڊيلاس–فورٽ ورٿ]] جي ميٽروپوليٽن علائقن ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.migrationpolicy.org/article/mexican-immigrants-united-states | title=Mexican Migrants in the United States | publisher=Migration Policy Institute | date=17 March 2016 | access-date=9 September 2018 | archive-date=3 July 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200703035905/https://www.migrationpolicy.org/article/mexican-immigrants-united-states/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1965ع کان 2015ع تائين، صرف آمريڪا ڏانهن 16 ملين کان وڌيڪ ميڪسيڪين لڏي ويا—عارضي ۽ مستقل لڏپلاڻ لاءِ سڀ کان وڏو گهمڻ/لڏپلاڻ جو هنڌ—۽ هي جديد تاريخ جي سڀ کان وڏين عوامي لڏپلاڻن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Gonzalez-Barrera |first=Ana |date=2021-07-09 |title=Before COVID-19, more Mexicans came to the U.S. than left for Mexico for the first time in years |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/07/09/before-covid-19-more-mexicans-came-to-the-u-s-than-left-for-mexico-for-the-first-time-in-years/ |access-date=2024-06-04 |website=Pew Research Center |language=en-US |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405004839/https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/07/09/before-covid-19-more-mexicans-came-to-the-u-s-than-left-for-mexico-for-the-first-time-in-years/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; نتيجي ۾، اندازي موجب آمريڪا جي 37.2 ملين رهواسين (يعني آمريڪا جي آباديءَ جو 11.2%) پاڻ کي مڪمل يا جزوي ميڪسيڪي نسل جو سڃاڻايو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2016 |title=Hispanic or Latino Origin by Specific Origin |url=https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B03001&amp;prodType=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819090429/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_16_1YR_B03001&amp;prodType=table |archive-date=19 August 2018 |access-date=9 September 2018 |publisher=U.S. Census Bureau}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/us-hispanics-facts-on-mexican-origin-latinos/#:~:text=Mexicans%20are%20the%20largest%20population,20.9%20million%20to%2037.2%20million. Facts on Hispanics of Mexican origin in the United States, 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240604173813/https://www.pewresearch.org/race-and-ethnicity/fact-sheet/us-hispanics-facts-on-mexican-origin-latinos/#:~:text=Mexicans%20are%20the%20largest%20population,20.9%20million%20to%2037.2%20million. |date=4 June 2024 }} | Pew Research Center&lt;/ref&gt;

2018ع ۾، آمريڪا کان ٻاهر رهندڙ ميڪسيڪي پرڏيهي آباديءَ جي باقي 2% ۾، سڀ کان مشهور منزل [[ڪيناڊا]] (86,780) آهي، خاص طور [[Ontario|اونٽاريو]] ۽ [[Quebec|ڪيبڪ]] صوبا،&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Ap-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=5&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=01&amp;GID=0&amp;GK=1&amp;GRP=0&amp;PID=105411&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= | title=2011 National Household Survey | publisher=Statistics Canada | date=8 May 2013 | access-date=9 September 2018 | archive-date=15 July 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170715072024/http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Ap-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=5&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=01&amp;GID=0&amp;GK=1&amp;GRP=0&amp;PID=105411&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= | url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ [[اسپين]] ۽ [[جرمني]]. يورپ ۾ رهندڙ ميڪسيڪينن جو ٻه ٽين حصو انهن ٻنهي ملڪن ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;Migration Yearbook&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.bbvaresearch.com/wp-content/uploads/2018/09/1809_AnuarioMigracionRemesas_2018.pdf | title=Yearbook of Migration and Remittances: Mexico 2018 | publisher=[[BBVA Bancomer|BBVA Research]] | date=2018 | access-date=9 September 2018 | archive-date=10 September 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180910061234/https://www.bbvaresearch.com/wp-content/uploads/2018/09/1809_AnuarioMigracionRemesas_2018.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2018ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته لاطيني آمريڪا ۾ 69,000 ميڪسيڪين رهندا هئا، جن ۾ سڀ کان اڳ [[گوئٽي مالا]] (18,870) ۽ ان کان پوءِ [[بوليويا]] (10,610)، [[چيلي]] (10,560) ۽ [[پاناما]] (5,000) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Migration Yearbook&quot; /&gt;

==ثقافت==
{{Main|ميڪسيڪو جي ثقافت}}

[[File:211-ANIVERSARIO-DEL-GRITO-DE-INDEPENDENCIA_(3).jpg|thumb|right|[[ڊولوريس جو نعرو]]. آزاديءَ جي ڏينهن کان اڳ واري شام، ميڪسيڪو جو صدر هر سال [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾ قومي محل جي بالڪنيءَ تان اهو نعرو ٻيهر دهرائيندو آهي.]]
ميڪسيڪي ثقافت [[ميڪسيڪو جي تاريخ|ڊگهي ۽ پيچيده تاريخ]] جو عڪس آهي، جنهن ۾ لڏپلاڻ، فتح ۽ واپار ذريعي مختلف قومن جي وچ ۾ [[ثقافتي انضمام|لاڳاپا]] ۽ [[ثقافتي انضمام|ملاپ]] ٿيندا رهيا. اسپين جي ٽن صدين جي حڪمراني سبب [[اسپين جي  ثقافت|اسپيني ثقافت]] ۽ مختلف اصلواڪن گروهن جي ثقافتن جو ڳانڍاپو ٿيو. نوآبادي دور ۾ اصلواڪ آباديءَ کي عيسائي يورپي ثقافت ۾ [[ثقافتي انضمام|ضم]] ڪرڻ جون ڪوششون رڳو جزوي طور ڪامياب ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترائي قبل از ڪولمبس رسمون، روايتون ۽ سماجي ضابطا علائقائي طور (خاص ڪري ڳوٺاڻن علائقن ۾) جاري رهيا يا [[سنڪريٽزم|ميل جول واري شڪل]] (Syncretism) اختيار ڪري ويا؛ ٻئي پاسي ڪيترائي اسپيني آبادگار [[ثقافتي رچاءُ]] (acculturation) يا شاديءَ جي ذريعي مقامي برادرين ۾ ضم ٿي ويا. تنهن هوندي به طبقي، نسليت ۽ نسل جي بنيادن تي موجود مضبوط سماجي درجا بندي الڳ الڳ ذيلي ثقافتن کي قائم رکندي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mexico - Health, Welfare, Poverty {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Mexico/Health-and-welfare |access-date=2024-06-04 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

پورفيريو دور (''[[Porfiriato|ال پورفيرياتو]]'') (1876–1911)، جيڪو چاليهن سالن جي گهرو بيچيني ۽ جنگ کان پوءِ نسبتي امن کڻي آيو، اُن زماني ۾ فلسفي ۽ فنن جي ترقي ڏٺي وئي، اڪثر حڪومتي سرپرستي سان. ان وقت کان وٺي—۽ [[ميڪسيڪي انقلاب]] دوران وڌيڪ زور سان—حڪومت هڪ گڏيل ميڪسيڪي سڃاڻپ ٺاهڻ لاءِ ''ميستيزو'' نظريو اختيار ڪيو ۽ هٿي ڏني، جنهن جي سڃاڻپ مختلف نسلن ۽ ثقافتن جي ملاپ سان بيان ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;fnavarrete&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.nacionmulticultural.unam.mx/Portal/Izquierdo/BANCO/Mxmulticultural/Elmestizajeylasculturas-elmestizaje.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20130823015618/http://www.nacionmulticultural.unam.mx/Portal/Izquierdo/BANCO/Mxmulticultural/Elmestizajeylasculturas-elmestizaje.html |archive-date= 2013-08-23 |title=El mestizaje y las culturas |first=Federico |last=Navarrete |work=México Multicultural |publisher=[[UNAM]] |location=Mexico |language=es |trans-title=Mixed race and cultures |access-date=July 19, 2011 }}&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪي قوم جي جوڙجڪ ۾ شامل نسليتن کي نظر ۾ رکندي، [[خوسيه واسڪونسيلوس]] پنهنجي ڪتاب ''[[لا رازا ڪوسميڪا]]'' (دي ڪاسميڪ ريس) (1925) ۾ ميڪسيڪو ۽ لاطيني آمريڪا کي سڀني نسلن جي گڏجڻ واري ڪُڇ (melting pot) طور بيان ڪيو, يعني ''ميستيزو'' جي معنيٰ رڳو حياتياتي نه، پر ثقافتي طور به وسيع ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;vasconcelos160&quot;&gt;{{Cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (translator)|title=La Raza Cósmica (The Cosmic Race)|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ٻين ميڪسيڪي فڪر وارن ''لو ميڪسيڪانو'' جي خيال سان جُهجهو ڪيو، جيڪو &quot;ميڪسيڪي ثقافت جي قومي اخلاق (ethos) کي ڳولهڻ&quot; جي ڪوشش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Phelan |first1=John Leddy |title=México y lo Mexicano |journal=Hispanic American Historical Review |date=1 August 1956 |volume=36 |issue=3 |pages=309–318 |doi=10.1215/00182168-36.3.309 |jstor=2509215 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[نوبل انعام يافته]] [[اوڪٽاويو پاز]] پنهنجي ڪتاب ''[[ليبيرنٿ آف سليٽيود]]'' ۾ ميڪسيڪي قومي ڪردار جي تصور جو جائزو وٺي ٿو.

=== فن ===
{{Main|ميڪسيڪو جو فن}}

[[File:Diego_Rivera_and_Frida_Kahlo.jpg|thumb|upright|[[Diego Rivera|ڊيئگو ريويرا]] ۽ [[Frida Kahlo|فريدا ڪاهلو]]، ميڪسيڪو جي سڀ کان مشهور فنڪارن مان ٻه]]
[[مصوري]] ميڪسيڪو ۾ قديم ترين فنن مان هڪ آهي. ميڪسيڪي علائقي ۾ غارن جي مصوري لڳ ڀڳ 7,500 سال پراڻي آهي ۽ اها [[باخا ڪيليفورنيا جي ٻيٽ نما]] جي غارن ۾ ملي آهي.&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/2002/12/12/ciencia/1292233.html Descubierta en una cueva de México la pintura rupestre más Antigua de América / EL MUNDO] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090213061450/http://www.elmundo.es/2002/12/12/ciencia/1292233.html |date=February 13, 2009 }}&lt;/ref&gt; قبل از ڪولمبس ميڪسيڪي فن عمارتن ۽ غارن ۾، [[ازٽيڪ ڪوڊڪس]] ۾، [[سيرامڪ]] ۾، پوشاڪ ۾ وغيره ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور [[مايا تھذيب|مايا]] دور جون [[بونامپڪ]] واريون ديواريون يا [[تيوتيھواڪان]]، [[ڪاڪاڪسٽلا]] ۽ [[مونٽي آلبان]] ۾ ملندڙ ديواريون.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot; /&gt; 16هين صديءَ جي شروعاتي نوآبادي دور ۾، نون ٺهيل گرجائن ۽ خانقاهن ۾ عيسائي مذهبي موضوعن واري ديواري مصوري وڏي ڦهلاءُ سان اُڀري. اهڙا مثال [[اڪولمان]]، [[اڪتوپان]]، [[هويخوٽزينگو]]، [[ٽيڪاماشالڪو]] ۽ [[زينڪانتيپيڪ]] ۾ ملي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;mexorg&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mexicanarchitecture.org/glossary/index.php?detail=121 |last=Ekland |first=Charlotte |title=Mexican Colonial Architecture |publisher=Mexican Architecture |access-date=November 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526112024/http://www.mexicanarchitecture.org/glossary/index.php?detail=121 |archive-date=May 26, 2012 }}&lt;/ref&gt;
اولهه ۾ شروعاتي جديد دور جي گهڻن فنن وانگر، 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نوآبادي دور جي ميڪسيڪي فن ۾ مذهبي رنگ غالب رهيو. 17هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان—۽ خاص طور 18هين صديءَ ۾—سيڪيولر پورٽريٽ ۽ نسلي قسمن جون تصويرون، جن کي [[''ڪاستا'' مصوري]] چيو ويندو آهي، ظاهر ٿيون.&lt;ref&gt;Katzew, Ilona. ''Casta Painting: Images of Race in Eighteenth-Century Mexico''.  New Haven: Yale University Press 2005&lt;/ref&gt; نوآبادي دور جي پڇاڙيءَ ۾ اهم مصورن ۾ [[خوان ڪوريئا]]، [[ڪرسٽوبال دي ويالپاندو]] ۽ [[ميگوئل ڪابريرا (مصور)]] شامل آهن. آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي دور ۾، 19هين صديءَ جي ميڪسيڪي مصوري تي رومانويت جو واضح اثر رهيو؛ هن دور ۾ منظرنگاري ۽ پورٽريٽ سڀ کان وڏيون صورتون هيون. [[هيرمينېگيلدو بُستوس]] کي ميڪسيڪي فن جي [[تاريخ نويسي]] ۾ تمام گهڻو ساراهيو وڃي ٿو. ٻين مصورن ۾ {{ill|Santiago Rebull|es}}، [[فيليڪس پاره]]، [[Eugenio Landesio|يوجينيو لانديسيو]] ۽ سندس مشهور شاگرد، منظرنگار [[خوسيه ماريا ويلاثڪو]] شامل آهن.&lt;ref&gt;Widdiefield, Stacie G. ''The Embodiment of the National in Late Nineteenth-Century Mexican Painting''. Tucson: University of Arizona Press 1996&lt;/ref&gt;
[[File:Murales Rivera - Markt in Tlatelolco 3.jpg|thumb|[[ڊيئگو ريويرا]] جو هڪ مُرال، جنهن ۾ قبل از ڪولمبس [[Aztec|ازٽيڪ]] شهر [[تينوچٽٽلان]] ڏيکاريل آهي. [[قومي محل  (ميڪسيڪو)|پالاسيو ناسيونال]]، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾.]]
20هين صديءَ ۾ [[ڊيئگو ريويرا]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس]] ۽ [[خوسيه ڪليمنٽي اوروثڪو]] جهڙن فنڪارن—جن کي [[ميڪسيڪي مُرالزم]] جا “وڏا ٽي” چيو ويندو آهي—دنيا ڀر ۾ سڃاڻپ حاصل ڪئي. ميڪسيڪي حڪومت کين عوامي عمارتن جي ڀتين تي وڏي پيماني وارا تاريخي مُرال ٺاهڻ لاءِ مقرر ڪيو، جنهن ميڪسيڪي انقلاب ۽ ميڪسيڪي ثقافتي سڃاڻپ بابت عوامي تصور کي گهڻو متاثر ڪيو.&lt;ref&gt;Anreus, Robin Adèle Greeley, and Leonard Folgarait, eds. ''Mexican Muralism: A Critical History''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 2012.&lt;/ref&gt; [[Frida Kahlo|فريدا ڪاهلو]] جي گهڻو ذاتي نوعيت واري پورٽريٽ مصوري کي ڪيترن جي نظر ۾ عورت فنڪار جي اهم ترين تاريخي ڪم طور ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;Lozano, Luis-Martin, ed. ''Frida Kahlo: The Complete Paintings''. Taschen 2021.{{ISBN|978-3-8365-7420-4}}&lt;/ref&gt;

21هين صديءَ ۾ [[ميڪسيڪو سٽي]] دنيا ۾ فن ميوزمن جي سڀ کان وڏي گھاٽائيءَ وارو شهر بڻيو. [[Museo Jumex|ميوزيو جوميكس]] جهڙن ادارن—جيڪو پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو مجموعو آهي ۽ ڪليڪٽر [[يوجينيو لوپيث الونسو]] قائم ڪيو، ۽ فن صلاحڪار [[ايسٿيلا پروواس]] جي مدد سان مضبوط ٿيو—لاطيني آمريڪا ۾ جديد فن بابت تصور کي تبديل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Amadour |first=Ricky |date=28 April 2022 |title=Urs Fischer Spotlights Pluralistic Notions of Love |language=en |work=Frieze |issue=228 |url=https://www.frieze.com/article/urs-fischer-lovers-2022-review |access-date=1 January 2024 |issn=0962-0672}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Greet |first1=Michele |url=https://books.google.com/books?id=DQpQDwAAQBAJ&amp;dq=esthella+provas+and+eugenio+lopez&amp;pg=PT220 |title=Art Museums of Latin America: Structuring Representation |last2=Tarver |first2=Gina McDaniel |date=8 March 2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-77790-2 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Museo Tamayo Arte Contemporaneo|ميوزيو تامايو آرٽي ڪنٽيمپورانيو]] پڻ [[روفينو تامايو]] پاران قائم ڪيو ويو ۽ ان کي هڪ اهم ترين ادارو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن پرڏيهي فنڪارن کي وسيع آباديءَ تائين متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 June 2023 |title=Museo Tamayo celebrates contemporary art in Mexico City - The Yucatan Times |work=The Yucatan Times |url=https://www.theyucatantimes.com/2023/06/museo-tamayo-celebrates-contemporary-art-in-mexico-city/ |access-date=1 January 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ملڪ بين الاقوامي فن گيلرين لاءِ به هڪ مرڪز آهي، جن ۾ [[ڪوريمنزٽو]] ۽ [[ايف ايف پروجيڪٽ]] شامل آهن،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kinsella |first=Eileen |date=3 May 2018 |title=Mexico City's kurimanzutto Gallery Opens a New York Outpost With a Scrappy Ode to the Big Apple |url=https://news.artnet.com/market/mexico-city-manhattan-kurimanzutto-gallery-opens-new-york-1277855 |access-date=1 January 2024 |website=Artnet News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kinsella |first=Eileen |date=23 November 2020 |title=Latin American Galleries Missing Out on Miami Beach Have Banded Together to Form Their Own Version of Art Basel in Mexico City |url=https://news.artnet.com/market/art-basel-miami-beach-in-mexico-city-1925437 |access-date=1 January 2024 |website=Artnet News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ۽ اهم فنڪارن ۾ [[گابريل اوروثڪو]]، [[بوسڪو سوڊي]]، [[اسٽيڦن بروگيمان]] ۽ [[ماريو گارسيا توريس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Davison |first=Tamara |date=1 August 2018 |title=Gabriel Orozco: The pioneer of Mexico's modern art movement |url=https://ec2-18-118-37-10.us-east-2.compute.amazonaws.com/gabriel-orozco/1147/ |access-date=1 January 2024 |website=Aztec Reports |language=en |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101011820/https://ec2-18-118-37-10.us-east-2.compute.amazonaws.com/gabriel-orozco/1147/ }}&lt;/ref&gt;

=== تعميريات ===
{{Main|ميڪسيڪو جي تعميريات}}

[[File:Palacio de Bellas Artes, Mexico City, MX.jpg|thumb|[[پالاسيو دي بياس آرٽس]] (فائن آرٽس جو محل)، جتي مُرال، فن پارا ۽ وڏو پرفارمنس هال موجود آهي.]]
[[ميسوامريڪي تهذيب|ميسوامريڪي تھذيبن]] جي تعميرياتي انداز سادي کان پيچيده ڏانهن وڌيو. [[تيوتيھواڪان]]، جنهن کي 1987ع ۾ يونيسڪو عالمي ورثي واري ماڳ طور نامزد ڪيو ويو، قديم پيرامڊ تعمير جا اهم مثالن مان هڪ آهي. مايا شهر جديد معمارن لاءِ وڏن شهري مرڪزن (وڏي پيماني واري پٿرن جي تعمير سان) ۽ گھاٽي جهنگ جي گڏيل ترتيب جا مثال آهن، عام طور هڪ پيچيده روڊ نيٽورڪ سان. قبل از ڪولمبس ميسوامريڪا ۾ [[اولميڪ]]، [[پوعڪ]] ۽ [[اوئسيس آمريڪا]] جي ماڻهن جا نمايان تعميراتي اثر پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;MacLachlan&quot; /&gt;

اسپينين جي اچڻ سان [[ڪلاسيڪي آرڊر|ڪلاسيڪي]] [[Greco-Latin order|يوناني-رومي ترتيب]] جا نظريا [[عربي فن تعمير|عربي اثرن]] سان گڏ متعارف ٿيا. براعظم ۾ اسپيني موجودگيءَ جي شروعاتي ڏهاڪن ۾—خاص ڪري ڊومينيڪن ۽ فرينسيسڪن جهڙن فقيرانه حڪمن جي وڏي تبليغي سرگرمي سبب—ڪيترين ئي [[ميڪسيڪو جون مينڊيڪيٽ خانقاھون  |خانقاهن]] جي تعمير ٿي، جن ۾ رومانسڪ، گوٿڪ يا موڊيخار عنصر شامل هئا. اسپينين ۽ اصلواڪن جي باهمي ميل جول مان ''[[ٽيڪئٽڪي]]'' (tequitqui) جهڙا فني انداز پيدا ٿيا، جيڪو ناهواتل ٻوليءَ ۾ مزدور يا اڏيندڙ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي.&lt;ref name=&quot;mexorg&quot; /&gt;
ان کان پوءِ وڏن گرجائن ۽ سرڪاري عمارتن ۾ [[باروڪ]] ۽ [[مينيرسٽ]] (Mannerism) انداز غالب آيا. ڳوٺاڻن علائقن ۾ [[موزارابڪ فن تعمير|موزارابڪ]] لاڙا رکندڙ ''هاسيندا'' (جاگيرن/محلاتي جاين) جي تعمير به ٿي.&lt;ref name=&quot;mexorg&quot; /&gt; 19هين صديءَ ۾، ملڪ آزادي حاصل ڪري جمهوريه طور پاڻ کي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ته نيو ڪلاسيڪي تحريڪ اُڀري. هڪ مشهور مثال [[هوسپيسيو ڪابانياس]] آهي، جيڪو يتيم خانو ۽ اسپتالن جو مجموعو آهي ۽ 1829ع ۾ مڪمل ٿيو. ''آرٽ نووو'' ۽ ''آرٽ ڊيڪو'' جا انداز [[پالاسيو دي بياس آرٽس]] جي ڊيزائن ۾ متعارف ڪرايا ويا ته جيئن يوناني-رومي ۽ قبل از ڪولمبس نشانين ذريعي ميڪسيڪي قوم جي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;lonely&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lonelyplanet.com/mexico/mexico-city/sights/376019 |title=Palacio de Bellas Artes |publisher=Lonely Planet Guides |access-date=February 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313200055/http://www.lonelyplanet.com/mexico/mexico-city/sights/376019 |archive-date=March 13, 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Ciudad_de_Mexico_-_1194_-_Auditorio_Nacional.jpg|thumb|[[قومي آڊيٽوريم (ميڪسيڪو)]]]]
20هين صديءَ ۾ قوم پرستيءَ جو نئون احساس وڌيو ته مضبوط مرڪزي حڪومت تعميريات وسيلي ميڪسيڪو جي جديديت ۽ ٻين قومن کان فرق ڏيکارڻ لاءِ رسمي پاليسيون جاري ڪيون. ميڪسيڪي جديديت واري تعميريات جو وڏو اظهار 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[سيوداد يونيورسٽي, ميڪسيڪو سٽي|سيوداد يونيورسيتاريا]] جي تعمير ۾ ٿيو، جيڪو [[ميڪسيڪو جي قومي خودمختيار يونيورسٽي]] جو مکيه ڪيمپس آهي. ان دور جي نامور معمارن—جن ۾ [[ماريو پاني]]، [[يوجينيو پيسشارڊ]] ۽ [[اينريڪي ديل مورال]] شامل آهن—هن منصوبي کي ڊزائن ڪيو، ۽ عمارتن ۾ فنڪارن [[ڊيئگو ريويرا]]، [[ڊيوڊ الفارو سيڪيئروس]] ۽ [[خوسيه چاويث مورادو]] جا مُرال پڻ آهن. هن ماڳ کي بعد ۾ يونيسڪو عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/news/364 |title=UNESCO |publisher=Whc.unesco.org |date=29 June 2007 |access-date=17 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[خوان او’گورمان]] جديد ميڪسيڪو جي پهرين ماحولياتي معمارن مان هو، جنهن “نامياتي” نظريو تيار ڪيو، يعني عمارتن کي ساڳين طريقن سان قدرتي منظرنامي ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش جيئن [[Frank Lloyd Wright|فرينڪ لائڊ رائيٽ]] ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.arqhys.com/arquitectura-mexicana.html|title=Arquitectura mexicana|website=www.arqhys.com|date=21 July 2016 |access-date=15 January 2018|archive-date=15 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015150356/http://www.arqhys.com/arquitectura-mexicana.html}}&lt;/ref&gt; اهڙي نئين تعميريات جي ڳولا ۾، جيڪا ماضي جي اندازن سان مشابهت نه رکي، مُرال مصوري ۽ [[landscaping|منظر سازي]] سان گڏيل اظهار پيدا ٿيو. [[Luis Barragán|لوئيس باراگان]] جڳهه جي شڪل کي ميڪسيڪو ۽ ميڊيٽرينين علائقن (اسپين-موروڪو) جي ڳوٺاڻين مقامي تعميرياتي صورتن سان ملائي، اهڙو رنگ استعمال ڪيو جيڪو روشني ۽ ڇانوَ کي مختلف لهجن ۾ سنڀالي ۽ بين الاقوامي [[منيملزم]] ڏانهن نگاهه کوليندو هو. هن کي 1980ع جو [[پرٽزڪر انعام]] مليو، جيڪو تعميريات جو سڀ کان وڏو اعزاز آهي.&lt;ref name=eighty&gt;{{Cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/10/14/HOG51LMROS1.DTL|title=The Mexican garden revisited|access-date=26 June 2009|date=14 October 2006|first=Katherine|last=Endicott|work=San Francisco Chronicle|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919002659/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F10%2F14%2FHOG51LMROS1.DTL|archive-date=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ادب ===
{{Main|ميڪسيڪو جو ادب}}

[[File:Octavio_Paz_-_1988_Malmö.jpg|thumb|upright|[[اوڪٽاويو پاث]]، واحد ميڪسيڪي جنهن کي [[ادب جو نوبل انعام]] مليو.]]
ميڪسيڪي ادب جون پاڙون ميسوامريڪا جي اصلواڪن بستين جي ادب ۾ ملن ٿيون. قبل از ڪولمبس ميڪسيڪو ۾ شاعريءَ جي امير روايت هئي، جيڪا ٻن وڏين قسمن ۾ ورهايل هئي—سيڪيولر ۽ مذهبي. ازٽيڪ شاعري ڳائي، چئي يا پڙهي ويندي هئي، گهڻو ڪري ڍول يا هارپ جي سنگت سان. جڏهن ته [[تينوچٽٽلان]] سياسي گادي هئي، [[ٽيڪسوڪو]] ثقافتي مرڪز هو؛ ٽيڪسوڪن ٻولي کي سڀ کان سُريلي ۽ نفيس سمجهيو ويندو هو. سڀ کان مشهور قبل از ڪولمبس شاعر [[Nezahualcoyotl (tlatoani)|نيثاهوالڪويوتل]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|website=Aztecs at Mexicolore|first=John|last=Curl|access-date=14 July 2019|date=20 August 2009 |title=Aztec Poetry (1): Introduction |url=https://www.mexicolore.co.uk/aztecs/home/aztec-poetry-1-intro}}&lt;/ref&gt;
ازٽيڪ سلطنت جي فتح بابت شرڪت ڪندڙن جون تاريخي تاريخ نويسيون (ڪرانيڪلون) موجود آهن، ۽ پوءِ مورخن پڻ لکيون. [[برنال دياث دل ڪاسٽيلو]] جو ''[[نئين اسپين جي فتح جي سچي تاريخ]]'' اڄ به وڏي پيماني تي پڙهيو وڃي ٿو. اسپين ۾ ڄاول شاعر [[برنارڊو دي بالبوئينا]] ''گرانديثا ميڪسيڪانا'' (ميڪسيڪي عظمت) (1604) ۾ ميڪسيڪو جون خوبيون بيان ڪيون. 17هين صديءَ ۾ [[باروڪ ادب]] ڦليو ڦتو؛ هن دور جا سڀ کان نمايان ليکڪ [[خوان روئيث دي الارڪون]] ۽ [[خوانا اِنيس دي لا ڪروث]] هئا. سور خوانا پنهنجي زماني ۾ تمام مشهور هئي ۽ کيس “ڏهين ميوز” چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{citation|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Latin American literature|last1=González Echevarría|first1=Roberto|first2=Ruth |last2=Hill|url=https://www.britannica.com/art/Latin-American-literature|access-date=14 July 2019}}&lt;/ref&gt;
19هين صديءَ ۾ ناهوا اصل جو لبرل [[اگناسيو مانوئل التاميرانو]] هن دور جو اهم ليکڪ آهي، گڏوگڏ [[ويسينتي ريووا پالاسيو]] (آزاديءَ جي هيرو [[ويسينتي گويريرو]] جو پوٽو) جنهن تاريخي ناولن جو سلسلو ۽ شاعري لکي. نوآبادي دور جي پڇاڙيءَ جو ناول [[خوسيه خواڪين فرنانديث دي ليثاردي]] جو ''[[دي مانجي پيرٽ]]'' (&quot;El Periquillo Sarniento&quot;) کي لاطيني آمريڪا جو پهريون ناول چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; جديد دور ۾، [[ميڪسيڪي انقلاب]] بابت [[ماريانو اثويلا]] جو ناول (''Los de abajo''، جيڪو انگريزي ۾ ''[[دي انڊرڊاگز (ناول)]]'' طور ترجمو ٿيو) نمايان آهي. شاعر ۽ نوبل انعام يافته [[اوڪٽاويو پاث]]، ناول نگار [[ڪارلوس فوئنتيس]]، [[الفونسو رئيئس]]، [[ريناتو ليدُڪ]]، مضمون نگار [[ڪارلوس مونسيوائيز]]، صحافي ۽ عوامي فڪر وارو [[ايلينا پونياتووسڪا]]، [[خوان رولفو]] (''[[پيڊرو پارامو]]''), [[مارٽن لوئيس گُثمان]] ۽ [[نيلي ڪامپوبيئو]] (''[[ڪارتوچو]]'') به اهم ميڪسيڪي ليکڪ آهن.

=== سينيما ===
{{Main|ميڪسيڪو جي سينيما}}

[[File:Alfonso_Cuarón,_President_jury_Venezia_72_(25805089406)_(cropped).jpg|thumb|right|upright|[[الفونسو ڪوارون]]، پهريون ميڪسيڪي فلم ساز جنهن [[بهترين هدايتڪار جو اڪيڊمي انعام]] کٽيو.]]
''[[ميڪسيڪو جي سينيما|ميڪسيڪي فلمن]]'' جو 1940ع ۽ 1950ع وارو '' سونهري دور'' لاطيني آمريڪي سينيما جا وڏا مثال سمجهيا وڃن ٿا، ۽ اُن وقت صنعت ايتري وڏي هئي جو هالي ووڊ جي هم پلہ ٿي وئي. ميڪسيڪي فلمون لاطيني آمريڪا ۽ يورپ ۾ برآمد ۽ نمائش ٿينديون هيون. [[ايميليو فرنانديث]] جي فلم ''[[ماريا ڪانڊيلاريا]]'' (1943) انهن پهرين فلمن مان هئي جن کي 1946ع ۾ [[ڪئنز فلم فيسٽيول]] ۾ {{lang|fr|[[Palme d'Or]]|italic=no}} انعام مليو، ۽ اهو ٻي عالمي جنگ کان پوءِ پهريون ڀيرو ٿيو جڏهن هي ميلو منعقد ڪيو ويو. اسپين ۾ ڄاول مشهور هدايتڪار [[لوئيس بونيئل]] 1947ع کان 1965ع تائين ميڪسيڪو ۾ پنهنجي ڪجهه شاهڪار فلمن تي ڪم ڪيو، جيئن ''[[لوس اولوي دادوس]]'' (1949) ۽ ''[[ويريديانا]]'' (1961). هن دور جا مشهور اداڪار ۽ اداڪارائون [[ماريا فيليڪس]]، [[پيڊرو اِنفانتي]]، [[ڊولوريس ديل ريو]]، [[خورخي نيگريتي]] ۽ مزاحيه فنڪار [[ڪانٽِنفلاس]] شامل آهن.

جديد دور ۾ ''[[لائيڪ واٽر فار چاڪليٽ (فلم)|ڪومو آگوئا پئرا چوكولاٽي]]'' (1992)، ''[[سيڪسو، پودور ئي لاگريمَس]]'' (1999)، ''[[ئي تو ماما تامبين]]'' (2001)، ۽ ''[[ايل ڪريمين ديل پادري امارو]]'' (2002) جهڙيون فلمون همعصر موضوعن بابت اهڙيون آفاقي ڪهاڻيون ٺاهڻ ۾ ڪامياب رهيون، جيڪي عالمي سطح تي سڃاتيون ويون. ميڪسيڪي هدايتڪار [[اليخاندرو گونثالث اِن يارِتو]] (''[[بابيل (فلم)]]''، ''[[برڊمين (فلم)]]''، ''[[دي ريوننٽ (فلم)]]''، ''[[باردو، فالس ڪرانيڪل آف اَ هينڊفل آف ٽروٿس]]'')، [[الفونسو ڪوارون]] (''[[اَ لِٽل پرنسس (فلم)]]''، ''[[هيري پوٽر اينڊ دي پرزنر آف اَزڪابان (فلم)]]''، ''[[گريوِٽي (فلم)]]''، ''[[روما (فلم)]]'')، [[گيليرمو ديل ٽورو]] (''[[پينز ليبيرنٿ]]''، ''[[ڪرمسن پيڪ]]''، ''[[دي شيپ آف واٽر]]''، ''[[نائيٽميئر ايلِي (فلم)]]'')، اسڪرپٽ نويس [[گيليرمو اَرّياگا]] ۽ فوٽوگرافر [[ايمانوئل لُبيزڪي]] جديد دور جا سڀ کان گهڻو سڃاتل فلم سازن مان ڪجهه آهن.

===موسيقي ۽ ناچ===
{{Main|ميڪسيڪو جي موسيقي|ميڪسيڪو جو لوڪ ناچ}}

[[File:Pedro Infante in Habana, Cuba, c.1950s.jpg|thumb|alt=A black and white portrait of a middle aged man wearing a dark suit, glasses and looking down.|upright|[[پيڊرو اِنفانتي]] بهترين [[رانچيرا]] ڳائڻ وارن مان هڪ هو.]]
ميڪسيڪو ۾ قبل از هسپانوي دور کان اڄ تائين موسيقيءَ جي ڊگهي روايت موجود آهي. نوآبادي دور جي گهڻي موسيقي مذهبي مقصدن لاءِ ترتيب ڏنل هئي.&lt;ref&gt;Stevenson, Robert M. ''Music in Mexico: A Historical Survey''. New York: Thomas Y. Crowell 1952&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Russell, Craig. &quot;Music: Mesoamerica through Seventeenth Century&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 976–980&lt;/ref&gt;
يورپي اوپيرا—خاص طور [[اطالوي اوپيرا]]—شروعات ۾ ميڪسيڪي موسيقيءَ جي ڪنسرويٽرين تي غالب رهي ۽ مقامي اوپيرا ترتيب ڏيندڙن تي (انداز ۽ موضوع ٻنهي ۾) گهرو اثر وڌو، پر 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين ميڪسيڪي قوم پرستيءَ جا عنصر اوپيرائن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳا، جيئن [[انيسيتو اورٽيگا ديل ويار]] جي 1871ع جي اوپيرا ''[[گواٽيموٽزين]]''، جيڪا ميڪسيڪو جي دفاع بابت هڪ رومانوي بيان آهي، ۽ جنهن جو مرڪز آخري [[ازٽيڪ]] حڪمران [[ڪواوٽيموڪ]] آهي. ويهين صديءَ جو سڀ کان مشهور ميڪسيڪي موسيقار [[ڪارلوس چاويث]] (1899–1978) آهي، جنهن اصلواڪي موضوعن سان ڇهه سمفنيون ترتيب ڏنيون، ۽ قومي موسيقي کي نئون ساهه ڏنو، [[اورڪيسٽرا سينفونِيڪا ناسيونال]] جو بنياد وڌو.&lt;ref&gt;Hess, Carol A. &quot;Carlos Antonio de Padua Chávez y Ramírez&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 242–43&lt;/ref&gt;

روايتي ميڪسيڪي موسيقيءَ ۾ [[مارياچي]]، [[باندا (موسيقي)]]، [[نورتيئنو (موسيقي)]]، [[رانچيرا]] ۽ [[ڪوريدو]] شامل آهن. ڪوريدو خاص ڪري [[ميڪسيڪي انقلاب]] (1910–20) دوران تمام مقبول رهيا، ۽ جديد دور ۾ [[نارڪوڪوريدو]] پڻ شامل آهن. 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ نوجوانن پاران راڪ اينڊ رول کي اختيار ڪرڻ سان ميڪسيڪو اُن دور جي بين الاقوامي ڪائونٽر ڪلچر تحريڪ ۾ شامل ٿيو. ميڪسيڪو ۾ مقامي راڪ ثقافت 1960ع جي پڇاڙيءَ واري وڏي ڪائونٽر ڪلچرل ۽ سياسي تحريڪ سان گڏجي وئي، جنهن جي اوج 1968ع جي احتجاجن ۾ ٿي، ۽ پوءِ اها ڪائونٽر ڪلچر بغاوت ''[[لا اوندا]]'' (لهر) ڏانهن رخ ڪري وئي.&lt;ref&gt;Zolov, Eric. &quot;Counterculture&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 363–368&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zolov, Eric. ''Refried Elvis: The Rise of Mexican Counterculture''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 1999.&lt;/ref&gt;
روزمرهه ۾ گهڻا ميڪسيڪي جديد موسيقي ٻڌن ٿا، جيئن [[ميڪسيڪن پاپ موسيقي |پاپ]]، [[ميڪسيڪن راڪ موسيقي|راڪ]] ۽ ٻيا، جيڪي اسپيني ۽ انگريزي ٻولين ۾ هوندا آهن. [[ميڪسيڪو جو لوڪ ناچ]] پنهنجي موسيقيءَ سان گڏ گهڻو علائقائي ۽ روايتي آهي. 1952ع ۾ قائم ٿيل [[باليت فولڪلوريڪو دي ميڪسيڪو]]، [[پالاسيو دي بياس آرٽس]] ۾ علائقائي پوشاڪ سان گڏ قبل از هسپانوي دور کان ميڪسيڪي انقلاب تائين جي موسيقي ۽ ناچ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;&quot;An Introduction to the Ballet Folklórico de México&quot; ([https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/an-introduction-to-the-ballet-folklorico-de-mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211002071831/https://theculturetrip.com/north-america/mexico/articles/an-introduction-to-the-ballet-folklorico-de-mexico/|date=2 October 2021}}). Accessed 15 May 2022.&lt;/ref&gt;
ميڪسيڪو مان عالمي سطح تي ڪاميابي جا ڪجهه مثال [[لوس لوبوس]]، [[مانا]] ۽ [[ڪارلوس سانتانا]] آهن؛ ان حوالي سان [[راڪ اينڊ رول هال آف فيم]] بابت ذڪر پڻ ڪيو وڃي ٿو.

===ميڊيا===
{{Further|ميڪسيڪو جي ٽيليويزن|ميڪسيڪو جي اخبارن جي فهرست|ميڪسيڪو جي رسالن جي فهرست}}
[[File:TELEVISA_CHAPULTEPEC.jpg|thumb|[[ٽيليويزا]] جو هيڊڪوارٽر، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾]]
''[[ٽيلي نوويلا]]''، يعني [[صابڻ ڊراما]]، ميڪسيڪو ۾ تمام روايتي آهن؛ اهي ڪيترين ٻولين ۾ ترجمو ٿيندا آهن ۽ سڄي دنيا ۾ ڏٺا ويندا آهن. ميڪسيڪو [[تعليمي تفريح]] ۾ اڳواڻ رهيو، جتي ٽي وي پروڊيوسر [[ميگوئل سابيدو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ “سماجي تبديلي لاءِ صابڻ ڊراما” ٺاهيا. “سابيدو طريقو” بعد ۾ ڪيترن ٻين ملڪن ۾ اختيار ڪيو ويو، جن ۾ ڀارت، پيرو، ڪينيا ۽ چين شامل آهن.&lt;ref&gt;Hanna Rosin, &quot;Life Lessons: How Soap Operas Can Change the World&quot;, ''The New Yorker'', 5 June 2006, pp. 40–45.&lt;/ref&gt; 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ميڪسيڪي حڪومت ڄمڻ جي بلند شرح کي گهٽائڻ لاءِ گهرو منصوبه بنديءَ جي فروغ ۾ هڪ ٽيلي نوويلا کي ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;[[Gabriela Soto Laveaga|Soto Laveaga, Gabriela]], &quot;'Let's become fewer': Soap operas, contraception, and nationalizing the Mexican family in an overpopulated world.&quot; ''Sexuality Research and Social Policy''. September 2007, vol. 4, no. 3 pp. 19–33.&lt;/ref&gt;
حڪومتي ٻٽي ٻولين وارا ريڊيو اسٽيشن—جيڪي اسپيني ۽ اصلواڪي ٻولين ۾ نشر ڪندا هئا—اصلواڪن جي تعليم لاءِ (1958–65) هڪ اوزار رهيا، ۽ 1979ع کان [[اِنسٽيٽوٽو ناسيونال اِنڊيخينِستا]] ٻٽي ٻولين وارن ريڊيو اسٽيشنن جو قومي نيٽورڪ قائم ڪيو آهي.&lt;ref&gt;Dillingham, A.S. ''Oaxaca Resurgent: Indigeneity, Development, and Inequality in Twentieth-Century Mexico''. Stanford: Stanford University Press 2021, 47–49, 69–70. {{ISBN|978-1-5036-2784-0}}&lt;/ref&gt;
2013ع ۾ ٽيليڪميونيڪيشن صنعت ۾ وڏي سڌاري آئي، جنهن سان نوان براڊڪاسٽ ٽيليويزن چينل ٺهيا. ڊگهي عرصي تائين نيٽورڪن جو تعداد محدود رهيو، جتي [[ٽيليويزا]] وٽ عملي طور هڪ اجاره داري هئي؛ [[ٽي وي اَزٽيڪا]] ۽ [[اِيماخين ٽيليويژن]] پڻ اهم هئا. نئين ٽيڪنالاجيءَ سبب پرڏيهي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل ڪمپنين جي داخلا ممڪن ٿي. ميڪسيڪو لاطيني آمريڪا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن اينالاگ کان مڪمل ڊجيٽل نشرياتي نظام ڏانهن منتقلي ڪئي.&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. accessed 4 May 2022&lt;/ref&gt;

===کاڌ خوراڪ===
{{Main|ميڪسيڪو جي کاڌ خوراڪ}}

{{See also|ميڪسيڪو جي شراب|ميڪسيڪو جي ريسٽورنٽن جي فهرست}}
[[File:Comida en la Feria del Mole 2014 12.JPG|thumb|''[[Mole sauce|مولي ساس]]''، جنهن جون جمهوريه ڀر ۾ درجنين قسمن واريون شڪليون آهن، ''ميڪسيڪاني داد'' جي علامت طور ڏٺي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;Mole&quot;&gt;{{cite web|title=El mole símbolo de la mexicanidad|url=http://www.cultura.gob.mx/turismocultural/cuadernos/pdf12/articulo4.pdf|publisher=CONACULTA|access-date=27 September 2016}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي ميڪسيڪو جو قومي کاڌو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mole&quot;/&gt;]]
هاڻوڪي ميڪسيڪي کاڌ خوراڪ جي شروعات اسپيني نوآبادي دور ۾ ٺهي، جنهن ۾ [[اسپين]] جي کاڌن ۽ مقامي اصلواڪي جزن جو ميلاپ شامل هو.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://projects.ups.edu/jlago/spring2003/250a/jlkeller/ | title = History and influences of Mexican food. | author = University of Puget Sound | archive-url = https://web.archive.org/web/20111208232651/http://projects.ups.edu/jlago/spring2003/250a/jlkeller/ | archive-date = 8 December 2011}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو جا مقامي کاڌا [[corn|مڪئي]]، [[مرچ|مرچ واريون ڀاڄيون]]، [[ڪلَباثا]]، [[ايوڪاڊو]]، [[مٺا آلو]]، [[ٽرڪي (کاڌو)|ٽرڪي]]، ڪيترين قسمن جا [[لوبيا]]، ۽ ٻيا ميوا ۽ مصالحا شامل آهن. اهڙيءَ ريت، اڄ استعمال ٿيندڙ ڪجهه پکائڻ جا طريقا به قبل از ڪولمبس ماڻهن کان ورثي ۾ مليا، جيئن مڪئي جي [[نڪسٽامالائيزيشن]]، زمين جي سطح تي اوونن ۾ کاڌو پچائڻ، ۽ [[مولڪاخيتي]] ۽ [[ميٽاتي]] تي پيسڻ. اسپينين سان گڏ سور، ڳئون ۽ مرغيءَ جو گوشت آيو؛ [[مرچ داڻا (ٻوٽو)|مرچ داڻا]]، کنڊ، کير ۽ ان جون سموريون شيون، ڪڻڪ ۽ چانور، ترش ميوا، ۽ ٻين ڪيترن جزن جو اهو مجموعو به آيو جيڪو ميڪسيڪين جي روزاني خوراڪ جو حصو بڻيو.
انهن ٻن هزارين سالن پراڻين کاڌي جي روايتن جي ملاقات مان [[پوثولي]]، [[مولي ساس]]، [[بارباڪوئا]] ۽ [[تامالي]] پنهنجي هاڻوڪن صورتن ۾ پيدا ٿيا؛ [[چاڪليٽ]]، ڪيترين قسمن جي [[ميڪسيڪن مانيون]]، [[ٽيڪو]] ۽ [[ميڪسيڪي اسٽريٽ فوڊ]] جو وسيع ذخيرو به وجود ۾ آيو. [[اٽو لي]]، [[چامپورادو]]، کيري چاڪليٽ ۽ [[اَگواس فريسڪاس]] جهڙا مشروب ٺهيا؛ [[اَسِترون]] ۽ قلميس ٿيل مٺاين جي پوري قطار، [[رومپوپي]]، [[ڪاخيتا]]، [[خيريڪايا]] ۽ اهڙين سواد ڀرين شين جو اهو وڏو ذخيرو پڻ ٺهيو، جيڪي سڄي ملڪ ۾ راهبن جي ڪنوَنٽن ۾ تيار ٿينديون هيون.
2005ع ۾ ميڪسيڪو يونيسڪو جي [[عالمي ورثي وارا ماڳ]|عالمي ورثي] لاءِ پنهنجي کاڌي جي روايت جي اميدواري پيش ڪئي؛ اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ اهڙي مقصد لاءِ پنهنجي کاڌي جي روايت پيش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|author=La Crónica de Hoy|date=20 September 2005|title=Presentan en París candidatura de gastronomía mexicana|url=http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109|access-date=19 January 2018|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.cronica.com.mx/nota.php?id_nota=203109}}&lt;/ref&gt; نتيجو منفي نڪتو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪميٽي ميڪسيڪي کاڌي ۾ [[corn|مڪئي]] جي اهميت تي مناسب زور نه ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=esmas.com|date=25 November 2005|title=Cocina mexicana, fuera de la UNESCO|url=http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074402/http://www.esmas.com/noticierostelevisa/mexico/492975.html|archive-date=23 October 2012}}&lt;/ref&gt; نومبر 2010ع ۾، يونيسڪو [[غير مادي ثقافتي ورثو|غير مادي ثقافتي ورثي]] طور ميڪسيڪي کاڌ خوراڪ کي تسليم ڪيو.&lt;ref name=&quot;GastronomiaPatrimonio&quot;&gt;{{citation|title=Cocina, fiesta y cantos mexicanos reconocidos por UNESCO|date=16 November 2010|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html|publisher=[[El Universal (Mexico City)|ايل يونيورسال]] (اخبار)|access-date=19 January 2018|archive-date=24 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024140247/http://www.eluniversal.com.mx/notas/723787.html}}&lt;/ref&gt; اپريل 2019ع ۾، [[ڊانيئيلا سوٽو اِنيس]] کي ''دي ورلڊز بيسٽ 50 ريسٽورنٽس'' پاران دنيا جي بهترين عورت شيف قرار ڏنو ويو، ۽ 2023ع ۾ [[ايلينا ريگاداس]] بابت پڻ اهڙو ذڪر ٿيو.&lt;ref&gt;{{citation|title=Latina chef Daniela Soto-Innes is youngest to be named 'World's Best Female Chef'|date=26 April 2019|url=https://www.nbcnews.com/news/latino/latina-chef-daniela-soto-innes-youngest-be-named-world-s-n998946|website=NBC News|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt;

===راندين===
{{Main|ميڪسيڪو ۾ راندين}}

[[File:Sobrevuelos_CDMX_IMG_5971_(25513748117).jpg|thumb|[[اَزٽيڪا اسٽيڊيم]]، [[ميڪسيڪو سٽي]]]]
ميڪسيڪو ۾ منظم راندين جي شروعات گهڻو ڪري 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ڳڻبي آهي، جڏهن⁠تہ [[سانن جي لڙائي]] (بل فائيٽنگ) جي ڊگهي تاريخ شروعاتي نوآبادي دور تائين وڃي ٿي. شروعاتي جمهوري دور جي سياسي افراتفريءَ جي جاءِ جڏهن [[پورفيرياتو]] جي استحڪام ورتي، تڏهن منظم رانديون عوامي وندر بڻيون، ۽ ضابطن ۽ اختيارين جي نگرانيءَ هيٺ منظم راند جوڙجڪ پيدا ٿي. 1880ع واري ڏهاڪي ۾ بيس بال گڏيل رياستن مان ۽ ڪيوبا جي وسيلي پڻ آيو، ۽ منظم ٽيمون ٺهيون. ميڪسيڪي انقلاب کان پوءِ حڪومت راندين کي سرپرستي ڏني ته جيئن سياسي افراتفري ۽ تشدد بابت بين الاقوامي تصور جو مقابلو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Baker&quot;/&gt; ميڪسيڪو جي سڀ کان مقبول راند ايسوسيئيشن فٽبال آهي.

[[سمر اولمپڪس 1968ع]] جي ميزبانيءَ جي بولي جو مقصد عالمي سطح تي ميڪسيڪو جي مرتبي کي اُڀارڻ هو. حڪومت راندين جي سهولتن ۽ ٻين ڍانچن تي تمام گهڻو خرچ ڪيو ته جيئن رانديون ڪامياب ٿين، پر انهن خرچن سبب سماجي پروگرامن تي گهٽ خرچ ڪرڻ بابت عوامي ناراضگي به وڌي.&lt;ref name=&quot;Baker&quot;&gt;Baker, Shannon L. and William H. Beezley, &quot;Sports&quot;, ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 1370-1372&lt;/ref&gt; 1968ع ۾ [[ميڪسيڪو سٽي]] [[ سمر اولمپڪس 1968ع]] جي ميزبان ٿي، ۽ اهڙيءَ طرح اها پهرين لاطيني آمريڪي شهر بڻجي وئي جنهن اولمپڪس ميزبان ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2016 Binational Olympics|date=December 2003|publisher=San Diego Metropolitan|url=http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html|access-date=7 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930043448/http://www.sandiegometro.com/2003/dec/coverstory2.html |archive-date=30 September 2007}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪو [[ فيفا ورلڊ ڪپ 1970ع]] ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ 1986ع]] جي ميزباني ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=About CONCACAF|publisher=The Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football (CONCACAF)|url=http://www.concacaf.com/about.asp|access-date=7 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006070253/http://www.concacaf.com/about.asp |archive-date=6 October 2007}}&lt;/ref&gt; ۽ [[فيفا ورلڊ ڪپ 1926ع ]] ۾ ڪيناڊا ۽ گڏيل رياستن سان گڏ گڏيل ميزبان هوندو. 1970ع ۽ 1986ع جي ميزبانيءَ جي پسمنظر سان، ميڪسيڪو مردن جي ورلڊ ڪپ کي ٽن ڀيرا ميزبان يا گڏيل ميزبان بڻجڻ وارو پهريون ملڪ بڻجندو.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wamsley |first=Laurel |date=June 16, 2022 |title=The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced |url=https://www.npr.org/2022/06/16/1105562734/us-cities-hosting-2026-world-cup-announcement |publisher=[[NPR]] |access-date=April 16, 2023}}&lt;/ref&gt;

[[Image:100_años_del_natalicio_del_Santo_-i---i-_(36184746106).jpg|thumb|[[ايل سانتو]]، سڀ کان علامتي ميڪسيڪي ''[[Lucha libre|لوچا ليبري]]'' پهلوانن مان هڪ]]
ميڪسيڪو [[پيشه ور باڪسنگ]] ۾ بين الاقوامي طاقت آهي.&lt;ref name=&quot;sports&quot;&gt;{{citation|website=Marca Claro |url=https://www.marca.com/claro-mx/otros-deportes/2018/10/12/5bc012eb46163f49598b45b1.html|title=Los mejores deportistas mexicanos de la historia|date=12 October 2018|access-date=11 July 2019|language=es|trans-title=The best Mexican athletes in history}}&lt;/ref&gt; [[اولمپڪس  ميڪسيڪو ۾]] چودهن اولمپڪ باڪسنگ تمغا ماڻي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{citation|website=Caliente.mx|url=https://mexico.as.com/mexico/2016/08/16/album/1471303609_523251.html|title=Los medallistas que ha tenido el Box Olímpico mexicano|language=es|trans-title=The Mexican Olympic boxing medal winners|access-date=11 July 2019|date=15 August 2016}}&lt;/ref&gt; ميڪسيڪي پيشه ور بيس بال ليگ جو نالو [[Liga Mexicana de Beisbol|ليگا ميڪسيڪانا دي بيسبول]] آهي. جيتوڻيڪ اها عام طور گڏيل رياستن، ڪيريبين ملڪن ۽ جاپان جيتري مضبوط نه هوندي، پر [[ميڪسيڪو نيشنل بيس بال ٽيم|ميڪسيڪو]] ڪيترائي بين الاقوامي بيس بال لقب حاصل ڪري چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{citation|website=Medio Tiempo|url=https://www.mediotiempo.com/beisbol/mexico-historia-exito-serie-mundial-ligas-menores|title=México, una historia de éxito en la Serie Mundial de Ligas Menores|language=es|trans-title=Mexico, a history of success in the Minor League World Series|date=25 August 2010|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation|website=Medio Tiempo|url=https://www.mediotiempo.com/beisbol/mexico-es-campeon-en-el-mundial-sub-23-de-beisbol|title=México es Campeón en el Mundial Sub-23 de beisbol|language=es|trans-title=Mexico is the World Baseball Champion in the Under-23 bracket|date=29 October 2018|access-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt; ''[[لوچا ليبري]]'' (فري اسٽائيل پيشه ور ڪُشتي) پڻ وڏو هجوم ڇڪيندڙ راند آهي، جنهن جون قومي پروموشنز [[اي اي اي]]، [[سي ايم ايل ايل]] ۽ ٻيون آهن.&lt;ref name=&quot;sports&quot;/&gt;

جانورن جي حقن وارن ڪارڪنن جي پابنديءَ وارين ڪوششن باوجود، سانڍن جي لڙائي ملڪ ۾ مقبول رهي ٿي، ۽ تقريباً سڀ وڏن شهرن ۾ سانڍن جا اَريانا موجود آهن. [[پلازا ميڪسيڪو]]، [[ميڪسيڪو سٽي]] ۾، جنهن ۾ 45,000 ماڻهو ويهي سگهن ٿا، دنيا جو سڀ کان وڏو سانڍن جو اَريانا آهي.&lt;ref&gt;{{citation|website=Don Quijote|title=LOS TOROS EN MÉXICO|language=es|trans-title=Bullfighting in Mexico|access-date=11 July 2019|url=https://www.donquijote.org/es/cultura-mexicana/tradiciones/toros/}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;ميڪسيڪو جا ميداني منظر&quot;&gt;
File:20091211 - Puerto Penasco -63.jpg
File:Cualloenelpicoenero2010.JPG
File:Tulum-Seaside-2010.jpg
File:Barranca del cobre 2.jpg
File:Xel-ha-inlet.jpg
File:Los maravillosos Prismas Basálticos..jpg
&lt;/gallery&gt;

==وڌيڪ ڏسو==
{{Refbegin|30em}}
* اَنا، ٽيموٿي. ''فورجنگ ميڪسيڪو، 1821-1835''. لنڪن: يونيورسٽي آف نيبرسڪا پريس 1998.
* اَيڊمز، رچرڊ اي. ڊبليو. ''پريهسپانڪ ميسواميريڪا''. ٽيون ايڊيشن. نارمن: يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس 2005.
* بيزلي، وليم ايچ.، ايڊيٽر. ''اَ ڪمپينين ٽو ميڪسيڪن هسٽري اينڊ ڪلچر''. بليڪويل 2011. {{ISBN|978-1-4051-9057-2}}
* بلمر-ٿامس، وِڪٽر، [[John H. Coatsworth|جان ايچ. ڪوٽسورٿ]]، ۽ روبرٽو ڪورٽيس ڪوندي، ايڊيٽر. ''دي ڪيمبرج اِيکونامڪ هسٽري آف لاطيني آميريڪا. وول. 1، دي ڪولونيئل ايرا اينڊ دي شارٽ نائينٽيٿ سينچري''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 2006.
* [[Roderic Ai Camp|ڪيمپ، روڊيرڪ اي آئي]]. ''پوليٽڪس اِن ميڪسيڪو: ڊيموڪريٽڪ ڪانسوليڊيشن اور ڊيڪلائن؟'' (آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2014)
* ڪوئروَر، ڊان ايم.، سوزان بي. پاسٽر، ۽ روبرٽ ايم. بفنگٽن. ''ميڪسيڪو: اَين اِنسائيڪلوپيڊيا آف ڪنٽيمپرري ڪلچر اينڊ هسٽري''. سانتا باربرا: اي بي سي ڪليئو 2004. {{ISBN|1-57607-132-4}}
* ڊيواس، ڊائِن. ''اربن ليوايٿن: ميڪسيڪو سٽي اِن دي ٽوئنٽيٿ سينچري'' (ٽيمپل يونيورسٽي پريس، 2010)
* [[Charles A. Hale|هيل، چارلس اي.]] ''دي ٽرانسفارميشن آف ميڪسيڪن لبرلزم اِن ليٽ نائينٽيٿ-سينچري ميڪسيڪو''. پرنسٽن: پرنسٽن يونيورسٽي پريس 1989.
* هيمنٽ، برائن آر. ''روٽس آف اِنسرجنسي: ميڪسيڪن ريجنز 1750-1824''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 1985.
* ڪرڪ ووڊ، برٽن. ''دي هسٽري آف ميڪسيڪو'' (گرين ووڊ، 2000) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=15456726 آن لائين ايڊيشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224124206/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=15456726 |date=24 December 2009 }}
* [[Alan Knight (historian)|نائيٽ، ايلن]]. ''دي ميڪسيڪن ريووليشن''. 2 ووليومز. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 1986.
* {{cite book|first=Enrique|last=Krauze|author-link=Enrique Krauze|title=Mexico: Biography of Power: A history of Modern Mexico 1810–1996|publisher=Harper Perennial|location=New York|year=1998|isbn=978-0-06-092917-6|page=896|url=https://books.google.com/books?id=ZuuPAAZcKtYC}}
* ليِوي، سانتيائگو. ''گُڊ اِنٽينشنز، بيڊ آئوٽڪمز: سوشل پاليسي، اِنفارميليٽي، اينڊ اِيکونامڪ گروٿ اِن ميڪسيڪو'' (بروڪنگز اِنسٽيٽيوشن پريس، 2010).
* مِريل، ٽِم ۽ رامون ميرو. ''ميڪسيڪو: اَ ڪنٽري اسٽڊي'' (لائبريري آف ڪانگريس. فيڊرل ريسرچ ڊويزن، 1996) يو ايس سرڪاري دستاويز؛ ڪاپي رائيٽ ناهي [https://archive.org/details/mexicocountrystu00merr_0 آن لائين فري]
* {{cite book|editor1-first=Michael C.|editor1-last=Meyer|editor2-first=William H.|editor2-last=Beezley|title=The Oxford History of Mexico|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=978-0-19-511228-3|page=[https://archive.org/details/isbn_9780195112283/page/n149 736]|url=https://archive.org/details/isbn_9780195112283|url-access=registration}}
* ميئر، مائيڪل سي.، وليم ايل. شرمين، ۽ سوزن ايم. ڊيڊز. ''دي ڪورس آف ميڪسيڪن هسٽري'' (ستون ايڊيشن.) (آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2002) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=113260662 آن لائين ايڊيشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202103530/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=113260662 |date=2 February 2011 }}
* رُگلي، ٽيري. ''ايپڪ ميڪسيڪو: اَ هسٽري فرام ارليئسٽ ٽائيمز''. نارمن: يونيورسٽي آف اوڪلاهوما پريس 2020. {{ISBN|978-0-8061-6707-7}}
*[[Eric Van Young|وين يَنگ، ايريڪ]]. ''اسٽورمي پاسيج: ميڪسيڪو فرام ڪالوني ٽو ريپبلڪ، 1750-1850''. لينهام ايم ڊي: روومين اينڊ لٽل فيلڊ 2022. {{ISBN|978-1-4422-0901-5}}
* وِنسن، بين، ٽيون. ''بيفور مِسٽيظاخي: دي فرنٽيئرز آف ريس اينڊ ڪاسٽ اِن ڪولونيئل ميڪسيڪو''. نيو يارڪ: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس 2018.
* ورنر، مائيڪل ايس. ايڊيٽر. ''اِنسائيڪلوپيڊيا آف ميڪسيڪو: هسٽري، سوسائٽي اينڊ ڪلچر'' (2 ووليوم 1997) 1440 صفحا [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=98882479 آن لائين ايڊيشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124111608/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=98882479 |date=24 January 2010 }}
* {{cite book |last=Werner |first=Michael S. |title=Concise Encyclopedia of Mexico |url=https://books.google.com/books?id=Qxp-GWiDPioC&amp;pg=PA386 |date=January 2001 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-57958-337-8 }}
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|auto=yes}}
'''حڪومت'''
* {{Official website|https://www.gob.mx/|name=دي گورنمينٽ آف ميڪسيڪو}}
* [https://visitmexico.com/en وزٽ ميڪسيڪو] – سرڪاري سياحت ويب سائيٽ

'''عام ڄاڻ'''
* ''[[The World Factbook|دي ورلڊ فيڪٽ بُڪ]]''. [[Central Intelligence Agency|سينٽرل اِنٽيليجنس ايجنسي]]. [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ ميڪسيڪو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }}.
* يو ايس-ميڪسيڪو پرڏيهي واپار توازن. [https://www.census.gov/foreign-trade/balance/c2010.html/ ميڪسيڪو].
* [https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1205074.stm ميڪسيڪو] [[BBC News|بي بي سي نيوز]] تان
* [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/379167/Mexico ميڪسيڪو] ''[[Encyclopædia Britannica|اِنسائيڪلوپيڊيا بريٽانيڪا]]'' تي
* {{Wikiatlas|Mexico}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MX ڪي ڊويلپمينٽ فورڪاسٽس فار ميڪسيڪو] [[International Futures|اِنٽرنيشنل فيوچرز]] تان

{{Mexico topics}}
{{World Heritage Sites in Mexico}}
{{Countries of North America}}
{{Authority control}}

{{Coord|23|N|102|W|display=title}}

[[زمرو:ميڪسيڪو| ]]&lt;!--مهرباني ڪري خالي جڳهه کي معياري طور تي ڇڏي ڏيو.--&gt; 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وفاقي جمهوريا]]
[[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] 
[[زمرو:G-15 جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:G-20 جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:OECD ميمبر]] 
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:1810ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:نئين اسپين ۾ 1810ع ادارا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>nb3k60lissqtwvkkm4y07wgpgrn9ydn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گڏيل بادشاھت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38019</id>
    <revision>
      <id>372701</id>
      <parentid>367261</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106076" sha1="0e3y1tasm21sz82vf6ui1yltihnrcph" xml:space="preserve">{{Short description|Island country in Northwestern Europe}}
{{Infobox country
| common_name = گڏيل بادشاھت
| linking_name = the United Kingdom&lt;!--Note: &quot;the&quot; required here as this entry used to create wikilinks--&gt;
| conventional_long_name = عظيم برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت
| image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg
| alt_flag = A flag composed of a red cross edged in white and superimposed on a red saltire, also edged in white, superimposed on a white saltire on a blue background
| image_coat = 
| other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom (2022, both variants).svg|250px]]&lt;br&gt;اسڪاٽ لينڊ جي حوالي سان استعمال ڪيو ويو (ساڄي)، سڄي دنيا لاء (کاٻي)
| other_symbol_type = ڪوٽ آف آرمز
| national_anthem = &quot;[[God Save the King]]
&quot;خدا بادشاهه کي سلامت رکي&quot;
&quot;{{Efn|&quot;God Save the King&quot; is the National Anthem by custom, not statute, and there is no authorised version. Only the first verse is usually sung.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family }}&lt;/ref&gt; The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United_States_Navy_Band_-_God_Save_the_Queen.ogg|God Save the King / Queen &lt;!-- Do not change file name due to computer error without ensuring that the file is playable. --&gt;]]&lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Show globe|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|[[File:United Kingdom (+overseas territories and crown dependencies) in the World (+Antarctica claims).svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[British Overseas Territories]] and [[Crown Dependencies]]|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Show [[Exclusive economic zone of the United Kingdom|exclusive economic zones]]|default=1}}
| map_caption = اسڪاٽش، آئرش، گيلڪ.
| capital = [[لنڊن]]
| coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city_region:GB}}
| largest_city = گادي جو شھر
| languages_type = قومي ٻولي
| languages = {{indented plainlist|
* [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] &lt;!--Note: Just English, don't add &quot;British English&quot;.--&gt;
}}
| languages2_type = علائقائي ۽ اقليتي ٻوليون {{Efn|Scots, Ulster Scots, Welsh, Cornish, Scottish Gaelic and Irish are classed as [[Regional language|regional]] or [[Minority language|minority]] languages under the [[Council of Europe]]'s [[European Charter for Regional or Minority Languages]].&lt;ref name=&quot;reglang&quot;&gt;{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&amp;NT=148&amp;VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&amp;NT=148&amp;VL=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; These include defined obligations to promote those languages.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=gov.uk |archive-date=4 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014121/https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |url-status=live }}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018 |archive-date=4 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |url-status=live }}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018 |archive-date=2 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180802010917/https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |url-status=live }}&lt;/ref&gt; See also [[Languages of the United Kingdom]]. Welsh has limited ''[[officially]]'' official status in Wales, as well as in the provision of national government services provided for Wales.}}
| languages2 = {{Hlist
&lt;!--Anglo--&gt;
|[[اسڪاچ ٻولي|اسڪاٽس]]
|السٽر اسڪاٽس ٻولي
&lt;!--Brittonic--&gt;
|ويلش ٻولي
|ڪارنيش ٻولي
&lt;!--Goidelic--&gt;
|اسڪاٽش گيلڪ ٻولي &lt;!--Keep &quot;Scottish Gaelic&quot;; people will find &quot;Gaelic&quot; confusing, as the Irish language is also commonly called &quot;Gaelic&quot;--&gt;
|آئرستاني
|برطانوي نشاني ٻولي
}}
| ethnic_groups = • 83.0٪ گورا
* 8.6٪ ايشيائي 
* 3.7٪ ڪارا
* 2.7٪ مخلوط 
* 2.0٪ ٻيا
| ethnic_groups_year = [[2021 United Kingdom census|2021/22]]
| ethnic_groups_ref = {{Efn|name=Census2021/22|Scotland held its census a year later after England, Wales and Northern Ireland due to the COVID-19 pandemic. As a result, the data shown is from two separate years.}}&lt;ref name=&quot;2021 census - ethnicity - England and Wales&quot;&gt;{{cite web |title=Ethnic group |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |date=28 March 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - ethnicity - Northern Ireland&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b01.xlsx |title=MS-B01 Ethnic group |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 November 2023 |website=[[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] |access-date=28 May 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - ethnicity and religion - Scotland&quot;&gt;{{Cite web |title=Ethnic group, national identity, language and religion |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/search-the-census#/location/topics/list?topic=Ethnic%20group,%20national%20identity,%20language%20and%20religion&amp;categoryId=1 |access-date=28 May 2024 |website=Scotland's Census }}&lt;/ref&gt;
| religion = • 46.5٪ عيسائيت
* 37.8٪ ڪوبه مذهب ناهي 
* 6.0% اسلام 
* 1.6٪ هندومت 
*0.8٪ سک مذھب
* 0.4٪ ٻڌمت
* 0.4٪ يهوديت
* 0.6٪ ٻيا
* 5.9٪ بيان نه ڪيو ويو آهي
| religion_year = 2021/22
| religion_ref = {{Efn|name=Census2021/22}}&lt;ref name=&quot;2021 census - religion - England and Wales&quot;&gt;{{cite web |title=Religion (detailed) |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS031/editions/2021/versions/4/filter-outputs/0ec10f6a-4f46-4655-b634-57e540601744 |date=5 April 2023 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - religion - Northern Ireland&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-ms-b21.xlsx |title=MS-B21 Religion - full detail |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=31 May 2023 |website=Northern Ireland Statistics and Research Agency |access-date=28 May 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - ethnicity and religion - Scotland&quot; /&gt;
| demonym = • انگريز  
* برٽ (ڳالهائيندڙ) (برطانوي)
* برطانوي (هندستاني برطانوي)
* پوم (آسٽريلين سلینگ)
| government_type = وحداني پارلياماني آئيني بادشاهت{{Efn|Although the United Kingdom has traditionally been seen as a [[unitary state]], an alternative description of the UK as a &quot;union state&quot;, put forward by, among others, [[Vernon Bogdanor]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&amp;q=%2522union+state%2522+UK+unitary&amp;pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}&lt;/ref&gt; has become increasingly influential since the adoption of devolution in the 1990s.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&amp;q=Uk+%2522unitary+state%2522&amp;pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}&lt;/ref&gt; A union state is considered to differ from a unitary state in that while it maintains a central authority it also recognises the authority of historic rights and infrastructures of its component parts.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&amp;q=%2522union+state%2522+UK+unitary&amp;pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&amp;q=%2522union+state%2522+UK+unitary&amp;pg=PA18}}&lt;/ref&gt;}} [[Constitutional monarchy#England, Scotland and the United Kingdom|parliamentary constitutional monarchy]]
| leader_title1 = بادشاهہ
| leader_name1 = شاھہ چارلس ٽیون
| leader_title2 = وزير اعظم
| leader_name2 = ڪئير اسٽارمر &lt;!--Do NOT change the name to Sir Keir Starmer without discussion in the talk page. --&gt;
| legislature = پارليامينٽ
| upper_house = هائوس آف لارڊز
| lower_house = هائوس آف ڪامنز
| sovereignty_type = [[Formation of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|Formation]]
| established_event1 = ويلز ايڪٽس ۾ قانون
| established_date1 = 1535ع ۽ 1542ع
| established_event2 = تاج جو اتحاد
| established_date2 = 24 مارچ 1603ع
| established_event3 = يونين جو معاهدو
| established_date3 = 22 جولاءِ 1706ع
| established_event4 = ايڪٽس آف يونين آف انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ
| established_date4 = 1 مئي 1707ع
| established_event5 = برطانيه ۽ آئرلينڊ جي يونين جو عمل
| established_date5 = 1 جنوري 1801ع
| established_event6 = آئرش آزاد رياست آئيني ايڪٽ
| established_date6 = 6 ڊسمبر 1922ع
| area_label = Total{{efn|name=ONSArea|[[Office for National Statistics|ONS]] Standard Area Measurement, 'area to mean high water'. Excludes the [[Crown Dependencies]] and [[British Overseas Territories]].}}
| area_km2 = 244376
| area_footnote = &lt;ref name=&quot;ONS Standard Area Measurement&quot;&gt;{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-for-administrative-areas-december-2023-in-the-uk/about |title=Standard Area Measurements for Administrative Areas (December 2023) in the UK |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=31 May 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=7 June 2024 }}&lt;/ref&gt;
| area_rank = ڪل:
* 2,44,376 چورس ڪلوميٽر
* 94,354 چورس ميل (78هون) 
• زمين: 
*2,42,741 چورس ڪلوميٽر 
* 93,723 چورس ميل
| area_sq_mi = auto
| area_label2 = Land{{efn|name=ONSLandArea|[[Office for National Statistics|ONS]] Standard Area Measurement, 'area to mean high water excluding inland water'. Excludes the [[Crown Dependencies]] and [[British Overseas Territories]].}}
| area_data2 = {{convert|242741|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;ONS Standard Area Measurement&quot;/&gt;
| percent_water = 
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 67,596,281&lt;ref name=&quot;ONS mid-year pop est&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |title=Estimates of the population for the UK, England, Wales, Scotland, and Northern Ireland |date=26 March 2024 |website=Office for National Statistics |publisher= |access-date=9 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 6,75,96,281
22 هون
6,69,40,559
| population_census = 66,940,559{{Efn|name=Census2021/22}}&lt;ref name=&quot;2021 census - population - England and Wales&quot;&gt;{{cite web |title=Population and household estimates, England and Wales: Census 2021, unrounded data |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/populationandhouseholdestimatesenglandandwales/census2021unroundeddata |date=2 November 2022 |website=Office for National Statistics |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - population - Northern Ireland&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/2021-census |title=2021 Census |author=&lt;!--Not stated--&gt; |website=[[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2021 census - population - Scotland&quot;&gt;{{Cite web |title=Quality Assurance report – Unrounded population estimates and ethnic group, national identity, language and religion topic data |website=Scotland's Census |date=21 May 2024 |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-quality-assurance-reports/quality-assurance-report-unrounded-population-estimates-and-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-topic-data/ |access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2021/22
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = 279
| population_density_sq_mi = auto
| population_density_rank = 279 فی چورس ڪلوميٽر 
722.6 فی اسڪوائر ميل
51هون
| pop_den_footnote = &lt;ref name=&quot;ONS mid-year pop est&quot; /&gt;
| GDP_PPP = 4.029 ٽريلين آمريڪي ڊالر&lt;ref name=&quot;IMFWEO.UK&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=112,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database |website=[[International Monetary Fund]] |date=16 April 2024 |access-date=16 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2024
| GDP_PPP_rank = 9ھون
| GDP_PPP_per_capita = 58,880 آمريڪي ڊالر&lt;ref name=&quot;IMFWEO.UK&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 27ھون
| GDP_nominal = 3.495 ٽريلين آمريڪي ڊالر &lt;ref name=&quot;IMFWEO.UK&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2024
| GDP_nominal_rank = 6ھون
| GDP_nominal_per_capita = 51,075 آمريڪي ڊالر&lt;ref name=&quot;IMFWEO.UK&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 21ھون
| Gini = 35.4
| Gini_year = 2021
| Gini_change = decrease
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=12 February 2024 |website=OECD Data |publisher=[[OECD]] |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.940&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year.--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|access-date=13 March 2024|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 15th
| currency = [[Pound&amp;nbsp;sterling]]{{Efn|Some of the devolved countries, Crown Dependencies and British Overseas Territories issue their own sterling banknotes or currencies, or use another nation's currency. See [[List of British currencies]].}}
| currency_code = GBP
| utc_offset = +0
| time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset_DST = +1
| time_zone_DST = [[British Summer Time|BST]]{{Efn|Also observed by the [[Crown Dependencies]]. For further information, see [[Time in the United Kingdom]].}}
| DST_note = 
| date_format = {{Abbr|dd|day}}/{{Abbr|mm|month}}/{{Abbr|yyyy|year}} ([[Anno Domini|AD]]){{efn|The UK Government uses the [[ISO 8601]] format, {{Abbr|yyyy|year}}-{{Abbr|mm|month}}-{{Abbr|dd|day}} for machine-readable dates and times.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Formatting dates and times in data |url=https://www.gov.uk/government/publications/open-standards-for-government/date-times-and-time-stamps-standard |date=9 August 2022 |website=[[gov.uk]] |publisher=[[Government of the United Kingdom|HM Government]] |access-date=1 June 2024}}&lt;/ref&gt; See [[Date and time notation in the United Kingdom]].}}
| drives_on = left{{Efn|Except two overseas territories: [[Gibraltar]] and the [[British Indian Ocean Territory]]}}
| calling_code = [[Telephone numbers in the United Kingdom|+44]]{{Efn|[[Telephone numbers in the United Kingdom#Telephone numbers in Overseas Territories|Excludes most overseas territories]]}}
| cctld = [[.uk]]{{Efn|The [[.gb]] domain is also reserved for the UK, but has been little used.}}
}}
'''گڏيل بادشاھت''' (&lt;small&gt;United Kingdom&lt;/small&gt;) يا &quot;عظيم برطانيا ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت&quot; (&lt;small&gt;United Kingdom of Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Britain and Northern Ireland&lt;/small&gt;)، جن کي عام طور تي [[برطانيا]] (&lt;small&gt;Britain&lt;/small&gt;) جي طور تي ڄاتو ويندو آھي، اتر۔اولھه [[يورپ]] جو ھڪ ملڪ آھي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines/toponymic-guidelines-for-map-and-other-editors-united-kingdom-of-great-britain-and-northern-ireland--2|title=Toponymic guidelines for map and other editors, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland|date=9 November 2023|website=GOV.UK|at=10.2 Definitions|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165832/https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines|archive-date=17 June 2018|access-date=12 February 2024|quote=usually shortened to United Kingdom ... The abbreviation is UK or U.K.|url-status=live}}&lt;/ref&gt;   گڏيل بادشاهت ۾ برطانيه جو ٻيٽ، [[اتر آئرلينڊ|آئرلينڊ جي ٻيٽ جو اتر۔اوڀر حصو]] ۽ برطانوي ٻيٽن جي اندر ننڍا ننڍا ٻيٽ شامل آھن. &lt;ref name=&quot;ONS Geography Guide2&quot;&gt;{{cite web|url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/a-beginners-guide-to-uk-geography-2023/about|title=A Beginners Guide to UK Geography (2023)|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=24 August 2023|website=Open Geography Portal|publisher=Office for National Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209115545/https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/a-beginners-guide-to-uk-geography-2023/about|archive-date=9 December 2023|access-date=9 December 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|title=Definition of Great Britain in English|publisher=Oxford University Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223902/http://oxforddictionaries.com/definition/english/Great-Britain?q=Great+Britain|archive-date=4 October 2013|access-date=29 October 2014|quote=Great Britain is the name for the island that comprises England, Scotland and Wales, although the term is also used loosely to refer to the United Kingdom.}}&lt;/ref&gt; [[اتر آئرلينڊ]] [[آئرلينڊ|آئرلينڊ جي جمهوريه]] سان هڪ زميني حد حصيداري ڪري ٿو؛ ٻي صورت ۾، برطانيه [[ايٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]]، انگلش چينل، سيلٽڪ سمنڊ، ۽ آئرش سمنڊ سان گھريل آهي. برطانيه جي ڪل ايراضي &lt;small&gt;94,354&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;2,44,376&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي، ۽ ابادي سال 2022ع ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڪروڙ 76 لک (&lt;small&gt;67.6&lt;/small&gt; ملين) ماڻهن جي هئي. برطانيه جي گاديءَ جو ھنڌ ۽ وڏو شهر (انهي سان گڏ [[انگلينڊ]] جي گاديءَ جو هنڌ) [[لنڊن]] آهي، جنهن جو وسيع ميٽروپوليٽن علائقو اولهه يورپ ۾ سڀ کان وڏو آهي، جن جي آبادي هڪ ڪروڙ 49 لک (14.9 ملين) آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://citypopulation.de/en/world/agglomerations|title=Major Agglomerations|access-date=16 October 2023}}&lt;/ref&gt; [[ايڊنبرا|ايڊنبرگ]]، [[ڪارڊف]] ۽ [[بيلفاسٽ]] جا شهر بالترتيب [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ لينڊ]]، [[ويلز]] ۽ [[اتر آئرلينڊ]] جا قومي راڄڌاني آهن. ٻين وڏن شهرن ۾ [[برمنگھم]]، [[مانچسٽر]]، گلاسگو، برسٽول، ليورپول، شيفيلڊ، نيو ڪاسل ۽ ليڊز شامل آھن.

سال &lt;small&gt;1707&lt;/small&gt;ع ۾، برطانيه جي سلطنت (جنهن ۾ ويلز شامل هئا) ۽ اسڪاٽلينڊ جي بادشاهت يونين جي معاهدي تحت متحد ٿي برطانيه جي سلطنت ٺاهي. يونين ۾ سال &lt;small&gt;1800&lt;/small&gt;ع ۾ آئرلينڊ جي بادشاهت کي شامل ڪيو ويو ته جيئن سال &lt;small&gt;1801&lt;/small&gt;ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي سلطنت ٺاهي وئي. آئرلينڊ جو گهڻو حصو سال &lt;small&gt;1922&lt;/small&gt;ع ۾ برطانيه کان آئرش آزاد رياست جي طور تي الڳ ٿي ويو ۽ رائل ۽ پارلياماني ٽائيٽل ايڪٽ &lt;small&gt;1927&lt;/small&gt;ع موجوده نالو، برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاھت، پيدا ڪيو. 

برطانيه پهريون صنعتي ملڪ بڻجي ويو ۽ 19هين ۽ 20ھین صدي جي اوائلي اڪثريت لاءِ، خاص طور تي &lt;small&gt;1815&lt;/small&gt;ع ۽ &lt;small&gt;1914&lt;/small&gt;ع جي وچ ۾ &quot;پيڪس بريٽانيڪا&quot; جي دور ۾، دنيا جي سڀ کان وڏي طاقت هئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The First Industrial Nation: the Economic History of Britain, 1700–1914|last=Mathias|first=P.|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0-415-26672-7|location=London}}; {{Cite book|url=https://archive.org/details/empire00nial|title=Empire: The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|last=Ferguson|first=Niall|publisher=Basic Books|year=2004|isbn=978-0-465-02328-8|location=New York|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=20th-century international relations|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=4 May 2023|last=McDougall|first=Walter A.|author-link=Walter A. McDougall|url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155|access-date=6 May 2023|archive-date=12 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712124130/https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1920ع جي ڏهاڪي ۾ پنهنجي عروج تي، برطانوي سلطنت، دنيا جي زمين ۽ آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصي تي پکڙيل ۽ تاريخ ۾ سڀ کان وڏي سلطنت هئي. جڏهن ته، [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين]] ۽ [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] ۾ ان جي شموليت برطانيه جي اقتصادي طاقت کي نقصان پهچايو ۽ غير آبادڪاري جي عالمي لهر اڪثر برطانوي نوآبادين جي آزادي جو سبب بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Judith |last=Brown |author-link=Judith M. Brown |title=The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924679-3 |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |ref=refOHBEv4 |access-date=22 July 2009 |archive-date=3 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103114315/http://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |url-status=live }} p. 319&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Wm. Roger |last=Louis |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonization |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |isbn=978-1-84511-347-6 |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |ref=refLouis2006 |access-date=22 July 2009 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222045215/https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |url-status=live }} p. 337&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=David |last=Abernethy |title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980 |publisher=Yale University Press |year=2000 |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |ref=refAbernethy2000 |access-date=22 July 2009 |archive-date=14 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214082531/http://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |url-status=live }} p. 146&lt;/ref&gt; برطانوي اثر ان جي ڪيترن ئي اڳوڻي نوآبادين جي قانوني ۽ سياسي نظام ۾ ڏسي سگھو ٿا ۽ برطانوي ثقافت عالمي سطح تي اثر انداز ٿي رهي آهي، خاص طور تي [[ٻولي]]، [[ادب]]، [[موسيقي]] ۽ [[راند|راندين]] ۾. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] دنيا جي سڀ کان وڏي ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ٽيون سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|date=2023|website=Ethnologue|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618053740/https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|archive-date=18 June 2023|access-date=25 August 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

گڏيل بادشاهت هڪ [[آئيني بادشاهت]] ۽ [[پارلياماني جمھوريت|پارلياماني جمهوريت]] آهي. &lt;ref&gt;[http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx The British Monarchy, &quot;What is constitutional monarchy?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604151257/http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/HowtheMonarchyworks/Whatisconstitutionalmonarchy.aspx|date=4 June 2019}}. Retrieved 17 July 2013; [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ &quot;United Kingdom&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/|date=9 January 2021}} CIA ''The World Factbook''. Retrieved 17 July 2013&lt;/ref&gt; بادشاھت وٽ ٽي الڳ اختيار آهن؛ انگلينڊ ۽ ويلز، اسڪاٽلينڊ ۽ اتر آئرلينڊ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ|title=The Scottish Legal System|last1=Dewart|first1=Megan|date=2019|publisher=[[Bloomsbury Academic]]|isbn=978-1-5265-0633-7|location=UK|page=57|quote=The laws and legal institutions of Scotland and of England and Wales were not merged by the Union of 1707. Thus, they remain separate 'law areas', with separate court systems (as does Northern Ireland), and it is necessary to distinguish Scots law and English law (and Northern Irish law).|access-date=4 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704040048/https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ|archive-date=4 July 2023|url-status=live}}; {{Cite web|url=https://www.judiciary.uk/about-the-judiciary/our-justice-system/jud-acc-ind/justice-sys-and-constitution/#:~:text=The%20United%20Kingdom%20has%20three,of%20Union%201707%20and%201800.|title=The justice system and the constitution|publisher=Courts and Tribunals Judiciary|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521180341/https://www.judiciary.uk/about-the-judiciary/our-justice-system/jud-acc-ind/justice-sys-and-constitution/|archive-date=21 May 2023|access-date=13 June 2023|quote=The United Kingdom has three separate legal systems; one each for England and Wales, Scotland and Northern Ireland. This reflects its historical origins and the fact that both Scotland and Ireland, and later Northern Ireland, retained their own legal systems and traditions under the Acts of Union 1707 and 1800.}}&lt;/ref&gt; 1999ع کان وٺي، اسڪاٽ لينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ جون پنهنجون حڪومتون ۽ پارليامينٽون آهن جيڪي مختلف معاملن تي ڪنٽرول ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|title=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland|publisher=United Kingdom Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718065448/https://www.gov.uk/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland#devolved-administrations|archive-date=18 July 2013|access-date=17 April 2013|quote=In a similar way to how the government is formed from members from the two Houses of Parliament, members of the devolved legislatures nominate ministers from among themselves to comprise executives, known as the devolved administrations...|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|title=Country Overviews: United Kingdom|publisher=Transport Research Knowledge Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20100404062853/http://www.transport-research.info/web/countryprofiles/uk.cfm|archive-date=4 April 2010|access-date=28 March 2010}}&lt;/ref&gt;

گڏيل بادشاهت هڪ ترقي يافته ملڪ آهي ۽ عام مجموعي گھربل پيداوار (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) جي لحاظ کان، دنيا جي ڇهين وڏي [[معيشت]] آهي. اها هڪ تسليم ٿيل ايٽمي رياست آهي ۽ فوجي خرچن ۾ عالمي سطح تي چوٿين نمبر تي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=January 2021|title=IISS Military Balance 2021|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/04597222.2021.1868791?journalCode=tmib20|journal=The Military Balance|volume=121|issue=1|pages=23–29|doi=10.1080/04597222.2021.1868791|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001220232/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/04597222.2021.1868791?journalCode=tmib20|archive-date=1 October 2021|access-date=1 October 2021|s2cid=232050862|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite report|type=fact sheet|last1=da Silva|first1=Diego Lopes|last2=Tian|first2=Nan|last3=Béraud-Sudreau|first3=Lucie|last4=Marksteiner|first4=Alexandra|last5=Liang|first5=Xiao|date=April 2022|title=Trends in World Military Expenditure, 2021|url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021|publisher=[[SIPRI]]|doi=10.55163/DZJD8826|s2cid=248305949|doi-access=free|access-date=3 April 2023|archive-date=25 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220425064753/https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گڏيل بادشاهت سال &lt;small&gt;1946&lt;/small&gt;ع ۾ پنهنجي پهرين اجلاس کان وٺي [[گڏيل قومن جي سيڪيورٽي ڪائونسل جي قرارداد 1999|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو مستقل ميمبر رهيو آهي. اهو [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (&lt;small&gt;UNO&lt;/small&gt;)، ڪائونسل آف يورپ، جي-7، او اي سي ڊي (&lt;small&gt;OECD&lt;/small&gt;)، [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]، فائيو آئيز، &lt;small&gt;AUKUS&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;CPTPP&lt;/small&gt; جو ميمبر آهي. 

==نالو ۽ اصطلاحون==
[[فائل:Flag of United Kingdom.svg|thumb|گڏيل بادشاھت جو جھنڊو]]
ايڪٽس آف يونين 1707ع اعلان ڪيو ته برطانيه جي بادشاهت ۽ اسڪاٽ لينڊ جي بادشاهي &quot;گریٽ برطانيه جي نالي سان هڪ بادشاهي ۾ متحد&quot; آھن. اصطلاح &quot;يونائيٽيڊ ڪنگڊم&quot; ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيو ويو آهي وضاحت جي طور تي اڳوڻي برطانيه جي بادشاهي لاء، جيتوڻيڪ ان جو سرڪاري نالو سال 1707ع کان 1800ع تائين صرف &quot;عظيم برطانيه&quot; هو. يونين 1800ع جا قانون 1801ع ۾ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي بادشاهن کي متحد ڪري ۽ برطانيه ۽ آئرلينڊ جي یونین ٺاهي. آئرلينڊ جي ورهاڱي ۽ سال 1922ع ۾ آئرش فري اسٽيٽ جي آزاديءَ کان پوءِ، جنهن اتر آئرلينڊ کي برطانيه جي اندر آئرلينڊ جي ٻيٽ جو واحد حصو بڻائي ڇڏيو، ان جو نالو 1927ع ۾ تبديل ڪيو ويو ”يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف گریٽ برطانيه ۽ اترين آئرلينڊ&quot;. 

جيتوڻيڪ برطانيه هڪ خودمختيار ملڪ آهي، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ پڻ وڏي پيماني تي ملڪن طور حوالو ڏنو ويو آهي. برطانيه جي وزير اعظم جي ويب سائيٽ برطانيه کي بيان ڪرڻ لاءِ ”هڪ ملڪ اندر ملڪ“ لفظ استعمال ڪيو آهي. ڪجهه شمارياتي خلاصو، جيئن ته اهي ٻارهن NUTS 1 علائقن لاءِ اسڪاٽلينڊ، ويلز ۽ اتر آئرلينڊ کي &quot;علائقن&quot; طور حوالو ڏين ٿا. اتر آئرلينڊ پڻ &quot;صوبو&quot; طور حوالو ڏنو ويو آهي. اتر آئرلينڊ جي حوالي سان، وضاحتي نالو استعمال ڪيو ويو آهي &quot;متضاد ٿي سگهي ٿو، چونڊ اڪثر ڪري ڪنهن جي سياسي ترجيحن کي ظاهر ڪري ٿو&quot;. 

اصطلاح &quot;عظيم برطانيه&quot; روايتي طور تي برطانيه جي ٻيٽ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، يا سياسي طور تي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ ويلز کي ميلاپ ۾. اهو ڪڏهن ڪڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي لوز مترادف طور تي برطانيه لاءِ مجموعي طور تي. انگلينڊ لفظ ڪڏهن ڪڏهن غلط استعمال ڪيو ويندو آهي مجموعي طور تي برطانيه جي حوالي سان، هڪ غلطي بنيادي طور تي برطانيه کان ٻاهر ماڻهن طرفان ڪئي وئي آهي.

اصطلاح &quot;برطانيه&quot; وڏي برطانيه، ۽ برطانيه جي مترادف طور استعمال ڪيو ويندو آهي. استعمال ملايو ويو آهي: برطانيه جي حڪومت پنهنجي ويب سائيٽ تي &quot;برطانيه&quot; يا &quot;برطانوي&quot; جي بدران اصطلاح &quot;برطانيه&quot; استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏئي ٿي (سواءِ جڏهن سفارتخانن جي حوالي سان)، جڏهن ته تسليم ڪيو ويو ته ٻنهي اصطلاحن جو حوالو آهي برطانيه ۽ اهو ٻئي هنڌ &quot;برطانوي&quot; حڪومت&quot; استعمال ڪيو ويندو آهي گهٽ ۾ گهٽ اڪثر &quot;برطانيه حڪومت&quot; جي طور تي. جاگرافيائي نالن تي برطانيه جي مستقل ڪميٽي ”برطانيه“، ”برطانيه“ ۽ ”برطانيه“ کي تسليم ڪري ٿي. جيئن مختصر ۽ مختصر ڪيل جيو پوليٽيڪل اصطلاحن لاءِ برطانيه جي برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ لاءِ ان جي بنيادي هدايتن ۾؛ اهو &quot;برطانيه&quot; جي فهرست نه ٿو ڏئي پر نوٽ ڪري ٿو ته &quot;اهو صرف هڪ مخصوص نامزد اصطلاح آهي 'عظيم برطانيه' جيڪو هميشه اتر آئرلينڊ کي خارج ڪري ٿو&quot;. بي بي سي تاريخي طور تي ”برطانيه“ کي شارٽ هينڊ طور استعمال ڪرڻ کي ترجيح ڏني صرف برطانيه لاءِ، حالانڪ موجوده طرز جي گائيڊ ان کان سواءِ ڪو موقف نٿو رکي ته ”گرٽ برطانيه“ اتر آئرلينڊ کي شامل نه ڪري.

==تاريخ==
{{Main|عظيم برطانيه ۽ اتر آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جو قيام|برطانوي ٻيٽن جي تاريخ}}

=== يونين جي معاهدي کان اڳ ===
{{Main|انگلينڊ جي تاريخ|ويلز جي تاريخ|اسڪاٽلينڊ جي تاريخ|آئرلينڊ جي تاريخ}}

[[File:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|&lt;small&gt;ولٽ شائر ۾ اسٽون هينج پٿرن جو هڪ انگو آهي، هر هڪ اٽڪل 4 ميٽر (13 فوٽ) اوچو، 2 ميٽر (7 فوٽ) ويڪر ۽ 25 ٽن، 2400 کان 2200 ق.م. جي دوران ٺهرايو ویو.&lt;/small&gt;]]

ڪرو مئگنن (Cro-Magnons) طرفان آبادي جيڪا برطانيه ٿيڻ واري هئي، تقريبن 30,000 سال اڳ شروع ٿيندڙ موج ۾ واقع ٿي.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/7069001.stm &quot;Ancient skeleton was 'even older'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213081240/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm|date=13 February 2021}}&quot;. [[BBC News]]. 30 October 2007. Retrieved 27 April 2011.&lt;/ref&gt; هي ٻيٽ 11,500 سال اڳ برف جي آخري پساهن کان وٺي مسلسل آباد آهي. علائقي جي قبل از تاريخ واري دور جي پڄاڻيءَ تائين، آباديءَ جو خيال گهڻو ڪري هڪ ڪلچر سان واسطو رکي ٿو جنهن کي انسیولر سيلٽڪ سڏيو وڃي ٿو، جنهن ۾ برٽونڪ برطانيه ۽ گيلڪ آئرلينڊ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128|title=Celtic culture: A historical encyclopedia|last=Koch, John T.|publisher=ABC-CLIO|year=2006|isbn=978-1-85109-440-0|location=Santa Barbara, CA|page=[https://archive.org/details/celticculturehis00koch_128/page/n1016 973]|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;
[[File:Baños Romanos, Bath, Inglaterra, 2014-08-12, DD 39-41 HDR.JPG|alt=Photograph of the Baths showing a rectangular area of greenish water surrounded by yellow stone buildings with pillars. In the background is the tower of the abbey.|thumb|The بيٿ، سومرسيٽ ۾ رومن حمام، رومن برطانيه کان چڱيءَ طرح محفوظ ٿيل گرم حمام آھن.]]

رومن فتح، 43ع ۾ شروع ٿي، ۽ ڏکڻ برطانيه جي 400 سالن جي حڪمراني، جرمن اينگلو۔سيڪسن جي آبادڪارن جي حملي کان پوء، برٽونڪ علائقي کي خاص طور تي ويلز، ڪارن وال ۽ آخري مرحلن تائين گھٽائي ڇڏيو. اينگلو-سيڪسن جي آبادي، هين اوگليڊ (اتر انگلينڊ ۽ ڏکڻ اسڪاٽلينڊ جا حصا). &lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[Encyclopaedia of Wales|The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales]]|publisher=University of Wales Press|year=2008|isbn=978-0-7083-1953-6|editor-last=Davies|editor-first=John|editor-link=John Davies (historian)|location=Cardiff|page=915|editor-last2=Jenkins|editor-first2=Nigel|editor-link2=Nigel Jenkins|editor-last3=Baines|editor-first3=Menna|editor-last4=Lynch|editor-first4=Peredur I.|editor-link4=Peredur Lynch}}&lt;/ref&gt;  10ھین صدي عيسويءَ ۾ اينگلو-سيڪسن پاران آباد ڪيل اڪثر علائقا انگلينڊ جي سلطنت طور متحد ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite magazine|title=Short Athelstan biography|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml|magazine=BBC History|access-date=9 April 2013|archive-date=13 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070213191353/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان دوران، اتر۔اولهه برطانيه ۾ گيلڪ ڳالهائيندڙ (جنهن جو تعلق آئرلينڊ جي اتر۔اوڀر سان آهي ۽ روايتي طور تي 5ھین صدي عيسويءَ ۾ اتان لڏي ويا هئا) 9هين صديءَ ۾ اسڪاٽ لينڊ جي بادشاهت ٺاهڻ لاءِ پِڪٽن سان متحد ٿي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18|title=A History of Scotland|last=Mackie, J.D.|publisher=Penguin|year=1991|isbn=978-0-14-013649-4|location=London|pages=[https://archive.org/details/historyofscotlan00mack_0/page/18 18–19]|author-link=J.D. Mackie}}; {{Cite book|title=Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots|last=Campbell, Ewan|publisher=Canongate|year=1999|isbn=978-0-86241-874-8|location=Edinburgh|pages=8–15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30|title=The Cambridge Historical Encyclopedia of Great Britain and Ireland|last=Haigh|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-39552-6|page=[https://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8/page/30 30]}}&lt;/ref&gt;0
[[File:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|بيوڪس ٽيپسٽري ۾ هيسٽنگس جي جنگ، 1066، ۽ ان جي نتيجي ۾ واقعن کي ظاهر ڪري ٿو.]]
سال 1066ع ۾، نارمنن اتر فرانس کان انگلينڊ تي حملو ڪيو. انگلينڊ کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، هنن ويلز جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو، آئرلينڊ جو گهڻو حصو فتح ڪيو ۽ اسڪاٽ لينڊ ۾ آباد ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي، هر ملڪ ۾ جاگيرداريزم کي اتر فرينچ ماڊل ۽ نارمن-فرانسيسي ڪلچر تي آندو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/feudalism0000gans_j4b5|title=Feudalism|last=Ganshof, F.L.|publisher=University of Toronto|year=1996|isbn=978-0-8020-7158-3|page=165|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; اينگلو-نارمن حڪمران طبقو تمام گهڻو متاثر ٿيو، پر آخرڪار، مقامي ثقافتن سان ملائي. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&amp;pg=PA115|title=The Debate on the Norman Conquest|last=Chibnall, Marjorie|publisher=Manchester University Press|year=1999|isbn=978-0-7190-4913-2|pages=115–122|author-link=Marjorie Chibnall|access-date=20 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164802/https://books.google.com/books?id=qJl5Jm-IndUC&amp;pg=PA115|archive-date=26 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ وچين دور جي انگريز بادشاهن ويلز جي فتح مڪمل ڪئي ۽ اسڪاٽلينڊ کي ملائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آربروٿ جی 1320ع جي اعلان ۾ پنهنجي آزاديءَ تي زور ڏيندي، اسڪاٽ لينڊ ان کان پوءِ، جيتوڻيڪ انگلينڊ سان لڳ ڀڳ مسلسل تڪرار ۾، پنهنجي آزادي برقرار رکي.

سال 1215ع ۾ ميگنا ڪارٽا پهريون دستاويز هو جنهن ۾ اهو بيان ڪيو ويو ته ڪابه حڪومت قانون کان مٿانهون نه آهي، شهرين کي انهن جي حفاظت ڪرڻ جا حق آهن ۽ اهي هڪ منصفانه آزمائش جا حقدار آهن. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/|title=Magna Carta|publisher=parliament.uk|access-date=27 May 2024}} {{Cite web|url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/originsofparliament/birthofparliament/overview/magnacarta/magnacartaclauses/|title=The contents of Magna Carta|publisher=parliament.uk|access-date=27 May 2024}} {{Cite web|url=https://www.britannica.com/summary/Magna-Carta-Key-Facts|title=Magna Carta Key Facts|publisher=Britannica|access-date=27 May 2024}}&lt;/ref&gt; 

انگريزي بادشاهن، فرانس ۾ ڪافي علائقا وراثت ۾ حاصل ڪرڻ ۽ فرانسيسي تاج تي دعويٰ ڪرڻ جي ذريعي، فرانس ۾ پڻ وڏي پئماني تي تڪرارن ۾ ملوث هئا، خاص طور تي سو سالن جي جنگ، جڏهن ته اسڪاٽس جا بادشاهه ان دور ۾ فرانس سان اتحاد ۾ هئا. &lt;ref&gt;Keen, Maurice. [https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml &quot;The Hundred Years' War&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214092949/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml|date=14 December 2013}}. BBC History.&lt;/ref&gt; ابتدائي جديد برطانيه مذهبي  اصلاح جي نتيجي ۾ ۽ هر ملڪ ۾ پروٽسٽنٽ رياست جي گرجا گھرن جي تعارف جي نتيجي ۾ تڪرار ڏٺو. &lt;ref&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland The Reformation in England and Scotland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515015218/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/479892/Protestantism/41558/The-Reformation-in-England-and-Scotland|date=15 May 2015}} and [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period Ireland: The Reformation Period &amp; Ireland under Elizabeth I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150521133445/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/293754/Ireland/22978/The-Reformation-period|date=21 May 2015}}, Encyclopædia Britannica Online.&lt;/ref&gt; انگريزي اصلاح 16ھین صدي ۾ سياسي، آئيني، سماجي ۽ ثقافتي تبديليءَ جي شروعات ڪئي ۽ چرچ آف انگلينڊ قائم ڪيو. ان کان علاوه، ان انگلينڊ جي قومي سڃاڻپ جي وضاحت ڪئي ۽ آهستي آهستي، پر وڏي پيماني تي، ماڻهن جي مذهبي عقيدن کي تبديل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/|title=English Reformation c1527-1590|website=The National Archives|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202002512/https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/|archive-date=2 December 2022|access-date=20 January 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ويلز کي مڪمل طور تي انگلينڊ جي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو &lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=5 November 2009|title=British History in Depth&amp;nbsp;– Wales under the Tudors|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml|magazine=BBC History|access-date=21 September 2010|archive-date=7 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207145836/http://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ آئرلينڊ کي انگريز تاج سان ذاتي اتحاد ۾ هڪ سلطنت جي طور تي قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofmodernb0000nich|title=A history of the modern British Isles, 1529–1603: The two kingdoms|last=Nicholls|first=Mark|publisher=Blackwell|year=1999|isbn=978-0-631-19334-0|location=Oxford|pages=171–172|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ اتر آئرلينڊ ٿيڻو هو، آزاد ڪيٿولڪ گيلڪ جي اميرن جون زمينون ضبط ڪيون ويون ۽ انگلينڊ ۽ اسڪاٽلينڊ جي پروٽسٽنٽ آبادڪارن کي ڏنيون ويون.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/makingirelandbri00cann|title=Making Ireland British, 1580–1650|last=Canny|first=Nicholas P.|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-925905-2|pages=189–200|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ، فن، واپار، واپار، صنعت، فن تعمير ۽ سائنس جي وسيع ترقي سان، هڪ نوآبادياتي ۽ سامونڊي طاقت بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Klein|first=Jürgen|title=Francis Bacon|date=2012|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/francis-bacon/|access-date=17 January 2020|edition=Winter 2016|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt; ايلزبيٿن انگلينڊ انگريزي ريناسنس جي اپوگي جي نمائندگي ڪئي ۽ عظيم شاعري، موسيقي ۽ ادب جي گلن کي ڏٺو.&lt;ref&gt;From the 1944 Clark lectures by [[C. S. Lewis]]; Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1, {{OCLC|256072}}&lt;/ref&gt;   ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قيام سان، ٻين انگريزن جوائنٽ اسٽاڪ ڪمپنيون ۽ ادارن، انگلينڊ يورپ سان مقابلو ڪيو، ۽ هڪ واپاري سلطنت ٺاهي.&lt;ref name=&quot;onlinegallery&quot;&gt;{{cite book |last1=Farrington |first1=Anthony |url=https://books.google.com/books?id=6g5XwAEACAAJ |title=Trading Places: The East India Company and Asia 1600–1834 |date=2002 |publisher=British Library |isbn=9780712347563 |language=en |access-date=21 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727135431/https://books.google.com/books?id=6g5XwAEACAAJ |archive-date=27 July 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Usher |first=Abbott Payson |date=1928 |title=The Growth of English Shipping 1572-1922 |url=https://www.jstor.org/stable/1884787 |journal=The Quarterly Journal of Economics |volume=42 |issue=3 |pages=465–478 |doi=10.2307/1884787 |issn=0033-5533 |jstor=1884787}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Merchant Fleet of Late Medieval and Tudor England, 1400-1580 {{!}} History {{!}} University of Southampton |url=https://www.southampton.ac.uk/history/research/impact/merchant-fleet.page |access-date=4 March 2024 |website=www.southampton.ac.uk}}&lt;/ref&gt;

سال 1603ع ۾ انگلينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ آئرلينڊ جون سلطنتون ذاتي اتحاد ۾ متحد ٿي ويون جڏهن اسڪاٽس جي بادشاهه جيمس VI، انگلينڊ ۽ آئرلينڊ جا تاج ورثي ۾ ورتا ۽ پنهنجي ڪورٽ ايڊنبرا کان لنڊن منتقل ڪئي. ان جي باوجود هر ملڪ هڪ الڳ سياسي ادارو رهيو ۽ پنهنجا الڳ سياسي، قانوني ۽ مذهبي ادارا برقرار رکيا.&lt;ref&gt;Ross, D. (2002). ''[[iarchive:chronologyofscot0000ross|Chronology of Scottish History]]''. Glasgow: Geddes &amp; Grosset. p. 56. {{ISBN|978-1-85534-380-1}}; Hearn, J. (2002). ''Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture''. Edinburgh University Press. p. 104. {{ISBN|978-1-902930-16-9}}&lt;/ref&gt;

17هين صدي جي وچ ڌاري، ٽيئي سلطنتون جڙيل جنگين جي هڪ سلسلي ۾ شامل هيون (جنهن ۾ انگريزي گهرو ويڙهه به شامل هئي) جنهن جي نتيجي ۾، بادشاهه چارلس اول جي موت سان، بادشاهت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ مختصر عرصی لاء انگلينڊ، اسڪاٽ لينڊ ۽ آئرلينڊ جي دولت مشترڪه جي عارضي گڏيل جمهوري رياست رهي.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|title=English Civil Wars|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars|access-date=28 April 2013|archive-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502204708/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/187936/English-Civil-Wars|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php|title=Scotland and the Commonwealth: 1651–1660|date=14 March 2010|publisher=Archontology.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716194016/http://www.archontology.org/nations/uk/scotland/01_laws.php|archive-date=16 July 2012|access-date=9 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ بادشاهت بحال ٿي وئي، سال 1688ع جي شاندار انقلاب سان گڏ انٽر ريگنم ۽ انگلينڊ ۾ بل آف رائيٽس 1689ع ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ ڪليم آف رائٽ ايڪٽ 1689ع ان ڳالهه کي يقيني بڻايو ته، باقي يورپ جي اڪثر ملڪن جي برعڪس، شاهي مطلق العنانيت غالب نه ٿيندي، ۽ هڪ ڪيٿولڪ ڪڏهن به تخت تي داخل نه ٿي سگهندو. برطانوي آئين آئيني بادشاهت ۽ پارلياماني نظام جي بنياد تي ترقي ڪندو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC|title=The History of England&amp;nbsp;– From the Restoration to the Death of William III (1660–1702)|last=Lodge|first=Richard|publisher=Read Books|year=2007|isbn=978-1-4067-0897-4|page=8|access-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328140723/https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC|archive-date=28 March 2024|orig-date=1910|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سال 1660ع ۾ رائل سوسائٽيءَ جي قيام سان، سائنس کي تمام گهڻو فروغ ڏنو ويو. رائل سوسائٽيءَ جي قيام جديد تجرباتي سائنس جو بنياد رکيو.&lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite web|url=https://royalsociety.org/about-us/history/?gclid=EAIaIQobChMIk9_W-PKp8wIV2d_tCh2VrQxAEAAYASAAEgIj1PD_BwE|title=History of the Royal Society {{!}} Royal Society|website=royalsociety.org|language=en-gb|access-date=1 October 2021}}&lt;/ref&gt; ان عرصي دوران، خاص طور تي انگلينڊ ۾ بحري طاقت جي ترقي ۽ دريافت جي سفرن ۾ دلچسپي، خاص طور تي اتر آمريڪا ۽ ڪيريبين ۾ غير ملڪي نوآبادين جي حصول ۽ آبادي جو سبب بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|title=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy|website=Royal Navy History|publisher=Institute of Naval History|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two|archive-date=3 November 2011|access-date=8 March 2015}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|title=The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I|last=Canny|first=Nicholas|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-924676-2|ref=refOHBEv1|access-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111135256/https://books.google.com/books?id=eQHSivGzEEMC|archive-date=11 January 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ  سال 1606ع، 1667ع ۽ 1689ع ۾ برطانيه جي اندر ٻن بادشاهن کي متحد ڪرڻ جي پوئين ڪوششون ناڪام ثابت ٿيون، سال  1705ع ۾ شروع ڪيل ڪوشش جي نتيجي ۾ 1706ع جي يونين جي معاهدي تي اتفاق ڪيو ويو ۽ ٻنهي پارليامينٽ طرفان تصديق ڪئي وئي.

=== برطانيه جي سلطنت ===
[[File:John_Wilson_Carmichael_-_The_opening_engagement_at_Trafalgar;_H.M.S._'Royal_Sovereign'_raking_the_stern_of_the_Spanish_flagship_'Santa_Ana'.jpg|thumb|ٽرافلگر جي جنگ ۾ افتتاحي معرڪو. مصوري: جي. ڊبلیو. ڪارمائيڪل]]
{{Main|يونين جو معاهدو|برطانيه جي سلطنت}}
1 مئي 1707 تي، يونين 1707ع جي ايڪٽس جي نتيجي ۾  برطانيه جي سلطنت قائم ڪئي وئي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=UK Parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608152446/http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|archive-date=8 June 2012|access-date=19 October 2008|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny|title=Acts of Union 1707|publisher=UK Parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227033859/http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/|archive-date=27 December 2010|access-date=6 January 2011|url-status=live}}; {{Cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=Treaty (act) of Union 1706|publisher=Scottish History online|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|archive-date=27 May 2019|access-date=3 February 2011}}&lt;/ref&gt; 18 صدي عيسويء ۾، ڪابينا جي حڪومت رابرٽ والپول، عملي طور تي پهريون وزيراعظم (1721-1742) جي تحت ترقي ڪئي. جيڪوبائيٽ بغاوتن جو هڪ سلسلو هونور جي پروٽسٽنٽ هائوس کي تخت تان هٽائڻ ۽ ڪيٿولڪ هائوس آف اسٽوارٽ کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪوبائٽس آخرڪار 1746ع ۾ ڪولوڊن جي جنگ ۾ شڪست کائي ويا، جنهن کان پوءِ اسڪاٽش هاءِ لينڊ وارن کي زبردستي اسڪاٽ لينڊ ۾ شامل ڪيو ويو، قبيلي جي سردارن جي جاگيرداري آزادي کي رد ڪندي. اتر آمريڪا ۾ برطانوي نوآباديون جيڪي آمريڪي جنگ جي آزاديءَ ۾ ڀڄي ويون، اهي گڏيل رياستون بڻجي ويون، جن کي 1783ع ۾ برطانيه تسليم ڪيو. برطانوي سامراجي عزائم ايشيا، خاص ڪري هندستان ڏانهن رخ ڪيو.&lt;ref&gt;Library of Congress, [https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&amp;pg=PA73 ''The Impact of the American Revolution Abroad''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240328140724/https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&amp;pg=PA73|date=28 March 2024}}, p. 73.&lt;/ref&gt;

برطانوي واپارين ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور تي سال 1662ع ۽ 1807ع جي وچ ۾ جڏهن برطانوي يا برطانوي نوآبادياتي غلام ٻيڙيون آفريڪا مان لڳ ڀڳ 33 لک غلامن کي منتقل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&amp;pg=PA12|title=Slavery and the British Empire: From Africa to America|last=Morgan|first=Kenneth|publisher=Oxford University Press, USA|year=2007|isbn=978-0-19-156627-1|page=12|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&amp;pg=PA12#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; غلامن کي، خاص طور تي ڪيريبين ۾ پر اتر آمريڪا ۾ پن ٻوٽن تي ڪم ڪرڻ لاءِ ورتو ويو. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&amp;pg=PA15|title=Slavery and the British Empire: From Africa to America|last=Morgan|first=Kenneth|publisher=Oxford University Press, US|year=2007|isbn=978-0-19-156627-1|page=15|access-date=5 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141229/https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&amp;pg=PA15#v=onepage&amp;q&amp;f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بهرحال، خاتمي جي تحريڪ جي دٻاءَ سان، پارليامينٽ سال 1807ع ۾ واپار تي پابندي لڳائي، 1833ع ۾ برطانوي سلطنت ۾ غلاميءَ تي پابندي لڳائي، ۽ برطانيه آفريڪا جي بندش ذريعي سڄي دنيا ۾ غلاميءَ جي خاتمي لاءِ تحريڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ معاهدن جي هڪ سلسلي سان ٻين قومن تي غلاميءَ جي خاتمي لاءِ دٻاءُ وڌو.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml Sailing against slavery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081103004954/https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml|date=3 November 2008}}. BBC Devon. 2007.; {{Cite book|url=https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290|title=Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa|last=Lovejoy|first=Paul E.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-78012-4|edition=2nd|location=New York|page=[https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290 290]}}&lt;/ref&gt;

===برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت===
{{Main|گڏيل بادشاهت جي تاريخ|ايڪٽس آف يونين (1800)|عظيم برطانيه ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت}}
[[File:Queen victoria.jpg|thumb|[[Queen Victoria|Victoria]] reigned as [[Monarchy of the United Kingdom|Queen of the United Kingdom]] and [[Empress of India]] during the 19th century.]]
In 1800 the parliaments of Great Britain and Ireland each passed an Act of Union, uniting the two kingdoms and creating the United Kingdom of Great Britain and Ireland on 1 January 1801.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Act of Union |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |archive-date=15 April 2012 |access-date=15 May 2006 |publisher=Act of Union Virtual Library}}&lt;/ref&gt;

After the defeat of France at the end of the [[French Revolutionary Wars]] and [[Napoleonic Wars]] (1792–1815), the United Kingdom emerged as the principal naval and imperial power (with London the largest city in the world from about 1830).&lt;ref&gt;Tellier, L.-N. (2009). ''Urban World History: an Economic and Geographical Perspective''. Quebec: PUQ. p. 463. {{ISBN|978-2-7605-1588-8}}.&lt;/ref&gt; [[Royal Navy#1815–1914|Unchallenged at sea]], British dominance was later described as ''[[Pax Britannica]]'' (&quot;British Peace&quot;), a period of [[International relations of the Great Powers (1814–1919)|relative peace among the great powers]] (1815–1914) during which the [[British Empire]] became the global [[hegemon]] and adopted the role of global policeman.&lt;ref&gt;Sondhaus, L. (2004). ''Navies in Modern World History''. London: Reaktion Books. p. 9. {{ISBN|978-1-86189-202-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Porter |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924678-6 |page=332 |ref=refOHBEv3}}&lt;/ref&gt; By the time of [[the Great Exhibition]] of 1851, Britain was described as the &quot;workshop of the world&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |title=The Workshop of the World |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |magazine=BBC History |access-date=28 April 2013 |archive-date=15 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181015200153/https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt; From 1853 to 1856, Britain took part in the [[Crimean War]], allied with the [[Ottoman Empire]] against [[Russian Empire|Tsarist Russia]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Benn |first=David Wedgwood |title=The Crimean War and its lessons for today |journal=[[International Affairs (journal)|International Affairs]] |volume=88 |issue=2 |date=March 2012 |pages=387–391 |jstor=41428613 |publisher=Oxford University Press|doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01078.x }}&lt;/ref&gt; participating in the naval battles of the [[Baltic Sea]] known as the [[Åland War]] in the [[Gulf of Bothnia]] and the [[Gulf of Finland]], among others.&lt;ref&gt;[https://runeberg.org/nfbs/0252.html ''Nordisk familjebok'' (1913), s. 435] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209123019/https://runeberg.org/nfbs/0252.html |date=9 December 2023 }} (in Swedish)&lt;/ref&gt; Following the [[Indian Rebellion of 1857|Indian Rebellion in 1857]], the British government led by [[Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston|Lord Palmerston]] assumed [[direct rule]] over [[British Raj|India]]. Alongside the formal control it exerted over its own colonies, British dominance of much of world trade meant that it effectively [[Informal Empire|controlled the economies]] of regions such as [[East Asia]] and [[Latin America]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Porter |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |title=The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-924678-6 |page=8 |ref=refOHBEv3 }}; {{Cite book |last=Marshall |first=P.J. |url=https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC |title=The Cambridge Illustrated History of the British Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-521-00254-7 |pages=156–157 |ref=refMarshall |access-date=29 September 2020 |archive-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116094154/https://books.google.com/books?id=S2EXN8JTwAEC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Throughout the [[Victorian era]], political attitudes favoured [[free trade]] and [[laissez-faire]] policies. Beginning with the [[Great Reform Act]] in 1832, Parliament gradually [[Reform Acts|widened the voting franchise]], with the [[Representation of the People Act 1884|1884 Reform Act]] championed by [[William Ewart Gladstone|William Gladstone]] granting [[suffrage]] to a majority of males for the first time. The British population increased at a dramatic rate, accompanied by rapid [[Urbanization|urbanisation]], causing significant social and economic stresses.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tompson |first=Richard S. |url=https://books.google.com/books?id=H5kcJqmXk2oC&amp;pg=PA63 |title=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |publisher=Facts on File |year=2003 |isbn=978-0-8160-4474-0 |location=New York |page=63}}&lt;/ref&gt; By the late 19th century, the [[Conservative Party (UK)|Conservatives]] under [[Benjamin Disraeli]] and [[Robert Gascoyne-Cecil, 3rd Marquess of Salisbury|Lord Salisbury]] initiated a period of [[Scramble for Africa|imperial expansion in Africa]], maintained a policy of [[splendid isolation]] in Europe, and attempted to contain Russian influence in [[Emirate of Afghanistan|Afghanistan]] and [[Qajar Iran|Persia]], in what came to be known as the [[Great Game]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fromkin |first=David |date=1980 |title=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |journal=Foreign Affairs |volume=58 |issue=4 |pages=936–951 |doi=10.2307/20040512 |jstor=20040512 |issn=0015-7120 |access-date=4 June 2023 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412053528/https://www.jstor.org/stable/20040512 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During this time, [[Canada]], [[Australia]] and [[New Zealand]] were granted self-governing [[dominion]] status.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hosch, William L. |title=World War I: People, Politics, and Power |publisher=Britannica Educational Publishing |year=2009 |isbn=978-1-61530-048-8 |series=America at War |location=New York |page=21}}&lt;/ref&gt; At the turn of the century, Britain's industrial dominance became challenged by the [[German Empire]] and the [[United States]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zarembka |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&amp;pg=PP1 |title=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |date=2013 |publisher=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |access-date=21 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The [[Edwardian era]] saw [[Liberal welfare reforms|social reform]] and [[Irish Home Rule movement|home rule for Ireland]] become important domestic issues, while the [[Labour Party (UK)|Labour Party]] emerged from an alliance of [[Trade unions in the United Kingdom|trade unions]] and small socialist groups in 1900, and [[suffragettes]] campaigned for women's right to vote.&lt;ref&gt;Sophia A. Van Wingerden, ''The women's suffrage movement in Britain, 1866–1928'' (1999) ch 1.&lt;/ref&gt;

=== World wars and partition of Ireland ===
{{Main|History of the United Kingdom during the First World War|Partition of Ireland|Interwar Britain|United Kingdom home front during the Second World War|Military history of the United Kingdom during World War II}}
[[File:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Wreaths being laid during the [[Remembrance Sunday]] service at the [[The Cenotaph|Cenotaph]] in Whitehall, London]]

Britain was one of the principal [[Allies of World War I|Allies]] that defeated the [[Central Powers]] in the [[First World War]] (1914–1918). Alongside their French, Russian and (after 1917) American counterparts,&lt;ref&gt;Turner, John (1988). ''Britain and the First World War''. London: Unwin Hyman. pp. 22–35. {{ISBN|978-0-04-445109-9}}.&lt;/ref&gt; British armed forces were engaged across much of the British Empire and in several regions of Europe, particularly on the [[Western Front (World War I)|Western Front]].&lt;ref name=&quot;Westwell&amp;Cove&quot; /&gt; The high fatalities of [[trench warfare]] caused the loss of much of a generation of men, with lasting social effects in the nation and a great disruption in the social order. Britain had suffered 2.5&amp;nbsp;million casualties and finished the war with a huge national debt.&lt;ref name=&quot;Westwell&amp;Cove&quot;&gt;Westwell, I.; Cove, D. (eds) (2002). ''History of World War I, Volume 3''. London: Marshall Cavendish. pp. 698, 705. {{ISBN|978-0-7614-7231-5}}.&lt;/ref&gt; The consequences of the war persuaded the government to expand the right to vote in national and local elections to all adult men and most adult women with the [[Representation of the People Act 1918]].&lt;ref name=&quot;Westwell&amp;Cove&quot; /&gt; After the war, Britain became a permanent member of the Executive Council of the [[League of Nations]] and received a [[League of Nations mandate|mandate]] over a number of former German and [[Ottoman Empire|Ottoman]] colonies. Under the leadership of [[David Lloyd George]], the British Empire reached its greatest extent, covering a fifth of the world's land surface and a quarter of its population.&lt;ref&gt;Turner, J. (1988). ''Britain and the First World War''. Abingdon: Routledge. p. 41. {{ISBN|978-0-04-445109-9}}.&lt;/ref&gt;

By the mid-1920s, most of the British population could listen to [[BBC]] radio programmes.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 June 2020 |title=100 years of radio since Marconi's big breakthrough |url=https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio |access-date=17 November 2020 |website=Ofcom |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804031332/https://www.ofcom.org.uk/about-ofcom/latest/features-and-news/100-years-of-radio |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the BBC: The origins of BBC Local Radio |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio |access-date=18 September 2022 |website=[[BBC]] |last=Linfoot |first=Matthew |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920232207/https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Experimental television broadcasts [[History of television#United Kingdom|began in 1929]] and the [[First day of BBC television|first scheduled BBC Television Service]] commenced in 1936.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the BBC: 1920s |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s |access-date=18 September 2022 |website=[[BBC]] |language=en |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926064808/https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The rise of [[Irish nationalism]], and disputes within Ireland over the terms of [[Irish Home Rule]], led eventually to the [[Partition of Ireland|partition of the island]] in 1921.&lt;ref&gt;[[SR&amp;O 1921]]/533 of 3 May 1921.&lt;/ref&gt; A period of conflict in what is now Northern Ireland occurred from June 1920 until June 1922 (see [[The Troubles in Ulster (1920–1922)]]). The [[Irish Free State]] became independent, initially with [[Dominion]] status in 1922, and [[Statute of Westminster 1931#Irish Free State|unambiguously independent in 1931]]. Northern Ireland remained part of the United Kingdom.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Anglo-Irish Treaty, 6&amp;nbsp;December 1921 |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |access-date=15 May 2006 |website=CAIN Web Service |archive-date=14 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The [[1928 Equal Franchise Act]] gave women electoral equality with men in national elections. Strikes in the mid-1920s culminated in the [[General Strike of 1926]], which ended in a victory for the government led by [[Stanley Baldwin]]. Britain had still not recovered from the effects of the First World War when the [[Great Depression in the United Kingdom|Great Depression]] (1929–1932) led to considerable unemployment and hardship in the old industrial areas, as well as political and social unrest with rising membership in communist and socialist parties. A [[National Government (1931)|coalition government]] was formed in 1931.&lt;ref&gt;Rubinstein, W.D. (2004). ''Capitalism, Culture, and Decline in Britain, 1750–1990''. Abingdon: Routledge. p. 11. {{ISBN|978-0-415-03719-8}}.&lt;/ref&gt;[[File:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] and [[Hawker Hurricane|Hurricane]] as flown in the [[Battle of Britain]] during the [[Second World War]]]]

Nonetheless, &quot;Britain was a very wealthy country, formidable in arms, ruthless in pursuit of its interests and sitting at the heart of a global production system.&quot;&lt;ref name=&quot;Edgerton2012&quot;&gt;{{Cite book|last=Edgerton|first=David|date=2012|title=Britain's War Machine|url=https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html|access-date=10 May 2020|publisher=www.penguin.co.uk|language=en|postscript=none|archive-date=28 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200428080558/https://www.penguin.co.uk/books/55731/britain-s-war-machine/9780141026107.html|url-status=live}}; {{Cite web |title=Britain's War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |access-date=10 May 2020 |website=Reviews in History |language=en |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612173058/https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; After [[Nazi Germany]] invaded Poland in 1939, Britain entered the [[Second World War]]. [[Winston Churchill]] became prime minister and head of a [[Churchill war ministry|coalition government]] in 1940. Despite the defeat of its European allies in the first year, Britain and its Empire continued the war against Germany. Churchill engaged industry, scientists and engineers to support the government and the military in the prosecution of the war effort.&lt;ref name=&quot;Edgerton2012&quot; /&gt;

In 1940, the [[Royal Air Force]] defeated the German [[Luftwaffe]] in the [[Battle of Britain]]. Urban areas suffered heavy bombing during [[the Blitz]]. The [[Grand Alliance (World War II)|Grand Alliance]] of Britain, the United States and the [[Soviet Union]] formed in 1941, leading the [[Allies of World War II|Allies]] against the [[Axis powers]]. There were eventual hard-fought victories in the [[Battle of the Atlantic]], the [[North Africa campaign]] and the [[Italian campaign (World War II)|Italian campaign]]. British forces played important roles in the [[Normandy landings]] of 1944 and the [[liberation of Europe]]. The British Army led the [[Burma campaign]] against Japan, and the [[British Pacific Fleet]] fought Japan at sea. British scientists [[British contribution to the Manhattan Project|contributed to the Manhattan Project]] whose task was to build an atomic weapon.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Septimus H. Paul |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&amp;pg=PA1 |title=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941–1952 |publisher=Ohio State U.P. |year=2000 |isbn=978-0-8142-0852-6 |pages=1–5}}&lt;/ref&gt; Once built, it was decided, with British consent, to use the weapon against Japan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Minutes of a Meeting of the Combined Policy Committee, Washington, July 4, 1945 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918063918/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01/d619 |archive-date=18 September 2017 |access-date=22 November 2017 |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt; The wartime net losses in British national wealth amounted to 18.6% (£4.595 billion) of the prewar wealth (£24.68 billion), at 1938 prices.&lt;ref&gt;{{cite book|chapter=The United Kingdom: 'Victory at all costs'|first1=Stephen|last1=Broadberry|first2=Peter|last2=Howlett|title=The economics of World War II: Six great powers in international comparison|editor-last=Harrison|editor-first=Michael|publisher=Cambridge University Press|date=1998|page=69|url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/13137/1/300%20.%20Mark_Harrison.pdf|access-date=22 November 2023|archive-date=12 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231112071259/http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/13137/1/300%20.%20Mark_Harrison.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Postwar 20th century ===
{{Main|Post-war Britain (1945–1979)|Social history of post-war Britain (1945–1979)}}
[[File:British Empire 1921.png|thumb|right|The [[British Empire]] at its territorial peak in 1921]]
[[File:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|[[Concorde]] was a [[Supersonic speed|supersonic]] airliner that reduced transatlantic flight time from 8 hours to 3.5 hours.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishairways.com/en-gb/information/about-ba/history-and-heritage/celebrating-concorde|access-date=30 March 2023|title=Celebrating Concorde|archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317103939/https://www.britishairways.com/en-gb/information/about-ba/history-and-heritage/celebrating-concorde}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|[[Canary Wharf]], a symbol of [[Big Bang (financial markets)|the financial reforms]] initiated by [[Margaret Thatcher]] in the 1980s]]

The UK was one of the [[Big Three (World War II)|Big Three]] powers (along with the US and the Soviet Union) who met to plan the post-war world;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Doenecke |first1=Justus D. |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&amp;pg=PA62 |title=Debating Franklin D. Roosevelt's foreign policies, 1933–1945 |last2=Stoler |first2=Mark A. |year=2005 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |access-date=19 March 2016 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141231/https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&amp;pg=PA62#v=onepage&amp;q&amp;f=false |url-status=live }}; {{Cite book |last=Kelly |first=Brian |url=https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |title=The Four Policemen and Postwar Planning, 1943–1945: The Collision of Realist and Idealist Perspectives |publisher=Indiana University of Pennsylvania |access-date=25 August 2015 |archive-date=22 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151022125442/https://www.iup.edu/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=37681 |date=22 October 2015 }}&lt;/ref&gt; it drafted the [[Declaration by United Nations]] with the United States and became one of the five permanent members of the [[United Nations Security Council]]. It worked closely with the United States to establish the [[IMF]], [[World Bank]] and [[NATO]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2010 |title=The &quot;Special Relationship&quot; between Great Britain and the United States Began with FDR |url=http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180125021103/http://rooseveltinstitute.org/special-relationship-between-great-britain-and-united-states-began-fdr |archive-date=25 January 2018 |access-date=24 January 2018 |publisher=Roosevelt Institute |quote=and the joint efforts of both powers to create a new post-war strategic and economic order through the drafting of the Atlantic Charter; the establishment of the International Monetary Fund and the World Bank; and the creation of the United Nations. }}; {{Cite press release |title=Remarks by the President Obama and Prime Minister Cameron in Joint Press Conference |date=22 April 2016 |publisher=The White House |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/04/22/remarks-president-obama-and-prime-minister-cameron-joint-press |quote=That's what we built after World War II. The United States and the UK designed a set of institutions – whether it was the United Nations, or the Bretton Woods structure, IMF, World Bank, NATO, across the board. |access-date=24 January 2018 |archive-date=8 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110653/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/04/22/remarks-president-obama-and-prime-minister-cameron-joint-press |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The war left the UK severely weakened and financially dependent on the [[Marshall Plan]],&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 December 2006 |title=Britain to make its final payment on World War II loan from U.S. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |access-date=25 August 2011 |archive-date=20 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170820022220/http://www.nytimes.com/2006/12/28/business/worldbusiness/28iht-nazi.4042453.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; but it was spared the total war that devastated eastern Europe.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reynolds |first=David |date=17 April 2011 |title=Britain's War Machine by David Edgerton – review |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |access-date=10 May 2020 |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612130213/https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In the immediate post-war years, the [[Labour Government 1945–1951|Labour government]] under [[Clement Attlee]] initiated a radical programme of reforms, which significantly impacted British society [[Post-war consensus|in the following decades]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Francis |first=Martin |title=Ideas and policies under Labour, 1945–1951: Building a new Britain |publisher=Manchester University Press |year=1997 |isbn=978-0-7190-4833-3 |pages=225–233}}&lt;/ref&gt; Major industries and public utilities were [[Nationalization|nationalised]], a [[welfare state]] was established, and a comprehensive, publicly funded healthcare system, the [[National Health Service]], was created.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lee |first=Stephen J. |url=https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees |title=Aspects of British political history, 1914–1995 |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-0-415-13103-2 |location=London; New York |pages=[https://archive.org/details/aspectsbritishpo00lees/page/n183 173]–199 |url-access=limited}}&lt;/ref&gt; The rise of nationalism in the colonies coincided with Britain's much-diminished economic position, so that a policy of [[decolonisation]] was unavoidable. Independence was granted to India and Pakistan in 1947.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Larres |first=Klaus |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&amp;pg=PA118 |title=A companion to Europe since 1945 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-0612-2 |location=Chichester |page=118 |access-date=29 September 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&amp;pg=PA118 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Over the next three decades, most colonies of the British Empire gained their independence, and many became members of the [[Commonwealth of Nations]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 March 2009 |title=Country List |url=http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&amp;load=countrylist |archive-url=https://web.archive.org/web/20130506071236/http://www.thecommonwealth.org/Templates/System/YearbookHomePage.asp?NodeID=152099&amp;load=countrylist |archive-date=6 May 2013 |access-date=8 March 2015 |publisher=[[Commonwealth Secretariat]]}}&lt;/ref&gt;

The UK was the third country to develop [[Nuclear weapons and the United Kingdom|a nuclear weapons arsenal]] (with its first atomic bomb test, [[Operation Hurricane]], in 1952), but the post-war limits of Britain's international role were illustrated by the [[Suez Crisis]] of 1956. The [[English-speaking world|international spread of the English language]] ensured the continuing international influence of its [[British literature|literature]] and [[Culture of the United Kingdom|culture]].&lt;ref name=&quot;culture&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sheridan&quot; /&gt; As a result of a shortage of workers in the 1950s, the government encouraged immigration from [[Commonwealth countries]]. In the following decades, the UK became a more multi-ethnic society.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Julios |first=Christina |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&amp;pg=PA84 |title=Contemporary British identity: English language, migrants, and public discourse |publisher=Ashgate |year=2008 |isbn=978-0-7546-7158-9 |series=Studies in migration and diaspora |location=Aldershot |page=84 |access-date=29 September 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141350/https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&amp;pg=PA84 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Despite rising living standards in the late 1950s and 1960s, the UK's economic performance was less successful than many of its main competitors such as France, [[West Germany]] and Japan. The UK was the first democratic nation to [[Representation of the People Act 1969|lower its voting age to 18]] in 1969.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Loughran |first1=Thomas |last2=Mycock |first2=Andrew |last3=Tonge |first3=Jonathan |date=3 April 2021 |title=A coming of age: how and why the UK became the first democracy to allow votes for 18-year-olds |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13619462.2021.1890589 |journal=Contemporary British History |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=284–313 |doi=10.1080/13619462.2021.1890589 |issn=1361-9462 |s2cid=233956982}}&lt;/ref&gt;

In the decades-long process of [[European integration]], the UK was a founding member of the [[Western European Union]], established with the [[London and Paris Conferences]] in 1954. In 1960 the UK was one of the seven founding members of the [[European Free Trade Association]] (EFTA), but in 1973 it left to join the [[European Communities]] (EC). In a [[1975 United Kingdom European Communities membership referendum|1975 referendum]] 67% voted to stay in it.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=1975: UK embraces Europe in referendum |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |access-date=8 March 2015 |archive-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620044520/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; When the EC became the [[European Union]] (EU) in 1992, the UK was one of the 12 founding member states.

From the late 1960s, Northern Ireland suffered communal and paramilitary violence (sometimes affecting other parts of the UK) conventionally known as [[the Troubles]]. It is usually considered to have ended with the 1998 [[Belfast Agreement|Belfast &quot;Good Friday&quot; Agreement]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Aughey |first=Arthur |url=https://archive.org/details/politicsnorthern00augh |title=The Politics of Northern Ireland: Beyond the Belfast Agreement |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0-415-32788-6 |location=London |page=[https://archive.org/details/politicsnorthern00augh/page/n15 7] |url-access=limited}}; &quot;The troubles were over, but the killing continued. Some of the heirs to Ireland's violent traditions refused to give up their inheritance.&quot; {{Cite book |last=Holland |first=Jack |url=https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 |title=Hope against History: The Course of Conflict in Northern Ireland |publisher=Henry Holt |year=1999 |isbn=978-0-8050-6087-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/hopeagainsthisto00holl/page/221 221]}}; Elliot, Marianne (2007). ''The Long Road to Peace in Northern Ireland: Peace Lectures from the Institute of Irish Studies at Liverpool University.'' University of Liverpool Institute of Irish Studies, Liverpool University Press. p. 2. {{ISBN|978-1-84631-065-2}}.&lt;/ref&gt; Following a period of widespread economic slowdown and industrial strife in the 1970s, the [[Conservative Party (UK)|Conservative]] government of the 1980s led by [[Margaret Thatcher]] initiated a radical policy of [[monetarism]], deregulation, particularly of the financial sector (for example, the [[Big Bang (financial markets)|Big Bang]] in 1986) and labour markets, the sale of state-owned companies (privatisation), and the withdrawal of subsidies to others.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dorey |first=Peter |title=British politics since 1945 |publisher=Blackwell |year=1995 |isbn=978-0-631-19075-2 |series=Making contemporary Britain |location=Oxford |pages=164–223}}&lt;/ref&gt;

In 1982, [[Argentina]] invaded the British territories of [[South Georgia and the South Sandwich Islands|South Georgia]] and the [[Falkland Islands]], leading to the 10-week [[Falklands War]] in which Argentine forces were defeated. The inhabitants of the islands are predominantly descendants of British settlers, and strongly favour British sovereignty, expressed in a [[2013 Falkland Islands sovereignty referendum|2013 referendum]]. From 1984, the UK economy was helped by the inflow of substantial [[North Sea oil]] revenues.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Griffiths, Alan |url=http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |title=Applied Economics |last2=Wall, Stuart |publisher=Financial Times Press |year=2007 |isbn=978-0-273-70822-3 |edition=11th |location=Harlow |page=6 |access-date=26 December 2010 |archive-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823124048/http://vig.pearsoned.co.uk/catalog/uploads/Griffiths_C01.pdf |date=23 August 2009 }}&lt;/ref&gt; Another British overseas territory, [[Gibraltar]], ceded to Great Britain in the 1713 Treaty of Utrecht,&lt;ref&gt;{{cite wikisource|title=Peace and Friendship Treaty of Utrecht between Spain and Great Britain}}&lt;/ref&gt; is a [[Port of Gibraltar|key military base]] for the UK. A [[2002 Gibraltar sovereignty referendum|referendum in 2002]] on shared sovereignty with Spain was rejected by 98.97% of voters in the territory.

Around the end of the 20th century, there were major changes to the governance of the UK with the establishment of [[devolution|devolved]] administrations for Scotland, Wales and Northern Ireland.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Keating |first=Michael |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |pages=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}&lt;/ref&gt; The [[Human Rights Act 1998|statutory incorporation]] followed acceptance of the [[European Convention on Human Rights]]. The UK remained a [[List of modern great powers#United Kingdom|great power]] with global diplomatic and military influence and a leading role in the United Nations and [[NATO]].&lt;ref name=&quot;David M. McCourt&quot;&gt;{{Cite book |last=McCourt |first=David |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&amp;q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics |title=Britain and World Power Since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=2014 |isbn=978-0-472-07221-7 |access-date=21 October 2020 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328141741/https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&amp;q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation%27s+Role+in+International+Politics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 21st century ===
{{Main|Political history of the United Kingdom (1979–present)|Social history of the United Kingdom (1979–present)}}
[[File:Brexit Campaigners out side Parliament November 2016.jpg|thumb|right|Pro-[[Brexit]] campaigners outside Parliament in London in November 2016, after the [[Brexit referendum]]]]

The UK broadly supported the United States' approach to the &quot;[[war on terror]]&quot; in the early 21st century.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=McSmith |first=Andy |date=5 July 2016 |title=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |work=Independent |location=London |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |access-date=17 February 2022 |archive-date=4 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160704200931/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; British troops fought in the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]], but controversy surrounded Britain's [[Iraq War|military deployment in Iraq]], which saw the [[15 February 2003 anti-war protests|largest protest in British history]] demonstrating in opposition to the government led by [[Tony Blair]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Adams |first=Tim |date=11 February 2023 |title='A beautiful outpouring of rage': did Britain's biggest ever protest change the world? |work=The Observer |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy |access-date=5 June 2023 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406052000/https://www.theguardian.com/uk-news/2023/feb/11/slugs-iraq-war-london-protest-2003-legacy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[2008 global financial crisis]] severely affected the UK economy.&lt;ref name=&quot;Latest UK GDP data&quot;&gt;{{cite web |date=20 December 2013 |title=Quarterly National Accounts – National accounts aggregates (ABMI Gross Domestic Product: chained volume measures: Seasonally adjusted £m, constant prices) |url=http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&amp;dataset=qna&amp;table-id=A2 |publisher=Office for National Statistics |access-date=28 July 2023 |archive-date=29 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929150429/http://www.ons.gov.uk/ons/datasets-and-tables/data-selector.html?cdid=ABMI&amp;dataset=qna&amp;table-id=A2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The [[Cameron–Clegg coalition]] government of 2010 introduced [[United Kingdom government austerity programme|austerity]] measures intended to tackle the substantial public deficits.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 November 2022 |title=What is austerity and where could 'eye-watering' cuts fall now? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/63304224 |access-date=28 July 2023 |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728105646/https://www.bbc.com/news/63304224 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Studies have suggested that policy led to significant social disruption and suffering.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Butler |first=Patrick |date=4 October 2022 |title=Over 330,000 excess deaths in Great Britain linked to austerity, finds study |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2022/oct/05/over-330000-excess-deaths-in-great-britain-linked-to-austerity-finds-study |access-date=28 July 2023 |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728105650/https://www.theguardian.com/business/2022/oct/05/over-330000-excess-deaths-in-great-britain-linked-to-austerity-finds-study |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mueller |first=Benjamin |date=25 February 2019 |title=What Is Austerity and How Has It Affected British Society? |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/02/24/world/europe/britain-austerity-may-budget.html |access-date=28 July 2023 |archive-date=15 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170233/https://www.nytimes.com/2019/02/24/world/europe/britain-austerity-may-budget.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; A referendum on [[Scottish independence]] in 2014 resulted in the Scottish electorate [[2014 Scottish independence referendum|voting by 55.3 to 44.7%]] to remain part of the United Kingdom.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Scottish independence referendum – Results |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |access-date=18 February 2022 |website=BBC News |archive-date=18 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140918212409/https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In 2016, 51.9 per cent of voters in the United Kingdom [[2016 United Kingdom European Union membership referendum|voted to leave the European Union]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=24 June 2016 |title=In stunning decision, Britain votes to leave the E.U. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html |access-date=24 June 2016 |first1=Griff |last1=Witte |first2=Karla |last2=Adam |first3=Dan |last3=Balz |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130215030/https://www.washingtonpost.com/world/britons-head-to-the-polls-for-historic-vote-on-eu/2016/06/23/0d466fb0-34a7-11e6-ab9d-1da2b0f24f93_story.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The [[Brexit|UK left the EU]] in 2020.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 January 2021 |title=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |access-date=18 February 2022 |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114212309/https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; On 1 May 2021 the [[EU–UK Trade and Cooperation Agreement]] came into force.&lt;ref name=&quot;commission.europa.eu&quot;&gt;{{Cite web |title=The EU-UK Trade and Cooperation Agreement |url=https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-trade-and-cooperation-agreement_en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325155905/https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/relations-non-eu-countries/relations-united-kingdom/eu-uk-trade-and-cooperation-agreement_en |archive-date=25 March 2023 |access-date=25 March 2023}}&lt;/ref&gt;

The [[COVID-19 pandemic in the United Kingdom|COVID-19 pandemic]] had a severe [[Economic impact of the COVID-19 pandemic in the United Kingdom|impact on the UK's economy]], caused major [[Impact of the COVID-19 pandemic on education in the United Kingdom|disruptions to education]] and had [[Social impact of the COVID-19 pandemic in the United Kingdom|far-reaching impacts on society and politics]] in 2020 and 2021.&lt;ref name=&quot;GOVUK&quot;&gt;{{cite web |url=https://coronavirus.data.gov.uk/ |title=Coronavirus (COVID-19) in the UK |website=[[gov.uk]] |publisher=Government of the United Kingdom |access-date=15 April 2020 |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://archive.today/20200414184317/https://coronavirus.data.gov.uk/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coronavirus and the impact on output in the UK economy: April 2020|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020|access-date=2 August 2020|publisher=Government of the United Kingdom|website=ons.gov.uk|archive-date=2 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031859/https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/articles/coronavirusandtheimpactonoutputintheukeconomy/april2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Walker|first=Andrew|date=10 June 2020|title=Coronavirus: UK economy could be among worst hit of leading nations, says OECD|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/business-52991913|access-date=2 August 2020|archive-date=18 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818031423/https://www.bbc.com/news/business-52991913|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The United Kingdom was the first country in the world to use an approved [[COVID-19 vaccine]], developing its own vaccine through a collaboration between [[Oxford University]] and [[AstraZeneca]], which allowed the UK's vaccine rollout to be among the fastest in the world.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Landmark moment as first NHS patient receives COVID-19 vaccination |url=https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225194320/https://www.england.nhs.uk/2020/12/landmark-moment-as-first-nhs-patient-receives-covid-19-vaccination/|archive-date=25 February 2023|website=NHS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Oxford University/AstraZeneca COVID-19 vaccine approved |url=https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225194442/https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-covid-19-vaccine-approved |archive-date=25 February 2023|website=UK Government}}&lt;/ref&gt;

On 8 September 2022, [[Elizabeth II]], the longest-living and [[List of monarchs in Britain by length of reign|longest-reigning British monarch]], [[Death and state funeral of Elizabeth II|died]] at the age of 96.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 September 2022 |title=Queen Elizabeth II has died |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/uk-61585886 |url-status=live |access-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908173308/https://www.bbc.com/news/uk-61585886 |archive-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt; Upon the Queen's death, her eldest child Charles, Prince of Wales, acceded to the [[British throne]] as [[Charles III]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 September 2022 |title=King Charles III, the new monarch |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/uk-59135132 |access-date=8 September 2022 |archive-date=20 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920002123/https://www.bbc.com/news/uk-59135132 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
==سياست== 
==آبادي==
==معيشت==
==ثقافت== 
==پڻ ڏسو==

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|n=Category:United Kingdom|voy=United Kingdom|d=Q145}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18023389 United Kingdom] from [[BBC News]]
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm United Kingdom] from ''UCB Libraries GovPubs'' (archived 6 April 2009)
* [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom United Kingdom]. ''[[Encyclopædia Britannica]]''.
* {{Wikiatlas|United Kingdom}}
* {{OSM relation|62149}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GB Key Development Forecasts for the United Kingdom] from [[International Futures]]

===حڪومت===
* [http://www.gov.uk/ Official website of HM Government]
* [http://www.royal.gov.uk/ Official website of the British Monarchy]
* [http://www.number10.gov.uk/ Official website of the British Prime Minister's Office]

===سیاحت===
* [http://www.visitbritain.com/en/EN/ Official tourist guide to Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213081243/https://www.visitbritain.com/gb/en |date=2021-02-13 }}

&lt;!-- Please discuss links on the talk page before adding them to this list – remember to read the WP:EL guideline.--&gt;
{{United Kingdom topics}}
{{Navboxes
|list =
{{United Kingdom constituents and affiliations}}
{{British Isles}}
{{Sovereign states of Europe}}
{{Commonwealth realms}}
{{English official language clickable map}}
{{The Commonwealth}}
}}
{{Portal bar|United Kingdom|England|Northern Ireland|Scotland|Wales|Europe|Countries}}
{{Authority control}}

{{Coord|55|N|3|W|type:country_region:GB|display=title}}


[[زمرو:گڏيل بادشاھت]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]]
[[زمرو:اولهائين يورپ جا ملڪ]]
[[زمرو:G-20 جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:نيٽو جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:او اي سي ڊي جا ميمبر ملڪ]]
[[زمرو:برطانوي ٻيٽ]]
[[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]]
[[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]]
[[زمرو:انگريزي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>0e3y1tasm21sz82vf6ui1yltihnrcph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻين مھاڀاري جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38023</id>
    <revision>
      <id>372687</id>
      <parentid>370851</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:15:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241050" sha1="i0k0yoc6ng32cakm54iuoarejgdpmx0" xml:space="preserve">{{حوالا سڌارو}}
{{Short description|1939–1945 global conflict}}
{{Short description|1939–1945 عالمي تڪرار}}
{{Infobox military conflict
| conflict          = ٻي مهاڀاري جنگ
| image             = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300
| image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg
| alt1=
| image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg
| alt2=
| image3=Nagasakibomb.jpg
| alt3=in the
| image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg
| alt4=
| image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg
| alt5=
| image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg
| alt6=}}مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: {{flatlist|
* جرمن [[Junkers Ju 87|اسٽوڪا]] ڊائيو بمبار [[Eastern Front (World War II)|مشرقي محاذ]] تي، 1943ع
* برطانوي [[Matilda II]] ٽانڪ [[North African campaign|اتر آفريڪي مهم]] دوران، 1941ع
* آمريڪي [[Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki|ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جاپان ۾، 1945ع
* سوويت فوجون [[Battle of Stalingrad|اسٽالن گراڊ جي جنگ]] ۾، 1943ع
* سوويت سپاهي [[Battle of Berlin|برلن جي جنگ]] کانپوءِ [[Reichstag building|رائيچسٽيگ]] تي [[Raising a Flag over the Reichstag|جهنڊو ڦڙڪائيندي]]، 1945ع
* آمريڪي جنگي ٻيڙا فلپائن ۾ [[Invasion of Lingayen Gulf|لينگاين نار]] ۾، 1945ع
}}
| date              = 1 سيپٽمبر 1939 – 2 سيپٽمبر 1945{{efn|جيتوڻيڪ ٻيون به [[#Start and end dates|مختلف تاريخون]] تجويز ڪيون ويون آهن جن تي ٻي مهاڀاري جنگ شروع يا ختم ٿي هئي، پر هي اهو دور آهي جيڪو سڀ کان وڌيڪ بيان ڪيو ويندو آهي.}}&lt;br&gt;({{Age in years and days|1 September 1939|2 September 1945}})
| place             = [[List of theaters and campaigns of World War II|عالمي]]
| result            = {{ubl|[[Allies of World War II|اتحادي]] ڪاميابي}}
| combatants_header = [[World War II by country|شريڪ ملڪ]]
| combatant1        = [[Allies of World War II|'''اتحادي''']]
| combatant2        = [[Axis powers|'''محوري طاقتون''']]
| commander1        = '''[[Allied leaders of World War II|مکيه اتحادي اڳواڻ]]:'''{{plainlist|
* {{flagicon|USSR|1936|size=22px}} [[جوزف اسٽالن]]
* {{flagicon|United States|1912|size=22px}} [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]
* {{flagicon|United Kingdom|size=22px}} [[ونسٽن چرچل]]
* {{flagicon|Republic of China (1912–1949)|size=22px}} [[چيانگ ڪائي شڪ]]}}
| commander2        = '''[[Axis leaders of World War II|مکيه محوري اڳواڻ]]:'''{{plainlist|
* {{flagicon|Nazi Germany|size=22px}} [[ايڊولف هٽلر]]
* {{flagicon|Empire of Japan|size=22px}} [[هيروهيٽو]]
* {{flagicon|Kingdom of Italy|size=22px}} [[بينيٽو مسوليني]]
}}
| campaignbox       = {{Campaignbox World War II}}
| casualties_header = 
| casualties3       = 6 ڪروڙ کان 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ فوتگيون (فوجي ۽ شهري)
}}

'''ٻي مهاڀاري جنگ'''، جنهن کي اڪثر '''WWII''' يا '''WW2''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ عالمي جنگ هئي جيڪا 1 سيپٽمبر 1939ع کان 2 سيپٽمبر 1945ع تائين جاري رهي. هن ۾ دنيا جا ٻه وڏا اتحاد شامل هئا: [[Allies of World War II|اتحادي]] ۽ [[Axis powers|محوري طاقتون]]. دنيا جي تقريبن سمورن ملڪن هن ۾ حصو ورتو. هن جنگ ۾ [[Tanks in World War II|ٽانڪن]] ۽ [[Air warfare of World War II|هوائي جهازن]] اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن ذريعي شهرن تي بمباري ڪئي وئي ۽ تاريخ ۾ پهريون ڀيرو [[nuclear weapon|ائٽمي هٿيارن]] جو استعمال ٿيو. ٻي مهاڀاري جنگ انساني تاريخ جو سڀ کان خطرناڪ تڪرار هو، جنهن ۾ 6 کان 7.5 ڪروڙ ماڻهو مارجي ويا. لکين ماڻهو قتل عام، بک، بيماري ۽ [[The Holocaust|هولوڪاسٽ]] جهڙي نسلي ڪشيءَ جو شڪار ٿيا.

جنگ جي خاتمي کانپوءِ جرمني، آسٽريا، جاپان ۽ ڪوريا تي اتحادين جو قبضو ٿي ويو ۽ جرمن توڻي جاپاني اڳواڻن تي جنگي ڏوهن جا ڪيس هلايا ويا.

'''ٻي عالمي جنگ''' ({{Lang-en|World War II}}) انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي، ڊگهي ۽ خونريز ۽ تباهي مچائيندڙ لڙائي ٻي عالمي جنگ هئي، جيڪا پهرين سيپٽمبر 1939ع تي [[پولينڊ]] تي [[جرمني|جرمنيءَ]] جي حملي سان شروع ٿي ۽ [[2 سيپٽمبر]] 1945ع تي وڃي پُڄاڻي تي پهتي (ختم ٿي)،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/World%20War%20II.php|title=World War II {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي
 
ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-01-31}}&lt;/ref&gt; جڏهن آخري محوري طاقت [[جاپان|جپان]] سرڪاري طرح پنهنجي شڪست تسليم ڪئي. ٻي عالمي جنگ هونئن ته جپان جي [[چين]] ۾ مداخلت سان [[1 سيپٽمبر|پهرين سيپٽمبر]] 1939ع کان اڳئي شروع ٿي چڪي هئي، سا جرمني جي غير مشروط طور هٿيارن ڦٽا ڪرڻ سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ 8 مئي 1945ع تي ختم ٿي هئي. هيءَ جنگ جزوي طرح 1930ع ۽ 1940ع جي [[ڏھاڪن جي فھرست|ڏهاڪن]] ۾ [[ايشيا]] ۾ جاري هئي. ان کان سواءِ هيءَ جنگ [[آفريڪا|آفريقا]] جي ڪن حصن ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڀر وارن ملڪن ۾ به وڙهي پئي وئي. بعد ۾ هن جنگ دوران مختلف [[سمنڊ|سمنڊن]] ۾ وڏين طاقتن جي بحري فوجن، جهازن ۽ [[آبدوز|آبدوزن]] سان تمام وڏيون ۽ خطرناڪ لڙايون ٿيون هيون. هيءَ [[انسان جي تاريخ (ڊاڪٽر حبيب الله صديقي)|انساني تاريخ]] جي وڏي ۾ وڏي لڙائي هئي، جنهن ۾ دنيا جا ذري گھٽ سڀئي ملڪ سڌي ۽ اڻ سڌي طرح شامل ٿي چڪا هئا، جنهن ۾ پراڻن آزمايل هٿيارن سان گڏ نوان خطرناڪ هٿيار به استعمال ٿيا ۽ آخر ۾ ته [[ائٽم بم|ايٽم بم]] به استعمال ٿيو، جيڪو آمريڪا جپان جي ٻن شهرن هيروشيما ۽ ناگاساڪيءَ تي ڪيرايو هو. ٻي عالمي جنگ جا بنياد [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] جي خاتمي سان ئي پئجي چڪا هئا. اهو هن طرح ته [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين عالمي جنگ]] (1914ع کان 1918ع) جي فاتح اتحادي طاقتن، شڪست کاڌل جرمنيءَ کان جيڪو صلح نامو ”ٽريٽي آف ورسائيليز“ (Treaty of Versailles) زرو زبردستيءَ سان صحيح ڪرايو هو، تنهن ۾ جرمنيءَ کي نهايت ذلت وارا شرط قبول ڪرڻا پيا هئا. مثال طور، اتحادين جرمنيءَ جي ڪن خاص علائقن تي، جتي جرمنيءَ جا فولاد جا ڪارخانا ۽ هٿيارن ٺاهڻ جون فيڪٽريون هيون، قبضو ڪري پنهنجون فوجون ويهاري ڇڏيون. جرمنيءَ تي پنهنجي اندروني انتظام کان وڌيڪ فوج رکڻ تي بندش وجھي ڇڏي ۽ اتحادي طاقتن هٿيار ٺاهڻ تي به پابندي لڳائي ڇڏي ۽ خاص طور [[فرانس]] کي، جنهن تي جرمنيءَ جي حملي سان پهرين مھاڀاري جنگ وڏي پئماني تي شروع ٿي هئي ۽ جنهن ۾ فرانس کي وڏو جاني ۽ مالي نقصان پهتو هو. ان کي War Reparations يعني جنگي نقصانن جو معاوضو ڀري ڏيڻ به اتحادين جرمنيءَ کان قبول ڪرايو هو. پهرين مھاڀاري جنگ ۾ جرمنيءَ جي شڪست سبب جرمنيءَ جي پراڻي بادشاهت کي ختم ڪري، ان جي جاءِ تي جمهوري نظام رائج ڪيو ويو ۽ جرمنيءَ کي ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ يعني عوامي جمهوريه قرار ڏنو ويو، جيڪا شروعاتي ڪاميابي کانپوءِ ناڻي واڌ، مهانگائيءَ، بيروزگاري ۽ اقتصادي مسئلن ۽ جرمنيءَ جي سندس مخالف طاقتن هٿان قومي ڦر لٽ سبب سخت ڪمزور پئجي ويئي. ملڪ ۾ مختلف شدت پسند سياسي تحريڪون ۽ سياسي جماعتون پيدا ٿي پيو. جن مان هڪڙي ڪميونسٽ پارٽي هئي ۽ ٻي هئي [[ايڊولف هٽلر]] جي نازي پارٽي. [[هٽلر]] ۽ ان جي نازي پارٽيءَ جرمنيءَ جي ٻي مھاڀاري جنگ ۾ شڪست کانپوءِ جي ذلت جو الزام هڪڙو اتحادي طاقتن طرفان جرمنيءَ کان زوري مڃايل ورسائيليز معاهدي ۽ ٻيو يهودين تي لڳايو. هٽلر جي نظر ۾ (الف) يهودين جو جرمنيءَ تي ايترو ته مضبوط اقتصادي ۽ مالي تسلط هو، جو جرمني پنهنجي دفاع جو پورو انتظام نه ڪري سگھي ۽ (ب) يهودي اندران جرمنيءَ سان ڪوڙا ۽ اتحادين سان سچا هئا.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻي%20عالمي%20جنگ ''ٻي عالمي جنگ''] [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين) جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد. سال:2012ع&lt;/ref&gt;

== شروعاتي ۽ آخري تاريخون ==
اڪثر مورخن جو اتفاق آهي ته ٻي مهاڀاري جنگ جي شروعات 1 سيپٽمبر 1939ع تي پولينڊ تي جرمني جي حملي سان ٿي، جنهن کان ٻه ڏينهن پوءِ برطانيه ۽ فرانس جرمني خلاف جنگ جو اعلان ڪيو.{{sfn|Weinberg|2005|p=6}} پر ايشيا ۾ جنگ جي شروعات جون مختلف تاريخون آهن، جهڙوڪ 7 جولائي 1937ع تي [[Second Sino-Japanese War|ٻي چين-جاپان جنگ]] جي شروعات.{{sfn|Beevor|2012|p=10}}

جنگ جي خاتمي بابت پڻ مختلف رايا آهن. عام طور تي 15 آگسٽ 1945ع تي جاپان جي هٿيار ڦٽي ڪرڻ واري اعلان کي جنگ جو خاتمو سمجهيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي 2 سيپٽمبر 1945ع تي دستاويزن تي صحيحون ڪيون ويون.

== پس منظر ==
[[File:Bundesarchiv Bild 102-09042, Genf, Völkerbund, Sitzungssaal.jpg|thumb|250px|جنيوا، سوئٽزرلينڊ ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] جو اجلاس (1930ع)]]

پهرين مهاڀاري جنگ يورپ جي سياسي نقشي کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. شڪست کائيندڙ ملڪن پنهنجا وڏا علائقا وڃائي ڇڏيا ۽ عثماني سلطنت، روسي سلطنت ۽ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي کانپوءِ نوان ملڪ وجود ۾ آيا.

مستقبل ۾ اهڙي ڪنهن جنگ کي روڪڻ لاءِ 1920ع ۾ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] قائم ڪئي وئي. ان جو مقصد عالمي تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪرڻ هو. پر پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ ڪجهه ملڪن، خاص طور تي جرمني ۾، شديد قومپرستي پيدا ٿي. ورسائي جي معاهدي تحت جرمني تي سخت شرط مڙهيا ويا هئا، جنهن ۾ سندس علائقا کسڻ ۽ وڏو مالي ڏنڊ شامل هو، جنهن جرمن عوام ۾ بدلي جي باهه ٻاري ڏني.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}}

=== جرمني ۽ اٽلي ===
[[German revolution of 1918–1919|1918-1919 جي جرمن انقلاب]] ۾ [[German Empire|جرمن سلطنت]] جو خاتمو ٿيو ۽ هڪ جمهوري حڪومت قائم ڪئي وئي، جنهن کي بعد ۾ [[Weimar Republic|وائيمار جمهوريه]] جي نالي سان سڃاتو ويو. [[interwar period|ٻن جنگين جي وچ واري دور]] ۾ نئين جمهوريه جي حمايتين ۽ سخت گير مخالفن (ساڄي توڻي کاٻي ڌر) جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جاري رهي. اٽلي، پهرين جنگ ۾ اتحادين جو ساٿي هجڻ ناتي، ڪجهه علائقا حاصل ڪيا هئا؛ پر اٽليءَ جا قومپرست ان ڳالهه تي ڪاوڙيل هئا ته برطانيه ۽ فرانس پاران جنگ ۾ شامل ٿيڻ وقت [[Treaty of London (1915)|ڪيل واعدا]] امن معاهدي ۾ پورا نه ڪيا ويا. 1922ع کان 1925ع تائين، [[Benito Mussolini|بينيٽو مسوليني]] جي قيادت ۾ [[Italian fascism|فاشسٽ]] تحريڪ قومپرست، [[Totalitarianism|آمراڻي]] ۽ طبقاتي سهڪار واري ايجنڊا سان اٽليءَ ۾ اقتدار تي قبضو ڪيو. هنن عوامي جمهوريت کي ختم ڪري ڇڏيو، سوشلست ۽ لبرل قوتن کي چٿيو، ۽ اٽليءَ کي هڪ عالمي طاقت بڻائڻ لاءِ جارحاڻي پرڏيهي پاليسي اپنائي، جنهن تحت هڪ &quot;نئين رومي سلطنت&quot; جو واعدو ڪيو ويو.{{sfn|Shaw|2000|p=35}}

[[File:Nürnberg Reichsparteitag Hitler retouched.jpg|thumb|upright|right|[[ايڊولف هٽلر]] [[Nuremberg|نورمبرگ]] ۾ هڪ [[Nazism|نازي]] سياسي ريلي دوران، آگسٽ 1933ع]]
[[ايڊولف هٽلر]]، 1923ع ۾ [[Beer Hall Putsch|حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش]] کانپوءِ، نيٺ 1933ع ۾ ان وقت جرمنيءَ جو چانسلر بڻيو جڏهن صدر [[Paul von Hindenburg|پال وان هينڊنبرگ]] ۽ رائيچسٽيگ کيس مقرر ڪيو. 1934ع ۾ هينڊنبرگ جي وفات کانپوءِ، هٽلر پاڻ کي جرمنيءَ جو ''فيوهرر'' (Führer) قرار ڏنو، جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ هڪ [[New Order (Nazism)|نسلي بنيادن تي ٻڌل نئين عالمي نظام]] جو اعلان ڪندي وڏي پيماني تي [[German rearmament|فوجي تياريون]] شروع ڪيون.{{sfn|Brody|1999|p=4}} فرانس، اٽليءَ سان پنهنجي اتحاد کي محفوظ بنائڻ لاءِ، [[Franco-Italian Agreement of 1935|اٽليءَ کي ايٿوپيا ۾ کليل ڇوٽ ڏئي ڇڏي]]، جنهن کي اٽلي هڪ نوآبات طور حاصل ڪرڻ چاهيو پئي. صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي جڏهن 1935ع جي شروعات ۾ [[Territory of the Saar Basin|سار بيسن]] جو علائقو قانوني طور جرمنيءَ سان ٻيهر ملي ويو، ۽ هٽلر ورسائي جي معاهدي کي رد ڪندي پنهنجي فوجي پروگرام کي تيز ڪري ڇڏيو.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}}

=== يورپي معاهدا ===
برطانيه، فرانس ۽ اٽليءَ اپريل 1935ع ۾ جرمنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[Stresa Front|اسٽريسا فرنٽ]] قائم ڪيو، جيڪو فوجي عالميائيزيشن ڏانهن هڪ اهم قدم هو؛ پر ان ئي سال جون ۾، برطانيه جرمنيءَ سان هڪ [[Anglo-German Naval Agreement|آزاد بحري معاهدو]] ڪري اڳوڻيون پابنديون نرم ڪري ڇڏيون. سوويت يونين، جرمنيءَ جي مشرقي يورپ تي قبضي جي ارادن کي ڏسندي، فرانس سان گڏ هڪ مدد جو معاهدو تيار ڪيو. پر، هن [[Franco-Soviet Treaty of Mutual Assistance|فرانس-سوويت معاهدي]] کي ليگ آف نيشنز جي بيوروڪريسيءَ مان گذرڻو هو، جنهن ڪري اهو عملي طور بي اثر ٿي ويو. مٿان وري آمريڪا، يورپ ۽ ايشيا جي حالتن کي ڏسندي، آگسٽ 1935ع ۾ [[Neutrality Acts of the 1930s|غير جانبداري جو ايڪٽ]] (Neutrality Act) پاس ڪيو.{{sfn|Schmitz|2000|p=124}}

هٽلر ورسائي ۽ لوڪارنو معاهدن جي خلاف ورزي ڪندي مارچ 1936ع ۾ [[Remilitarisation of the Rhineland|رائن لينڊ تي ٻيهر قبضو]] ڪيو، جتي کيس &quot;خوش ڪرڻ واري پاليسي&quot; (appeasement) سبب ڪنهن خاص مخالفت جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. آڪٽوبر 1936ع ۾، جرمني ۽ اٽليءَ [[Axis powers|روم-برلن محور]] (Rome–Berlin Axis) قائم ڪيو. هڪ مهيني کانپوءِ، جرمني ۽ جاپان [[Anti-Comintern Pact|اينٽي ڪومينٽرن پيڪٽ]] تي صحيحون ڪيون، جنهن ۾ اٽلي به ايندڙ سال شامل ٿي ويو.{{sfn|Shirer|1990|pp=298–299}}

=== ايشيا ===
چين ۾ [[Kuomintang|ڪيومنتانگ]] پارٽي 1920ع جي وچ ڌاري علائقائي جنگي سردارن ([[Warlord Era|warlords]]) جي خلاف هڪ اتحاد جي مهم شروع ڪئي ۽ ظاهري طور تي چين کي متحد ڪري ورتو، پر جلد ئي اها پنهنجي اڳوڻي اتحادين [[Chinese Communist Party|ڪميونسٽ پارٽي]] ۽ نون علائقائي سردارن سان [[Chinese Civil War|گههرو ويڙهه]] ۾ ڦاسي وئي.{{sfn|Preston|1998|p=104}} 1931ع ۾، وڌندڙ فوجي جنون رکندڙ [[Empire of Japan|جاپاني سلطنت]]، جيڪا عرصي کان چين تي اثر وڌائڻ چاهي پئي، [[Mukden incident|موڪڊن واقعي]] کي بهانو بنائي [[Japanese invasion of Manchuria|منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ اتي [[Manchukuo|منچوڪو]] جي نالي سان هڪ ڪٺ پتلي رياست قائم ڪئي.{{sfn|Myers|Peattie|1987|p=458}}

چين منچوريا تي جاپاني حملي کي روڪڻ لاءِ [[League of Nations|ليگ آف نيشنز]] کي اپيل ڪئي. جاپان تي جڏهن تنقيد ڪئي وئي ته هن ليگ آف نيشنز مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ شنگھائي، ريهي ۽ هيبي ۾ ڪيتريون ئي جنگيون ٿيون، تان جو 1933ع ۾ [[Tanggu Truce|تانگو جنگبندي]] تي صحيحون ٿيون. ان کانپوءِ به چيني رضاڪار فوجن منچوريا ۽ اندروني منگوليا ۾ جاپاني جارحيت جي خلاف مزاحمت جاري رکي. 1936ع جي [[Xi'an Incident|شيان واقعي]] کانپوءِ، ڪيومنتانگ ۽ ڪميونسٽ فوجن جاپان جي مخالفت ڪرڻ لاءِ هڪ [[Second United Front|گڏيل محاذ]] قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Busky|2002|p=10}}

== جنگ کان اڳ جا واقعا ==

=== اٽليءَ جو ايٿوپيا تي حملو (1935) ===
{{Main|ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ}}

[[File:Mussolini truppe Etiopia.jpg|thumb|[[بينيتو مسوليني]] 1935 ۾ [[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ|اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] دوران فوجن جو معائنو ڪندي]]

[[ٻي اٽلي-ايٿوپيا جنگ]] هڪ [[استعمار|نوآبادياتي جنگ]] هئي جيڪا آڪٽوبر 1935 ۾ شروع ٿي ۽ مئي 1936 ۾ ختم ٿي. هي جنگ [[اٽلي جي بادشاهت]] ({{lang|it|Regno d'Italia}}) جي هٿياربند فوجن پاران [[ايٿوپيا جي سلطنت]] (جنهن کي حبشه پڻ چيو ويندو آهي) تي حملي سان شروع ٿي، جيڪو [[اطالوي صومالي لينڊ]] ۽ [[اطالوي اريٽيريا|اريٽيريا]] تان ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Stanton |first1=Andrea L. |url=https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |title=Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia |last2=Ramsamy |first2=Edward |last3=Seybolt |first3=Peter J. |date=2012 |isbn=978-1-4129-8176-7 |page=308 |access-date=6 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201327/https://books.google.com/books?id=GtCL2OYsH6wC |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن جنگ جي نتيجي ۾ ايٿوپيا تي فوجي قبضو ٿيو ۽ ان کي اٽليءَ جي نئين ٺهندڙ ڪالوني [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ({{lang|it|Africa Orientale Italiana}}) ۾ شامل ڪيو ويو؛ ان کان علاوه هن جنگ امن برقرار رکڻ واري قوت جي طور تي [[ليگ آف نيشنز]] جي ڪمزوري کي پڻ ظاهر ڪيو. اٽلي ۽ ايٿوپيا ٻئي ليگ جا ميمبر ملڪ هئا، [[ٺاهه واري پاليسي|پر ليگ تمام گهٽ ڪجهه ڪيو]] جڏهن اٽليءَ واضح طور تي ليگ جي [[عهدنامي]] جي آرٽيڪل X جي ڀڃڪڙي ڪئي.{{sfn|Barker|1971|pp=131–132}} برطانيه ۽ فرانس اٽليءَ تي پابنديون لڳائڻ جي حمايت ڪئي، پر اهي پابنديون مڪمل طور تي لاڳو نه ٿيون ۽ اطالوي حملي کي روڪڻ ۾ ناڪام رهيون.{{sfn|Shirer|1990|p=289}} ان کان پوءِ اٽليءَ جرمنيءَ پاران [[آسٽريا جي وفاقي رياست|آسٽريا]] کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جي مقصد تي پنهنجا اعتراض ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Kitson|2001|p=231}}

=== اسپين جي گهرو ويڙهه (1936–1939) ===
{{Main|اسپين جي گهرو ويڙهه}}

جڏهن اسپين ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي، ته هٽلر ۽ مسوليني جنرل [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي قيادت ۾ [[قومپرست باغي|قومپرست باغين]] کي فوجي مدد ڏني. اٽليءَ نازين جي ڀيٽ ۾ قومپرستن جي وڌيڪ مدد ڪئي: مسوليني 70,000 کان وڌيڪ پيادل فوج، 6,000 هوائي عملو ۽ 720 جهاز اسپين موڪليا.{{sfn|Neulen|2000|page=25}} سوويت يونين [[ٻي اسپيني جمهوريه|اسپيني جمهوريه]] جي موجوده حڪومت جي حمايت ڪئي. 30,000 کان وڌيڪ پرڏيهي رضاڪارن، جن کي [[انٽرنيشنل برگيڊز]] چيو ويندو هو، پڻ قومپرستن جي خلاف جنگ وڙهي. جرمني ۽ سوويت يونين ٻنهي هن [[پراڪسي جنگ]] کي پنهنجي جديد هٿيارن ۽ حڪمت عملين کي جنگي ميدان ۾ پرکڻ لاءِ استعمال ڪيو. قومپرستن اپريل 1939 ۾ گهرو ويڙهه کٽي ورتي؛ فرانڪو، جيڪو هاڻي ڊڪٽيٽر هو، ٻي عالمي جنگ دوران سرڪاري طور تي غير جانبدار رهيو پر [[ٻي عالمي جنگ دوران اسپين|عام طور تي محوري طاقتن (Axis) جو طرفدار هو]].{{sfn|Payne|2008|page=271}} جرمني سان سندس سڀ کان وڏو تعاون [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي وڙهڻ لاءِ [[نيري ڊويزن|رضاڪارن]] کي موڪلڻ هو.{{sfn|Payne|2008|page=146}}

=== جاپان جو چين تي حملو (1937) ===
{{Main|ٻي چين-جاپان جنگ}}

[[File:Taierzhuang.jpg|thumb|[[نيشنل ريوليوشنري آرمي|چيني سپاهي]] 1938 ۾ [[تائيرزووانگ]] ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] سان وڙهندي]]

جولاءِ 1937 ۾، جاپان [[مارڪو پولو برج واقعي]] کي بهانو بڻائي چين جي اڳوڻي شاهي گاديءَ واري شهر [[بيجنگ]] تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ سالن جي [[جاپان جو منچوريا تي حملو|ڇڪتاڻ]] ۽ [[سيوآن مهم|ننڍي پيماني تي جهڙپن]] کانپوءِ سڄي چين تي حملي جي جاپاني مهم شروع ٿي وئي.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–551}} سوويت يونين فوري طور تي [[چين-سوويت عدم جارحيت جو معاهدو|چين سان هڪ معاهدي]] تي صحيحون ڪيون ته جيئن هٿيارن جي فراهمي ڪري سگهجي، جنهن سان چين جي [[چين-جرمني لاڳاپا (1912-1949)|جرمني سان اڳوڻي سهڪار]] جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt; 

سيپٽمبر کان نومبر تائين، جاپاني فوجن [[تائيوان جي جنگ|تائيوان]] تي حملو ڪيو، [[شينڪو جي چوڌاري]] [[ڪومنتانگ فوج]] سان وڙهيا، [[پنگ شينگ گوان]] ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|ڪميونسٽ فوجن]] سان مقابلو ڪيو، ۽ چين جي اترئين ريلوي نيٽ ورڪ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Tucker2009&quot;&gt;{{Cite book |last=Tucker |first=Spencer C. |url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&amp;pg=PA1873 |title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East [6 volumes]: From the Ancient World to the Modern Middle East |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-8510-9672-5 |access-date=27 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201303/https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC&amp;pg=PA1873 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live |via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hsu &amp; Chang 1971 221&quot;&gt;{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=195–200}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dorn |first=Frank |title=The Sino-Japanese War, 1937-1941 |date=1974 |publisher=Macmillan}}&lt;/ref&gt; قومپرست [[جنرلسمو]] [[چيانگ ڪائي شيڪ]] [[شنگھائي جي جنگ|شنگھائي جي دفاع]] لاءِ پنهنجي [[نيشنل ريوليوشنري آرمي جي جرمن تربيت يافته ڊويزنن جي فهرست|بهترين فوج]] کي لاهي ڇڏيو، پر ٽن مهينن جي شديد ويڙهه کانپوءِ شنگھائي هٿان نڪري ويو. جاپاني فوجن چيني فوجن کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو ۽ ڊسمبر 1937 ۾ [[نانڪنگ جي جنگ|گاديءَ واري هنڌ نانڪنگ]] تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |date=2007 |publisher=Berghahn Books |pages=384}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, pp. 223–224&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tot&quot;&gt;Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298–299.&lt;/ref&gt;

مارچ 1938 ۾، چيني قومپرست فوجن [[تائيرزووانگ جي جنگ|تائيرزووانگ ۾ پنهنجي پهرين وڏي فتح]] حاصل ڪئي، پر مئي ۾ [[شوژو جي جنگ|شوژو شهر]] جو ڪنٽرول وڃائي ويٺا.{{sfn|Hsu|Chang|1971|pp=221–230}} جون 1938 ۾، چيني فوجن [[1938 پيلي نديءَ جو ٻوڏ|پيلي نديءَ جا بند ٽوڙي]] جاپاني اڳڀرائي کي روڪي ڇڏيو؛ جنهن سان مقامي عام آبادي کي وڏو نقصان پهتو پر چيني فوج کي [[وهان]] جي دفاع جي تياريءَ لاءِ وقت ملي ويو، پر آڪٽوبر ۾ يانگزي نديءَ سان گڏ شديد ويڙهه کانپوءِ [[وهان جي جنگ|شهر تي جاپانين قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Eastman|1986|p=566}} 

جاپان جي فوجي فتحن چيني مزاحمت کي ختم نه ڪيو؛ ان جي بدران، چيني حڪومت ملڪ جي اندران شهر [[چونگ ڪنگ]] منتقل ٿي وئي ۽ جنگ جاري رکي.{{sfn|Taylor|2009|pp=150–152}}{{sfn|Sella|1983|pp=651–687}} چينين جو حوصلو ٽوڙڻ لاءِ، جاپاني جهازن سيچوان طاس جي شهرن تي [[چونگ ڪنگ جي بمباري|بمباري]] شروع ڪئي، جنهن ۾ هزارين شهري مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mitter |first=Rana |title=Forgotten Ally |date=2013 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia |publisher=Cambridge University Press |pages=185}}&lt;/ref&gt;

=== سوويت-جاپان سرحدي تڪرار ===
{{Main|سوويت-جاپان سرحدي تڪرار}}

1930 جي ڏهاڪي جي وچ کان آخر تائين، [[منچوڪو]] ۾ موجود جاپاني فوجن جا سوويت يونين ۽ [[منگوليا پيپلز ريپبلڪ|منگوليا]] سان سرحدي تڪرار ٿيندا رهيا. جاپان جي [[هوڪوشين-رون]] پاليسي، جيڪا اتر طرف توسيع تي زور ڏيندي هئي، ان وقت جاپاني فوج جي پسنديده هئي. پر 1939 ۾ [[خالخين گول جي جنگ]] ۾ شڪست، جاري چين-جاپان جنگ ۽ جرمني جي سوويت يونين سان غير جانبداري واري پاليسي سبب هن پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو.{{sfn|Beevor|2012|p=342}} آخرڪار جاپان ۽ سوويت يونين اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو|غير جانبداري جي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون، ۽ جاپان [[نانشين-رون]] پاليسي اختيار ڪئي، جنهن جو رخ ڏکڻ طرف هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪا ۽ اتحادي ملڪن سان جنگ شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Goldman |first=Stuart D. |date=28 August 2012 |title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939 |url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629092821/https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939 |archive-date=29 June 2015 |access-date=26 June 2015 |magazine=The Diplomat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neeno |first=Timothy |title=Nomonhan: The Second Russo-Japanese War |url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20051124070956/https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx |archive-date=24 November 2005 |access-date=26 June 2015 |publisher=MilitaryHistoryOnline.com}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي قبضا ۽ معاهدا ===
[[File:Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|thumb|[[نيول چيمبرلين|چيمبرلين]]، [[ايڊوارڊ دالاديئر|دالاديئر]]، [[ايڊولف هٽلر|هٽلر]]، [[بينيتو مسوليني|مسوليني]]، ۽ [[گاليئزو چيانو|چيانو]] 29 سيپٽمبر 1938 تي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کان پهريان]]

يورپ ۾ جرمني ۽ اٽلي وڌيڪ جارحيت پسند ٿي رهيا هئا. مارچ 1938 ۾، جرمني [[آنسلوس|آسٽريا کي پاڻ ۾ ضم ڪري ورتو]]، جنهن تي ٻين يورپي طاقتن طرفان وري به ڪو خاص ردعمل سامهون نه آيو.{{sfn|Collier|Pedley|2000|p=144}} ان مان همت وٺندي، هٽلر [[چيڪوسلوواڪيا]] جي ان علائقي [[سوڊٽن لينڊ]] تي دعويٰ شروع ڪئي جتي اڪثريت [[جرمن قوم|جرمن نسلي]] آبادي جي هئي. جلد ئي برطانيه ۽ فرانس برطانوي وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] جي خوش ڪرڻ واري پاليسي تي هلندي [[ميونيخ معاهدو|ميونيخ معاهدي]] تحت هي علائقو جرمنيءَ کي ڏيڻ تي راضي ٿي ويا، جيڪو چيڪوسلوواڪيا جي حڪومت جي مرضيءَ خلاف هو. ان جي بدلي ۾ هٽلر وڌيڪ علائقائي مطالبن نه ڪرڻ جو واعدو ڪيو.{{sfn|Kershaw|2001|pp=121–122}} ان کان پوءِ جرمني ۽ اٽليءَ چيڪوسلوواڪيا کي [[پهرين ويانا ايوارڊ|وڌيڪ علائقو]] هنگريءَ کي ڏيڻ تي مجبور ڪيو، ۽ پولينڊ پڻ چيڪوسلوواڪيا جي [[ٽرانس-اولزا]] علائقي تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Kershaw|2001|p=157}}

جيتوڻيڪ جرمني جا سڀئي ظاهري مطالبا پورا ڪيا ويا هئا، پر هٽلر اندروني طور تي ڪاوڙيل هو ته برطانوي مداخلت کيس هڪ ئي ڀيري سڄي چيڪوسلوواڪيا تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو هو. بعد ۾ تقريرن ۾ هٽلر برطانوي ۽ يهودي &quot;جنگي جنونين&quot; تي حملا ڪيا ۽ جنوري 1939 ۾ برطانوي سامونڊي طاقت کي چيلنج ڪرڻ لاءِ [[پلان Z|جرمن بحريه جي وڏي پيماني تي تياريءَ جو ڳجهو حڪم]] ڏنو. مارچ 1939 ۾، [[چيڪوسلوواڪيا تي قبضو (1938-1945)|جرمني چيڪوسلوواڪيا جي باقي علائقن تي حملو ڪيو]] ۽ ان کي جرمن [[بوهميا ۽ موراويا جي پروٽيڪٽوريٽ]] ۽ جرمني جي هڪ [[ماتحت رياست]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939-1945)|سلوواڪ جمهوريه]] ۾ ورهائي ڇڏيو.{{sfn|Davies|2006|loc=pp. 143–144 (2008 ed.)}} هٽلر 20 مارچ 1939 تي ليتوانيا کي به هڪ [[1939 ليتوانيا کي جرمن الٽيميٽم|الٽيميٽم]] ڏنو، جنهن کيس [[ڪلائيپيڊا علائقو]] (اڳوڻو جرمن ميمل لينڊ) حوالي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Shirer|1990|pp=461–462}}

[[ڊانزگ جو آزاد شهر]] ۽ [[پولش ڪوريڊور]] بابت هٽلر جي وڌيڪ مطالبن کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس [[پولينڊ جي آزادي جي حمايت]] جو اعلان ڪيو. جڏهن اپريل 1939 ۾ [[اٽلي جو البانيا تي حملو|اٽلي البانيا تي قبضو ڪيو]]، ته اها ئي خاطري [[رومانيا جي بادشاهت]] ۽ [[يونان جي بادشاهت]] کي به ڏني وئي.{{sfn|Lowe|Marzari|2002|p=330}} پولينڊ کي ڏنل برطانوي-فرانسيسي خاطريءَ جي جلد ئي پوءِ، جرمني ۽ اٽليءَ پنهنجي اتحاد کي [[لوهه جو معاهدو (Pact of Steel)]] سان رسمي شڪل ڏني.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=234}} هٽلر برطانيه ۽ پولينڊ تي جرمنيءَ کي گهيري ۾ آڻڻ جو الزام لڳايو ۽ [[اينگلو-جرمن بحري معاهدو]] ۽ [[جرمن-پولش عدم جارحيت جو اعلان]] ختم ڪري ڇڏيو.{{sfn|Shirer|1990|p=471}}

[[File:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|right|thumb|upright|جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] (ساڄي) ۽ سوويت اڳواڻ [[جوزف اسٽالن]] 23 آگسٽ 1939 تي [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدي]] تي صحيحون ڪرڻ کانپوءِ]]
آگسٽ جي آخر ۾ صورتحال بحراني بڻجي وئي جڏهن جرمني پولينڊ جي سرحد تي پنهنجون فوجون گڏ ڪيون. 23 آگسٽ تي، سوويت يونين جرمني سان [[مولوٽوف-ربنٽراپ معاهدو|عدم جارحيت جو هڪ معاهدو]] ڪيو، جڏهن ته فرانس، برطانيه ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ فوجي اتحاد بابت ڳالهيون ناڪام ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Shore|2003|p=108}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Watson |first=Derek |date=2000 |title=Molotov's Apprenticeship in Foreign Policy: The Triple Alliance Negotiations in 1939 |journal=Europe-Asia Studies |volume=52 |issue=4 |pages=695–722 |doi=10.1080/713663077 |jstor=153322 |s2cid=144385167}}&lt;/ref&gt; هن معاهدي ۾ هڪ ڳجهو پروٽوڪول پڻ هو جنهن ۾ جرمن ۽ سوويت اثر هيٺ علائقن جي وضاحت ڪئي وئي هئي: ليتوانيا جرمني لاءِ؛ جڏهن ته فنلينڊ، [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[بيسارابيا]] سوويت يونين لاءِ؛ ۽ پولينڊ کي ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ورهائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|p=608}} هن معاهدي جرمنيءَ کي يقين ڏياريو ته پولينڊ تي حملي وقت کيس سوويت يونين سان جنگ نه وڙهڻي پوندي. ان کان فوراً پوءِ، هٽلر 26 آگسٽ تي حملي جو حڪم ڏنو، پر جڏهن کيس خبر پئي ته برطانيه پولينڊ سان باضابطه امداد جو معاهدو ڪيو آهي ۽ اٽلي غير جانبدار رهندو، ته هن حملي کي ملتوي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{Sfn|Weinberg|1995|pp=37-42}}

جرمني برطانيه کي اتحاد جي پيشڪش ڪئي جيڪڏهن برطانيه جرمني کي ڊانزگ، پولش ڪوريڊور ۽ ان جون اڳوڻيون ڪالونيون حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري، پر برطانيه جواب ڏنو ته هو پولينڊ کي ڏنل ضمانت تي قائم رهندو.{{Sfn|Kershaw|2001|p=216}} 29 آگسٽ تي، هٽلر مطالبو ڪيو ته هڪ پولش نمائندو ايندڙ ڏينهن تائين برلن پهچي ته جيئن بحران جو حل ڪڍجي، پر برطانيه ان وقت کي غير معقول قرار ڏئي رد ڪري ڇڏيو. 30-31 آگسٽ جي رات، برطانوي سفير [[نيول هينڊرسن]] جرمن پرڏيهي وزير [[جواخم وون ربنٽراپ]] سان ملاقات ڪئي. ربنٽراپ کيس پولينڊ بابت هٽلر جا مطالبا ٻڌايا ۽ پوءِ اعلان ڪيو ته پولينڊ جي قبوليت لاءِ مقرر ڪيل وقت گذر چڪو آهي.{{Sfn|Kershaw|2001|pp=218-219}}

== جنگ جو سلسلو ==
{{For timeline|ٻي عالمي جنگ جي ٽائم لائنن جي فهرست}}
{{See also|ٻي عالمي جنگ جي سفارتي تاريخ|ٻي عالمي جنگ ملڪن جي لحاظ کان}}

=== يورپ ۾ جنگ جي شروعات (1939–1940) ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر}}

[[File:Germans at Polish Border (1939-09-01).jpg|thumb|[[نازي جرمني ۾ پروپئگنڊا|جرمن پروپئگنڊا]] جي هڪ تصوير جنهن ۾ [[سوپوٽ]] ۾ پولش بارڊر ڪراسنگ کي هٽائڻ جي منظر کي ٻيهر پيش ڪيو ويو آهي&lt;ref&gt;{{cite web | title=Historyczna fotografia było pozowaną &quot;ustawką&quot;! | website=PolskieRadio.pl | url=https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | language=pl | access-date=2025-03-18 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703014357/https://www.polskieradio.pl/10/512/artykul/715295,historyczna-fotografia-bylo-pozowana-ustawka | url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
1 سيپٽمبر 1939 تي، جرمنيءَ حملي جي بهاني طور ڪيترائي [[گليويٽز واقعو|فرضي سرحدي واقعا]] [[آپريشن هملر|رچائڻ]] کانپوءِ [[پولينڊ تي حملو]] ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=1–2}} جنگ جو پهريون جرمن حملو [[ويسٽرپليٽ جي جنگ|ويسٽرپليٽ تي پولش دفاعن]] جي خلاف ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Zabecki2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Zabecki |first=David T. |url=https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&amp;pg=PT1663 |title=World War II in Europe: An Encyclopedia |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-1358-1242-3 |page=1663 |quote=The earliest fighting started at 0445 hours when marines from the battleship Schleswig-Holstein attempted to storm a small Polish fort in Danzig, the Westerplate |access-date=17 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201256/https://books.google.com/books?id=Mq_lCAAAQBAJ&amp;pg=PT1663 |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; برطانيه ان جي جواب ۾ جرمنيءَ کي فوجي ڪارروايون بند ڪرڻ جو [[الٽيميٽم]] ڏنو، ۽ 3 سيپٽمبر تي، الٽيميٽم کي نظرانداز ڪرڻ کانپوءِ، برطانيه ۽ فرانس جرمنيءَ خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{efn|[[برطانيه جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|برطانيه صبح 11 وڳي جنگ جو اعلان ڪيو]]. [[فرانس جو جرمني خلاف جنگ جو اعلان (1939)|فرانس 6 ڪلاڪن کانپوءِ]] شام 5 وڳي ان جي پيروي ڪئي.}} [[فرضي جنگ]] (Phoney War) جي عرصي دوران، اتحادين پولينڊ کي ڪا به سڌي فوجي مدد نه ڏني، سواءِ [[سار لينڊ جي مهم|سار لينڊ ۾ هڪ محتاط فرانسيسي اڳڀرائي]] جي.&lt;ref name=&quot;Keegan 1997 35&quot;&gt;{{Harvnb|Keegan|1997|p=35}}.&lt;br/&gt;{{Harvnb|Cienciala|2010|p=128}} مشاهدو ڪري ٿو ته، جيتوڻيڪ اهو سچ آهي ته پولينڊ پري هو، جنهن ڪري فرانسيسين ۽ برطانوي ماڻهن لاءِ مدد فراهم ڪرڻ ڏکيو هو، &quot;ٻي عالمي جنگ جا ڪجهه مغربي مورخ... ڄاڻن ٿا ته برطانوي حڪومت پولينڊ تي حملي جي صورت ۾ جرمني تي بمباري ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، پر ولہيلم شاوين (Wilhelmshaven) جي اڏي تي هڪ حملي کان سواءِ ائين نه ڪيو ويو. فرانسيسي، جن اولهه ۾ جرمني تي حملو ڪرڻ جو واعدو ڪيو هو، انهن جو ائين ڪرڻ جو ڪو ارادو نه هو.&quot;&lt;/ref&gt; مغربي اتحادين جرمني جي [[جرمني جي بحري ناڪابندي (1939–1945)|بحري ناڪابندي]] پڻ شروع ڪئي، جنهن جو مقصد ملڪ جي معيشت ۽ جنگي ڪوششن کي نقصان پهچائڻ هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Beevor|2012|p=32}}; {{Harvnb|Dear|Foot|2001|pp=248–249}}; {{Harvnb|Roskill|1954|p=64}}.&lt;/ref&gt; جرمني ان جو جواب اتحادين جي واپاري ۽ جنگي جهازن جي خلاف [[يو-بوٽ جنگ|يو-بوٽ ويڙهه]] جو حڪم ڏئي ڏنو، جيڪا بعد ۾ [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Battle of the Atlantic |url=https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520073745/https://www.history.co.uk/history-of-ww2/battle-of-the-atlantic |archive-date=20 May 2022 |access-date=11 July 2022 |website=Sky HISTORY TV channel |language=en}}&lt;/ref&gt;

8 سيپٽمبر تي، جرمن فوجون [[وارسا]] جي مضافات ۾ پهچي ويون. اولهه طرف [[بزورا جي جنگ|پولش جوابي حملي]] جرمن اڳڀرائي کي ڪجهه ڏينهن لاءِ روڪي ڇڏيو، پر ان کي ''[[ويهرماخت]]'' (Wehrmacht) پاران گهيري ۾ آندو ويو. پولش فوج جا باقي بچيل دستا گهيري هيٺ آيل [[وارسا جو گهيرو (1939)|وارسا]] تائين پهچڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا. 17 سيپٽمبر 1939 تي، جاپان سان [[خالخين گول جي جنگ|جنگ بندي]] جي معاهدي تي صحيحن جي ٻن ڏينهن کانپوءِ، [[سوويت يونين جو پولينڊ تي حملو|سوويت يونين پولينڊ تي حملو ڪيو]]{{sfn|Zaloga|2002|pp=80, 83}} ان بهاني هيٺ ته پولش رياست جو وجود ختم ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ginsburgs |first=George |date=1958 |title=A Case Study in the Soviet Use of International Law: Eastern Poland in 1939 |journal=The American Journal of International Law |volume=52 |issue=1 |pages=69–84 |doi=10.2307/2195670 |jstor=2195670 |s2cid=146904066}}&lt;/ref&gt; 27 سيپٽمبر تي، وارسا جي فوجي دستي جرمنن آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا، ۽ پولش فوج جي [[پوليسي آپريشنل گروپ|آخري وڏي يونٽ]] [[ڪاڪ جي جنگ (1939)|6 آڪٽوبر تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]. فوجي شڪست جي باوجود، پولينڊ ڪڏهن به سرنڊر نه ڪيو؛ ان جي بدران، ان [[پولش جلاوطن حڪومت]] قائم ڪئي ۽ هڪ [[پولش انڊر گرائونڊ اسٽيٽ|ڳجهو رياستي نظام]] مقبوضه پولينڊ ۾ موجود رهيو.{{sfn|Hempel|2005|p=24}} پولش فوجي اهلڪارن جو هڪ وڏو حصو [[رومانين برج هيڊ|رومانيا]] ۽ لاتويا ڏانهن نڪري ويو؛ جن مان ڪيترن ئي بعد ۾ جنگ جي ٻين ميدانن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران پولينڊ جي فوجي تاريخ|محوري طاقتن خلاف ويڙهه]] جاري رکي.{{sfn|Zaloga|2002|pp=88–89}}

جرمني [[نازي جرمني پاران ضم ڪيل پولش علائقا|مغربي پولينڊ کي پاڻ سان ملائي ورتو]] ۽ [[جنرل گورنمينٽ|مرڪزي پولينڊ تي قبضو ڪيو]]؛ جڏهن ته سوويت يونين [[سوويت يونين پاران ضم ڪيل پولينڊ جا علائقا|اوڀر پولينڊ کي پاڻ سان ملايو]]. پولش علائقي جا ننڍا حصا [[ليتوانيا]] ۽ [[سلوواڪيا جو پولينڊ تي حملو|سلوواڪيا]] کي ڏنا ويا. 6 آڪٽوبر تي، هٽلر برطانيه ۽ فرانس کي امن جي پيشڪش ڪئي پر چيو ته پولينڊ جي مستقبل جو فيصلو صرف جرمني ۽ سوويت يونين ڪندا. اها تجويز رد ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;ibiblio1939&quot;&gt;{{Cite web |title=Major international events of 1939, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310103815/https://www.ibiblio.org/pha/events/1939.html |archive-date=10 March 2013 |access-date=9 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}&lt;/ref&gt; ۽ هٽلر فرانس تي فوري حملي جو حڪم ڏنو،&lt;ref&gt;Nuremberg Documents C-62/GB86, آڪٽوبر 1939 ۾ هٽلر پاران جاري ڪيل هدايتون جيڪي هن تي ختم ٿين ٿيون: &quot;جيڪڏهن حالتون سازگار آهن ته [فرانس تي] حملو هن خريف ۾ شروع ڪيو وڃي.&quot;&lt;/ref&gt; جيڪو خراب موسم سبب 1940 جي بهار تائين ملتوي ڪيو ويو.{{sfn|Liddell Hart|1977|pp=39–40}}{{sfn|Bullock|1990|loc=pp. 563–564, 566, 568–569, 574–575 (1983 ed.)}}&lt;ref&gt;{{Cite book |title=[[Blitzkrieg: From the Rise of Hitler to the Fall of Dunkirk]] |first=Len |last=Deighton |author-link=Len Deighton |publisher=Jonathan Cape |date=1979 |isbn=978-0-2240-1648-3 |pages=186–187}} ڊيٽن لکي ٿو ته &quot;حملي کي حتمي شڪل ڏيڻ کان پهريان اوڻٽيهه ڀيرا ملتوي ڪيو ويو.&quot;&lt;/ref&gt;

[[File:Karelian Isthmus 13 March 1940.png|thumb|[[ونٽر وار]] جي آخري ڏينهن، 13 مارچ 1940 تي [[مينر هيم لائن]] ۽ [[ڪاريلين استھمس]]]]
پولينڊ ۾ جنگ جي شروعات کانپوءِ، اسٽالن [[ايسٽونيا]]، [[لاتويا]] ۽ [[ليتوانيا]] کي فوجي حملي جي ڌمڪي ڏني، جنهن ڪري انهن ٽنهي [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ ملڪن]] کي اهڙن [[بالٽڪ رياستن تي قبضي جو پس منظر|معاهدن]] تي صحيحون ڪرڻيون پيون جن تحت اتي سوويت فوجي اڏا قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ آڪٽوبر 1939 ۾، وڏي تعداد ۾ سوويت فوجي دستا اتي منتقل ڪيا ويا.{{sfn|Smith|Pabriks|Purs|Lane|2002|p=24}}{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}}{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=55–56}} [[فنلينڊ]] اهڙي ڪنهن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي علائقي جو حصو سوويت يونين کي ڏيڻ کان جواب ڏنو. [[ونٽر وار|سوويت يونين نومبر 1939 ۾ فنلينڊ تي حملو ڪيو]]،{{sfn|Spring|1986|pp=207–226}} ۽ ان جارحيت جي ڏوهه ۾ کيس [[ليگ آف نيشنز]] مان ڪڍيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=van Dyke |first=Carl |title=The Soviet Invasion of Finland |date=1997 |publisher=Frank Cass Publishers |isbn=978-0-7146-4753-1 |location=Portland, Oregon |page=71}}&lt;/ref&gt; عددي برتريءَ جي باوجود، ونٽر وار دوران سوويت فوجي ڪاميابي معمولي هئي، ۽ هي جنگ مارچ 1940 ۾ [[ماسڪو امن معاهدو|ڪجهه فنلينڊي علائقن جي دستبرداري]] سان ختم ٿي.{{sfn|Hanhimäki|1997|p=12}}

جون 1940 ۾، سوويت يونين ايسٽونيا، لاتويا ۽ ليتوانيا جي مڪمل علائقن تي [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1940)|قبضو ڪري ورتو]]،{{sfn|Bilinsky|1999|p=9}} گڏوگڏ رومانيا جي علائقن [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|بيسارابيا، اتر بوڪوينا، ۽ هرٽسا علائقي]] تي به قبضو ڪيو ويو. آگسٽ 1940 ۾، هٽلر رومانيا تي [[ٻيو ويانا ايوارڊ]] مڙهيو جنهن جي نتيجي ۾ [[اتر ٽرانسلوانيا]] هنگريءَ کي منتقل ڪيو ويو.{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=745, 975}} سيپٽمبر 1940 ۾، بلغاريه جرمن ۽ اطالوي حمايت سان رومانيا کان [[ڏکڻ دوبروجا]] جو مطالبو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪرائيووا جو معاهدو]] ٿيو.&lt;ref name=&quot;Haynes-2000&quot;&gt;{{Cite book |last=Haynes |first=Rebecca |url=https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |title=Romanian policy towards Germany, 1936–40 |date=2000 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-3122-3260-3 |page=205 |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201243/https://books.google.com/books?id=b_I-AQAAIAAJ |archive-date=7 March 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; رومانيا جي 1939 واري علائقي جي هڪ تہائی حصي جي نقصان سبب [[رومانيا جو ڪيرول ٻيون|بادشاهه ڪيرول ٻئين]] خلاف بغاوت ٿي، جنهن رومانيا کي مارشل [[آئن انتونيسڪو]] جي قيادت ۾ هڪ فاشسٽ ڊڪٽيٽر شپ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، ۽ جرمن تحفظ جي اميد ۾ ملڪ جو رخ محوري طاقتن (Axis) ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;Deletant, pp. 48–51, 66; Griffin (1993), p. 126; Ornea, pp. 325–327&lt;/ref&gt; ان دوران، جرمن-سوويت سياسي لاڳاپا ۽ اقتصادي تعاون{{sfn|Ferguson|2006|pp=367, 376, 379, 417}}{{sfn|Snyder|2010|pp=118ff}} آهستي آهستي بيهجي ويا،{{sfn|Koch|1983|pp=912–914, 917–920}}{{sfn|Roberts|2006|p=56}} ۽ ٻنهي رياستن جنگ لاءِ تياريون شروع ڪري ڏنيون.{{sfn|Roberts|2006|p=59}}

=== مغربي يورپ (1940–1941) ===
{{Main|مغربي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}}

[[File:WWIIEuropeMay40.gif|thumb|upright=1.4|بيلجيئم ۽ اتر فرانس ۾ جرمن فوج جي اڳڀرائي، 10 مئي – 4 جون 1940، [[ماجينو لائن]] (ڳاڙهي رنگ ۾ ڏيکاريل) تان گذري رهيا آهن]]

اپريل 1940 ۾، [[آپريشن ويزربيئونگ|جرمني ڊنمارڪ ۽ ناروي تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[ٻي عالمي جنگ دوران سويڊن جي لوهه جي صنعت|سويڊن کان لوهه جي فراهمي]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، جنهن کي اتحادي [[آپريشن ولفريڊ|روڪڻ جي ڪوشش]] ڪري رهيا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Murray|Millett|2001|pp=57–63}}.&lt;/ref&gt; [[جرمني جو ڊنمارڪ تي حملو (1940)|ڊنمارڪ صرف ڇهن ڪلاڪن ۾ هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ [[ناروي جي مهم|اتحادين جي مدد جي باوجود]]، ناروي کي ٻن مهينن اندر فتح ڪيو ويو.{{sfn|Commager|2004|p=9}} ناروي جي مهم تي برطانوي عوام جي بي اطميناني سبب وزيراعظم [[نيول چيمبرلين]] استعيفيٰ ڏني، جنهن جي جڳهه تي 10 مئي 1940 تي [[ونسٽن چرچل]] کي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Reynolds|2006|p=76}}

ساڳئي ڏينهن، جرمني [[فرانس جي جنگ|فرانس تي وڏو حملو شروع ڪيو]]. فرانس-جرمني سرحد تي مضبوط [[ماجينو لائن]] جي قلعي بندي کان بچڻ لاءِ، جرمني پنهنجو رخ غير جانبدار ملڪن [[جرمني جو بيلجيئم تي حملو (1940)|بيلجيئم]]، [[جرمني جو نيدرلينڊز تي حملو|نيدرلينڊز]]، ۽ [[جرمني جو لڪسمبرگ تي حملو|لڪسمبرگ]] ڏانهن ڪيو.{{sfn|Evans|2008|pp=122–123}} جرمنن [[ارڊينز]] (Ardennes) واري علائقي مان هڪ پاسيرو حملو ڪيو،{{sfn|Keegan|1997|pp=59–60}} جنهن کي اتحادين غلطيءَ سان بڪتربند گاڏين لاءِ هڪ ناقابل تسخير قدرتي رڪاوٽ سمجهيو هو.{{sfn|Regan|2004|p=152}}{{sfn|Liddell Hart|1977|p=48}} نئين ''[[بلٽزڪريگ]]'' (Blitzkrieg) حڪمت عملي کي ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪندي، ''ويهرماخت'' تيزيءَ سان انگلش چينل تائين پهچي وئي ۽ بيلجيئم ۾ موجود اتحادي فوجن جو رستو ڪٽي ڇڏيو، جنهن سان اتحادي فوجن جو وڏو حصو فرانس-بيلجيئم سرحد تي ليل (Lille) ويجهو گهيري ۾ اچي ويو. برطانيه جون جي شروعات تائين يورپي کنڊ مان [[ڊنڪرڪ جي واپسي|وڏي تعداد ۾ اتحادي فوجن کي ڪڍڻ]] ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيتوڻيڪ کين پنهنجو سمورو سامان اتي ئي ڇڏڻو پيو.{{sfn|Keegan|1997|pp=66–67}}

10 جون تي، [[اٽلي جو فرانس تي حملو|اٽلي فرانس تي حملو ڪيو]]، ۽ فرانس توڙي برطانيه خلاف جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=207}} جرمنن ڪمزور ٿيل فرانسيسي فوج جي خلاف ڏکڻ ڏانهن رخ ڪيو، ۽ 14 جون تي [[ٻي عالمي جنگ ۾ پئرس|پئرس]] سندن قبضي ۾ اچي ويو. اٺن ڏينهن کانپوءِ [[22 جون 1940 جو معاهدو|فرانس جرمني سان جنگ بندي جي معاهدي تي صحيحون ڪيون]]؛ فرانس کي [[ٻي عالمي جنگ دوران مقبوضه فرانس ۾ جرمن فوجي انتظاميا|جرمن]] ۽ [[اٽلي جو فرانس تي قبضو|اطالوي قبضي واري علائقن]] ۾ ورهايو ويو،{{sfn|Umbreit|1991|p=311}} ۽ هڪ غير مقبوضه حصو [[وچي فرانس|وچي حڪومت]] جي تحت رهيو، جيڪا سرڪاري طور تي غير جانبدار هجڻ باوجود عام طور تي جرمني جي طرفدار هئي. فرانس پنهنجو بحري ٻيڙو برقرار رکيو، جنهن تي 3 جولاءِ تي [[مرس الڪبير تي حملو|برطانيه حملو ڪيو]] ته جيئن ان کي جرمني جي قبضي ۾ وڃڻ کان روڪي سگهجي.{{sfn|Brown|2004|p=198}}

[[File:St Paul destroyed.jpg|thumb|لنڊن جو [[سينٽ پال ڪيٿڊرل]] 29 ڊسمبر 1940 تي جرمن بمباري [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] کان پوءِ]]

جولاءِ جي شروعات ۾ فضائي [[برطانيه جي جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ [[ڪينال ڪيمپف|لوفت وافا (Luftwaffe) پاران ٻيڙن ۽ بندرگاهن تي حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Murray_BoB&quot;&gt;{{harvnb|Murray|1983|loc=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-2.html#cn70 The Battle of Britain].}}&lt;/ref&gt; فضائي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ جرمن مهم آگسٽ ۾ شروع ٿي، پر [[آر اي ايف فائٽر ڪمانڊ]] کي شڪست ڏيڻ ۾ ناڪاميءَ سبب [[آپريشن سي لائن|برطانيه تي حملي جي تجويز]] غير معين مدي تائين ملتوي ڪئي وئي. جرمني جي [[اسٽريٽجڪ بمباري]] لنڊن ۽ ٻين شهرن تي رات جي وقت حملن (جنهن کي [[بلٽز (بمباري)|بلٽز]] چيو ويندو هو) سان تيز ٿي وئي، پر مئي 1941 ۾ اها وڏي پئماني تي ختم ٿي وئي{{sfn|Dear|Foot|2001|pp=108–109}} ڇاڪاڻ ته اها برطانوي جنگي ڪوششن کي سخت نقصان پهچائڻ ۾ ناڪام رهي هئي.{{r|Murray_BoB}}

فرانس جي نون فتح ڪيل بندرگاهن کي استعمال ڪندي، جرمن بحريه [[ائٽلانٽڪ جي جنگ]] ۾ برطانوي ٻيڙن جي خلاف [[يو-بوٽ]] استعمال ڪندي [[ائٽلانٽڪ جي جنگ#خوشيءَ وارو وقت (جون 1940 – فيبروري 1941)|ڪاميابيون حاصل ڪيون]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Goldstein|2004|p=35}}&lt;/ref&gt; برطانوي هوم فليٽ 27 مئي 1941 تي [[بismarck جو آخري معرڪو|جرمن جنگي جهاز 'ب Bismarck' کي ٻوڙي]] هڪ اهم فتح حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Steury|1987|p=209}}; {{Harvnb|Zetterling|Tamelander|2009|p=282}}.&lt;/ref&gt;

نومبر 1939 ۾، آمريڪا چين ۽ مغربي اتحادين جي مدد ڪري رهيو هو، ۽ پنهنجي [[1930 واري ڏهاڪي جا غير جانبداري ايڪٽ|غير جانبداري ايڪٽ]] ۾ ترميم ڪئي هئي ته جيئن اتحادي ملڪ [[ڪيش اينڊ ڪيري (ٻي عالمي جنگ)|نقد ادائيگي ۽ پاڻ کڻي وڃڻ]] جي بنياد تي خريداري ڪري سگهن.{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|pp=328–330}} 1940 ۾ پئرس تي جرمن قبضي کانپوءِ، [[آمريڪي بحريه]] جي سائيز ۾ [[ٽو اوشن نيوي ايڪٽ|وڏو اضافو ڪيو ويو]]. سيپٽمبر ۾، آمريڪا برطانوي فوجي اڏن جي بدلي آمريڪي تباهي ڪندڙ جهازن (destroyers) جي [[ڊسٽرائرز فار بيسز ڊيل|هڪ معاهدي]] تي اتفاق ڪيو.{{sfn|Maingot|1994|p=52}} ان هوندي به، آمريڪي عوام جي وڏي اڪثريت 1941 تائين جنگ ۾ سڌي فوجي مداخلت جي مخالفت ڪندي رهي.{{sfn|Cantril|1940|p=390}} ڊسمبر 1940 ۾، صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] هٽلر تي دنيا فتح ڪرڻ جي منصوبابنديءَ جو الزام لڳايو ۽ ڪنهن به ڳالهين کي بيڪار قرار ڏيندي آمريڪا کي &quot;[[جمهوريت جو اسلحو]]&quot; (Arsenal of Democracy) بڻجڻ جو سڏ ڏنو. هن برطانوي جنگي ڪوششن جي مدد لاءِ [[لينڊ ليز]] پروگرامن کي هٿي ڏني؛ بعد ۾ لينڊ ليز کي ٻين اتحادين، بشمول سوويت يونين تائين وڌايو ويو، جڏهن جرمني اتي [[آپريشن باربروسا|حملو]] ڪيو.&lt;ref name=&quot;ibiblio_1940&quot;&gt;{{Cite web |title=Major international events of 1940, with explanation |url=https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525060313/https://www.ibiblio.org/pha/events/1940.html |archive-date=25 May 2013 |publisher=Ibiblio.org}}&lt;/ref&gt; آمريڪا جرمني جي خلاف مڪمل حملي جي تياري لاءِ اسٽريٽجڪ منصوبابندي شروع ڪري ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Skinner Watson |first=Mark |title=Coordination With Britain |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430001549/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Plans/USA-WD-Plans-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=13 May 2013 |website=US Army in WWII – Chief of Staff: Prewar Plans and Operations}}&lt;/ref&gt;

سيپٽمبر 1940 جي آخر ۾، [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] (Tripartite Pact) جاپان، اٽلي ۽ جرمني کي باضابطه طور تي [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي طور تي متحد ڪري ڇڏيو. هن معاهدي تحت اهو طئي ٿيو ته جيڪڏهن ڪو به ملڪ—سوويت يونين کانسواءِ—ڪنهن به هڪ محوري طاقت تي حملو ڪندو، ته هو ٽنهي ملڪن سان جنگ وڙهڻ تي مجبور هوندو.{{Sfn|Bilhartz|Elliott|2007|p=179}} نومبر 1940 ۾ محوري طاقتن ۾ واڌارو ٿيو جڏهن [[هنگري جي بادشاهت (1920–1946)|هنگري]]، [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]]، ۽ [[رومانيا جي بادشاهت|رومانيا]] ان ۾ شامل ٿيا.{{Sfn|Dear|Foot|2001|p=877}} [[ٻي عالمي جنگ ۾ رومانيا|رومانيا]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ ۾ هنگري|هنگري]] بعد ۾ سوويت يونين خلاف جنگ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، رومانيا جي صورت ۾ ان جو هڪ مقصد [[بيسارابيا ۽ اتر بوڪوينا تي سوويت قبضو|سوويت يونين پاران قبض ڪيل علائقا]] واپس وٺڻ هو.{{Sfn|Dear|Foot|2001|pp=745–746}}

=== ميڊيٽرينين (بحر روم) (1940–1941) ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ جو ميڊيٽرينين ۽ وچ اوڀر ٿيٽر}}

جون 1940 جي شروعات ۾، اطالوي فضائي فوج ''[[ريجيا ايروناٽيڪا]]'' برطانوي قبضي هيٺ آيل [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا تي حملا ڪيا ۽ ان جو گهيرو ڪيو]]. اونهاري جي آخر کان زوال جي شروعات تائين، اٽليءَ [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي حملو|برطانوي صومالي لينڊ فتح ڪيو]] ۽ برطانيه جي قبضي هيٺ آيل [[مصر تي اطالوي حملو|مصر ۾ مداخلت ڪئي]]. آڪٽوبر ۾، [[يونان-اٽلي جنگ|اٽليءَ يونان تي حملو ڪيو]]، پر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو جنهن ۾ اٽليءَ کي وڏو جاني نقصان پهتو؛ اها مهم ڪجهه مهينن ۾ معمولي علائقائي تبديلين سان ختم ٿي وئي.{{sfn|Clogg|2002|p=118}} اٽليءَ جي مدد ڪرڻ ۽ برطانيه کي قدم ڄمائڻ کان روڪڻ لاءِ، جرمنيءَ بلقان تي حملي جي تياري ڪئي، جنهن سان رومانيا جي تيل جي کوهن کي خطرو هو ۽ اهو بحر روم ۾ برطانوي غلبي خلاف هڪ وار هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Evans|2008|pp=146, 152}}; {{Harvnb|US Army|1986|pp=[http://web.archive.org/web/20250123181154/https://www.history.army.mil/books/wwii/balkan/20_260_1.htm 4–6]}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bundesarchiv Bild 101I-783-0109-11, Nordafrika, Panzer III in Fahrt.jpg|thumb|[[آفريڪا ڪورپس]] جو جرمن [[پانزر III]] ٽينڪ اتر آفريڪا جي ريگستان مان گذري رهيو آهي، اپريل 1941]]
ڊسمبر 1940 ۾، برطانوي سامراجي فوجن مصر ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] ۾ اطالوي فوجن جي خلاف [[آپريشن ڪمپاس|جوابي حملا]] شروع ڪيا.{{sfn|Jowett|2001|pp=9–10}} اهي حملا ڪامياب رهيا؛ فيبروري 1941 جي شروعات تائين، اٽلي مشرقي ليبيا جو ڪنٽرول وڃائي ويٺو، ۽ وڏي تعداد ۾ اطالوي فوجي قيد ڪيا ويا. [[ريجيا مرينا|اطالوي بحريه]] کي پڻ سخت شڪستن جو منهن ڏسڻو پيو، جنهن ۾ برطانوي بحريه [[تارانٽو جي جنگ|تارانٽو ۾ بحري جهازن تان حملي]] ذريعي اٽليءَ جي ٽن وڏن جنگي جهازن کي ناڪاره بڻائي ڇڏيو، ۽ [[ڪيپ ماٽاپان جي جنگ]] ۾ ڪيترن ئي ٻين جنگي جهازن کي بي اثر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Jackson|2006|p=106}}

اطالوي شڪستن جرمنيءَ کي اتر آفريڪا ۾ [[آپريشن سونن بلوم|هڪ مهماتي فوج موڪلڻ]] تي مجبور ڪيو؛ مارچ 1941 جي آخر ۾، [[ارون روميل]] جي [[آفريڪا ڪورپس]] [[مغربي ريگستاني مهم|هڪ حملو شروع ڪيو]] جنهن دولت مشترڪه (Commonwealth) جي فوجن کي پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Laurier|2001|pp=7–8}} هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾، محوري طاقتن جي فوجن مغربي مصر تائين اڳڀرائي ڪئي ۽ [[طوبراق جو گهيرو|طوبراق جي بندرگاهه جو گهيرو ڪيو]].{{sfn|Murray|Millett|2001|pp=263–276}}

مارچ 1941 جي آخر تائين، [[بلغاريه جي بادشاهت (1908–1946)|بلغاريه]] ۽ [[يوگوسلاويا]] [[ٽي طرفو معاهدو|ٽي طرفي معاهدي]] تي صحيحون ڪيون؛ پر، يوگوسلاو حڪومت کي ٻن ڏينهن کانپوءِ برطانيه جي حامي قومپرستن [[يوگوسلاويا جي بغاوت|هڪ بغاوت ذريعي ڪيرائي وڌو]]. جرمني ۽ اٽليءَ ان جو جواب [[يوگوسلاويا تي حملو|يوگوسلاويا]] ۽ [[يونان تي جرمن حملو|يونان]] تي هڪ ئي وقت حملو ڪري ڏنو، جنهن جي شروعات 6 اپريل 1941 تي [[بيلگريڊ تي جرمن بمباري|بيلگريڊ تي وڏي پئماني تي بمباري]] سان ڪئي وئي؛ ٻنهي ملڪن کي هڪ مهيني اندر هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا.{{sfn|Gilbert|1989|pages=174–175}} مئي جي آخر ۾ يونان جي ٻيٽ [[ڪريٽ جي جنگ|ڪريٽ تي فضائي حملي]] بلقان تي جرمنيءَ جي قبضي کي مڪمل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gilbert|1989|pages=184–187}} ان کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ دوران يوگوسلاويا|يوگوسلاويا تي محوري طاقتن جي قبضي]] خلاف پارٽيسن ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا جنگ جي خاتمي تائين جاري رهي.{{sfn|Gilbert|1989|pages=208, 575, 604}}

مئي ۾ وچ اوڀر اندر، دولت مشترڪه جي فوجن [[اينگلو-عراق جنگ|عراق ۾ هڪ بغاوت کي چيڀاٽي ڇڏيو]] جنهن کي وچي (Vichy) جي ڪنٽرول هيٺ [[شام ۽ لبنان جو مينڊيٽ|شام]] ۾ موجود اڏن تان جرمن جهازن جي مدد حاصل هئي.{{sfn|Watson|2003|p=80}} جون ۽ جولاءِ جي وچ ۾، برطانوي قيادت ۾ فوجن [[شام-لبنان مهم|شام ۽ لبنان جي فرانسيسي علائقن تي حملو ڪري قبضو ڪيو]]، جنهن ۾ کين [[آزاد فرانس|آزاد فرانسيسي]] فوجن جي مدد حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Citation |last=Morrisey |first=Will |title=Winston Churchill |date=2019 |pages=119–126 |chapter=What Churchill and De Gaulle learned from the Great War |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429027642-6 |isbn=978-0-4290-2764-2 |s2cid=189257503}}&lt;/ref&gt;

=== سوويت يونين تي محوري طاقتن جو حملو (1941) ===
{{Main|اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)}}

[[File:Second world war europe animation large de.gif|thumb|upright=1.2|[[ٻي عالمي جنگ جو يورپي ٿيٽر]] جو ايمينيشن نقشو، 1939-1945 - ڳاڙهو: 1941 کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|مغربي اتحادي]] ۽ سوويت يونين؛ سائو: 1941 کان اڳ [[سوويت يونين]]؛ نيرو: [[محوري طاقتون]]]]

يورپ ۽ ايشيا ۾ صورتحال نسبتاً مستحڪم ٿيڻ کان پوءِ، جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ جون تياريون شروع ڪيون. سوويت يونين جرمني سان وڌندڙ ڇڪتاڻ کان هوشيار هو، ۽ جاپاني [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي قبضن جي وسيلن سان مالامال علائقن تي قبضو ڪري يورپي جنگ مان فائدو وٺڻ جو منصوبو ٺاهي رهيا هئا، ان ڪري ٻنهي طاقتن اپريل 1941 ۾ [[سوويت-جاپان غير جانبداري معاهدو]] ڪيو.{{sfn|Garver|1988|p=114}} ان جي برعڪس، جرمن مسلسل سوويت يونين تي حملي جي تياري ڪري رهيا هئا ۽ سوويت سرحد تي فوجون گڏ ڪري رهيا هئا.{{sfn|Weinberg|2005|p=195}}

هٽلر جو خيال هو ته برطانيه پاران جنگ ختم ڪرڻ کان انڪار جو سبب اها اميد هئي ته آمريڪا ۽ سوويت يونين جرمني خلاف جنگ ۾ شامل ٿيندا.{{sfn|Murray|1983|p=[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/AAF-Luftwaffe-3.html 69]}} 31 جولاءِ 1940 تي هٽلر فيصلو ڪيو ته سوويت يونين کي ختم ڪيو وڃي ۽ هن [[يوڪريني سوويت سوشلست جمهوريه|يوڪرين]]، [[بالٽڪ رياستون|بالٽڪ رياستن]] ۽ [[بيلاروسي سوويت سوشلست جمهوريه|بيلاروس]] جي فتح جو هدف مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;GSWW4_26&quot;&gt;{{Harvnb|Förster|1998|p=26}}.&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ربنٽراپ جهڙن ٻين سينئر جرمن آفيسرن سوويت يونين کي ٽي طرفي معاهدي (Tripartite Pact) ۾ شامل ڪري برطانوي سلطنت خلاف هڪ يورو-ايشيا بلاڪ ٺاهڻ جو موقعو ڏٺو.&lt;ref name=&quot;GSWW4_38&quot;&gt;{{Harvnb|Förster|1998|pp=38–42}}.&lt;/ref&gt; نومبر 1940 ۾، اهو طئي ڪرڻ لاءِ [[جرمن-سوويت محوري ڳالهيون|ڳالهيون ٿيون]] ته ڇا سوويت يونين معاهدي ۾ شامل ٿيندو. سوويت يونين ڪجهه دلچسپي ڏيکاري پر فنلينڊ، بلغاريه، ترڪي ۽ جاپان کان اهڙيون مراعتون گهريون جن کي جرمني ناقابل قبول سمجهيو. 18 ڊسمبر 1940 تي هٽلر سوويت يونين تي حملي جي تياريءَ لاءِ هدايتون جاري ڪيون.{{sfn|Shirer|1990|pp=810–812}}

22 جون 1941 تي، جرمني، اٽلي ۽ رومانيا جي حمايت سان، [[آپريشن باربروسا]] تحت سوويت يونين تي حملو ڪيو، جنهن ۾ جرمني سوويت يونين تي [[سوويت جارحتي منصوبن جو تڪرار|پنهنجي خلاف سازش]] جو الزام لڳايو؛ جلد ئي فنلينڊ ۽ هنگري پڻ انهن سان شامل ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Events1941&quot;&gt;{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=pp. 267–312 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}&lt;/ref&gt; هن اچانڪ حملي{{sfn|Sella|1978|p=555}} جا بنيادي هدف [[بالٽڪ خطو]]، ماسڪو ۽ يوڪرين هئا، جنهن جو حتمي مقصد 1941 جي مهم کي [[A-A لائن|ارخانگيلسڪ-استراخان لائن]] (ڪيسپيئن کان وائٽ سمنڊ تائين) جي ويجهو ختم ڪرڻ هو. هٽلر جا مقصد سوويت يونين کي هڪ فوجي طاقت طور ختم ڪرڻ، [[ڪميونسٽ|ڪميونسٽ نظريي]] کي مٽائڻ، مقامي آبادي کي بيدخل ڪري [[جنرل پلان اوسٽ|رهائشي جاءِ]] (''[[ليبينسروم]]'') پيدا ڪرڻ،{{sfn|Kershaw|2007|pp=66–69}}{{sfn|Steinberg|1995}} ۽ جرمني جي باقي حريفن کي شڪست ڏيڻ لاءِ گهربل اسٽريٽجڪ وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ هو.{{sfn|Hauner|1978}}

[[File:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb|[[آئنزٽس گروپن]] جو هڪ رڪن يوڪرين جي شهر [[ايوان هوروڊ]] ۾ هڪ يهودي ماءُ کي پنهنجي ٻار سميت گولي هڻڻ جي تياري ڪندي]]

جيتوڻيڪ [[ڳاڙهي فوج]] (Red Army) جنگ کان اڳ اسٽريٽجڪ [[جوابي حملا|جوابي حملن]] جي تياري ڪري رهي هئي،{{sfn|Roberts|1995}} پر آپريشن باربروسا سوويت هاءِ ڪمان کي [[اسٽريٽجڪ دفاع]] اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. اونهاري دوران، محوري طاقتن سوويت علائقي ۾ وڏيون ڪاميابيون حاصل ڪيون، جاني ۽ مالي طور تي وڏو نقصان پهچايو، خاص طور تي [[بيايٽوسٽوڪ-منسڪ جي جنگ|منسڪ]]، [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|اسموليڪ]]، ۽ [[اومان جي جنگ|اومان]] ۾ وڏي گهيري (encirclements) ذريعي.

[[ڪميسار آرڊر|نازي پاليسي]] موجب ''ويهرماخت'' کي سوويت جنگي قيدين سان وحشياڻو سلوڪ ڪرڻو هو، سڀني يهودي ۽ ڪميونسٽ قيدين کي فوري طور تي قتل ڪرڻ هو، ۽ باقي کي کليل آسمان هيٺ قيد خانن تائين پيدل هلائڻ هو، جتي کين [[سوويت جنگي قيدين خلاف جرمن ظلم|ڄاڻي واڻي بک ماريو ويو]]. 1941 جي سياري جي خاتمي تائين، 2.8 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مارجي ويا هئا. جنگ جي خاتمي تائين مجموعي طور تي اٽڪل 3.3 ملين سوويت جنگي قيدي جرمن قيد ۾ مري ويا، جيڪا لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو شرح هئي.{{sfn|Snyder|2010|pp=176-180}}

آگسٽ جي وچ ڌاري، جرمن [[فوجي اعليٰ ڪمان]] ڪافي حد تائين ڪمزور ٿيل [[آرمي گروپ سينٽر]] جي اڳڀرائي کي [[اسموليڪ جي جنگ (1941)|روڪڻ]] جو فيصلو ڪيو، ۽ [[ٻي پانزر آرمي|ٻي پانزر گروپ]] کي مرڪزي يوڪرين ۽ لينن گراڊ ڏانهن وڌندڙ فوجن جي مدد لاءِ موڪليو.{{sfn|Wilt|1981}} [[ڪيف جي جنگ (1941)|ڪيف جو حملو]] تمام گهڻو ڪامياب رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ چار سوويت فوجن جو گهيرو ۽ خاتمو ٿيو، ۽ وڌيڪ [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا]] ۽ صنعتي طور تي ترقي يافته مشرقي يوڪرين ([[خارڪوف جي پهرين جنگ]]) ۾ اڳڀرائي ممڪن ٿي وئي.{{sfn|Erickson|2003|pp=114–137}}

فرانس ۽ مرڪزي ميڊيٽرينين مان ٽي چوتھائي محوري فوجن ۽ اڪثر فضائي فوج کي [[اڀرندي محاذ (ٻي عالمي جنگ)|اڀرندي محاذ]] تي منتقل ڪرڻ{{sfn|Glantz|2001|p=9}} برطانيه کي پنهنجي [[عظيم حڪمت عملي]] تي نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Farrell|1993}} جولاءِ ۾، برطانيه ۽ سوويت يونين جرمني خلاف [[اينگلو-سوويت معاهدو|فوجي اتحاد]] قائم ڪيو{{sfn|Keeble|1990|p=29}} ۽ آگسٽ ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏيل طور تي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جاري ڪيو، جنهن ۾ جنگ کان پوءِ جي دنيا لاءِ برطانوي ۽ آمريڪي مقصدن جي وضاحت ڪئي وئي هئي.{{sfn|Beevor|2012|p=220}} آگسٽ جي آخر ۾ برطانوي ۽ سوويت فوجن غير جانبدار [[ايران تي اينگلو-سوويت حملو|ايران تي حملو ڪيو]] ته جيئن [[فارسي ڪوريڊور]] ۽ ايران جي [[تيل جا کوهه|تيل جي کوهن]] کي محفوظ بڻائي سگهجي، ۽ ايران جي رستي باڪو تيل جي کوهن يا هندستان ڏانهن محوري طاقتن جي ڪنهن به اڳڀرائي کي روڪي سگهجي.{{sfn|Bueno de Mesquita|Smith|Siverson|Morrow|2003|p=425}}

[[File:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb|10 ڊسمبر 1942 تي [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ جي گهيري]] دوران جرمن بمباري کان پوءِ روسي شهري پنهنجا تباهه ٿيل گهر ڇڏي رهيا آهن]]

آڪٽوبر تائين، محوري طاقتن يوڪرين ۽ بالٽڪ خطي ۾ پنهنجا آپريشنل هدف حاصل ڪري ورتا هئا، رڳو [[لينن گراڊ جو گهيرو|لينن گراڊ]] ۽ [[سيوستوپول جو گهيرو (1941-1942)|سيوستوپول]] جو گهيرو جاري هو.{{sfn|Kleinfeld|1983}}{{sfn|Jukes|2001|p=113}} ماسڪو جي خلاف هڪ وڏو [[ماسڪو جي جنگ|حملو]] ٻيهر شروع ڪيو ويو؛ ٻن مهينن جي سخت ويڙهه ۽ وڌندڙ خراب موسم کان پوءِ، جرمن فوج ماسڪو جي مضافات تائين پهچي وئي، جتي ٿڪل فوجن کي حملو روڪڻ تي مجبور ڪيو ويو.{{sfn|Reinhardt|1992|p=227}} محوري طاقتن وڏا علائقا فتح ڪيا هئا، پر سندن مهم پنهنجا مکيه مقصد حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهي هئي: ٻه اهم شهر اڃا سوويت قبضي ۾ هئا، سوويت [[فوجي صلاحيت|مزاحمتي صلاحيت]] ختم نه ٿي هئي، ۽ سوويت يونين وٽ اڃا تائين وڏي فوجي طاقت موجود هئي. يورپ ۾ جنگ جو ''بلٽزڪريگ'' وارو مرحلو ختم ٿي چڪو هو.{{sfn|Milward|1964}}

ڊسمبر جي شروعات تائين، نون متحرڪ ڪيل [[فوجي متبادل فورس|محفوظ دستن]] (reserves) سوويت يونين کي محوري فوجن جي برابر عددي قوت فراهم ڪئي.{{sfn|Rotundo|1986}}{{sfn|Glantz|2001|p=26}} ان سان گڏ، [[رچرڊ سورج|جاسوسي ڊيٽا]] مان معلوم ٿيو ته اوڀر ۾ سوويت فوجن جو ٿورو تعداد جاپاني [[ڪوانٽنگ فوج]] جي ڪنهن به حملي کي روڪڻ لاءِ ڪافي هوندو، جنهن سوويت يونين کي هڪ [[1941-1942 جي سياري جي مهم|وڏي جوابي حملي]] شروع ڪرڻ جي اجازت ڏني. هي حملو 5 ڊسمبر تي سڄي فرنٽ تي شروع ٿيو ۽ جرمن فوجن کي 100 کان 250 ڪلوميٽر اولهه طرف پٺتي ڌڪي ڇڏيو.{{sfn|Beevor|1998|pp=41–42}}{{sfn|Evans|2008|pp=213–214}}

=== پيسفڪ (بحر ڪاهل) ۾ جنگ جي شروعات (1941) ===
{{main|پيسفڪ جنگ}}

[[File:228 regiment in HK.jpg|thumb|جاپاني سپاهي 8 ڊسمبر 1941 تي [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ ۾ داخل ٿي رهيا آهن]]]]

1931 ۾ جاپاني [[فرضي واقعو|فرضي]] [[موڪڊن واقعو|موڪڊن واقعي]]، 1937 ۾ آمريڪي [[يو ايس ايس پناي واقعو|گن بوٽ يو ايس ايس 'پناي']] تي جاپاني گولاباري، ۽ 1937–1938 جي [[نانجنگ قتل عام]] کانپوءِ، [[جاپان-آمريڪا تعلقات#1937–1941|جاپاني-آمريڪي تعلقات خراب ٿي ويا]]. 1939 ۾، آمريڪا جاپان کي آگاهه ڪيو ته هو پنهنجي تجارتي معاهدي ۾ واڌ نه ڪندو ۽ جاپاني توسيع پسندي جي مخالف آمريڪي عوامي راءِ جي ڪري اقتصادي پابندين جو هڪ سلسلو—[[ايڪسپورٽ ڪنٽرول ايڪٽ]]—شروع ڪيو ويو، جنهن جاپان ڏانهن ڪيميائي مواد، معدنيات ۽ فوجي پرزن جي برآمد تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن سان جاپاني حڪومت تي معاشي دٻاءُ وڌي ويو.{{r|ibiblio_1940}}&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=1983 |title=Peace and War: United States Foreign Policy, 1931–1941 |url=https://www.ibiblio.org/pha/paw |url-status=live |journal=U.S. Department of State Publication |issue=1983 |pages=87–97 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073007/http://www.ibiblio.org/pha/paw |archive-date=14 January 2022 |access-date=17 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Maechling, Charles. ''Pearl Harbor: The First Energy War''. History Today. December 2000&lt;/ref&gt; 1939 دوران جاپان [[چانگشا جي جنگ (1939)|چانگشا تي پهريون حملو]] ڪيو، پر سيپٽمبر جي آخر تائين کيس پٺتي ڌڪيو ويو.{{sfn|Jowett|Andrew|2002|p=14}} ٻنهي طرفن کان [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|ڪيترن ئي حملن]] جي باوجود، 1940 تائين چين ۽ جاپان جي وچ ۾ جنگ ۾ ڪو به واضع نتيجو نه نڪتو. رسد جا رستا بند ڪري چين تي دٻاءُ وڌائڻ، ۽ مغربي طاقتن سان جنگ جي صورت ۾ جاپاني فوجن کي بهتر پوزيشن ۾ آڻڻ لاءِ، جاپان سيپٽمبر 1940 ۾ [[فرانسيسي انڊوچائنا تي جاپاني حملو|اتر انڊوچائنا تي حملو ڪري قبضو ڪيو]].{{sfn|Overy|Wheatcroft|1999|p=289}}

چيني قومپرست فوجن 1940 جي شروعات ۾ وڏي پئماني تي [[1939–1940 جو سياري وارو حملو|جوابي حملو]] شروع ڪيو. آگسٽ ۾، [[چيني ڪميونسٽ پارٽي|چيني ڪميونسٽن]] [[سئو رجمينٽن وارو حملو|مرڪزي چين ۾ هڪ حملو]] ڪيو؛{{sfn|Frank|2020|p=161}} ان جي جواب ۾، اتر چين ۾ جاپاني فوجن [[ٽي سڀ پاليسي|ٽي سڀ پاليسي]] (Three Alls Policy) لاڳو ڪئي، جيڪا جاپاني قبضي لاءِ دشمن سمجهيا ويندڙ علائقن کي خالي ڪرائڻ جي هڪ وڏي مهم هئي..&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911–1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=155}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Joes|2004|p=224}} چيني ڪميونسٽ ۽ قومپرست فوجن جي وچ ۾ مسلسل دشمني [[نيو فورتھ آرمي واقعو|جنوري 1941 ۾ مسلح ويڙهه]] تائين پهچي وئي، جنهن سان سندن تعاون مؤثر طور تي ختم ٿي ويو.{{sfn|Fairbank|Goldman|2006|p=320}} مارچ ۾، جاپاني 11هين فوج قومپرست چيني 19هين فوج جي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو پر [[شانگ گاو جي جنگ]] دوران کين شڪست ملي.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=30}} سيپٽمبر ۾، جاپان ٻيهر [[چانگشا جي جنگ (1941)|چانگشا شهر تي قبضي]] جي ڪوشش ڪئي ۽ چيني قومپرست فوجن سان ٽڪرائجي ويو.{{sfn|Hsu|Chang|1971|p=33}}

يورپ ۾ جرمن ڪاميابين جاپان کي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ يورپي حڪومتن تي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ اتساهيو. ڊچ حڪومت جاپان کي [[ڊچ ايسٽ انڊيز]] مان تيل جي فراهمي تي اتفاق ڪيو، پر جون 1941 ۾ وڌيڪ وسيلن تائين پهچ لاءِ ڳالهيون ناڪام ٿي ويون.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Japanese Policy and Strategy 1931 – July 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106021700/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-2.html |archive-date=6 January 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy and Command: The First Two Years |pages=45–66}}&lt;/ref&gt; جولاءِ 1941 ۾ جاپان ڏکڻ انڊوچائنا ڏانهن فوج موڪلي، جنهن سان ڏور اوڀر ۾ برطانوي ۽ ڊچ قبضي وارن علائقن کي خطرو پيدا ٿيو. آمريڪا، برطانيه ۽ ٻين مغربي حڪومتن ان قدم جي جواب ۾ جاپاني اثاثا منجمد ڪري ڇڏيا ۽ مڪمل طور تي تيل جي [[اقتصادي پابنديون|بندش]] لڳائي ڇڏي.{{sfn|Anderson|1975|p=201}}{{sfn|Evans|Peattie|2012|p=456}} ساڳئي وقت، جاپان اوڀر ۾ جرمن حملي جو فائدو وٺڻ لاءِ [[ڪانٽوڪوئن|سوويت ڏور اوڀر تي حملي جي منصوبابندي]] ڪري رهيو هو، پر پابندين کانپوءِ اهو آپريشن ترڪ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Coox |first=Alvin |title=Nomonhan: Japan against Russia, 1939 |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1835-6 |location=Stanford, California |pages=1046–1049}}&lt;/ref&gt;

1941 جي شروعات کان وٺي، آمريڪا ۽ جاپان پنهنجي خراب لاڳاپن کي بهتر بنائڻ ۽ چين ۾ جنگ ختم ڪرڻ لاءِ ڳالهين ۾ رڌل هئا. جاپان ڪيتريون ئي تجويزون پيش ڪيون جن کي آمريڪا پاران ناڪافي قرار ڏئي رد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;USAWWIIcp5&quot;&gt;{{Cite web |title=The decision for War |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525064812/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-P-Strategy/Strategy-5.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategy, and Command: The First Two Years |pages=113–127}}&lt;/ref&gt; ساڳئي وقت آمريڪا، برطانيه ۽ نيدرلينڊز ڪنهن به هڪ تي جاپاني حملي جي صورت ۾ پنهنجي علائقن جي گڏيل دفاع لاءِ ڳجهي گفتگو ڪئي.&lt;ref name=&quot;USAWWIIcp4&quot;&gt;{{Cite web |title=The Showdown With Japan Aug–Dec 1941 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109144920/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-4.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=15 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=63–96}}&lt;/ref&gt; روزويلٽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] (هڪ آمريڪي تحفظ يافته علائقو جنهن کي 1946 ۾ آزادي ملڻي هئي) ۾ فوجي قوت وڌائي ۽ جاپان کي خبردار ڪيو ته آمريڪا ڪنهن به &quot;پاڙيسري ملڪ&quot; تي جاپاني حملي جو جواب ڏيندو.{{r|USAWWIIcp4}}

ڳالهين ۾ اڳڀرائي نه ٿيڻ سبب ۽ آمريڪي-برطانوي-ڊچ پابندين، خاص طور تي تيل جي ڪري، جاپان جنگ جي تياري ڪئي. شهنشاهه [[هيرو هيٽو]]، شروعاتي طور تي فتح جي امڪانن بابت هٻڪ کانپوءِ،{{Sfn|Bix|2000|pages=399–414}} جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kitano |first=Ryuichi |date=6 December 2021 |title=Diary: Hirohito prepared for U.S. war before Pearl Harbor attack |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |url-status=live |journal=The Asahi Shimbun |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417192302/https://www.asahi.com/ajw/articles/14496398 |archive-date=17 April 2022 |access-date=8 June 2022}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ وزيراعظم [[فوميمارو ڪونوئي]] استعيفيٰ ڏئي ڇڏي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Fujiwara |first=Akira |title=Shōwa tennō no jūgo-nen sensō |date=1991 |page=126, citing Kenji Tomita's diary}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Bix|2000|pages=417–420}} هيرو هيٽو سندس جاءِ تي [[شهزادي ناروهيڪو هيگاشيڪوني]] کي مقرر ڪرڻ جي سفارش رد ڪري، ان بدران وزير جنگ [[هيڊيڪي توجو]] کي چونڊيو.{{Sfn|Bix|2000|page=418}} 3 نومبر تي، ناگانو شهنشاهه کي [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] جي منصوبي جي تفصيل سان وضاحت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wetzler |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&amp;pg=PA29 |title=Hirohito and War: Imperial Tradition and Military Decision Making in Prewar Japan |date=1998 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=978-0-8248-1925-5 |pages=29, 35 |access-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315182053/https://books.google.com/books?id=BWqEkwH1KRMC&amp;pg=PA29 |archive-date=15 March 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 5 نومبر تي، هيرو هيٽو شاهي ڪانفرنس ۾ جنگ جي آپريشنل پلان جي منظوري ڏني.{{Sfn|Bix|2000|page=424}} 20 نومبر تي، نئين حڪومت هڪ عبوري تجويز کي پنهنجي آخري پيشڪش طور پيش ڪيو. جنهن ۾ چين لاءِ آمريڪي امداد ختم ڪرڻ ۽ جاپان کي تيل ۽ ٻين وسيلن جي فراهمي تي لڳل پابندي هٽائڻ جو مطالبو ڪيو ويو. ان جي بدلي ۾، جاپان واعدو ڪيو ته هو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪي به حملا نه ڪندو ۽ پنهنجون فوجون ڏکڻ انڊوچائنا مان واپس گهرائيندو.{{r|USAWWIIcp5}} 26 نومبر جي آمريڪي جوابي تجويز ۾ گهر ڪئي وئي ته جاپان بنا شرط پورو چين خالي ڪري ۽ سمورين پيسفڪ طاقتن سان عدم جارحيت جا معاهدا ڪري.&lt;ref&gt;[https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 The United States Replies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429222741/https://www.ibiblio.org/pha/pha/congress/app-d.html#363 |date=29 April 2013}}. Investigation of the Pearl Harbor attack.&lt;/ref&gt; ان جو مطلب اهو هو ته جاپان کي بنيادي طور تي چين ۾ پنهنجي عزائمن کي ڇڏڻ، يا ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ گهربل قدرتي وسيلن تي طاقت جي زور تي قبضو ڪرڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي هئي؛&lt;ref&gt;{{Harvnb|Painter|2012|p=26}}: &quot;آمريڪا 1941 جي اونهاري ۾ جاپان ڏانهن تيل جي برآمد بند ڪري ڇڏي، جنهن ڪري جاپاني اڳواڻن کي نيدرلينڊز ايسٽ انڊيز جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ جنگ ۾ وڃڻ يا آمريڪي دٻاءُ آڏو جهڪڻ جي وچ ۾ چونڊ ڪرڻي پئي.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Wood|2007|p=9}}، مختلف فوجي ۽ سفارتي واقعن جي فهرست ڏيندي، مشاهدو ڪري ٿو ته &quot;جاپان لاءِ خطرو رڳو معاشي نه هو.&quot;&lt;/ref&gt; جاپاني فوج پهرين آپشن کي قبول نه پئي ڪيو، ۽ ڪيترن ئي آفيسرن تيل جي پابنديءَ کي جنگ جو اڻ اعلانيل اعلان سمجهيو.{{sfn|Lightbody|2004|p=125}}

[[File:The USS Arizona (BB-39) burning after the Japanese attack on Pearl Harbor - NARA 195617 - Edit.jpg|thumb|right|يو ايس ايس 'ائريزونا' (BB-39) آچر 7 ڊسمبر 1941 تي [[پرل هاربر]] ۾ [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] تي [[پرل هاربر تي حملو|جاپاني اچانڪ فضائي حملي]] کان پوءِ سڙي رهيو آهي]]

جاپان ايشيا ۾ يورپي نوآبادين تي قبضو ڪري هڪ وڏو دفاعي گهيرو قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو هو جيڪو وچ پيسفڪ تائين پکڙيل هجي. جاپاني وري ڏکڻ اوڀر ايشيا جي وسيلن کي استعمال ڪرڻ لاءِ آزاد هوندا جڏهن ته دفاعي جنگ وڙهندي ٿڪل اتحادين کي وڌيڪ ڪمزور ڪندا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Weinberg|2005|p=310}}&lt;/ref&gt; دفاع کي مضبوط ڪرڻ دوران آمريڪي مداخلت کي روڪڻ لاءِ، اهو پڻ منصوبو هو ته شروعات کان ئي [[آمريڪي پيسفڪ ٻيڙو|آمريڪي پيسفڪ ٻيڙي]] ۽ فلپائن ۾ آمريڪي فوجي موجودگي کي ناڪاره بڻايو وڃي.{{sfn|Wood|2007|pp=11–12}} 7 ڊسمبر 1941 تي (ايشيائي ٽائم زون ۾ 8 ڊسمبر)، جاپان [[جاپاني توسيع (1941–42)|ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ وچ پيسفڪ تي لڳ ڀڳ هڪ ئي وقت حملن]] سان برطانوي ۽ آمريڪي قبضي وارن علائقن تي حملو ڪيو.{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} انهن ۾ [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر ۾ آمريڪي ٻيڙن]] ۽ [[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائن]] تي حملو، گڏوگڏ [[گوام جي جنگ (1941)|گوام]]، [[ويڪ ٻيٽ جي جنگ|ويڪ ٻيٽ]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]،{{sfn|Wohlstetter|1962|pp=341–343}} [[ٿائيلينڊ تي جاپاني حملو|ٿائيلينڊ]]، ۽ [[هانگ ڪانگ جي جنگ|هانگ ڪانگ]] تي حملا شامل هئا.&lt;ref&gt;[[John Keegan|Keegan, John]] (1989) ''The Second World War''. New York: Viking. pp. 256–257. {{isbn|978-0-3995-0434-1}}&lt;/ref&gt;

انهن حملن سبب [[آمريڪا جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|آمريڪا]]، [[برطانيه جو جاپان خلاف جنگ جو اعلان|برطانيه]]، چين، آسٽريليا ۽ ٻين ڪيترن ئي رياستن باضابطه طور جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جڏهن ته سوويت يونين، يورپي محوري ملڪن سان وڏي پيماني تي جنگ ۾ مصروف هجڻ ڪري، جاپان سان پنهنجو غير جانبداري معاهدو برقرار رکيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dunn|1998|p=157}}. {{Harvnb|May|1955|p=155}} موجب، چرچل چيو هو ته: &quot;جاپان خلاف روسي جنگ جو اعلان اسان لاءِ تمام گهڻو فائديمند هوندو، بشرطيڪه روسين کي يقين هجي ته ان سان سندن مغربي محاذ کي ڪو نقصان نه پهچندو.&quot;&lt;/ref&gt; جرمنيءَ، پنهنجي ٻين محوري اتحادين سان گڏ، جاپان سان يڪجهتيءَ ۾ آمريڪا خلاف جنگ جو اعلان ڪيو، جنهن جو جواز روزويلٽ جي حڪم تي جرمن جنگي جهازن تي آمريڪي حملا ٻڌايا ويا.{{r|Events1941}}&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Klooz |first1=Marle |title=Events leading up to World War II – Chronological History |date=1944 |url=https://www.ibiblio.org/pha/events |access-date=9 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214113907/https://www.ibiblio.org/pha/events |archive-date=14 December 2013 |url-status=live |series=78th Congress, 2d Session – House Document N. 541 |at=p. 310 ([https://www.ibiblio.org/pha/events/1941.html 1941]) |others=Director: Humphrey, Richard A. |place=Washington, DC |publisher=US Government Printing Office |last2=Wiley |first2=Evelyn}}&lt;/ref&gt;

=== محوري قوتن جي اڳڀرائي رڪجي وئي (1942–1943) ===
1 جنوري 1942 تي، [[چئن پوليس وارن|اتحادي وڏن چئن]]{{sfn|Bosworth|Maiolo|2015|pp=313–314}}—سوويت يونين، چين، برطانيه، ۽ آمريڪا—۽ 22 ننڍين يا جلاوطن حڪومتن [[گڏيل قومن جو اعلان نامو]] جاري ڪيو، جنهن ذريعي [[ائٽلانٽڪ چارٽر]] جي تصديق ڪئي وئي{{sfn|Mingst|Karns|2007|p=22}} ۽ محوري طاقتن سان ڪو به [[ڌار امن معاهدو]] نه ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.{{sfn|Shirer|1990|p=904}}

1942 دوران، اتحادي اختيارين اختيار ڪرڻ لاءِ مناسب [[عظيم حڪمت عملي]] تي بحث ڪيو. سڀني ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته [[پهرين يورپ|جرمنيءَ کي شڪست ڏيڻ]] بنيادي مقصد هو. آمريڪن فرانس جي رستي جرمنيءَ تي سڌي ۽ [[آپريشن سليج هيمر|وڏي پئماني تي حملي]] جي حق ۾ هئا. سوويت يونين ٻئي محاذ جو مطالبو ڪيو. برطانيه دليل ڏنو ته فوجي آپريشنز کي ٻاهرين علائقن (peripheries) تائين محدود رکڻ گهرجي ته جيئن جرمني جي قوت کي ختم ڪري سگهجي، جنهن سان جرمن فوج ۾ نااميدي وڌندي ۽ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمتي تحريڪون|مزاحمتي قوتن]] کي هٿي ملندي؛ جرمني پاڻ وڏي پئماني تي بمباري جي مهم جو نشانو بڻبو. ان کان پوءِ جرمني خلاف حملو بنيادي طور تي اتحادين جي بڪتربند فوج (armour) ذريعي ڪيو ويندو، بغير وڏي پئماني تي پيادي فوج استعمال ڪرڻ جي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The First Full Dress Debate over Strategic Deployment. Dec 1941 – Jan 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109145033/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-5.html |archive-date=9 November 2012 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=97–119}}&lt;/ref&gt; نيٺ، برطانوي قيادت آمريڪن کي قائل ڪري ورتو ته 1942 ۾ فرانس ۾ فوج لاهڻ ناممڪن هو ۽ کين ان جي بدران اتر آفريڪا مان محوري طاقتن کي ڪڍڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Elimination of the Alternatives. Jul–Aug 1942 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430013447/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic1/USA-WD-Strategic1-12.html |archive-date=30 April 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=266–292}}&lt;/ref&gt;

1943 جي شروعات ۾ [[ڪئسابلانڪا ڪانفرنس]] ۾، اتحادين 1942 واري پڌرنامي جي بيانن کي ورجايو ۽ پنهنجن دشمنن جي [[بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جو مطالبو ڪيو. برطانيه ۽ آمريڪا ميڊيٽرينين (بحر روم) جي سپلاءِ رستن کي مڪمل محفوظ بڻائڻ لاءِ سسيلي تي حملي ذريعي اڳڀرائي جاري رکڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Casablanca – Beginning of an Era: January 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525075310/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-1.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=18–42}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ برطانيه بلقان ۾ وڌيڪ آپريشنز جي حق ۾ دليل ڏنا ته جيئن ترڪي کي جنگ ۾ آڻي سگهجي، پر مئي 1943 ۾، آمريڪن برطانيه کان اهو واعدو ورتو ته ميڊيٽرينين ۾ اتحادي آپريشنز رڳو اٽليءَ جي مکيه سرزمين تي حملي تائين محدود رکيا ويندا، ۽ 1944 ۾ فرانس تي حملو ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Trident Conference – New Patterns: May 1943 |url=https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525100621/https://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-WD-Strategic2/USA-WD-Strategic2-6.html |archive-date=25 May 2013 |access-date=16 May 2013 |website=US Army in WWII – Strategic Planning for Coalition Warfare |pages=126–145}}&lt;/ref&gt;

=== پيسفڪ (بحر ڪاهل) (1942–1943) ===
[[File:Second world war asia 1937-1942 map en6.png|thumb|upright=1.4|1942 جي وچ تائين جاپاني فوجي اڳڀرائي جو نقشو]]

اپريل 1942 جي پڄاڻيءَ تائين، جاپان ۽ ان جي اتحادي [[ٻي عالمي جنگ ۾ ٿائيلينڊ|ٿائيلينڊ]] لڳ ڀڳ پورو [[برما تي جاپاني حملو|برما]]، [[ملايا جي مهم|ملايا]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيز جي مهم|ڊچ ايسٽ انڊيز]]، [[سنگاپور جو زوال|سنگاپور]]، ۽ [[راباول جي جنگ (1942)|راباول]] فتح ڪري ورتا هئا، جنهن ۾ اتحادي فوجن کي سخت نقصان پهچايو ويو ۽ وڏي تعداد ۾ فوجي قيد ڪيا ويا. جاپاني اڳڀرائي دوران ڪيترائي ظلم ڪيا ويا، جن ۾ سنگاپور ۾ [[سوڪ چنگ قتل عام]] شامل هو.{{sfn|Beevor|2012|pp=247–267, 345}} 

[[فلپائن جي مهم (1941–1942)|فلپائني ۽ آمريڪي فوجن جي سخت مزاحمت]] جي باوجود، مئي 1942 ۾ فلپائن جي دولت مشترڪه تي قبضو ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اتان جي حڪومت کي جلاوطن ٿيڻو پيو. باتان (Bataan) جي قبضي کان پوءِ، جاپاني فوج لڳ ڀڳ 75,000 فلپائني ۽ آمريڪي قيدين کي 42 ڪلوميٽرن جي [[باتان ڊيٿ مارچ|موت جي مارچ]] تي مجبور ڪيو، جنهن ۾ هزارين قيدي مارجي ويا.{{sfn|Lewis|1953|loc=p. 529 (Table 11)}} 16 اپريل تي برما ۾، 7,000 برطانوي سپاهين کي جاپاني 33هين ڊويزن [[يانانگ يونگ جي جنگ]] دوران گهيري ۾ آڻي ڇڏيو، جن کي چيني 38هين ڊويزن بچايو.{{sfn|Slim|1956|pp=71–74}} جاپاني فوجن [[پرنس آف ويلز ۽ ريپولس جو ٻڏڻ|ڏکڻ چين سمنڊ]]، [[جاوا سمنڊ جي جنگ|جاوا سمنڊ]]، ۽ [[بحر هند تي حملو|بحر هند]] ۾ بحري سوڀون حاصل ڪيون،{{sfn|Grove|1995|p=362}} ۽ آسٽريليا جي شهر [[ڊارون، ناردرن ٽيريٽري|ڊارون]] ۾ [[ڊارون جي بمباري|اتحادي بحري اڏي تي بمباري]] ڪئي. جنوري 1942 ۾، جاپان خلاف اتحادين جي واحد ڪاميابي چيني فوج جي [[چانگشا جي جنگ (1941–1942)|چانگشا ۾ فتح]] هئي.{{sfn|Ch'i|1992|p=158}} اڻ تيار آمريڪي ۽ يورپي حريفن تي انهن آسان ڪاميابين جاپان کي حد کان وڌيڪ پر اعتماد ۽ پنهنجي طاقت کي ضرورت کان وڌيڪ پکيڙڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Perez|1998|p=145}}

[[File:Japanese torpedo bombers fly past USS Yorktown (CV-5) on 4 June 1942.jpg|thumb|4 جون 1942 تي [[مڊوي جي جنگ]] دوران جاپاني ٽارپيڊو بمبار جهاز [[يو ايس ايس يارڪ ٽائون (CV-5)|يو ايس ايس يارڪ ٽائون]] وٽان گذري رهيا آهن]]

مئي 1942 جي شروعات ۾، جاپان سامونڊي حملي ذريعي [[آپريشن ايم او|پورٽ مورسبي تي قبضو]] ڪرڻ لاءِ آپريشن شروع ڪيو ته جيئن آمريڪا ۽ آسٽريليا جي وچ ۾ رابطي ۽ رسد جا رستا ڪٽجي وڃن. اهو منصوبو تڏهن ناڪام ٿيو جڏهن ٻن آمريڪي بحري جهازن (carriers) تي مشتمل اتحادي ٽاسڪ فورس [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني بحري فوج کي مقابلو ڪري برابريءَ تي روڪي ورتو.{{sfn|Maddox|1992|pp=111–112}} جاپان جو ايندڙ منصوبو، جيڪو اڳوڻي [[ڊوليٽل ريڊ]] کان متاثر هو، اهو هو ته [[مڊوي اٽول]] تي قبضو ڪيو وڃي ۽ آمريڪي بحري جهازن کي ويڙهه ۾ ڦاسائي کين ختم ڪيو وڃي؛ ڌيان هٽائڻ لاءِ جاپان پاران الاسڪا ۾ [[اليوشين ٻيٽن جي مهم|اليوشين ٻيٽن تي قبضي]] لاءِ به فوج موڪلي وئي.{{sfn|Salecker|2001|p=186}} مئي جي وچ ڌاري، جاپان چين ۾ [[زيجيانگ-جيانگسي مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد انهن چيني ماڻهن کان بدلو وٺڻ هو جن ڊوليٽل ريڊ ۾ بچي ويل آمريڪي پائلٽن جي مدد ڪئي هئي. ان مهم دوران چيني هوائي اڏن کي تباهه ڪيو ويو ۽ چيني 23هين ۽ 32هين فوجي گروپن سان ويڙهه ڪئي وئي. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Schoppa|2011|p=28}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[{{GBurl|id=lILltXBTo8oC|p=19}} Chevrier &amp; Chomiczewski &amp; Garrigue 2004], p. 19.&lt;/ref&gt; جون جي شروعات ۾، جاپان پنهنجي آپريشنز تي عمل ڪيو، پر آمريڪن مئي جي آخر ۾ [[جاپاني بحري ڪوڊ]] ٽوڙي ورتا هئا ۽ هو جنگ جي منصوبن ۽ فوجي ترتيب کان مڪمل واقف هئا. هنن ان ڄاڻ کي استعمال ڪندي [[شاهي جاپاني بحريه]] تي [[مڊوي جي جنگ|مڊوي ۾ فيصله ڪن فتح]] حاصل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ropp|2000|p=368}}.&lt;/ref&gt;

مڊوي جي جنگ جي نتيجي ۾ حملو ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجڻ کانپوءِ، جاپان [[پورٽ مورسبي]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ [[پاپوا جي علائقي]] ۾ [[ڪوڪوڊا ٽريڪ مهم|زميني رستي واري مهم]] شروع ڪئي.{{sfn|Weinberg|2005|p=339}} آمريڪن ڏکڻ [[سليمان ٻيٽن]]، خاص طور تي [[گواڊالڪينال]] ۾ جاپاني پوزيشنن تي جوابي حملي جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ جاپان جي مکيه اڏي [[راباول]] تي قبضو ڪرڻ لاءِ پهريون قدم هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gilbert |first=Adrian |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |title=The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day |date=2003 |publisher=Globe Pequot |isbn=978-1-5922-8027-8 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 259] |access-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719123035/https://archive.org/details/encyclopediaofwa0000gilb/page/259 |archive-date=19 July 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهي ٻئي منصوبا جولاءِ ۾ شروع ٿيا، پر سيپٽمبر جي وچ تائين، جاپان لاءِ [[گواڊالڪينال جي مهم|گواڊالڪينال جي جنگ]] اوليت بڻجي وئي، ۽ نيو گني ۾ موجود فوجن کي پورٽ مورسبي واري علائقي مان واپس [[اورو صوبو|ٻيٽ جي اترئين حصي]] ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو، جتي هنن [[بونا-گونا جي جنگ]] ۾ آسٽريلوي ۽ آمريڪي فوجن جو مقابلو ڪيو.{{sfn|Swain|2001|p=197}} جلد ئي گواڊالڪينال ٻنهي طرفن لاءِ مرڪزي نقطو بڻجي ويو، جتي وڏي تعداد ۾ فوج ۽ ٻيڙا استعمال ڪيا ويا. ان جنگ ۾ جاپاني فوج کي تمام گهڻو نقصان پهتو، خاص طور تي سندن ماهر پائلٽ مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Paine |first=Sarah |title=The Wars for Asia, 1911-1949 |date=2012 |publisher=Cambridge University Press |pages=174}}&lt;/ref&gt; 1943 جي شروعات تائين، جاپاني ان ٻيٽ تي شڪست کائي ويا ۽ [[آپريشن ڪي|پنهنجي فوج واپس گهرائي ورتي]].{{sfn|Hane|2001|p=340}} برما ۾، دولت مشترڪه جي فوجن ٻه آپريشن ڪيا. پهريون، 1942 جي آخر ۾ [[اراڪان جي مهم (1942–1943)|اراڪان خطي ۾ هڪ ناڪام حملو]] هو جنهن کين مئي 1943 تائين هندستان واپس وڃڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Marston|2005|p=111}} ٻيو، فيبروري ۾ جاپاني فرنٽ لائن جي پويان [[آپريشن لانگ ڪلٿ|غير منظم فوجن جي داخلائون]] هيون، جن اپريل جي پڄاڻيءَ تائين مليل جليل نتيجا حاصل ڪيا.{{sfn|Brayley|2002|p=9}}

=== اڀرندي محاذ (1942–1943) ===
وڏي جاني نقصان جي باوجود، 1942 جي شروعات ۾ جرمني ۽ ان جي اتحادين [[مرڪزي روس]] ۽ [[ڏکڻ روس]] ۾ سوويت يونين جي هڪ وڏي حملي کي روڪي ورتو، ۽ گذريل سال دوران حاصل ڪيل اڪثر علائقن تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو.{{sfn|Glantz|2001|p=31}} مئي ۾، جرمن فوجن [[ڪيرچ ٻيٽ نما جي جنگ]] ۽ [[خارڪوف جي ٻي جنگ]] ۾ سوويت حملن کي شڪست ڏني.{{sfn|Read|2004|p=764}} سيوستوپول جو قلعو بند شهر، جتي ڳاڙهي فوج (Red Army) لڳ ڀڳ 250 ڏينهن تائين محوري طاقتن جي گهيري جو مقابلو ڪيو هو، نيٺ وڏي پئماني تي توپخاني جي گولاباري ۽ زهريلي گئس جي استعمال سان فتح ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War |date=2008}}&lt;/ref&gt;

جون 1942 ۾، جرمني ڏکڻ روس جي خلاف پنهنجو مکيه [[ڪيس بليو|اونهاري وارو حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد [[آذربائيجان ۾ پيٽروليم جي صنعت|قفقاز (Caucasus) جي تيل جي کوهن]] تي قبضو ڪرڻ ۽ [[ڪوبان]] جي ميداني علائقن تائين پهچڻ هو، جڏهن ته محاذ جي اترئين ۽ مرڪزي حصن تي پنهنجون پوزيشنون برقرار رکڻيون هيون. جرمنن [[آرمي گروپ سائوٿ]] کي ٻن گروپن ۾ ورهايو: [[آرمي گروپ اي]] لوئر [[ڊون (نهر)|ڊون نديءَ]] ڏانهن وڌيو ۽ ڏکڻ-اوڀر قفقاز تي حملو ڪيو، جڏهن ته [[آرمي گروپ بي]] [[وولگا|وولگا نديءَ]] ڏانهن روانو ٿيو. سوويت يونين وولگا تي موجود اسٽالن گراڊ جي مقام تي مقابلو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Davies|2006|loc=p. 100 (2008 ed.)}}

[[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.5|فروري 1943 ۾ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ]] دوران جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا سپاهي]]

نومبر جي وچ ڌاري، جرمن فوجن سخت [[شهري جنگ|گهٽي جي ويڙهه]] کانپوءِ [[اسٽالن گراڊ جي جنگ|لڳ ڀڳ اسٽالن گراڊ تي قبضو]] ڪري ورتو هو. سوويت يونين پنهنجو ٻيو سياري وارو جوابي حملو شروع ڪيو، جنهن جي شروعات [[آپريشن يورينس|اسٽالن گراڊ ۾ جرمن ڇهين فوج جي گهيري]] سان ٿي،{{sfn|Beevor|1998|pp=239–265}} ۽ ماسڪو جي ويجهو [[آپريشن مارس|رژيف (Rzhev) واري علائقي]] تي حملو ڪيو ويو، جيتوڻيڪ پويون حملو ناڪام ويو.{{sfn|Black|2003|p=119}} فيبروري 1943 جي شروعات تائين، جرمن فوج کي زبردست نقصان پهتو هو؛ اسٽالن گراڊ ۾ جرمن فوجون شڪست کائي چڪيون هيون،{{sfn|Beevor|1998|pp=383–391}} ۽ فرنٽ لائن اونهاري جي حملي کان اڳ واري پوزيشن کان به پٺتي هٽي وئي هئي. فيبروري جي وچ ۾، جڏهن سوويت اڳڀرائي گهٽجي وئي، جرمنن [[خارڪوف جي ٽي جنگ|خارڪوف تي هڪ ٻيو حملو]] ڪيو، جنهن سان سوويت شهر [[ڪورسڪ]] جي چوڌاري سندن فرنٽ لائن ۾ هڪ [[اڀريل حصو (فوجي)|اڀريل حصو]] (salient) پيدا ٿي ويو.{{sfn|Erickson|2001|p=142}}

=== مغربي يورپ/ائٽلانٽڪ ۽ ميڊيٽرينين (1942–1943) ===
[[File:8th AF Bombing Marienburg.JPEG|right|thumb|9 آڪٽوبر 1943 تي جرمني ۾ فوڪي-ولف فيڪٽري تي آمريڪي [[اٺين فضائي فوج]] جي [[بوئنگ بي-17 فلائنگ فورٽريس]] جهازن جي بمباري]]

آمريڪي بحري ڪمان جي ڪمزور فيصلن جو فائدو وٺندي، [[ٻيو خوشگوار وقت|جرمن بحريه آمريڪي ائٽلانٽڪ ساحل تي اتحادين جي جهازن کي وڏو نقصان پهچايو]].{{sfn|Milner|1990|p=52}} نومبر 1941 تائين، دولت مشترڪه جي فوجن اتر آفريڪا ۾ هڪ جوابي حملو، [[آپريشن ڪروسيڊر]]، شروع ڪيو ۽ انهن سمورن علائقن کي واپس ورتو جيڪي جرمنن ۽ اٽليءَ قبضي ۾ ڪيا هئا.{{sfn|Beevor|2012|pp=224–228}} جرمنن پڻ جنوري ۾ اتر آفريڪا ۾ هڪ حملو شروع ڪيو، جنهن فيبروري جي شروعات تائين برطانوي فوجن کي [[غازالا جي جنگ#غازالا لائن|غازالا لائن]] جي پوزيشن تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Molinari|2007|p=91}} جنهن کانپوءِ ويڙهه ۾ عارضي وقفو آيو، جنهن کي جرمنيءَ پنهنجي ايندڙ حملن جي تياريءَ لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Mitcham|2007|p=31}} انهن خدشن سبب ته جاپان [[فرانسيسي مڊغاسڪر|ويچي (Vichy) جي قبضي هيٺ مڊغاسڪر]] ۾ فوجي اڏا استعمال ڪري سگهي ٿو، برطانيه مئي 1942 جي شروعات ۾ [[مڊغاسڪر جي جنگ|ان ٻيٽ تي حملو ڪيو]].{{sfn|Beevor|2012|pp=380–381}} ليبيا ۾ محوري طاقتن جي [[غازالا جي جنگ|هڪ حملي]] اتحادين کي مصر جي اندر تائين پٺتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، جيستائين محوري فوجن کي [[العلمين جي پهرين جنگ|العلمين وٽ روڪيو ويو]].{{sfn|Rich|1992|p=178}} يورپي کنڊ تي، اسٽريٽجڪ هدفن تي اتحادي [[ڪمانڊو]] دستن جي حملن، جن جو نتيجو ناڪام [[ڊائپ ريڊ]] (Dieppe Raid) جي صورت ۾ نڪتو،{{sfn|Gordon|2004|p=129}} اهو ثابت ڪيو ته مغربي اتحادي بهتر تياري، سامان ۽ آپريشنل سيڪيورٽي کانسواءِ يورپ جي سرزمين تي ڪو وڏو حملو نٿا ڪري سگهن.{{sfn|Neillands|2005|p=60}}

آگسٽ 1942 ۾، اتحادي [[عالم الحلفا جي جنگ|العلمين تي ٿيندڙ ٻئي حملي]] کي ناڪام بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا{{sfn|Keegan|1997|p=277}} ۽ وڏي جاني نقصان کانپوءِ، [[آپريشن پيڊسٽل|گهيري هيٺ آيل مالٽا تائين انتهائي گهربل رسد پهچائڻ]] ۾ ڪامياب ٿيا.{{sfn|Smith|2002}} ڪجهه مهينن کانپوءِ، اتحادين مصر ۾ [[العلمين جي ٻي جنگ|پنهنجو حملو شروع ڪيو]]، محوري فوجن کي اتان ڪڍي ڇڏيو ۽ ليبيا جي رستي اولهه طرف پيش قدمي شروع ڪئي.{{sfn|Thomas|Andrew|1998|p=8}} هن حملي کان ٿوري دير پوءِ [[آپريشن ٽورچ|فرانسيسي اتر آفريڪا ۾ اينگلو-آمريڪي فوجون لٿيون]]، جنهن جي نتيجي ۾ اهو خطو اتحادين سان شامل ٿي ويو.{{sfn|Ross|1997|p=38}} هٽلر فرانسيسي نوآبادي جي ان بغاوت جو جواب [[ڪيس اينٽون|ويچي فرانس تي قبضي]] جو حڪم ڏئي ڏنو؛{{sfn|Ross|1997|p=38}} جيتوڻيڪ ويچي فوجن جنگ بندي جي ان ڀڃڪڙي تي ڪا مزاحمت نه ڪئي، پر هنن [[ٽولون ۾ فرانسيسي ٻيڙن کي ٻوڙڻ|پنهنجي بحري ٻيڙن کي پاڻ ٻوڙي ڇڏيو]] ته جيئن اهي جرمن فوج جي قبضي ۾ نه اچن.{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Bonner|Bonner|2001|p=24}} آفريڪا ۾ موجود محوري فوجون [[تونس]] ڏانهن پٺتي هٽي ويون، جنهن کي مئي 1943 ۾ [[تونس جي مهم|اتحادين فتح ڪري ورتو]].{{sfn|Ross|1997|p=38}}{{sfn|Collier|2003|p=11}}

جون 1943 ۾، برطانيه ۽ آمريڪا جرمني خلاف [[گڏيل بمباري مهم|هڪ اسٽريٽجڪ بمباري مهم]] شروع ڪئي، جنهن جو مقصد جنگي معيشت کي نقصان پهچائڻ، مورال ڪمزور ڪرڻ، ۽ شهري آبادي کي &quot;[[ڊي هائوسنگ|بي گهر]]&quot; ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;[https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc &quot;The Civilians&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105044932/https://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/ETO-Summary.html#tc |date=5 November 2013}} the United States Strategic Bombing Survey Summary Report (European War)&lt;/ref&gt; هن مهم جي پهرين حملن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران هيمبرگ تي بمباري|هيمبرگ تي باهه وسائيندڙ بمباري]] شامل هئي، جنهن هن اهم صنعتي مرڪز جي انفراسٽرڪچر کي وڏو نقصان پهچايو ۽ وڏي تعداد ۾ جانيون ضايع ٿيون.{{sfn|Overy|1995|pp=119–120}}
=== اتحادين جي اڳڀرائي ۾ تيزي (1943–1944) ===
[[File:SBD VB-16 over USS Washington 1943.jpg|thumb|1943 ۾ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم]] دوران يو ايس ايس واشنگٽن (BB-56) ۽ يو ايس ايس ليڪسنگٽن (CV-16) جي مٿان گشت ڪندڙ [[آمريڪي بحريه]] جو [[ڊيگلس ايس بي ڊي ڊانٽليس|SBD-5]] جاسوسي جهاز]]

گواڊالڪينال مهم کان پوءِ، اتحادين پيسفڪ ۾ جاپان خلاف ڪيترائي آپريشن شروع ڪيا. مئي 1943 ۾، ڪينيڊا ۽ آمريڪي فوجون [[اليوشين ٻيٽن جي مهم#اتحادي جواب|اليوشين مان جاپاني فوجن کي ختم ڪرڻ]] لاءِ موڪليون ويون.{{sfn|Thompson|Randall|2008|p=164}} ان کان ٿوري دير پوءِ، آمريڪا، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ پيسفڪ ٻيٽن جي فوجن جي مدد سان، [[آپريشن ڪارٽ ويل|آسپاس جي ٻيٽن تي قبضو ڪري راباول کي الڳ ڪرڻ]]، ۽ [[گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن جي مهم|گلبرٽ ۽ مارشل ٻيٽن ۾ جاپاني مرڪزي پيسفڪ جي گهيري کي ٽوڙڻ]] لاءِ وڏا زميني، سامونڊي ۽ فضائي آپريشن شروع ڪيا.{{sfn|Kennedy|2001|p=610}} مارچ 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، اتحادين اهي ٻئي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ [[ڪيرولين ٻيٽن]] ۾ [[آپريشن هيلسٽون|ٽرڪ (Truk) واري وڏي جاپاني اڏي کي به ناڪاره بڻائي ڇڏيو هو]]. اپريل ۾، اتحادين [[مغربي نيو گني مهم|مغربي نيو گني کي واپس وٺڻ]] لاءِ آپريشن شروع ڪيو.{{sfn|Rottman|2002|p=228}}

سوويت يونين ۾، جرمنن ۽ سوويت فوجن 1943 جي اونهاري جي شروعات [[مرڪزي روس]] ۾ وڏي حملي جي تيارين ۾ گذاري. 5 جولاءِ 1943 تي، جرمني [[ڪورسڪ جي جنگ|ڪورسڪ بلج (Kursk Bulge) جي چوڌاري سوويت فوجن تي حملو ڪيو]]. هڪ هفتي اندر، جرمن فوجون سوويت يونين جي مضبوط دفاعي نظام اڳيان ٿڪجي پيون،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glantz|1986}}; {{Harvnb|Glantz|1989|pp=149–159}}.&lt;/ref&gt; ۽ جنگ ۾ پهريون ڀيرو هٽلر ڪو آپريشن ان جي تڪنيڪي يا آپريشنل ڪاميابي حاصل ڪرڻ کان اڳ ئي منسوخ ڪري ڇڏيو.{{sfn|Kershaw|2001|p=592}} ان فيصلي تي 9 جولاءِ تي مغربي اتحادين جي [[سسيلي تي اتحادي حملو|سسيلي تي حملي]] پڻ اثر وڌو، جنهن جي نتيجي ۾، گذريل اطالوي ناڪامين سان گڏ، ان مهيني جي آخر ۾ [[اٽلي ۾ فاشسٽ راڄ جو خاتمو|مسوليني کي اقتدار تان هٽائي گرفتار ڪيو ويو]].{{sfn|O'Reilly|2001|p=32}}

[[File:Soviet troops and T-34 tanks counterattacking Kursk Voronezh Front July 1943.jpg|thumb|جولاءِ 1943 ۾ [[ڪورسڪ جي جنگ]] دوران جرمن پوزيشنن تي جوابي حملو ڪندڙ [[ڳاڙهي فوج]] جا دستا]]

12 جولاءِ 1943 تي، سوويت فوجن پنهنجو [[آپريشن ڪٽوزوف|جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن سان اوڀر ۾ جرمن فتح يا برابريءَ جو ڪو به امڪان لڳ ڀڳ ختم ٿي ويو. ڪورسڪ ۾ سوويت فتح جرمن برتريءَ جي خاتمي جي نشاني هئي،{{sfn|Bellamy|2007|p=595}} جنهن سوويت يونين کي اڀرندي محاذ تي اڳڀرائيءَ جو موقعو ڏنو.{{sfn|O'Reilly|2001|p=35}}{{sfn|Healy|1992|p=90}} جرمنن تڪڙ ۾ تيار ڪيل [[پينٿر-ووٽن لائن]] سان پنهنجي اڀرندي محاذ کي مستحڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سوويت فوجن [[اسموليڪ آپريشن|اسموليڪ]] ۽ [[نيپر جي جنگ|لوئر نيپر حملي]] ۾ ان کي ٽوڙي ڇڏيو.{{sfn|Glantz|2001|pp=50–55}}

3 سيپٽمبر 1943 تي، [[اتحادين سان اٽلي جي جنگ بندي]] ۽ ان کان پوءِ اٽلي تي جرمن قبضي جي نتيجي ۾، مغربي اتحادين [[اٽلي تي اتحادي حملو|اٽلي جي سرزمين تي حملو ڪيو]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kolko|1990|p=45}}&lt;/ref&gt; جرمني فاشسٽن جي مدد سان ان جنگ بندي جو جواب [[آپريشن آڪسي|اطالوي فوجن کي غير مسلح ڪري]]، اطالوي علائقن تي فوجي قبضو ڪري،{{sfn|Mazower|2008|p=362}} ۽ دفاعي لائينن جو هڪ سلسلو قائم ڪري ڏنو.{{sfn|Hart|Hart|Hughes|2000|p=151}} جرمن خاص دستن پوءِ [[گران ساسو ريڊ|مسوليني کي آزاد ڪرايو]]، جنهن جلد ئي جرمن قبضي هيٺ اٽليءَ ۾ [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] جي نالي سان هڪ نئين رياست قائم ڪئي،{{sfn|Blinkhorn|2006|p=52}} جنهن سان [[اطالوي گهرو ويڙهه]] شروع ٿي وئي. مغربي اتحادي نومبر جي وچ ڌاري [[ونٽر لائن|جرمنن جي مکيه دفاعي لائن]] تائين پهچڻ تائين ڪيترن ئي مورچن تي وڙهندا رهيا.{{sfn|Read|Fisher|2002|p=129}}

ائٽلانٽڪ ۾ جرمن آپريشنز کي به نقصان پهتو. [[ڪارو مئي (1943)|مئي 1943 تائين، جڏهن اتحادين جا جوابي قدم وڌيڪ اثرائتا ٿيا]]، ته جرمن آبدوزن کي ٿيندڙ وڏي نقصان جي ڪري جرمني کي ائٽلانٽڪ بحري مهم عارضي طور تي روڪڻي پئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Padfield|1998|pp=335–336}}.&lt;/ref&gt; نومبر 1943 ۾، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] ۽ ونسٽن چرچل [[قاهره ڪانفرنس|قاهره ۾]] چيانگ ڪائي شيڪ سان ۽ پوءِ [[تهران ڪانفرنس|تهران ۾]] جوزف اسٽالن سان ملاقات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Kolko 1990 211,235,267_268&quot;&gt;{{Harvnb|Kolko|1990|pp=211, 235, 267–268}}.&lt;/ref&gt; قاهره ڪانفرنس ۾ جنگ کان پوءِ جاپاني علائقن جي واپسي{{r|Iriye 1981 154}} ۽ [[برما مهم]] لاءِ فوجي منصوبابندي طئي ڪئي وئي،{{sfn|Mitter|2014|p=286}} جڏهن ته تهران ڪانفرنس ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ويو ته مغربي اتحادي 1944 ۾ يورپ تي حملو ڪندا ۽ سوويت يونين جرمني جي شڪست جي ٽن مهينن اندر جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪندو.{{r|polley148}}

نومبر 1943 کان وٺي، ستن هفتن تائين جاري رهندڙ [[چانگڊي جي جنگ]] دوران، چيني فوج اتحادين جي مدد جي انتظار ۾ جاپان کي هڪ مهانگي ۽ ٿڪائيندڙ جنگ وڙهڻ تي مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beevor 2012 268_274&quot;&gt;{{Harvnb|Beevor|2012|pp=268–274}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;H161&quot;&gt;{{Harvnb|Ch'i|1992|p=161}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hsu Chang 412-416&quot;&gt;{{Harvnb|Hsu|Chang|1971|pp=412–416, Map 38}}&lt;/ref&gt; جنوري 1944 ۾، اتحادين [[مونٽي ڪسينو جي جنگ|اٽليءَ ۾ مونٽي ڪسينو واري لائن خلاف حملن جو سلسلو]] شروع ڪيو ۽ [[انزييو جي جنگ|انزييو ۾ فوج لاهي]] کين گهيري ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Weinberg|2005|pp=660–661}}.&lt;/ref&gt;

27 جنوري 1944 تي، [[لينن گراڊ محاذ|سوويت]] دستن [[لينن گراڊ جو گهيرو#سوويت پاران گهيري جو خاتمو|هڪ وڏو حملو]] شروع ڪيو جنهن جرمن فوجن کي [[لينن گراڊ اوبلاسٽ|لينن گراڊ واري علائقي]] مان تڙي ڪڍيو، اهڙي طرح [[تاريخ جي سڀ کان خطرناڪ گهيري]] جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Glantz 2002 327_366&quot;&gt;{{Harvnb|Glantz|2002|pp=327–366}}.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ٿيندڙ [[لينن گراڊ-نووگوروڊ حملو|سوويت اڳڀرائي]] کي جنگ کان اڳ واري ايسٽونيا جي سرحد تي جرمن [[آرمي گروپ نارٿ]] پاران روڪيو ويو، جنهن ۾ کين انهن [[ايسٽونيائي فوجي دستا|ايسٽونيائي ماڻهن]] جي مدد حاصل هئي جيڪي [[ايسٽونيا جي آزادي|قومي آزادي]] جي بحاليءَ جي اميد رکندا هئا. ان رڪاوٽ سبب [[بالٽڪ سمنڊ]] واري خطي ۾ سوويت آپريشن سست ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Glantz 2002 367_414&quot;&gt;{{Harvnb|Glantz|2002|pp=367–414}}.&lt;/ref&gt; مئي 1944 جي پڄاڻيءَ تائين، سوويت فوجن [[ڪرائميا جي مهم|ڪرائميا کي آزاد ڪرائي ورتو هو]]، [[نيپر-ڪارپيٿين مهم|يوڪرين مان محوري طاقتن کي لڳ ڀڳ ڪڍي ڇڏيو هو]]، ۽ [[پهرين ياسي-ڪيشنيف مهم|رومانيا جي اندر تائين حملا ڪيا هئا]]، جن کي محوري دستن پٺتي ڌڪي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Chubarov 2001 122&quot;&gt;{{Harvnb|Chubarov|2001|p=122}}.&lt;/ref&gt; اٽلي ۾ اتحادين جا حملا ڪامياب رهيا ۽ ڪيترن ئي جرمن ڊويزنن کي پٺتي هٽڻ جو موقعو ڏيندي، 4 جون تي روم تي قبضو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Holland|2008|pp=169–184}}; {{Harvnb|Beevor|2012|pp=568–573}}.&lt;/ref&gt;

ايشيا جي سرزمين تي اتحادين کي مليل جليل ڪاميابي ملي. مارچ 1944 ۾، جاپاني فوجن ٻن حملن مان پهريون حملو شروع ڪيو، جيڪو [[آپريشن يو-گو|هندستان جي آسام ۾ اتحادين جي پوزيشنن خلاف هو]]،&lt;ref name=&quot;Lightbody 2004 224&quot;&gt;{{Harvnb|Lightbody|2004|p=224}}.&lt;/ref&gt; ۽ جلد ئي [[امپھال جي جنگ|امپھال]] ۽ [[ڪوهيما جي جنگ|ڪوهيما]] ۾ دولت مشترڪه جي پوزيشنن جو گهيرو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Zeiler&quot;&gt;{{Harvnb|Zeiler|2004|p=60}}.&lt;/ref&gt; مئي 1944 ۾، برطانوي ۽ هندستاني فوجن هڪ جوابي حملو ڪيو جنهن جولاءِ تائين جاپاني فوجن کي واپس برما تائين پٺتي ڌڪي ڇڏيو،&lt;ref name=&quot;Zeiler&quot;/&gt; ۽ چيني فوجون جيڪي 1943 جي آخر ۾ [[اتر برما ۽ مغربي يونان جي جنگ|اتر برما ۾ داخل ٿيون هيون]]، تن [[مائيٽڪينا جو گهيرو|مائيٽڪينا]] ۾ جاپاني فوجن کي گهيري ورتو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Beevor|2012|pp=555–560}}.&lt;/ref&gt; چين تي [[آپريشن اچي-گو|جاپان جو ٻيو حملو]] چين جي مکيه جنگي قوتن کي تباهه ڪرڻ، جاپاني قبضي هيٺ علائقن جي وچ ۾ ريلوي لائينن کي محفوظ ڪرڻ ۽ اتحادين جي هوائي اڏن تي قبضو ڪرڻ لاءِ هو.{{sfn|Ch'i|1992|p=163}} جون تائين، جاپاني فوجن [[هينان]] صوبي تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا تي نئون حملو]] شروع ڪيو.{{sfn|Coble|2003|p=85}}

=== اتحادين جا حملا (1944) ===
[[File:Approaching Omaha.jpg|thumb|6 جون 1944 تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] (D-Day) جي موقعي تي [[آپريشن اوورلارڊ|نارمنڊي تي حملي]] دوران آمريڪي سپاهي [[اوماها سمنڊ ڪناري]] ڏانهن وڌي رهيا آهن]]

6 جون 1944 تي (جنهن کي عام طور تي [[نارمنڊي لينڊنگز|ڊي-ڊي]] سڏيو وڃي ٿو)، ٽن سالن تائين سوويت دٻاءُ کانپوءِ،&lt;ref name=&quot;rees406&quot;&gt;{{Harvnb|Rees|2008|pp=406–407}}: &quot;اسٽالن هميشه اهو يقين رکيو ته برطانيه ۽ آمريڪا ٻئي محاذ ۾ دير ڪري رهيا هئا ته جيئن سوويت يونين جنگ جو پورو بار برداشت ڪري.&quot;&lt;/ref&gt; مغربي اتحادين [[آپريشن اوورلارڊ|اتر فرانس تي حملو ڪيو]]. اٽليءَ مان ڪيترن ئي اتحادي ڊويزنن کي هتي منتقل ڪرڻ کانپوءِ، هنن [[آپريشن ڊريگون|ڏکڻ فرانس تي به حملو ڪيو]].&lt;ref name=&quot;Weinberg 2005 695&quot;&gt;{{Harvnb|Weinberg|2005|p=695}}.&lt;/ref&gt; اهي لينڊنگ ڪامياب رهيون ۽ فرانس ۾ [[فاليس پاڪٽ|جرمن فوجي يونٽن جي شڪست]] جو سبب بڻيون. 25 آگسٽ تي، [[آزاد فرانسيسي فوج]] جي مدد سان [[فرانسيسي مزاحمتي تحريڪ|مقامي مزاحمتي قوتن]] پاران [[پئرس]] کي [[پئرس جي آزادي|آزاد ڪرايو ويو]]، جنهن جي اڳواڻي جنرل [[چارلس ڊي گال]] ڪري رهيو هو،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Badsey|1990|p=91}}.&lt;/ref&gt; ۽ مغربي اتحادين سال جي پڄاڻي تائين مغربي يورپ ۾ [[سگفرائيڊ لائن مهم|جرمن فوجن کي پٺتي ڌڪڻ]] جاري رکيو. هالينڊ ۾ هڪ وڏي [[آپريشن مارڪيٽ گارڊن|ائيربورن آپريشن]] جي ذريعي اتر جرمني ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ناڪام وئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=562}}.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ، مغربي اتحادي آهستي آهستي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا، پر [[آپريشن ڪوئن|روئر ندي پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا]]. اٽليءَ ۾، [[گوٿڪ لائن|جرمنن جي آخري وڏي دفاعي لائن]] جي ڪري اتحادين جي اڳڀرائي سست ٿي وئي.{{r|Forrest|Evans|Gibbons|2012|p=191}}

22 جون تي، سوويت فوجن [[بيلاروس ۾ اسٽريٽجڪ حملو]] ([[آپريشن باگريشن]]) شروع ڪيو جنهن جرمن [[آرمي گروپ سينٽر]] کي لڳ ڀڳ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Zaloga 1996 7&quot;&gt;{{Harvnb|Zaloga|1996|p=7}}: &quot;اها ٻي عالمي جنگ ۾ جرمني جي سمورين مسلح فوجن جي سڀ کان وڏي شڪست هئي.&quot;&lt;/ref&gt; ان کان ٿوري دير پوءِ، [[ليو-سينڊوميرز مهم|هڪ ٻئي سوويت اسٽريٽجڪ حملي]] جرمن فوجن کي مغربي يوڪرين ۽ مشرقي پولينڊ مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهن هوندي به، سوويت ڳاڙهي فوج [[ويسٽولا ندي]] جي ٻئي پاسي [[پراگا]] ضلعي ۾ رڪجي وئي، ڇو ته جرمنن [[هوم آرمي]] (پولينڊ جي غير ڪميونسٽ جلاوطن حڪومت جي وفادار مزاحمتي قوت) پاران شروع ڪيل [[وارسا جي بغاوت]] کي ڪچلي ڇڏيو هو، جنهن ۾ 150,000 کان وڌيڪ پولينڊ واسي مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Berend|1996|p=8}}.&lt;/ref&gt; [[سلوواڪ جمهوريه (1939–1945)|سلوواڪيا]] ۾ پڻ [[سلوواڪ قومي بغاوت|قومي بغاوت]] کي جرمنن پاران ڪچليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Slovak National Uprising 1944 |url=https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024459/https://www.mzv.sk/documents/10182/2369491/BROZURA_70_VYROCIE_SNP_indd.pdf/007d0f33-4aa1-4e3a-95ae-5ef5096360d3 |archive-date=19 May 2020 |access-date=27 April 2020 |website=Museum of the Slovak National Uprising |publisher=Ministry of Foreign and European Affairs of the Slovak Republic}}&lt;/ref&gt; سوويت فوج جي [[ياسي-ڪيشنيف جي ٻي مهم|مشرقي رومانيا ۾ اسٽريٽجڪ حملي]] اتي موجود [[آرمي گروپ سائوٿ يوڪرين|جرمن فوجن جي وڏي حصي]] کي ڪٽي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ [[1944 جي رومانيا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|رومانيا]] ۽ [[1944 جي بلغاريا ۾ ٿيندڙ فوجي بغاوت|بلغاريا]] ۾ ڪامياب فوجي انقلابن کي جنم ڏنو، جنهن کان پوءِ اهي ملڪ اتحادين سان شامل ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;countrystudies.us&quot;&gt;{{Cite web |title=Armistice Negotiations and Soviet Occupation |url=https://countrystudies.us/romania/23.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430001849/https://countrystudies.us/romania/23.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=14 November 2009 |publisher=US Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|20 آڪٽوبر 1944 تي [[ليٽي جي جنگ]] دوران جنرل [[ڊگلس ميڪ آرٿر]] [[فلپائن جي دولت مشترڪه|فلپائن]] ۾ واپس پهچي رهيو آهي]]

سيپٽمبر 1944 ۾، سوويت فوجون [[جمهوريه وفاقي يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] ۾ داخل ٿيون ۽ [[يونان تي محوري قبضو|يونان]]، [[البانيا تي جرمن قبضو|البانيا]]، ۽ يوگوسلاويا مان جرمن آرمي گروپن [[آرمي گروپ اي|اي]] (E) ۽ [[آرمي گروپ ايف|ايف]] (F) کي گهيري کان بچڻ لاءِ تيزيءَ سان نڪرڻ تي مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Evans 2008 653&quot;&gt;{{Harvnb|Evans|2008|p=653}}.&lt;/ref&gt; ان وقت تائين، مارشل [[جوزيف بروز ٽيٽو]] جي اڳواڻي ۾ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]]، جن 1941 کان قبضي خلاف [[يوگوسلاويا ۾ ٻي عالمي جنگ|هڪ ڪامياب گوريلا مهم]] هلائي هئي، يوگوسلاويا جي اڪثر علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو هو. اتر [[سربيا ۾ فوجي ڪمانڊر جو علائقو|سربيا]] ۾، سوويت ڳاڙهي فوج، بلغاريا جي فوجن جي محدود مدد سان، 20 آڪٽوبر تي پارٽيزن کي [[بلغراد جي آزادي|دارالحڪومت بلغراد کي آزاد ڪرائڻ]] ۾ مدد ڪئي. ڪجهه ڏينهن بعد، سوويت فوجن [[پينزر فاسٽ آپريشن|جرمن قبضي هيٺ]] هنگري خلاف هڪ [[بوداپيسٽ آپريشن|وڏو حملو]] شروع ڪيو جيڪو فيبروري 1945 ۾ [[بوداپيسٽ جو گهيرو|بوداپيسٽ جي زوال]] تائين جاري رهيو.{{r|Wiest|Barbier|2002|pp=65–66}} بلقان ۾ تيز سوويت فتحن جي ابتڙ، [[ڪيريليائي استهمس]] ۾ سوويت حملي خلاف [[فن لينڊ جي سخت مزاحمت]] سبب سوويت يونين فن لينڊ تي قبضو نه ڪري سگهيو ۽ نيٺ نسبتاً نرم شرطن تي [[ماسڪو جنگ بندي]] عمل ۾ آئي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wiktor |first=Christian L |title=Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995 |date=1998 |publisher=Kluwer Law International |isbn=978-9-0411-0584-4 |page=426}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ فن لينڊ کي پنهنجي اڳوڻي جرمن اتحادين خلاف [[ليپ لينڊ جنگ]] وڙهڻي پئي.{{sfn|Shirer|1990|p=1085}}

جولاءِ 1944 جي شروعات تائين، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ دولت مشترڪه جي فوجن [[آسام]] ۾ جاپاني گهيرن کي ناڪام بڻائي، کين واپس [[چنڊوين ندي]] تائين ڌڪي ڇڏيو هو{{r|Marston 2005 120}} جڏهن ته چيني فوج مائيٽڪينا (Myitkyina) تي قبضو ڪري ورتو. سيپٽمبر 1944 ۾، چيني فوجن [[سونگ جبل جي جنگ|سونگ جبل تي قبضو ڪيو]] ۽ [[برما روڊ]] کي ٻيهر کولي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |script-title=zh:全面抗战，战犯前仆后继见阎王 |trans-title=The war criminals tries to be the first to see their ancestors |url=https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID%3D7648 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224203/https://www.china1931.cn/China/ShowArticle.asp?ArticleID=7648 |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 March 2013 |language=zh}}&lt;/ref&gt; چين ۾، جاپاني فوجن کي وڌيڪ ڪاميابيون مليون، جن جون جي وچ ۾ [[چانگشا جي جنگ (1944)|چانگشا]] ۽ آگسٽ جي شروعات ۾ [[هينگيانگ جي جنگ|هينگيانگ]] شهر تي قبضو ڪيو.{{r|Jowett|Andrew|2002|p=8}} ان کان جلد پوءِ، هنن [[گوانگشي]] صوبي تي حملو ڪيو، ۽ نومبر جي پڄاڻي تائين [[گوئلن-ليوزو جي جنگ|گوئلن ۽ ليوزو]] ۾ چيني فوجن خلاف وڏيون سوڀون حاصل ڪيون{{r|Howard|2004|p=140}} ۽ ڊسمبر جي وچ ڌاري چين ۽ انڊوچائنا ۾ موجود پنهنجي فوجن کي پاڻ ۾ ملائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Drea 2003 54&quot;&gt;{{Harvnb|Drea|2003|p=54}}.&lt;/ref&gt;

پيسفڪ ۾، آمريڪي فوجن جاپاني دفاعي گهيري کي پٺتي ڌڪڻ جاري رکيو. جون 1944 جي وچ ۾، هنن [[ماريانا ۽ پالا ٻيٽن جي مهم|ماريانا ۽ پالا ٻيٽن خلاف حملو]] شروع ڪيو ۽ [[فلپائني سمنڊ جي جنگ]] ۾ جاپاني فوج کي فيصله ڪن شڪست ڏني. انهن شڪستن سبب جاپاني وزيراعظم [[هيڊيڪي توجو]] کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي، ۽ آمريڪا کي اهڙا هوائي اڏا ملي ويا جتان هو جاپاني مرڪزي ٻيٽن تي وڏي پئماني تي بمباري ڪري سگهيو. آڪٽوبر جي آخر ۾، آمريڪي فوجن [[ليٽي جي جنگ|فلپائني ٻيٽ ليٽي تي حملو ڪيو]]؛ جنهن کان ٿوري دير پوءِ، اتحادي بحري فوجن [[ليٽي خليج جي جنگ]] ۾ هڪ ٻي وڏي سوڀ حاصل ڪئي، جيڪا تاريخ جي سڀ کان وڏي بحري جنگين مان هڪ هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Cook|Bewes|1997|p=305}}.&lt;/ref&gt;

=== محوري طاقتن جو خاتمو ۽ اتحادين جي سوڀ (1944–1945) ===
[[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|فيبروري 1945 ۾ منعقد ٿيل [[يالٽا ڪانفرنس]]، جنهن ۾ [[ونسٽن چرچل]]، [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]]، ۽ [[جوزف اسٽالن]] شريڪ آهن]]

16 ڊسمبر 1944 تي، جرمنيءَ پنهنجي بچيل سمورن ذخيرن کي استعمال ڪندي مغربي محاذ تي اتحادين کي ورهائڻ جي آخري ڪوشش ڪئي. هنن [[آرڊينس جي جنگ|آرڊينس (Ardennes) جي علائقي]] ۽ [[آپريشن نارٿ ونڊ (1944)|فرانس-جرمني سرحد سان گڏ هڪ وڏو جوابي حملو]] شروع ڪيو، جنهن جو مقصد مغربي اتحادي فوجن جي وڏي حصي کي گهيري ۾ آڻڻ ۽ [[اينٽورپ]] جي اهم سپلاءِ بندرگاهه تي قبضو ڪري سياسي تصفيو ڪرڻ هو. 16 جنوري 1945 تائين، هن حملي کي ڪو به اسٽريٽجڪ مقصد حاصل ڪرڻ کان سواءِ ئي ناڪام بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;parkerxiii&quot;&gt;{{Harvnb|Parker|2004|pp=xiii–xiv, 6–8, 68–70, 329–330}}&lt;/ref&gt; اٽليءَ ۾، مغربي اتحادي جرمن دفاعي لائن تي اڃا تائين رڪيل هئا. جنوري 1945 جي وچ ۾، ڳاڙهي فوج (Red Army) پولينڊ تي حملو ڪيو، [[ويسٽولا-اوڊر مهم|ويسٽولا کان جرمنيءَ جي اوڊر نديءَ تائين اڳڀرائي ڪئي]]، ۽ [[اوڀر پروشيا جي مهم|اوڀر پروشيا تي قبضو ڪري ورتو]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glantz|2001|p=85}}.&lt;/ref&gt; 4 فيبروري تي سوويت، برطانوي ۽ آمريڪي اڳواڻن [[يالٽا ڪانفرنس]] ۾ شرڪت ڪئي. هنن جنگ کان پوءِ واري جرمنيءَ جي قبضي ۽ سوويت يونين پاران جاپان خلاف جنگ ۾ شامل ٿيڻ جي وقت تي اتفاق ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Beevor|2012|pp=709–722}}.&lt;/ref&gt;

فيبروري ۾، سوويت فوجون [[سائليشيا جي مهم|سائليشيا]] ۽ [[اوڀر پوميرينيا جي مهم|پوميرينيا]] ۾ داخل ٿيون، جڏهن ته [[جرمني تي مغربي اتحادين جو حملو|مغربي اتحادي مغربي جرمنيءَ ۾ داخل ٿيا]] ۽ [[رائن ندي]] جي ويجهو پهتا. مارچ تائين، مغربي اتحادين [[رور (ندي)|رور]] جي [[آپريشن پلنڊر|اتر]] ۽ [[ريماگن|ڏکڻ]] کان رائن نديءَ کي پار ڪري، [[رور پاڪٽ|جرمن آرمي گروپ بي کي گهيري ۾ آڻي ورتو]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Buchanan|2006|p=21}}.&lt;/ref&gt; مارچ جي شروعات ۾، هنگري ۾ پنهنجي تيل جي آخري ذخيرن جي حفاظت ۽ بوداپيسٽ کي واپس وٺڻ جي ڪوشش ۾، جرمنيءَ [[بالاٽون ڍنڍ]] ويجهو سوويت فوجن خلاف پنهنجو [[آپريشن اسپرنگ اويڪننگ|آخري وڏو حملو]] شروع ڪيو. ٻن هفتن اندر اهو حملو ناڪام بڻايو ويو، سوويت فوجن [[ويانا مهم|ويانا]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي ۽ شهر تي قبضو ڪيو. اپريل جي شروعات ۾، سوويت فوجن [[ڪونيگزبرگ جي جنگ|ڪونيگزبرگ تي قبضو ڪيو]]، جڏهن ته مغربي اتحادين نيٺ [[اٽلي ۾ 1945 جي بهار واري مهم|اٽليءَ ۾ اڳڀرائي ڪئي]] ۽ مغربي جرمنيءَ ۾ [[هيمبرگ جي فتح|هيمبرگ]] ۽ [[نيورمبرگ جي جنگ (1945)|نيورمبرگ]] تي قبضو ڪري ورتو. 25 اپريل تي [[ايلبي ڏينهن|آمريڪي ۽ سوويت فوجون ايلبي نديءَ تي پاڻ ۾ مليون]]، جنهن سان ڏکڻ جرمني ۽ برلن جي چوڌاري ڪجهه علائقا اڃا غير قبضي هيٺ رهجي ويا.

سوويت فوجن اپريل جي آخر ۾ [[برلن جي جنگ|برلن تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪري ورتو]].{{sfn|Kershaw|2001|pp=793–829}} اٽليءَ ۾، [[ڪيسرٽا جي آتم سمپرڻ|جرمن فوجن 29 اپريل تي هٿيار ڦٽا ڪيا]]، جڏهن ته [[اطالوي سوشل ريپبلڪ]] ٻن ڏينهن کانپوءِ شڪست قبول ڪئي. 30 اپريل تي، [[رائيخسٽاگ عمارت|رائيخسٽاگ]] تي قبضو ڪيو ويو، جيڪو نازي جرمنيءَ جي فوجي شڪست جو اعلان هو.&lt;ref name=&quot;Shepardson 1998&quot;&gt;{{Harvnb|Shepardson|1998}}&lt;/ref&gt;

هن عرصي دوران ٻنهي طرفن جي قيادت ۾ وڏيون تبديليون آيون. 12 اپريل تي صدر روزويلٽ وفات ڪري ويو ۽ سندس نائب صدر [[هيري ايس ٽرومين]] سندس جاءِ ورتي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Glass |first=Andrew |date=2016-04-12 |title=President Franklin D. Roosevelt dies at age 63, April 12, 1945 |url=https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |access-date=2025-01-26 |website=[[Politico]] |language=en |archive-date=29 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329062410/https://www.politico.com/story/2016/04/this-day-in-politics-april-12-1945-221722 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بينيٽو مسوليني کي 28 اپريل تي [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]] [[بينيٽو مسوليني جو موت|قتل ڪري ڇڏيو]].&lt;ref name=&quot;O'Reilly 2001 244&quot;&gt;{{Harvnb|O'Reilly|2001|p=244}}.&lt;/ref&gt; 30 اپريل تي، [[ايڊولف هٽلر جو موت|هٽلر پنهنجي هيڊڪوارٽر]] ([[فيورر بنڪر]]) ۾ آپگهات ڪري ڇڏيو، ۽ [[گرانڊ ايڊمرل]] [[ڪارل ڊونٽز]] (رائيخ جي صدر طور) ۽ [[جوزف گوئبلز]] (رائيخ جي چانسلر طور) سندس جانشين بڻيا. گوئبلز به ايندڙ ڏينهن آپگهات ڪري ورتو ۽ کيس [[لوٽز گراف شويرن ون ڪروسيگ]] سان تبديل ڪيو ويو، جنهن کي بعد ۾ [[فلينسبرگ حڪومت]] طور سڃاتو ويو. يورپ ۾ [[جرمني جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|مڪمل ۽ بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ]] جي معاهدي تي [[يورپ ۾ سوڀ جو ڏينهن|7 ۽ 8 مئي تي]] دستخط ڪيا ويا، جيڪو 8 مئي جي پڄاڻي کان لاڳو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Evans 2008 737&quot;&gt;{{Harvnb|Evans|2008|p=737}}.&lt;/ref&gt; جرمن آرمي گروپ سينٽر 11 مئي تائين [[پراگ جي مهم|پراگ ۾ مزاحمت ڪئي]].&lt;ref name=&quot;Glantz 1998 34&quot;&gt;{{Harvnb|Glantz|1998|p=24}}.&lt;/ref&gt; 23 مئي تي، جرمن حڪومت جي سمورن بچيل ميمبرن کي اتحادين پاران [[فلينسبرگ]] ۾ گرفتار ڪيو ويو. 5 جون تي، [[برلن پڌرنامو (1945)|برلن پڌرنامي]] ذريعي جرمنيءَ جا سمورا سياسي ۽ فوجي ادارا اتحادين جي ڪنٽرول هيٺ آندا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Selby |first=Scott A. |url=https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |title=The Axmann Conspiracy: The Nazi Plan for a Fourth Reich and How the U.S. Army Defeated It |date=28 July 2021 |publisher=Scott Andrew Selby |page=8 |language=en |access-date=4 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240504072215/https://books.google.com/books?id=7SQ_EAAAQBAJ |archive-date=4 May 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Japanese atrocities. Philippines, China, Burma, Japan - NARA - 292598.jpg|thumb|1945 ۾ [[منيلا]] ۾ جاپاني فوجن هٿان قتل ٿيل هڪ فلپائني عورت ۽ ٻار]]

پيسفڪ محاذ تي، آمريڪي ۽ [[فلپائن جي دولت مشترڪه]] جي فوجن [[فلپائن جي مهم (1944–1945)|فلپائن ۾ اڳڀرائي جاري رکي]] ۽ اپريل 1945 جي آخر تائين [[ليٽي جي جنگ|ليٽي کي آزاد]] ڪيو. هو جنوري 1945 ۾ [[لوزون جي جنگ|لوزون تي لٿا]] ۽ مارچ ۾ [[منيلا جي جنگ (1945)|منيلا کي واپس ورتائون]]، جنهن دوران جاپاني فوجن شهر ۾ [[منيلا قتل عام|100,000 فلپائني شهرين کي قتل ڪيو]]. لوزون، [[مينڊاناؤ جي جنگ|مينڊاناؤ]]، ۽ فلپائن جي ٻين ٻيٽن تي ويڙهه جنگ جي پڄاڻي تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Chant |first=Christopher |title=The Encyclopedia of Codenames of World War II |date=1986 |publisher=Routledge &amp; Kegan Paul |isbn=978-0-7102-0718-0 |page=118}}&lt;/ref&gt; 

ان دوران، [[آمريڪي فوج جي فضائي قوت]] جاپان جي اهم شهرن تي [[جاپان تي هوائي حملا|باهه وسائيندڙ بمباري جي وڏي مهم]] شروع ڪئي ته جيئن جاپاني جنگي صنعت ۽ شهري مورال کي تباهه ڪري سگهجي. [[ٽوڪيو تي 9–10 مارچ جي بمباري]] تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ موتمار روايتي هوائي حملو هو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Long |first=Tony |date=9 March 2011 |title=March 9, 1945: Burning the Heart Out of the Enemy |url=https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323180239/https://www.wired.com/2011/03/0309incendiary-bombs-kill-100000-tokyo |archive-date=23 March 2017 |access-date=22 June 2018 |magazine=Wired |publisher=Wired Magazine}}&lt;/ref&gt;

مئي 1945 ۾، آسٽريلوي فوجون [[بورنيو مهم|بورنيو ۾ لٿيون]] ۽ اتي جي تيل جي کوهن تي قبضو ڪيو. برطانوي، آمريڪي ۽ چيني فوجن مارچ ۾ اتر [[برما مهم|برما]] ۾ جاپاني فوجن کي شڪست ڏني، ۽ برطانوي فوج 3 مئي تائين [[يانگون|رنگون]] پهچي وئي.&lt;ref name=&quot;Drea 2003 57&quot;&gt;{{Harvnb|Drea|2003|p=57}}.&lt;/ref&gt; چيني فوجن [[مغربي هونان جي جنگ]] ۾ هڪ جوابي حملو ڪيو جيڪو 6 اپريل ۽ 7 جون 1945 جي وچ ۾ ٿيو. آمريڪي بحري ۽ سامونڊي فوجون پڻ جاپان ڏانهن وڌيون، مارچ تائين [[آئيوي جيما جي جنگ|آئيوي جيما]] ۽ جون جي آخر تائين [[اوڪيناوا جي جنگ|اوڪيناوا]] تي قبضو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Jowett|Andrew|2002|p=6}}.&lt;/ref&gt; ان سان گڏوگڏ، [[پيسفڪ جنگ ۾ اتحادي آبدوزون|آبدوزن]] جي بحري ناڪابندي جاپان جي معيشت جو ساهه گهٽائي رهي هئي ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ موجود پنهنجي فوجن کي رسد پهچائڻ جي صلاحيت کي سخت نقصان پهچائي رهي هئي.&lt;ref name=&quot;results of german and american submarines&quot;&gt;{{Cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |date=20 October 1999 |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/https://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |archive-date=9 April 2008 |access-date=13 April 2008 |publisher=U.S. Navy}}&lt;/ref&gt;

11 جولاءِ تي، اتحادي اڳواڻ [[پوٽسڊيم ڪانفرنس|جرمنيءَ جي شهر پوٽسڊيم ۾ مليا]]. هنن جرمنيءَ بابت [[پوٽسڊيم معاهدو|اڳوڻن معاهدن جي تصديق ڪئي]]،&lt;ref name=&quot;Williams 2006 90&quot;&gt;{{Harvnb|Williams|2006|p=90}}.&lt;/ref&gt; ۽ آمريڪي، برطانوي ۽ چيني حڪومتن جاپان جي بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ جي مطالبي کي ورجايو، خاص طور تي اهو چيو ويو ته &quot;[[پوٽسڊيم پڌرنامو|جاپان لاءِ ٻيو رستو فوري ۽ مڪمل تباهي آهي]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Miscamble 2007 201&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2007|p=201}}.&lt;/ref&gt; هن ڪانفرنس دوران، برطانيه ۾ [[1945 برطانيه جون عام چونڊون|عام چونڊون]] ٿيون، ۽ [[ڪليمينٽ ايٽلي]] چرچل جي جاءِ تي وزيراعظم بڻيو.&lt;ref name=&quot;Miscamble 2007 203_204&quot;&gt;{{Harvnb|Miscamble|2007|pp=203–204}}.&lt;/ref&gt;

[[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War.jpg|thumb|جاپاني پرڏيهي وزير [[مامورو شيگي ميتسو]] 2 سيپٽمبر 1945 تي يو ايس ايس مسوري (BB-63) جي ڊيڪ تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ جو دستاويز|آتم سمپرڻ جي دستاويز]] تي دستخط ڪري رهيو آهي، جنهن سان باضابطه طور تي ٻي عالمي جنگ ختم ٿي وئي]]

بنا شرط هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري مطالبي کي جاپاني حڪومت رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو خيال هو ته هو وڌيڪ سازگار شرطن تي ڳالهين جي صلاحيت رکي ٿي.&lt;ref&gt;Ward Wilson. &quot;The Winning Weapon? Rethinking Nuclear Weapons in Light of Hiroshima&quot;. ''International Security'', Vol. 31, No. 4 (Spring 2007), pp. 162–179.&lt;/ref&gt; آگسٽ جي شروعات ۾، آمريڪا جاپاني شهرن [[هيروشيما]] ۽ [[ناگاساڪي]] تي [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري|ائٽمي بم ڪيرايا]]. انهن ٻن بمبارين جي وچ ۾، يالٽا معاهدي تحت، سوويت يونين [[سوويت-جاپاني جنگ|جاپان خلاف جنگ جو اعلان ڪيو]]، [[منچوريا تي سوويت حملو|جاپاني قبضي هيٺ منچوريا تي حملو ڪيو]] ۽ تيزيءَ سان [[ڪوانٽنگ فوج]] کي شڪست ڏني، جيڪا جاپان جي سڀ کان وڏي جنگي قوت هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Glantz|2005}}.&lt;/ref&gt; انهن ٻن واقعن اڳوڻي ضدي شاهي فوج جي اڳواڻن کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ جا شرط مڃڻ تي مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pape 1993&quot;&gt;{{Harvnb|Pape|1993}}&lt;/ref&gt; ڳاڙهي فوج [[ساخالين ٻيٽ جو ڏکڻ حصو]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن تي حملو|ڪوريل ٻيٽن]] تي به قبضو ڪري ورتو. 9–10 آگسٽ 1945 جي رات، شهنشاهه هيرو هيٽو جاپاني ڪابينا کي اتحادين جي [[پوٽسڊيم پڌرنامو|پوٽسڊيم پڌرنامي]] وارن شرطن کي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.{{Sfn|Bix|2000|pages=525–526}} 15 آگسٽ تي، شهنشاهه ريڊيو تي نشر ٿيل هڪ تقرير ذريعي جاپاني عوام کي ان فيصلي کان آگاهه ڪيو.{{Sfn|Bix|2000|pages=526–528}} 15 آگسٽ 1945 تي [[جاپان جي آتم سمپرڻ|جاپان هٿيار ڦٽا ڪيا]]، ۽ آخري دستاويزن تي 2 سيپٽمبر 1945 تي ٽوڪيو بي ۾ آمريڪي بحري جهاز يو ايس ايس مسوري (BB-63) تي دستخط ڪيا ويا، جنهن سان ٻي عالمي جنگ جو پڄاڻي ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beevor 2012 776&quot;&gt;{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.&lt;/ref&gt;

== نتيجا ۽ اثرات ==
{{Main|ٻي عالمي جنگ جا نتيجا|نازي ازم جا نتيجا}}

[[File:Proces Neurenberg, Bestanddeelnr 901-2065.jpg|thumb|[[نيورمبرگ ٽرائلز]] جا جوابدار، جتي اتحادي فوجن [[نازي جرمني]] جي سياسي، فوجي، عدالتي ۽ اقتصادي قيادت جي اهم ميمبرن تي [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] جا ڪيس هلايا هئا]]

اتحادين [[آسٽريا تي اتحادي قبضو|آسٽريا]] ۽ [[جرمني تي اتحادي قبضو|جرمني]] ۾ انتظامي قبضو قائم ڪيو. شروع ۾ ٻنهي ملڪن کي مغربي ۽ مشرقي قبضي وارن علائقن ۾ ورهايو ويو، جن تي ترتيبوار مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جو ڪنٽرول هو. پر جلد ئي انهن جا رستا ڌار ٿي ويا. جرمني ۾، [[ٽرائيزون|مغربي]] ۽ [[جرمني ۾ سوويت قبضي وارو علائقو|مشرقي قبضي وارا علائقا]] باضابطه طور تي 1949 ۾ ختم ٿي ويا، ۽ اهي علائقا ٻن ڌار ملڪن، [[مغربي جرمني]] ۽ [[مشرقي جرمني]] جي صورت ۾ سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;Wettig 2008 96_100&quot;&gt;{{Harvnb|Wettig|2008|pp=96–100}}.&lt;/ref&gt; پر آسٽريا ۾ قبضو 1955 تائين جاري رهيو، جڏهن مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ هڪ گڏيل معاهدي تحت آسٽريا کي هڪ جمهوري رياست طور ٻيهر متحد ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا سرڪاري طور تي ڪنهن به سياسي بلاڪ سان لاڳاپيل نه هئي (جيتوڻيڪ عملي طور تي ان جا لاڳاپا مغربي اتحادين سان بهتر هئا). جرمني ۾ &quot;ڊي-نازي فڪيشن&quot; (denazification) پروگرام تحت [[نيورمبرگ ٽرائلز]] ۾ نازي جنگي ڏوهارين تي ڪيس هلايا ويا ۽ اڳوڻن نازين کي اقتدار تان هٽايو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اها پاليسي معافي ۽ اڳوڻن نازين کي مغربي جرمن معاشري ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ ڏانهن وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;Frei 2002 41_66&quot;&gt;{{Harvnb|Frei|2002|pp=41–66}}.&lt;/ref&gt;

جرمني پنهنجي جنگ کان اڳ واري (1937) علائقي جو چوٿون حصو وڃائي ويٺو. مشرقي علائقن مان، [[سائليشيا]]، [[نيومارڪ]] ۽ [[پوميرينيا]] جو وڏو حصو پولينڊ جي قبضي ۾ ويو،&lt;ref name=&quot;Eberhardt-2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2015 |title=The Oder-Neisse Line as Poland's western border: As postulated and made a reality |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=88 |issue=1 |pages=77–105 |doi=10.7163/GPol.0007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111248/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/9928.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ۽ [[اوڀر پروشيا]] کي پولينڊ ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ورهايو ويو. ان کان پوءِ انهن صوبن مان 90 لک جرمنن کي [[جرمنن جو اخراج (1944–1950)|جرمني ڏانهن تڙيو ويو]]،&lt;ref name=&quot;Eberhardt-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |title=Political Migrations in Poland 1939–1948 |date=2006 |publisher=Didactica |isbn=978-1-5361-1035-7 |location=Warsaw |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |archive-date=26 June 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626151411/https://www.igipz.pan.pl/en/zpz/Political_migrations.pdf |date=26 June 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eberhardt-2011&quot;&gt;{{Cite book |last=Eberhardt |first=Piotr |url=https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |title=Political Migrations On Polish Territories (1939–1950) |date=2011 |publisher=Polish Academy of Sciences |isbn=978-8-3615-9046-0 |location=Warsaw |access-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520220409/https://rcin.org.pl/Content/15652/WA51_13607_r2011-nr12_Monografie.pdf |archive-date=20 May 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته چيڪو سلوواڪيا جي [[سوڊيٽن لينڊ]] مان به 30 لک جرمن بي گهر ڪيا ويا. 1950ع تائين، مغربي جرمنيءَ جي پنجين حصي جي آبادي اوڀر مان آيل پناهه گيرن تي مشتمل هئي. سوويت يونين [[ڪرزن لائن]] جي اوڀر وارا پولش صوبا به پنهنجي قبضي ۾ ڪري ورتا،&lt;ref name=&quot;Eberhardt-2012&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eberhardt |first=Piotr |date=2012 |title=The Curzon line as the eastern boundary of Poland. The origins and the political background |url=https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |url-status=live |journal=Geographia Polonica |volume=85 |issue=1 |pages=5–21 |doi=10.7163/GPol.2012.1.1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503111001/https://www.geographiapolonica.pl/article/item/7563.html |archive-date=3 May 2018 |access-date=3 May 2018}}&lt;/ref&gt; جتان [[پولش آبادي جي منتقلي (1944–1946)|20 لک پولينڊ واسين کي تڙيو ويو]].&lt;ref name=&quot;Eberhardt-2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;stalinswars43&quot;&gt;{{Harvnb|Roberts|2006|p=43}}.&lt;/ref&gt; اتر اوڀر رومانيا،&lt;ref name=&quot;stalinswars55&quot;&gt;{{Harvnb|Roberts|2006|p=55}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shirer794&quot;&gt;{{Harvnb|Shirer|1990|p=794}}.&lt;/ref&gt; اوڀر فن لينڊ جا ڪجهه حصا، ۽ [[بالٽڪ رياستون]] [[بالٽڪ رياستن تي سوويت قبضو (1944)|سوويت يونين ۾ شامل ڪيون ويون]].&lt;ref name=&quot;Wettig 2008 20_21&quot;&gt;{{Harvnb|Wettig|2008|pp=20–21}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Senn 2007 ?&quot;&gt;{{Harvnb|Senn|2007|p=?}}.&lt;/ref&gt; اٽلي پنهنجي [[1946ع جو اطالوي ريفرنڊم|بادشاهت]]، پنهنجي [[اطالوي سلطنت|نوآباتي سلطنت]] ۽ ڪجهه [[اٽلي ۽ اتحادين جي وچ ۾ پئرس جو معاهدو|يورپي علائقا]] وڃائي ويٺو. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Italy since 1945 |url=https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005052527/https://www.britannica.com/place/Italy/Italy-since-1945 |archive-date=5 October 2023 |access-date=2 October 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[عالمي امن]] کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ۾،&lt;ref name=&quot;Yoder 1997 39&quot;&gt;{{Harvnb|Yoder|1997|p=39}}.&lt;/ref&gt; اتحادين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن جي تنظيم]] (United Nations) قائم ڪئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/en/about-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215170453/https://www.un.org/un70/en/content/history/index.html |archive-date=15 December 2021 |access-date=2 April 2026 |website=United Nations}}&lt;/ref&gt; جيڪا باضابطه طور تي 24 آڪٽوبر 1945 تي وجود ۾ آئي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of the UN |url=https://www.un.org/aboutun/history.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100218221016/https://www.un.org/aboutun/history.htm |archive-date=18 February 2010 |access-date=25 January 2010 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; ۽ 1948 ۾ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] اختيار ڪيو ويو. جنگ کٽيندڙ [[عظيم طاقتون|وڏيون طاقتون]]—فرانس، چين، برطانيه، سوويت يونين ۽ آمريڪا—گڏيل قومن جي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|سلامتي ڪائونسل]] جا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جا مستقل ميمبر|مستقل ميمبر]] بڻجي ويون. &lt;ref name=&quot;The UN Security Council&quot;&gt;{{Citation |title=The UN Security Council |url=https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |access-date=15 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620101548/https://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archive-date=20 June 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اهي پنج مستقل ميمبر اڄ تائين برقرار آهن، جيتوڻيڪ سيٽن ۾ ٻه تبديليون آيون آهن: 1971 ۾ [[تائيوان|جمهوريه چين]] جي جاءِ تي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] کي شامل ڪيو ويو، ۽ 1991 ۾ [[سوويت يونين جو خاتمو|سوويت يونين جي خاتمي]] کان پوءِ ان جي جاءِ تي [[روس|روسي فيڊريشن]] کي سيٽ ملي. مغربي اتحادين ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ اتحاد جنگ ختم ٿيڻ کان اڳ ئي خراب ٿيڻ شروع ٿي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Kantowicz 2000 6&quot;&gt;{{Harvnb|Kantowicz|2000|p=6}}.&lt;/ref&gt;

[[File:EasternBloc BorderChange38-48.svg|thumb|[[مرڪزي يورپ]] ۾ جنگ کان پوءِ سرحدن ۾ تبديليون ۽ [[ڪميونسٽ]] [[مشرقي بلاڪ]] جو قيام]]
جرمنيءَ کان علاوه، باقي يورپ کي به مغربي ۽ سوويت [[اثر واري دائري]] ۾ ورهايو ويو. &lt;ref name=&quot;Trachtenberg 1999 33&quot;&gt;{{Harvnb|Trachtenberg|1999|p=33}}.&lt;/ref&gt; اڪثر مشرقي ۽ مرڪزي يورپي ملڪ سوويت اثر هيٺ اچي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ سوويت قبضي اختيارين جي مڪمل يا جزوي مدد سان ڪميونسٽ حڪومتون قائم ٿيون. نتيجي طور، [[مشرقي جرمني]]،&lt;ref name=&quot;Applebaum 2012&quot;&gt;{{Harvnb|Applebaum|2012}}.&lt;/ref&gt; [[پولش عوامي جمهوريه|پولينڊ]]، [[هنگري عوامي جمهوريه|هنگري]]، [[رومانيا عوامي جمهوريه|رومانيا]]، [[بلغاريا عوامي جمهوريه|بلغاريا]]، [[چيڪو سلوواڪيا]]، ۽ [[البانيا عوامي جمهوريه|البانيا]]&lt;ref name=&quot;Naimark 2010&quot;&gt;{{Harvnb|Naimark|2010}}.&lt;/ref&gt; سوويت [[سيٽلائيٽ رياست|سيٽلائيٽ رياستون]] بڻجي ويا. جڏهن ته ڪميونسٽ [[يوگوسلاويا]] هڪ مڪمل طور تي [[غير وابسته تحريڪ|آزاد پاليسي]] اختيار ڪئي، جنهن ڪري [[ٽيٽو-اسٽالن اختلاف|سوويت يونين سان ڇڪتاڻ]] پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;Swain 1992&quot;&gt;{{Harvnb|Swain|1992}}.&lt;/ref&gt; يونان ۾ [[يوناني گهرو ويڙهه|ڪميونسٽن جي بغاوت]] کي اينگلو-آمريڪي مدد سان ڪچليو ويو ۽ ملڪ مغربي بلاڪ سان گڏ رهيو. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 May 2023 |title=Greek Civil War |url=https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324172645/https://www.britannica.com/event/Greek-Civil-War |archive-date=24 March 2023 |access-date=15 May 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

دنيا جي جنگ کان پوءِ واري ورهاست کي ٻن بين الاقوامي فوجي اتحادين، آمريڪا جي اڳواڻي ۾ [[نيٽو]] (NATO) ۽ سوويت يونين جي اڳواڻي ۾ [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي رسمي شڪل ڏني وئي. &lt;ref name=&quot;Borstelmann 2005 318&quot;&gt;{{Harvnb|Borstelmann|2005|p=318}}.&lt;/ref&gt; انهن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۽ فوجي مقابلي جو هڪ طويل عرصو—جنهن کي [[سرد جنگ]] چيو وڃي ٿو—شروع ٿيو، جنهن سان گڏوگڏ بي مثال [[هٿيارن جي ڊوڙ]] ۽ سڄي دنيا ۾ ڪيتريون ئي [[پراڪسي جنگ|پراڪسي جنگيون]] (proxy wars) پڻ شروع ٿيون. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Leffler|Westad|2010}}.&lt;/ref&gt;

ايشيا ۾، آمريڪا [[جاپان تي قبضو|جاپان جو قبضو]] سنڀاليو ۽ مغربي پيسفڪ ۾ جاپان جي اڳوڻن ٻيٽن جو انتظام هلايو، جڏهن ته سوويت يونين [[ڏکڻ ساخالين]] ۽ [[ڪوريل ٻيٽن]] کي پنهنجي ملڪ ۾ شامل ڪري ورتو. &lt;ref name=&quot;Weinberg 2005 911&quot;&gt;{{Harvnb|Weinberg|2005|p=911}}.&lt;/ref&gt; [[ڪوريا]]، جيڪو اڳ ۾ جاپاني نوآبادي هو، سوويت يونين پاران [[اتر ڪوريا|اتر]] ۽ آمريڪا پاران [[ڏکڻ ڪوريا|ڏکڻ]] ۾ 1945 ۽ 1948 جي وچ ۾ [[ڪوريا جي ورهاست|ورهايو ويو]]. 1948 ۾ ٻنهي طرفن ڌار جمهوريتون قائم ڪيون، جن مان هر هڪ پوري ڪوريا جي قانوني حڪومت هجڻ جي دعويٰ ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ اڳتي هلي [[ڪوريا جي جنگ]] شروع ٿي. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Stueck|2010|p=71}}.&lt;/ref&gt;

چين ۾، قوم پرست ۽ ڪميونسٽ فوجن جون 1946 ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] کي ٻيهر شروع ڪيو. ڪميونسٽ فوجون کٽي ويون ۽ سرزمين چين تي عوامي جمهوريه چين قائم ڪيو، جڏهن ته قوم پرست فوجون 1949 ۾ [[تائيوان]] ڏانهن هليون ويون. &lt;ref name=&quot;Lynch 2010 12_13&quot;&gt;{{Harvnb|Lynch|2010|pp=12–13}}.&lt;/ref&gt; وچ اوڀر ۾، عربن پاران [[فلسطين لاءِ گڏيل قومن جو ورهاست وارو منصوبو|فلسطين جي ورهاست واري منصوبي]] کي رد ڪرڻ ۽ [[اسرائيل جو قيام|اسرائيل جي قيام]] سان [[عرب-اسرائيل تنازعو|عرب-اسرائيل تڪرار]] ۾ تيزي آئي. جڏهن ته يورپي طاقتن پنهنجون [[نوآباتي سلطنتون]] بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جنگ دوران وسيلن ۽ وقار جي نقصان سبب هو ناڪام رهيا، جنهن ڪري سڄي دنيا ۾ [[نوآبادياتي نظام جو خاتمو|آزاديءَ جون تحريڪون]] (Decolonization) تيز ٿي ويون. &lt;ref name=&quot;JMRoberts 1996 589&quot;&gt;{{Harvnb|Roberts|1997|p=589}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Darwin|2007|pp=441–443, 464–68}}.&lt;/ref&gt;

جنگ سبب عالمي معيشت کي سخت نقصان پهتو، پر شرڪت ڪندڙ ملڪ مختلف طرح متاثر ٿيا. آمريڪا ٻين سڀني ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امير ٿي اڀريو، جنهن جي ڪري اتي &quot;بيبي بوم&quot; ٿيو، ۽ 1950ع تائين ان جي في ماڻهو [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) ٻين طاقتن کان تمام گهڻي هئي، جنهن سبب هن عالمي معيشت تي قبضو ڪري ورتو. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Dear|Foot|2001|p=1006}}; {{Harvnb|Harrison|1998|pp=34–55}}.&lt;/ref&gt; اتحادي اختيارين 1945 کان 1948 تائين مغربي جرمني ۾ [[ٻي عالمي جنگ کانپوءِ جرمن صنعت لاءِ اتحادي منصوبا|صنعتي غير هٿياربندي]] جي پاليسي اختيار ڪئي. &lt;ref name=&quot;Balabkins 1964 207&quot;&gt;{{Harvnb|Balabkins|1964|p=207}}.&lt;/ref&gt; بين الاقوامي واپاري وابستگين جي ڪري، ان پاليسي يورپ ۾ معاشي جمود پيدا ڪيو ۽ جنگ کانپوءِ يورپ جي معاشي بحاليءَ ۾ ڪيترن ئي سالن تائين دير ڪئي. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Petrov|1967|p=263}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Balabkins 1964 208,209&quot;&gt;{{Harvnb|Balabkins|1964|pp=208–209}}.&lt;/ref&gt;

جولاءِ 1944 ۾ [[بريٽن ووڊس ڪانفرنس]] ۾، اتحادي قومن جنگ کانپوءِ جي دنيا لاءِ هڪ معاشي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان معاهدي تحت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) ۽ [[بين الاقوامي بئنڪ براءِ تعمير ۽ ترقي]] (IBRD) قائم ڪيا ويا، جيڪي بعد ۾ [[ورلڊ بئنڪ گروپ]] جو حصو بڻجي ويا. [[بريٽن ووڊس سسٽم]] 1973 تائين جاري رهيو. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2008 |title=The Bretton Woods Conference, 1944 |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417233116/https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/98681.htm |archive-date=17 April 2022 |access-date=18 April 2022 |publisher=United States Department of State}}&lt;/ref&gt; معاشي بحالي 1948 جي وچ ڌاري مغربي جرمني ۾ [[ڊيوچ مارڪ|ڪرنسي سڌارن]] سان شروع ٿي، ۽ آمريڪا جي [[مارشل پلان]] (1948–1951) تحت مليل معاشي امداد ان کي تيز ڪيو. &lt;ref&gt;{{Harvnb|DeLong|Eichengreen|1993|pp=190–191}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Balabkins 1964 212&quot;&gt;{{Harvnb|Balabkins|1964|p=212}}.&lt;/ref&gt; 1948 کان پوءِ مغربي جرمنيءَ جي بحاليءَ کي &quot;جرمن معاشي معجزو&quot; ([[Wirtschaftswunder]]) چيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{Harvnb|Wolf|1993|pp=29–30, 32}}&lt;/ref&gt; اٽلي پڻ معاشي ترقي جو تجربو ڪيو ۽ فرانسيسي معيشت به ٻيهر اڀري. ان جي برعڪس، برطانيه معاشي بربادي جي حالت ۾ هو، ۽ جيتوڻيڪ هن مارشل پلان جي ڪل امداد جو چوٿون حصو حاصل ڪيو (جيڪو ڪنهن به ٻئي يورپي ملڪ کان وڌيڪ هو)، پر هو ڏهاڪن تائين نسبتي معاشي زوال جو شڪار رهيو. سوويت يونين، تمام گهڻي جاني ۽ مالي نقصان جي باوجود، جنگ کانپوءِ جي فوري دور ۾ پيداوار ۾ تيز اضافو ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن جرمني جا اڪثر صنعتي پلانٽ قبضي ۾ ڪري منتقل ڪيا هئا ۽ پنهنجي سيٽلائيٽ رياستن کان [[ٻي عالمي جنگ جو هجانو|جنگي هجانو]] وصول ڪيو هو. جاپان جي بحالي ڪافي عرصي بعد ٿي، جڏهن ته چين 1952ع تائين پنهنجي جنگ کان اڳ واري صنعتي پيداوار واري سطح تي واپس پهچي ويو. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Genzberger |first=Christine |url=https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 |title=China Business: The Portable Encyclopedia for Doing Business with China |date=1994 |publisher=World Trade Press |isbn=978-0-9631-8643-0 |location=Petaluma, CA |page=[https://archive.org/details/chinabusinesspor0000genz/page/4 4]}}&lt;/ref&gt;

== اثرات ==
{{Main|ٻي عالمي جنگ جي تاريخ نگاري}}

=== جاني نقصان ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ ۾ جاني نقصان}}

[[File:Nanking_bodies_1937.jpg|thumb|ڊسمبر 1937 ۾ [[نانجنگ قتل عام]] دوران [[جاپاني شاهي فوج]] هٿان قتل ٿيل چيني شهرين جا لاش]]
هڪ اندازي مطابق هن جنگ ۾ 6 ڪروڙ کان وٺي 7.5 ڪروڙ کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 2 ڪروڙ ماڻهو محرومي، ڏڪار ۽ بيمارين وگهي فوت ٿيا.{{Sfn|Beevor|2012|p=1}}{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=147}}{{Sfn|Hanson|2017|p=470}} اندازو آهي ته شهرين جو جاني نقصان جنگ ۾ ٿيندڙ مجموعي موت جو 67%{{Sfn|Clodfelter|2017|p=528}} کان 80%{{Sfn|Hanson|2017|p=38}} هو. سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان سوويت يونين کي ٿيو (اندازي مطابق 2 ڪروڙ کان 2.8 ڪروڙ)،&lt;ref&gt;{{Multiref||{{harvnb|Hanson|2017|p=485|ps=. Hanson estimates there were 20-27 million Soviet dead}}.|{{Harvard citation no brackets|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}.}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ چين (گهٽ ۾ گهٽ 1.5 ڪروڙ)،{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Hanson|2017|p=487}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} جرمني (60 لک کان 87 لک){{Sfn|Hanson|2017|p=488}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}} ۽ پولينڊ (50 لک کان 65 لک).{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=146}}

سڀ کان وڌيڪ فوجي جاني نقصان کڻندڙ ملڪن ۾ سوويت يونين (اٽڪل 87 لک)،&lt;ref name=&quot;Ell&amp;Mak 19942&quot;&gt;{{Harvnb|Ellman|Maksudov|1994}}.&lt;/ref&gt; جرمني (اٽڪل 53 لک)،{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=152}} چين (20 لک کان 30 لک){{Sfn|Mitter|2013|p=381}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} ۽ جاپان (17 لک کان 25 لک) شامل هئا.{{Sfn|Hastings|2011|pp=669-670}}{{Sfn|Aubin|Bernard|Guillerat|2019|p=148}} جنگ ۾ ٿيندڙ 2 ڪروڙ کان 2.5 ڪروڙ فوجي موت مان اڪثريت مشرقي محاذ تي جرمن ۽ سوويت سپاهين جي هئي، جن ۾ جنگي قيدي (POWs) پڻ شامل هئا.{{Sfn|Hanson|2017|p=473}}

فوجي موتن جي مقابلي ۾ شهرين جو ايترو وڏو جاني نقصان ان وقت تائين جي وڏين جنگين ۾ غير معمولي هو.{{Sfn|Hanson|2017|p=469}} چين ۽ سوويت يونين ۾ اٽڪل 1 ڪروڙ کان 1.5 ڪروڙ ماڻهو بک ۽ بيماري وگهي مري ويا، جڏهن ته هندستان ۽ ايشيا-پيسفڪ جي ٻين جاپاني قبضي هيٺ علائقن ۾ 80 لک کان 1 ڪروڙ ماڻهو فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=472-473}} اٽڪل 1.5 ڪروڙ شهري نسلن ڪشي ۽ ٻين عمدي قتلن ۾ مارجي ويا، جڏهن ته لکين ماڻهو ڪنسنٽريشن ڪيمپن، هوائي بمباري ۽ جنگي علائقن ۾ فوت ٿيا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-475, 481-485}}

=== نسل ڪشي، جنگي ڏوهه ۽ انسانيت خلاف ڏوهه ===
[[File:Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg|thumb|[[آشوٽز]] ۾ جرمن [[ايس ايس]] پاران ورتل هڪ پولش ڇوڪريءَ جي قيدي سڃاڻپ واري تصوير.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dw.com/en/colorized-photo-of-girl-at-auschwitz-strikes-chord-on-social-media/a-43033478 |title=Color photo of girl at Auschwitz strikes chord |first=Alexander |last=Pearson |date=19 March 2018 |access-date=12 July 2023 |work=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt; اٽڪل 230,000 ٻارن کي قيد رکيو ويو ۽ کين جبري پورهئي ۽ [[نازي انساني تجربا|طبي تجربن]] لاءِ استعمال ڪيو ويو.]]

جنگ کان پوءِ وارن [[محوري طاقتن جي جنگي ڏوهن جي ڪارروائي|مقدمن]] ۾، محوري طاقتن جي نمائندن ۽ انهن جي ساٿين کي ڪيترن ئي [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]]، [[انسانيت خلاف ڏوهه|انسانيت خلاف ڏوهن]] ۽ [[نسل ڪشي]] ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Davies|2014}} نازين اٽڪل 60 لک يهودين کي نسلي بنياد تي قتل ڪيو، جنهن کي [[هولوڪاسٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هنن لکين [[سلاو]]، 130,000 کان وڌيڪ [[روماڻي ماڻهو|روماڻي ماڻهن]]، ۽ ٻين گروپن جي ميمبرن کي پڻ قتل ڪيو جن کي هو نسلي طور گهٽ درجي جو سمجهندا هئا.{{Sfn|Hanson|2017|pp=474-477}}{{Sfn|Niewyk|Nicosia|2000|pp=55-60}} جرمني ۽ ان جي قبضي هيٺ علائقن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ذهني ۽ جسماني طور معذور ماڻهن کي پڻ [[ايڪشن ٽي 4|منظم طريقي سان قتل ڪيو ويو]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Das Bundesarchiv |title=Euthanasie im Dritten Reich |url=https://www.bundesarchiv.de/im-archiv-recherchieren/archivgut-recherchieren/nach-themen/euthanasie-im-dritten-reich/ |access-date=21 January 2026 |website=Das Bundesarchiv |language=de}}&lt;/ref&gt;

عام شهرين ۽ جنگي قيدين کي قتل عام ۽ عمدي بک ذريعي مارڻ جو عمل مشرقي يورپي ۽ ايشيا-پيسفڪ محاذن تي خاص طور عام هو. مشرقي محاذ تي جرمن فوجن موجود کاڌ خوراڪ کي تباهه ڪيو يا ضبط ڪيو، بدلي ۾ شهرين جو قتل عام ڪيو ۽ باقاعدي قيدين کي گوليون هڻي ماريو.{{Sfn|Hanson|2017|pp=471-472}}{{Sfn|Davies|2014}} جاپان قبضي هيٺ علائقن ۾ لکين شهرين کي قتل عام ۽ &quot;سڙيل زمين&quot; (scorched earth) واري حڪمت عملي ذريعي ماريو؛ مثال طور، چين ۾ انهن جي &quot;[[تنهن سڀ پاليسي|سڀني کي مارڻ، سڀ ڪجهه ساڙڻ، سڀ ڪجهه لٽڻ]]&quot; جي پاليسي.{{Sfn|Hanson|2017|pp=470-472}}{{Sfn|Mitter|2013|pp=289-290}} [[نانجنگ قتل عام]] ۾ 40,000 کان 200,000 چيني شهري ۽ جنگي قيدي مارجي ويا.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite book |last=Wakabayashi |first=Bob |title=The Nanking Atrocity, 1937–1938: Complicating the Picture |year=2007 |isbn=9781-84545-500-2}}&lt;/ref&gt; جاپان چين ۾ ۽ سوويت يونين خلاف شروعاتي لڙاين ۾ [[يونٽ 731|بيالوجيڪل هٿيارن جو استعمال]] پڻ ڪيو. &lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Harvnb|Harris|2002|p=74}}.&lt;/ref&gt;{{Sfn|Hastings|2011|pp=428-429}} سوويت يونين قبضي هيٺ يا شامل ڪيل علائقن مان لکين شهرين ۽ جنگي قيدين کي قيد ڪرڻ، جلاوطن ڪرڻ ۽ اڪثر [[NKVD قيدي قتل عام|قتل ڪرڻ]] جو ذميوار هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}}&lt;ref name=&quot;:47&quot;&gt;Robert Gellately (2007). ''Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe''. Knopf, {{ISBN|978-1-4000-4005-6}} pp. 391-396&lt;/ref&gt; ان ۾ [[ڪيٽين قتل عام]] پڻ شامل هو جتي 22,000 پولش آفيسرن ۽ دانشورن کي قتل ڪيو ويو هو.{{Sfn|Dimbleby|2022|pp=81-82}}

جنگي ڏوهه گهرو جنگين ۽ مزاحمتي گروپن جي وچ ۾ ٿيندڙ لڙاين ۾ پڻ ڪيا ويا. يوگوسلاويا ۾، محوري فوجن ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪروٽيا جي [[اوشتاسا]] (Ustaše) پاران شهرين ۽ قيدين جي قتل عام سميت ڪيترائي ڏوهه ڪيا ويا. مکيه مزاحمتي گروپن، سرب قوم پرست [[چيٽنڪس]] ۽ ڪميونسٽ [[يوگوسلاو پارٽيزن|پارٽيزن]] پڻ پنهنجي دشمنن جو قتل عام ڪيو.{{Sfn|Davies|2014}}{{Sfn|Wheeler|2014}} پولينڊ ۾، [[يوڪريني باغي فوج]] پاران 1943 ۽ 1945 جي وچ ۾ [[وولهينيا قتل عام]] ۾ اٽڪل 100,000 پولينڊ واسين کي قتل ڪيو ويو. جوابي حملن ۾ پولينڊ واسين هٿان اٽڪل 10,000 يوڪريني مارجي ويا.&lt;ref&gt;{{cite news |id={{ProQuest|1840045393}} |last1=Portnov |first1=Andrii |title=Clash of victimhoods: the Volhynia Massacre in Polish and Ukrainian memory |work=openDemocracy |date=16 November 2016}}&lt;/ref&gt; يونان ۾، محوري قوتون عمدي بک ۽ قتل عام جون ذميوار هيون، پر اتي جي وڏي مزاحمتي قوتن [[ELAS]] ۽ [[EDES]] پڻ جنگي ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Clogg|2014}}{{Sfn|Davies|2014}}

سوويت يونين، جاپان ۽ جرمني قيدين کي قتل ڪري، بک ماري، جبري پورهيو وٺي ۽ ٻي بدسلوڪي ذريعي جنگي قيدين جي موت جي بلند شرح جا ذميوار هئا. سوويت يونين ۽ جاپان جنگي قيدين بابت [[جنيوا ڪنوينشن]] جي تصديق نه ڪئي هئي.{{Sfn|Davies|2014}} جاپاني قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو قيدي مري ويا، جڏهن ته جرمنن جي قيد ۾ موجود لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو سوويت قيدي فوت ٿيا. سوويت يونين جي قيد ۾ موجود اٽڪل ٽيون حصو جرمن قيدي مري ويا. مغربي اتحادين جي قيد ۾ جرمن ۽ جاپاني قيدين جي موت جي شرح صرف 1 کان 2 سيڪڙو هئي.{{Sfn|Hanson|2017|p=482}}{{Sfn|Dimbleby|2022|p=501}}

[[File:The_Liberation_of_Bergen-belsen_Concentration_Camp,_April_1945_BU4031.jpg|thumb|[[برگن-بيلسن ڪنسنٽريشن ڪيمپ]] ۾ [[ايس ايس]] (SS) جي عورت محافظن پاران قيدين جا لاش اجتماعي قبر ڏانهن کڻي وڃڻ جو منظر، 1945]]
جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين غير ملڪي شهرين ۽ جنگي قيدين کان وڏي پئماني تي جبري پورهيو ورتو. 1944 جي پڄاڻي تائين جرمني ۾ 76 لک غير ملڪي ورڪر ۽ اٽڪل 500,000 غلام پورهيت ڪيمپن ۾ موجود هئا.{{Sfn|Herbert|2014}} سوويت يونين جي قبضي هيٺ علائقن مان جلاوطن ڪيل شهرين ۽ قيدين کي سوويت جبري پورهئي وارن ڪيمپن ۾ رکيو ويندو هو، جن کي [[گولاگ]] (gulag) چيو ويندو هو.{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} لڳ ڀڳ 2 لک کان 10 لک سوويت شهري جيڪي جرمن ڪيمپن مان واپس آيا هئا، تن کي محوري طاقتن جو ساٿ ڏيڻ جي الزام ۾ گولاگ موڪليو ويو،{{Sfn|Davies|2014}} جتي ڪيترائي سخت موسم ۽ بک وگهي فوت ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;:47&quot; /&gt;{{Sfn|Akashi|Davies|Service|2014}} جاپان به لکين غير ملڪي شهرين ۽ قيدين کان جبري پورهيو ورتو جتي انهن سان وحشي سلوڪ ڪيو ويو.{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}} اٽڪل 200,000 ڪوريائي ۽ چيني عورتن کي جنسي غلامي (comfort women) تي مجبور ڪيو ويو.{{Sfn|Jacob|2018|p=6}}

جيتوڻيڪ سمورين وڏين طاقتن جي فوجن ريپ (زنا بالجبر) جا ڏوهه ڪيا، پر جرمن، جاپاني ۽ سوويت فوجن ۾ شهرين سان زيادتيءَ جا واقعا تمام گهڻا هئا. جنگ کان پوءِ وارين عدالتن کي جرمن فوجن جي زيادتين جا اڻ ڳڻيا ثبوت مليا. 29 جاپاني جوابدارن کي اجتماعي ريپ ۾ ملوث هجڻ تي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Neumann|2013|pp=553-554}} سوويت سپاهين به قبضي هيٺ علائقن، خاص ڪري جرمني ۾، وڏي پئماني تي ريپ جا ڏوهه ڪيا.{{Sfn|Cherry|2013|pp=556-557}}&lt;ref name=&quot;Bird&quot;&gt;{{Cite journal |last=Bird |first=Nicky |date=October 2002 |title=Berlin: The Downfall 1945 by Antony Beevor}}&lt;/ref&gt;

مغربي اتحادي طاقتن پاران به جنگي ڏوهه ڪيا ويا، پر اهي محوري طاقتن ۽ سوويت يونين جي مقابلي ۾ تمام گهٽ هئا.{{Sfn|Davies|2014}} مغربي اتحادين پنهنجي فوجن پاران ڪيل ڪجهه ڏوهن تي ڪارروائي ڪئي، پر انهن جي ڏوهن کي بين الاقوامي عدالتن ۾ نه آندو ويو.{{Sfn|Hastings|2011|pp=445-446}} اڄ به ان ڳالهه تي بحث جاري آهي ته جرمني ۽ جاپان جي شهرن تي علائقائي بمباري (area bombing)، ۽ [[هيروشيما ۽ ناگاساڪي تي ائٽمي بمباري]] جنگي ڏوهه هئا يا نه.{{Sfn|Grayling|2014|pp=1-2}}{{Sfn|Davies|2014}}

=== قبضو ===
{{Main|جرمن قبضي هيٺ يورپ|ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|نازي جرمني ۽ فاشسٽ اٽلي سان تعاون|شاهي جاپان سان تعاون|نازي لٽ مار}}

[[File:Palmiry before execution.jpg|thumb|1940ع ۾ [[پالميري قتل عام|پالميري جي ٻيلي]] ۾ جرمن سپاهين هٿان قتل ٿيڻ کان ٿورو اڳ اکين تي پٽيون ٻڌل پولش شهري]]

يورپ ۾ قبضي جون ٻه صورتون هيون. مغربي، اتر، ۽ مرڪزي يورپ (فرانس، ناروي، ڊنمارڪ، لو ڪنٽريز، ۽ [[بوهميا ۽ موراويا جو پروٽيڪٽريٽ|چيڪو سلوواڪيا جا شامل ڪيل حصا]]) ۾ جرمني اهڙيون معاشي پاليسيون قائم ڪيون، جن جي ذريعي جنگ جي پڄاڻي تائين لڳ ڀڳ 69.5 ارب رائيخ مارڪ (27.8 ارب آمريڪي ڊالر) گڏ ڪيا ويا؛ هن انگ اکر ۾ صنعتي شين، فوجي سازو سامان، خام مال ۽ ٻين شين جي [[نازي لٽ مار|لٽ مار]] شامل ناهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.&lt;/ref&gt; اهڙي طرح، قبضي هيٺ آيل قومن مان حاصل ٿيندڙ آمدني جرمنيءَ پاران ٽيڪس ذريعي گڏ ڪيل رقم جي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جيڪا جنگ جي اڳتي وڌڻ سان مجموعي جرمن آمدني جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Milward 1979 138&quot;&gt;{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.&lt;/ref&gt;

مشرقي پاسي، ''[[ليبنسروم]]'' (Lebensraum) جا گهربل مقصد ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهيا، ڇاڪاڻ ته بدلجندڙ محاذن ۽ سوويت يونين جي &quot;[[سڙيل زمين]]&quot; (scorched earth) واري پاليسيءَ جرمن حملي آورن کي وسيلن تائين پهچڻ نه ڏنو.&lt;ref name=&quot;Milward 1992 148&quot;&gt;{{Harvnb|Milward|1992|p=148}}.&lt;/ref&gt; مغربي حصي جي ابتڙ، [[نازي جرمني جي نسلي پاليسي|نازي نسلي پاليسي]] [[سلاو ماڻهو|سلاوي]] نسل جي ماڻهن کي &quot;[[انٽرمينش|گهٽ درجي جا ماڻهو]]&quot; قرار ڏئي انهن خلاف انتهائي وحشي سلوڪ جي حوصلا افزائي ڪئي؛ تنهن ڪري اڪثر جرمن پيش قدمي کان پوءِ [[جنرل پلان اوسٽ|وڏي پئماني تي ظلم ۽ جنگي ڏوهه]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.&lt;/ref&gt; نازين [[پولش قوم خلاف نازي ڏوهه|اندازي مطابق 28 لڪ نسلي پولينڊ واسين کي قتل ڪيو]]، جن ۾ هولوڪاسٽ جا شڪار پولش-يهودي شامل نه هئا.&lt;ref&gt;Institute of National Remembrance, Polska 1939–1945 Straty osobowه i ofiary represji pod dwiema okupacjami. Materski and Szarota. p. 9 ''&quot;Total Polish population losses under German occupation are currently calculated at about 2 770 000&quot;''.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ 1942ع تائين اڪثر قبضي هيٺ علائقن ۾ [[ٻي عالمي جنگ دوران مزاحمت|مزاحمتي گروپ]] بڻجي چڪا هئا،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Cooke |first1=Philip |title=European Resistance in the Second World War |last2=Shepherd |first2=Ben H. |date=2020-01-31 |publisher=Pen and Sword |page=24}}&lt;/ref&gt; پر [[سوويت پارٽيزن]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hill|2005|p=5}}.&lt;/ref&gt; ۽ [[فرانسيسي مزاحمت]]&lt;ref&gt;{{Harvnb|Christofferson|Christofferson|2006|p=156}}&lt;/ref&gt; جي اثرائتي هجڻ بابت اندازا ٻڌائين ٿا ته هنن 1943ع جي آخر تائين جرمن آپريشنن کي ڪو خاص نقصان نه پهچايو هو.

[[File:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen retouched.jpg|thumb|جرمن فوج هٿان ڦاهي ڏنل [[سوويت پارٽيزن]]. [[روسي اڪيڊمي آف سائنسز]] 1995ع ۾ رپورٽ ڏني ته جرمن هٿان [[سوويت يونين ۾ ٻي عالمي جنگ جا جاني نقصان|سوويت يونين ۾ شهرين جا مجموعي موت]] 1 ڪروڙ 37 لک هئا، جيڪا قبضي هيٺ آيل سوويت يونين جي 6 ڪروڙ 80 لک آبادي جو 20 سيڪڙو هئي.]]

ايشيا ۾، جاپان پنهنجي قبضي هيٺ ملڪن کي [[عظيم مشرقي ايشيا جي گڏيل خوشحالي وارو دائرو|گڏيل خوشحالي واري دائري]] جو حصو قرار ڏنو، جيڪا بنيادي طور تي جاپاني [[بالادستي]] هئي؛ جنهن بابت هنن دعويٰ ڪئي هئي ته اهو نوآبادياتي ماڻهن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Radtke|1997|p=107}}.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ڪجهه هنڌن تي جاپاني فوجن جو يورپي تسلط کان آزادي ڏياريندڙ طور استقبال ڪيو ويو، پر [[جاپاني جنگي ڏوهه|جاپاني جنگي ڏوهن]] اڪثر مقامي عوام کي انهن جي خلاف ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;GSWW6_266&quot;&gt;{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.&lt;/ref&gt; جاپان پنهنجي شروعاتي فتحن دوران، پٺتي هٽندڙ اتحادي فوجن پاران ڇڏيل {{convert|4000000|oilbbl}} تيل (اٽڪل 550,000 ٽن) تي قبضو ڪيو؛ ۽ 1943ع تائين، ڊچ ايسٽ انڊيز ۾ تيل جي پيداوار {{convert|50|e6oilbbl}} (اٽڪل 6.8 ملين ٽن) تائين پهچائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪا ان جي 1940ع جي پيداوار جو 76 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;GSWW6_266&quot;/&gt;

=== گهريلو محاذ ۽ پيداوار ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ دوران فوجي پيداوار|ٻي عالمي جنگ دوران گهريلو محاذ}}

[[File:World_War_II_Allies_to_Axis_GDP_Ratio.svg|class=skin-invert-image|thumb|400px|جنگ دوران محوري طاقتن جي مقابلي ۾ اتحادين جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو تناسب]]
1930ع واري ڏهاڪي ۾، برطانيه ۽ آمريڪا گڏجي دنيا جي معدني پيداوار جي لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصي تي ڪنٽرول رکندا هئا—جيڪو فوجي طاقت جي لاء انتهائي ضروري هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Leith |first=C. K. |author-link=Charles Kenneth Leith |title=The Struggle for Mineral Resources |url=http://www.jstor.org/stable/1021443 |url-status=live |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |publication-date=July 1939 |volume=204, Democracy and the Americas |pages=42–48 |jstor=1021443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126024338/https://www.jstor.org/stable/1021443 |archive-date=26 January 2024 |access-date=26 January 2024 |quote=...{{nbsp}}mineral raw materials{{nbsp}}... are the basis of industrial power, and this in turn is the basis of military power.{{nbsp}}... England and the United States of America alone control economic proportions of nearly three-fourths of the world's production of minerals. Not less important, they control the seas over which the products must pass.}}&lt;/ref&gt;

يورپ ۾، جنگ جي شروعات کان اڳ، اتحادين کي آبادي ۽ معيشت، ٻنهي ۾ وڏي برتري حاصل هئي. 1938ع ۾، مغربي اتحادين (برطانيه، فرانس، پولينڊ ۽ برطانوي ڊومينينز) جي آبادي يورپي محوري طاقتن (جرمني ۽ اٽلي) جي ڀيٽ ۾ 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي ۽ مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) به 30 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن نوآبادين کي به شامل ڪيو وڃي، ته اتحادين کي آباديءَ ۾ 5:1 ۽ جي ڊي پي (GDP) ۾ لڳ ڀڳ 2:1 جي برتري حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;6Econ3&quot;&gt;{{Harvnb|Harrison|1998|p= 3}}.&lt;/ref&gt; ايشيا ۾ ساڳئي وقت، چين جي آبادي جاپان جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي پر ان جي جي ڊي پي صرف 89 سيڪڙو وڌيڪ هئي؛ جيڪڏهن جاپاني نوآبادين کي شامل ڪجي ته اها برتري گهٽجي آبادي ۾ ٽي ڀيرا ۽ جي ڊي پي ۾ صرف 38 سيڪڙو رهجي وئي ٿي.&lt;ref name=&quot;6Econ3&quot;/&gt;

ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادين پاران استعمال ڪيل سموري جنگي ساز و سامان، بشمول جنگي ٻيڙيون، ٽرانسپورٽ، جنگي جهاز، توپخانو، ٽينڪ، ٽرڪون ۽ گولا بارود جو تقريبن ٻه-تھائي حصو آمريڪا پيدا ڪيو هو.&lt;ref&gt;Compare:
{{Cite book |last=Wilson |first=Mark R. |url=https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |title=Destructive Creation: American Business and the Winning of World War II |date=2016 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-9354-8 |edition=reprint |series=American Business, Politics, and Society |location=Philadelphia |page=2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307201318/https://books.google.com/books?id=AcqADAAAQBAJ |archive-date=7 March 2023 |access-date=19 December 2019 |quote=By producing nearly two thirds of the munitions used by Allied forces – including huge numbers of aircraft, ships, tanks, trucks, rifles, artillery shells, and bombs – American industry became what President Franklin D. Roosevelt once called 'the arsenal of democracy'{{nbsp}}..}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ جرمني ۽ جاپان جي شروعاتي تيز رفتار &quot;بليٽز ڪريگ&quot; حملن دوران اتحادين جي معاشي ۽ آبادي واري برتري ڪافي حد تائين گهٽجي وئي هئي، پر 1942ع تائين اهي عنصر فيصلي ڪن بڻجي ويا، جڏهن آمريڪا ۽ سوويت يونين اتحادين سان شامل ٿيا ۽ جنگ هڪ [[ٿڪائيندڙ جنگ]] (attrition warfare) ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;6Econ2&quot;&gt;{{Harvnb|Harrison|1998|p=2}}.&lt;/ref&gt; اتحادين جي محوري طاقتن کان وڌيڪ پيداوار جي صلاحيت جو هڪ سبب قدرتي وسيلن تائين پهچ هئي، پر ٻيا عنصر جهڙوڪ جرمني ۽ جاپان پاران پورهيت قوت ۾ عورتن کي شامل ڪرڻ کان انڪار،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bernstein|1991|p= 267}}.&lt;/ref&gt; اتحادين جي [[ٻي عالمي جنگ دوران اسٽريٽجڪ بمباري|اسٽريٽجڪ بمباري]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Griffith |first=Charles |title=The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II |date=1999 |publisher=Diane Publishing |isbn=978-1-5856-6069-8 |page=203}}&lt;/ref&gt; ۽ جرمنيءَ پاران دير سان &quot;جنگي معيشت&quot; ڏانهن منتقل ٿيڻ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Overy|1994|p= 26}}.&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، نه ته جرمني ۽ نه ئي جاپان ڪنهن طويل جنگ جي رٿابندي ڪئي هئي، ۽ نه ئي ان لاءِ پاڻ کي تيار ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|BBSU|1998|p= 84}}; {{Harvnb|Lindberg|Todd|2001|p= 126}}.&lt;/ref&gt; جرمني، جاپان ۽ سوويت يونين جنگ سان لاڳاپيل صنعتن ۾ لکين [[غلامي|غلام پورهيتن]] کي استعمال ڪيو.{{Sfn|Herbert|2014}}{{Sfn|Kratoska|2015|p=xv}}{{Sfn|Davies|2014}}

=== ٽيڪنالاجي ۾ اڳڀرائي ۽ ان جو استعمال ===
{{Main|ٻي عالمي جنگ دوران ٽيڪنالاجي}}

[[File:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.026-01, Peenemünde, V2 beim Start.jpg|thumb|21 جون 1943ع تي [[پينيمونڊي]] ۾ هڪ مقرر هنڌ تان [[V-2 راڪيٽ]] لانچ ڪيو پيو وڃي]]

جهازن کي [[جاسوسي جهاز|جاسوسي]]، [[ويڙهاڪ جهاز|فائٽر]]، [[بمبار]]، ۽ [[ويجھي فضائي مدد|زميني مدد]] لاءِ استعمال ڪيو ويو، ۽ هر ڪردار ۾ ڪافي ترقي ٿي. نون ايجادن ۾ [[ايئر لفٽ]] (محدود پر اعليٰ ترجيحي سامان، اوزارن ۽ اهلڪارن کي تيزيءَ سان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت)؛&lt;ref name=&quot;EncWWII_76&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=76}}.&lt;/ref&gt; ۽ [[اسٽريٽجڪ بمباري]] (دشمن جي صنعتي ۽ آبادي وارن مرڪزن تي بمباري ته جيئن دشمن جي جنگ وڙهڻ جي صلاحيت کي ختم ڪري سگهجي) شامل هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Levine|1992|p=227}}.&lt;/ref&gt; [[فضائي دفاعي هٿيار|فضائي دفاعي هٿيارن]] ۾ پڻ ترقي ٿي، جنهن ۾ [[راڊار]] ۽ زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ توپخانو، خاص طور تي [[پروڪسيمٽي فيوز]] جي شروعات شامل هئي. [[جيٽ جهاز]] جو استعمال پهريون ڀيرو ڪيو ويو جنهن جي ڪري اڳتي هلي جيٽ جهاز سڄي دنيا جي فضائي فوجن ۾ معياري بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Klavans|Di Benedetto|Prudom|1997}}; {{Harvnb|Ward|2010|pp=247–251}}.&lt;/ref&gt;

بحريه جي لڙائيءَ جي لڳ ڀڳ هر پهلوءَ ۾ ترقي ڪئي وئي، خاص طور تي [[طياره بردار ٻيڙي|ايئرڪرافٽ ڪيريئرز]] ۽ [[آبدوز]] جي ميدان ۾. جيتوڻيڪ جنگ جي شروعات ۾ فضائي جنگ کي گهٽ ڪاميابي ملي، پر تارنٽو، [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر]]، ۽ [[ڪورل سمنڊ جي جنگ]] جي ڪاررواين ڪيريئر کي (بيٽل شپ جي جاءِ تي) سڀ کان اهم ٻيڙي طور قائم ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;EncWWII_163&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=163}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bishop |first1=Chris |title=Aircraft Carriers: The World's Greatest Naval Vessels and Their Aircraft |last2=Chant |first2=Chris |date=2004 |publisher=Silverdale Books |isbn=978-1-8450-9079-1 |location=Wigston, Leics |page=7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Chenoweth |first1=H. Avery |title=Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines |last2=Nihart |first2=Brooke |date=2005 |publisher=Main Street |isbn=978-1-4027-3099-3 |location=New York |page=180}}&lt;/ref&gt; ايٽلانٽڪ ۾، ننڍا ڪيريئر (escort carriers) اتحادي قافلن جو هڪ اهم حصو بڻجي ويا، جن تحفظ جي دائري کي وڌايو ۽ [[مڊ ايٽلانٽڪ گيپ]] کي ختم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sumner|Baker|2001|p=25}}.&lt;/ref&gt; ڪيريئر جهازن جي گهٽ قيمت جي ڪري بيٽل شپس کان وڌيڪ سستا ۽ وڌيڪ ڪارائتا ثابت ٿيا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Hearn|2007|p=14}}.&lt;/ref&gt; آبدوزون، جيڪي پهرين عالمي جنگ ۾ اثرائتو هٿيار ثابت ٿيون هيون، ٻي عالمي جنگ ۾ به اهم سمجهيون ويون. برطانيه جو ڌيان [[آبدوز دشمن جنگ|آبدوز دشمن هٿيارن]] ۽ حڪمت عملين، جهڙوڪ [[سونار]] (sonar) تي هو، جڏهن ته جرمني پنهنجي جارحاڻي صلاحيت کي وڌائڻ لاءِ [[ٽائپ VII آبدوز]] ۽ ولف پيڪ (wolfpack) حڪمت عملي تي ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;Bur&amp;Ryd 1995 16&quot;&gt;{{Harvnb|Burcher|Rydill|1995|p=16}}.&lt;/ref&gt; رفتي رفتي، اتحادين جي ٽيڪنالاجي جهڙوڪ لي لائيٽ (Leigh Light)، هيج هوگ (Hedgehog)، ۽ سيلف گائيڊڊ ٽارپيڊوز جرمن آبدوزن خلاف اثرائتا ثابت ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Burns |first=R. W. |date=September 1994 |title=Impact of technology on the defeat of the U-boat September 1939 – May 1943 |url=https://digital-library.theiet.org/doi/abs/10.1049/ip-smt%3A19949918 |journal=IEE Proceedings - Science, Measurement and Technology |volume=141 |issue=5 |pages=343–355|doi=10.1049/ip-smt:19949918 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Trinity device readied.jpg|thumb|نيو ميڪسيڪو ۾ جولاءِ 1945ع تي [[ٽرنيٽي (ايٽمي تجربو)|ٽرنيٽي ايٽمي تجربي]] دوران ايٽمي &quot;گيجيٽ&quot; کي ڌماڪي واري ٽاور جي چوٽي تي چاڙهيو پيو وڃي]]

زميني جنگ پهرين عالمي جنگ جي خندقن واري لڙائيءَ کان بدلجي وڌيڪ متحرڪ ۽ [[گڏيل هٿيار|گڏيل هٿيارن جي لڙائي]] (combined arms) ۾ تبديل ٿي وئي. [[ٽينڪ]]، جيڪو پهرين عالمي جنگ ۾ صرف پيادل فوج جي مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، هاڻي مکيه هٿيار بڻجي ويو هو.&lt;ref name=&quot;EncWWII_125&quot;&gt;{{Harvnb|Tucker|Roberts|2004|p=125}}.&lt;/ref&gt; 1930ع جي آخر ۾ ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي چڪي هئي، ۽ سڄي جنگ دوران ان جي رفتار، بچاءُ (armour) ۽ مار ڪندڙ قوت ۾ اضافو ٿيندو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Vital Role Of Tanks In The Second World War |url=https://www.iwm.org.uk/history/the-vital-role-of-tanks-in-the-second-world-war |access-date=5 April 2022 |website=Imperial War Museums}}&lt;/ref&gt; جنگ جي شروعات ۾ ڪمانڊرن جو خيال هو ته دشمن جي ٽينڪن کي ٽينڪن سان ئي منهن ڏيڻ گهرجي، پر جرمن حڪمت عملي &quot;بليٽز ڪريگ&quot; (blitzkrieg) ۾ پيادل فوج، فضائيه ۽ ٽينڪن جي گڏيل استعمال هن تصور کي بدلائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;EncWWII_125&quot;/&gt; ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ اينٽي ٽينڪ توپون، مائينز (mines)، ۽ ننڍي فاصلي واري اينٽي ٽينڪ هٿيارن جو استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;EncWWII_108&quot;/&gt; مشينائيزيشن جي باوجود، پيادل فوج تمام فوجن جو بنياد رهي، ۽ سڄي جنگ دوران اڪثر پيادل فوج پهرين عالمي جنگ جيان ئي ليس هئي.&lt;ref name=&quot;Comp_221&quot;&gt;{{Harvnb|Cowley|Parker|2001|p=221}}.&lt;/ref&gt; پر هن دور ۾ پورٽيبل مشين گن، جهڙوڪ جرمن [[MG 34]]، ۽ سب مشين گن جو استعمال وڌيو جيڪي شهرن ۽ جهنگلن جي لڙائيءَ لاءِ موزون هيون.&lt;ref name=&quot;Comp_221&quot;/&gt; [[اسالٽ رائفل]] (assault rifle) جنگ جي آخري دور جي هڪ اهم ايجاد هئي، جيڪا اڳتي هلي سڄي دنيا جي فوجن جو معياري هٿيار بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sprague |first1=Oliver |title=The AK-47: the worlds favourite killing machine |url=https://www.amnesty.org/en/documents/act30/011/2006/en |access-date=14 November 2009 |publisher=controlarms.org |page=1 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

گهڻن ئي ملڪن پنهنجي پيغامن کي محفوظ رکڻ لاءِ سائيفر (cipher) مشينون تيار ڪيون، جن مان جرمن [[اينگما مشين]] (Enigma machine) سڀ کان مشهور هئي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Ratcliff|2006|p=11}}.&lt;/ref&gt; پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪرڻ (cryptanalysis) جي ميدان ۾ پڻ تمام گهڻي ترقي ٿي. ان جا اهم مثال اتحادين پاران جاپاني بحري ڪوڊز جو ٽوڙڻ ۽ برطانوي &quot;الٽرا&quot; (Ultra) هئا. الٽرا ذريعي اينگما جي پيغامن کي ڊي-ڪوڊ ڪيو ويندو هو، جنهن ۾ پولش سائيفر بيورو پاران مليل معلومات جو وڏو هٿ هو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Macintyre |first=Ben |date=10 December 2010 |title=Bravery of thousands of Poles was vital in securing victory |work=The Times |location=London |page=27}}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه فوجي جاسوسيءَ ۾ &quot;دھوڪي&quot; (deception) جو به وڏو استعمال ڪيو ويو، جهڙوڪ [[آپريشن منسميٽ]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowe |first1=Neil C. |title=Deception for Defense of Information Systems: Analogies from Conventional Warfare |url=https://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/nps/mildec.htm |access-date=15 November 2009 |publisher=Air University}}&lt;/ref&gt;

ٻيا ٽيڪنالاجي ڪارناما جيڪي جنگ دوران يا ان جي نتيجي ۾ ٿيا، تن ۾ دنيا جا پهريان پروگرام لائق ڪمپيوٽر ([[Z3 (computer)|Z3]]، [[ڪولوسس ڪمپيوٽر|ڪولوسس]]، ۽ [[ENIAC]])، گائيڊڊ ميزائيل ۽ جديد راڪيٽ، [[مينهٽن پروجيڪٽ]] تحت [[ايٽمي هٿيار|ايٽمي هٿيارن]] جي تيار، مصنوعي بندرگاهن جي اڏاوت (Mulberry harbour)، ۽ سمنڊ جي اندر تيل جي پائپ لائنن جو وڇائڻ (Operation Pluto) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Scientific and Technological Advances of World War II|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii|publisher=The National WWII Museum}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ [[پينسلين]] جنگ کان اڳ دريافت ٿي هئي، پر ان جي وڏي پئماني تي پيداوار ۽ طبي استعمال جنگ دوران ئي شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gaynes|first=Robert|title=The Discovery of Penicillin—New Insights After More Than 75 Years of Clinical Use|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=23|number=5|date=May 2017|pages=849–853}}&lt;/ref&gt;

== يورپ ۾ جنگ جي شروعات ==
جرمني ۽ [[روس]] هڪٻئي جا جاني دشمن هئا. پر ڪن فوجي ۽ سياسي مصلحتن جي ڪري انهن في الحال پاڻ ۾ هڪٻئي خلاف جارحيت نه ڪرڻ جي معاهدي تي صحيحون ڪيون ۽ انهن معاهدي جي هڪ ڳجھي راز مطابق [[پولينڊ]]، بالٽڪ سمنڊ جي ڀر وارا [[ملڪ]] ۽ [[فن لينڊ]] کي پاڻ ۾ اڌو اڌ ڪري ورهائي کڻڻ جو به فيصلو ڪيو هو. پهرين سيپٽمبر 1939ع تي ان وقت يورپ ۾ باقاعدي وڏي [[جنگ]] شروع ٿي ويئي، جڏهن جرمنيءَ پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو، جنهن جي حفاظت لاءِ [[انگلينڊ|انگلنڊ]] ۽ فرانس ٻنهي لکت ۾ اڳيئي خاطريون ڪرايون هيون. ٻئي پاسي کان روس به پولينڊ تي حملو ڪري ڏنو. ٻنهي حملي آورن پولينڊ اڌو اڌ ورهائي کنيو. پولينڊ جي فوجن شڪست کاڌي، پر ڪجهه فوجي آخر تائين اتحادين پاران قابض فوجن خلاف وڙهندا رهيا. جرمنيءَ فرانس تي [[فوج]] چاڙهي، پر ٻنهي ملڪن جون فوجون 10 مئي 1940ع تائين هڪٻئي تي صرف فائرنگ ڪنديون رهيون.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== جرمني ۽ روس جي خوفناڪ لڙائي ==
ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني ۽ روس جي شديد، طويل ۽ خونريز جنگ جي نتيجي ۾ وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ ۾ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي Minister for Armament يعني (هٿيارن واري وزير) البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن ۾ لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس ۾ هٽلر روس تي حملي جو پلان (Operation Barbarossa) ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ ۾ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو ۽ کلندي کيس چيو هئائين ته:&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

:“As Compared to war with France the “Operation Barbarosa” will be a child’s play”.

يعني ”فرانس سان ٿيل جنگ جي نسبت آپريشن باربروسا ته اسان لاءِ هڪ ٻارن جي راند ثابت ٿيندي.“ پر ائين ٿيو ڪونه. روس تي حملي هٽلر کي ائين تباهه ڪري ڇڏيو، جيئن ڏيڍ سؤ سال اڳ ۾ [[نيپولين]] جي لکين سپاهين جي زبردست فرينچ فوج کي روس ۾ تباهه ڪيو ويو هو. نيپولين پنهنجي چند هزار جان نثار سپاهين سان وڏي مشڪل سان پنهنجي جان بچائي واپس فرانس پهچي سگھيو هو. جيتوڻيڪ هن [[ماسڪو]] شهر تي به قبضو ڪري سڄي شهر کي ساڙائي ڇڏيو هو ۽ هٽلر جي فوج تي ماسڪو کان 35 ميل پري رهجي وئي هئي. [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي فيلڊ مارشل منٽگو مري ته چيو هو ته: ”جنگ جي وڏن اصولن ۾ هاڻي هن اصول جو به اضافو ٿيڻ کپي ته:(Never march on Moscow) يعني ”ماسڪو تي ڪڏهن به حملو نه ڪجو.“ فاتح روسي فوج ۽ برلن تي روسي حملي جي اڳواڻي ڪندڙ جنرل زوخوف جرمنيءَ جي شڪست ۽ روس جي فتح جو وڏو سبب اهو ٻڌايو هو ته، ”هٽلر پنهنجي طاقت جو حقيقت کان وڌيڪ ۽ اسان جي طاقت جو حقيقت کان گھٽ اندازو لڳايو هو.“ ساڳيو جرمن وزير جنگ البرٽ اسپيئر پنهنجين يادگيرن ۾ اهو به لکي ٿو ته، ”بعد ۾ روس هٿان جرمنيءَ جي شڪست تي تبصرو ڪندي هٽلر وڏي اداسيءَ سان کيس چيو هو ته:&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

:“Future belongs to our powerful neighbour as Germans have proved themselves weaker people.”

يعني ”مستقبل اسان جي طاقتور پاڙيسري (روس) جو آهي، ڇاڪاڻ جو جرمن قوم پاڻ کي (روسين جي ڀيٽ ۾) ڪمزور ثابت ڪيو آهي.“

روس تي حملو ڪندڙن لاءِ وڏي ۾ وڏي مسئلو هميشه لاءِ پنهنجين فوجن کي هٿيار، بارود، کاڌي، تيل ۽ ضروري شين جي سپلاءِ جو رهيو آهي ۽ ٻيو وڏي ۾ وڏي مسئلو روس جي خوفناڪ سردي هئي. جنهن ۾ روسين کان سواءِ ٻيا ٻاهران حملي آور نه ٿي وڙهي سگھيا. روسين ۽ سردي ٻنهي سان وڙهڻ مشڪل هو. جرمنيءَ سان به ائين ٿيو. جرمنيءَ جو پلان هو ته ايندڙ سردين کان اڳ ۾ روسين کي شڪست ڏني ويندي. ائين ٿيو ڪونه روسي پويان هٽندا ۽ ملڪ خالي ڪندا ويا ۽ پويان فصل ۽ ٻيون ضرورت جون شيون به برباد ڪندا ويا. اهڙيءَ طرح جرمنيءَ کي دوبدو وڙهڻ جو موقعو ئي ڪونه مليو، جو روسي فوجن کي ختم ڪري سگھي. ان کانپوءِ جرمن فوجون پيشقدمي ڪندي 5 ڊسمبر 1941ع تي ماسڪو کان 35 ميل پري پهچي بيهي رهيون، جو انهن جي سپلاءِ لائين ان کان وڌيڪ سلامت ڪانه هئي ۽ روسي گوريلا فوجون هر هنڌ انهن تي حملا ڪري رهيون هيون، جرمن ته ايتري روسي علائقي تي قبضو ڪري چڪو هو، جو روسي اهو 1944ع تائين جرمن فوجن کان مس خالي ڪرائي سگھيا هئا.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

هٽلر جي فوجين لينن گراڊ شهر (موجوده نالو پيٽرزبرگ) کي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو ۽ هٽلر حڪم ڪيو ته، ”هن شهر کي صفحهء هستي تان مٽايو وڃي ۽ ان جي سڀني شهرين کي ماريو وڃي.“ هٽلر روسين کي ” Subhuman Race“ يعني انساني سطح کان گھٽ نسلن جا ماڻهو قرار ڏيندو هو، جن کي ماري تباهه ڪري ڇڏڻ ڪو ڏوهه ڪونه هو، هو جرمن قوم کي ئي انسان ذات جي اعليٰ قوم تصور ڪندو هو، هن جي خيال ۾ جنهن کي ئي دنيا تي حڪومت ڪرڻ جو حق حاصل هو، هٽلر لينن گراڊ شهر کي گھيرو ڪري ويهي رهڻ جو حڪم ڏنو، جيئن هن شهر جي باشندن کي اڃيو ۽ بکيو ماري ختم ڪري ڇڏجي. ساڳئي وقت بمبار جهازن ۽ توپن جي گولي باري به شهرين تي جاري رهي. هن شهر جي گھيري جي نتيجي ۾ انهن جا ڏهه لک ماڻهو مري ويا. اهو گھيرو 900 ڏينهن جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

42-1941ع جو سيارو ڪاٽڻ بعد جرمن فوج ماسڪو تي حملي جو پروگرام بدلائي اسٽالن گراڊ شهر (موجوده نالو وولگو گراڊ) تي حملو ڪيو ۽ ان تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسٽالن گراڊ جي گھٽين ۾ جنگ شروع ٿي ويئي. هيءَ جنگ ايتري ته شديد ٿي وئي، جو شهر جي چؤڌاري موجود سڄي جرمن فوج کي شهر ۾ وڙهڻ لاءِ موڪليو ويو ۽ جرمنيءَ جي مددگارن [[رومانيہ|رومانيه]] ۽ هنگريءَ جي فوجين کي شهر جي ٻاهران حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. روسين ڇا ڪيو، جو هن شهر تي جوابي حملو ڪري هنگري ۽ رومانيه جي ڪمزور فوجين کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ شهر ۾ موجود جرمن فوج کي پنهنجي گھيري ۾ آڻي ڇڏيو. جرمن فوج جي ڇهين ۽ ستين ڊويزن جا لکين فوجي بنا مدد بنا سپلاءِ، بنا کاڌي ۽ بنا بارود جي شديد مصيبت ۾ اچي ويا. 1943ع جي شروعات ۾ باقي بچيل جرمن فوج شڪست قبول ڪندي هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ تيستائين شديد ترين خوني جنگ ۾ جرمني ۽ روس جا ڪل 20 لک ماڻهو مارجي ويا. جن مان 5 لک شهري ۽ باقي ٻنهي ملڪن جا سپاهي هئا.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

هٽلر ضد ۾ اچي آخر تائين جرمن سپاهين کي جنگ جاري رکڻ لاءِ چيو، پر جرمن فوج جي سپهه سالار مجبور ٿي هٿيار ڦٽا ڪيا، جيتوڻيڪ هن کي ائين ڪرڻ کان روڪڻ لاءِ هٽلر هن کي [[جنرل]] مان فيلڊ مارشل جي عهدي تي ترقي ڏئي ڇڏي، جو اوستائين ڪنهن به جرمن فيلڊ مارشل ڪنهن دشمن اڳيان هٿيار نه ڦٽا ڪيا هئا. هن جنگ کانپوءِ جرمنيءَ جي فوج جو زور ٽٽي پيو ۽ روسي فوجن اڳتي وڌڻ شروع ڪيو. تان جو اهي وڃي مئي 1945ع ۾ خود جرمنيءَ اندر [[برلن، جرمني|برلن]] جي شهر تي پهتيون. ان کان اڳ 1945ع جي بهار ۾ جرمنيءَ ڪرسڪ جي هنڌ وٽ روسي فوجن تي تاريخ جو وڏي ۾ وڏو ٽينڪن وارو حملو ڪيو ۽ اتي دنيا جي ٽينڪن جي وڏي ۾ وڏي لڙائي ٿي. هزارين ٽينڪن ۽ لکين فوجن، ٻنهي پاسن کان جنگ ۾ حصو ورتو، جنهن ۾ به آخرڪار جرمنيءَ کي شڪست ۽ روس جي فتح ٿي. هن جنگ ۾ ٻنهي پاسي وڏو جاني ۽ مالي نقصان ٿيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== پڻ ڏسندا ==
* [[پھرين مھاڀاري جنگ]]
* {{anl|عظيم ترين نسل}}
* [[ٻي عالمي جنگ جي مخالفت]]
* [[ٻي عالمي جنگ جي موضوعن جي فھرست]]
* {{anl|ٽين عالمي جنگ}}

== حوالا ==
{{See also|ٻي عالمي جنگ جي ببليوگرافي}}
{{CS1 config|mode=cs1}}
{{reflist|21em}}

=== ذريعا ===
{{Refbegin|indent=yes|30em}}
* {{Cite book |last=Adamthwaite |first=Anthony P. |url=https://archive.org/details/makingofsecondwo00adam_0 |title=The Making of the Second World War |date=1992 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90716-3 |location=New York }}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |last2=Davies |first2=Norman |last3=Service |first3=Robert |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Akashi |first=Yoji |chapter=Gulag}}
* {{Cite journal |last=Anderson |first=Irvine H. Jr. |date=1975 |title=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |journal=The Pacific Historical Review |volume=44 |issue=2 |pages=201–231 |doi=10.2307/3638003 |jstor=3638003}}
* {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |author-link=Anne Applebaum |title=Gulag: A History of the Soviet Camps |title-link=Gulag: A History |date=2003 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |location=London}}
* {{Cite book |last=Applebaum |first=Anne |title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–56 |date=2012 |publisher=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |location=London |author-mask=3}}
* {{Cite book |last1=Aubin |first1=Nicolas |title=World War II Infographics |last2=Bernard |first2=Vincent |last3=Guillerat |first3=Nicolas |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2019 |isbn=978-0-500-02292-4 |editor-last=Lopez |editor-first=Jean |location=London}}
* {{Cite journal |last=Bacon |first=Edwin |date=1992 |title=''Glasnost''' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=6 |pages=1069–1086 |doi=10.1080/09668139208412066 |jstor=152330}}
* {{Cite book |last=Badsey |first=Stephen |title=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |date=1990 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=Balabkins |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |title=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |date=1964 |publisher=[[Rutgers University Press]] |location=New Brunswick, New Jersey |url-access=registration }}
* {{Cite book |last1=Barber |first1=John |title=The Cambridge History of Russia – The Twentieth Century |last2=Harrison |first2=Mark |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-81144-6 |editor-last=Ronald Grigor Suny |volume=III |location=Cambridge |pages=217–242 |chapter=Patriotic War, 1941–1945}}
* {{Cite book |last=Barker |first=A. J. |title=The Rape of Ethiopia 1936 |date=1971 |publisher=[[Ballantine Books]] |isbn=978-0-345-02462-6 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |author-link=Antony Beevor |title=Stalingrad |title-link=Stalingrad (Beevor book) |date=1998 |publisher=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Beevor |first=Antony |title=The Second World War |title-link=The Second World War (book) |date=2012 |publisher=[[Weidenfeld &amp; Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |location=London |author-mask=3}}
* {{Cite book |last=Belco |first=Victoria |title=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943–1948 |date=2010 |publisher=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |location=Toronto}}
* {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris T. |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |date=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |isbn=978-0-375-41086-4 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Ben-Horin |first=Eliahu |title=The Middle East: Crossroads of History |date=1943 |publisher=W. W. Norton |location=New York}}
* {{Cite book |last=Berend |first=Ivan T. |author-link=Iván T. Berend |title=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |date=1996 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |location=Cambridge}}
* {{Cite book |last=Bernstein |first=Gail Lee |author-link=Gail Lee Bernstein |url=https://archive.org/details/recreatingjapane0000unse |title=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |date=1991 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |location=Berkeley &amp; Los Angeles }}
* {{Cite book |last1=Bilhartz |first1=Terry D. |url=https://archive.org/details/currentsinameric0000bilh |title=Currents in American History: A Brief History of the United States |last2=Elliott |first2=Alan C. |date=2007 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-0-7656-1821-4 |location=Armonk, New York }}
* {{Cite book |last=Bilinsky |first=Yaroslav |title=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |date=1999 |publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood]] |isbn=978-0-275-96363-7 |location=Westport, Connecticut}}
* {{Cite book |last=Bix |first=Herbert P. |author-link=Herbert P. Bix |title=Hirohito and the Making of Modern Japan |title-link=Hirohito and the Making of Modern Japan |date=2000 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Black |first=Jeremy |author-link=Jeremy Black (historian) |title=World War Two: A Military History |date=2003 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |location=Abingdon &amp; New York}}
* {{Cite book |last=Blinkhorn |first=Martin |title=Mussolini and Fascist Italy |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |edition=3rd |location=Abingdon &amp; New York |orig-date=1984}}
* {{Cite book |last1=Bonner |first1=Kit |title=Warship Boneyards |last2=Bonner |first2=Carolyn |date=2001 |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=978-0-7603-0870-7 |location=Osceola, Wisconsin}}
* {{Cite book |last=Borstelmann |first=Thomas |title=Origins of the Cold War: An International History |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |editor-last=Melvyn P. Leffler |edition=2nd |location=Abingdon &amp; New York |pages=317–332 |chapter=The United States, the Cold War, and the colour line |editor-last2=David S. Painter}}
* {{Cite book |last1=Bosworth |first1=Richard |url=https://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&amp;heading=Warfare&amp;tSort=title+closed&amp;aSort=author+default_list&amp;ySort=year+default_list |title=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |last2=Maiolo |first2=Joseph |date=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |location=[[Cambridge]] |pages=313–314 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820160141/http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&amp;heading=Warfare&amp;tSort=title+closed&amp;aSort=author+default_list&amp;ySort=year+default_list |archive-date=20 August 2016 |url-status=dead }}
* {{Cite book |last=Brayley |first=Martin J. |title=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |date=2002 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |location=Oxford}}
* {{Cite book |last=British Bombing Survey Unit |title=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |date=1998 |publisher=[[Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |location=London &amp; Portland, Oregon |ref=CITEREFBBSU1998}}
* {{Cite book |last=Brody |first=J. Kenneth |url=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |title=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |date=1999 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-0-7658-0622-2 |location=New Brunswick, New Jersey }}
* {{Cite book |last=Brown |first=David |title=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |date=2004 |publisher=[[Frank Cass]] |isbn=978-0-7146-5461-4 |location=London &amp; New York}}
* {{Cite book |last=Buchanan |first=Tom |title=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |location=Oxford &amp; Malden, Massachusetts}}
* {{Cite book |last1=Bueno de Mesquita |first1=Bruce |author-link1=Bruce Bueno de Mesquita |title=The Logic of Political Survival |title-link=The Logic of Political Survival |last2=Smith |first2=Alastair |last3=Siverson |first3=Randolph M. |last4=Morrow |first4=James D. |author-link4=James D. Morrow |date=2003 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |location=Cambridge, Massachusetts}}
* {{Cite book |last1=Bull |first1=Martin J. |title=Italian Politics: Adjustment Under Duress |last2=Newell |first2=James L. |date=2005 |publisher=[[Polity (publisher)|Polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0}}
* {{Cite book |last=Bullock |first=Alan |author-link=Alan Bullock |title=Hitler: A Study in Tyranny |date=1990 |orig-year=1952 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-013564-0 |location=London}}
* {{Cite journal |last=Burcher |first=Roy |last2=Rydill |first2=Louis |date=1995 |title=Concepts in Submarine Design |journal=Journal of Applied Mechanics |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |volume=62 |issue=1 |page=268 |bibcode=1995JAM....62R.268B |doi=10.1115/1.2895927 |isbn=978-0-521-55926-3 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Busky |first=Donald F. |title=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |date=2002 |publisher=Praeger Publishers |isbn=978-0-275-97733-7 |location=Westport, Connecticut}}
* {{Cite book |last=Canfora |first=Luciano |author-link=Luciano Canfora |title=Democracy in Europe: A History |date=2006 |publisher=[[Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |location=Oxford &amp; Malden MA |orig-date=2004}}
* {{Cite journal |last=Cantril |first=Hadley |date=1940 |title=America Faces the War: A Study in Public Opinion |journal=[[Public Opinion Quarterly]] |volume=4 |issue=3 |pages=387–407 |doi=10.1086/265420 |jstor=2745078}}
* {{Cite book |last=Chang |first=Iris |author-link=Iris Chang |url=https://archive.org/details/rapeofnankingfor00chan |title=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |date=1997 |publisher=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |location=New York }}
* {{Cite book|title=Atrocities, Massacres and War Crimes: An Encyclopedia|last=Cherry|first=Rachael I.|publisher=ABC-CLEO|year=2013|isbn=978-1-59884-925-7|location=Santa Barbara, California|chapter=Rape (Red Army in World War II)|editor-last=Mikaberidze|editor-first=Alexander|volume=II, M-Z}}
* {{Cite book |last1=Christofferson |first1=Thomas R. |title=France During World War II: From Defeat to Liberation |last2=Christofferson |first2=Michael S. |date=2006 |publisher=[[Fordham University Press]] |isbn=978-0-8232-2562-0 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Chubarov |first=Alexander |url=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |title=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |date=2001 |publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |location=London &amp; New York }}
* {{Cite book |last=Ch'i |first=Hsi-Sheng |title=China's Bitter Victory: War with Japan, 1937–45 |date=1992 |publisher=[[M. E. Sharpe]] |isbn=978-1-56324-246-5 |editor-last=James C. Hsiung |location=Armonk, New York |pages=157–184 |chapter=The Military Dimension, 1942–1945 |editor-last2=Steven I. Levine}}
* {{Cite journal |last=Cienciala |first=Anna M. |date=2010 |title=Another look at the Poles and Poland during World War II |journal=[[The Polish Review]] |volume=55 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.2307/25779864 |jstor=25779864 |s2cid=159445902}}
* {{Cite book |last=Clodfelter |first=Micheal |title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures |publisher=McFarland and Company |year=2017 |isbn=9780786474707 |edition=4th}}
* {{Cite book |last=Clogg |first=Richard |author-link=Richard Clogg |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |title=A Concise History of Greece |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |edition=2nd |location=Cambridge }}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Clogg |first=Richard |chapter=Greece}}
* {{Cite book |last=Coble |first=Parks M. |title=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945 |date=2003 |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |location=Berkeley &amp; Los Angeles}}
* {{Cite book |last=Collier |first=Paul |title=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |date=2003 |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |location=Oxford}}
* {{Cite book |last1=Collier |first1=Martin |url=https://archive.org/details/germany1919450000coll |title=Germany 1919–45 |last2=Pedley |first2=Philip |date=2000 |publisher=[[Heinemann (publisher)|Heinemann]] |isbn=978-0-435-32721-7 |location=Oxford |url-access=registration }}
* {{Cite book |last=Commager |first=Henry Steele |title=The Story of the Second World War |date=2004 |publisher=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9}}
* {{Cite journal |last=Coogan |first=Anthony |date=1993 |title=The Volunteer Armies of Northeast China |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |url-status=live |journal=[[History Today]] |volume=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511015311/http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |archive-date=11 May 2012 |access-date=6 May 2012 }}
* {{Cite book |last1=Cook |first1=Chris |title=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |last2=Bewes |first2=Diccon |date=1997 |publisher=[[UCL Press]] |isbn=978-1-85728-532-1 |location=London}}
* {{Cite book |title=The Reader's Companion to Military History |date=2001 |publisher=[[Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-618-12742-9 |editor-last=Cowley |editor-first=Robert |editor-link=Robert Cowley |location=Boston |editor-last2=Parker |editor-first2=Geoffrey |editor-link2=Geoffrey Parker (historian)}}
* {{Cite book |last=Darwin |first=John |title=After Tamerlane: The Rise &amp; Fall of Global Empires 1400–2000 |date=2007 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |location=London}}
* {{Cite book |last=Davies |first=Norman |author-link=Norman Davies |title=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |title-link=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |date=2006 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=978-0-333-69285-1 |location=London |oclc=70401618 |no-pp=yes}}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191727603 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |doi=10.1093/acref/9780198604464.001.0001 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |last=Davies |first=Norman |chapter=War Crimes}}
* {{Cite book |title=The Oxford Companion to World War II |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |editor-last=Dear |editor-first=I. C. B. |editor-link=I. C. B. Dear |location=Oxford |orig-date=1995 |editor-last2=Foot |editor-first2=M. R. D. |editor-link2=M. R. D. Foot}}
* {{Cite book |last1=DeLong |first1=J. Bradford |author-link1=J. Bradford DeLong |title=Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today |last2=Eichengreen |first2=Barry |author-link2=Barry Eichengreen |date=1993 |publisher=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |editor-last=Rudiger Dornbusch |location=Cambridge, Massachusetts |pages=189–230 |chapter=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |editor-last2=Wilhelm Nölling |editor-last3=Richard Layard}}
* {{Cite book|title=Barbarossa: How Hitler Lost the War|last=Dimbleby|first=Jonathan|author-link = Jonathan Dimbleby|publisher=Penguin Books|year=2022|isbn=978-0-241-97919-8|location=UK}}
* {{Cite book |last=Dower |first=John W. |author-link=John W. Dower |url=https://archive.org/details/warwithoutmercyr0000dowe |title=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |date=1986 |publisher=[[Pantheon Books]] |isbn=978-0-394-50030-0 |location=New York |url-access=registration }}
* {{Cite book |last=Drea |first=Edward J. |title=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |date=2003 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |isbn=978-0-8032-6638-4 |location=Lincoln, Nebraska}}
* {{Cite journal |last1=de Grazia |first1=Victoria |last2=Paggi |first2=Leonardo |date=Autumn 1991 |title=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |journal=Cardozo Studies in Law and Literature |volume=3 |issue=2 |pages=153–169 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |jstor=743479}}
* {{Cite book |last=Dunn |first=Dennis J. |title=Caught Between Roosevelt &amp; Stalin: America's Ambassadors to Moscow |date=1998 |publisher=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |location=Lexington, Kentucky}}
* {{Cite book |last=Eastman |first=Lloyd E. |title=The Cambridge History of China – Republican China 1912–1949, Part 2 |date=1986 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |editor-last=John K. Fairbank |volume=13 |location=Cambridge |chapter=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |editor-last2=Denis Twitchett}}
* {{Cite journal |last=Ellman |first=Michael |author-link=Michael Ellman |date=2002 |title=Soviet Repression Statistics: Some Comments |url=https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |url-status=dead |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=54 |issue=7 |pages=1151–1172 |doi=10.1080/0966813022000017177 |jstor=826310 |s2cid=43510161 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archive-date=22 November 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122071204/https://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |date=22 November 2012 }}
* {{Cite journal |last1=Ellman |first1=Michael |last2=Maksudov |first2=S. |author-mask1=3 |date=1994 |title=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |url=https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |url-status=live |journal=[[Europe-Asia Studies]] |volume=46 |issue=4 |pages=671–680 |doi=10.1080/09668139408412190 |jstor=152934 |pmid=12288331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213194518/https://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |archive-date=13 February 2022 |access-date=17 February 2022 }}
* {{Cite book |last=Emadi-Coffin |first=Barbara |title=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |date=2002 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |location=London &amp; New York}}
* {{Cite book |last=Erickson |first=John |author-link=John Erickson (historian) |title=Stalin's Generals |date=2001 |publisher=[[Weidenfeld &amp; Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |editor-last=Shukman |editor-first=Harold |location=London |pages=137–154 |chapter=Moskalenko}}
* {{Cite book |last=Erickson |first=John |title=The Road to Stalingrad |date=2003 |publisher=[[Cassell Military Paperbacks|Cassell Military]] |isbn=978-0-304-36541-8 |location=London |author-mask=3}}
* {{Cite book |last1=Evans |first1=David C. |title=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |last2=Peattie |first2=Mark R. |date=2012 |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-1-59114-244-7 |location=Annapolis, Maryland |orig-date=1997}}
* {{Cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |date=2008 |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London}}
{{Refend}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{Cite journal |last=Buchanan |first=Andrew |date=7 February 2023 |title=Globalizing the Second World War |journal=Past &amp; Present |issue=258 |pages=246–281 |doi=10.1093/pastj/gtab042 |issn=0031-2746}} پڻ ڏسندا [https://hdiplo.org/to/AR1180 آن لائن جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240504072231/https://hdiplo.org/to/AR1180 |date=4 May 2024}}
* {{Cite book |last=Gerlach |first=Christian |title=Conditions of Violence |date=2024 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-1115-6873-7 |language=en}}

== خارجي لنڪس ==
{{Sister project links|voy=ٻي عالمي جنگ|ٻي عالمي جنگ|collapsible=collapsed}}
* [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe يورپي جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=23 March 2019}}.
* [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia ايشيائي-پئسفڪ جنگ جا ويسٽ پوائنٽ نقشا]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=23 March 2019}}.
* [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|عالمي جنگي محاذن جو ائٽلس]] (جولاءِ 1943ع – آگسٽ 1945ع)

{{World War II}}
{{WWII history by nation}}
{{Western world}}
{{Eastern world}}
{{Authority control}}

== نوٽ ==

[[Category:ٻي عالمي جنگ]]
[[Category:عالمي جنگيون]]
[[Category:1939ع جا تڪرار]]
[[Category:1940ع جا تڪرار]]
[[Category:1941ع جا تڪرار]]
[[Category:1942ع جا تڪرار]]
[[Category:1943ع جا تڪرار]]
[[Category:1944ع جا تڪرار]]
[[Category:1945ع جا تڪرار]]
[[Category:ايٽمي جنگ]]
[[Category:آسٽريليا شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:آسٽريا شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:البانيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:اٽلي شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:ايٿوپيا شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:ايران شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:عراق شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:مصر شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:برازيل شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:برطانيه شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:برطانوي هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:بيلجيم شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:پولينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:ٿائلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:جاپان شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:جرمني شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:چين شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:روس شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:سوویت يونين شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:فرانس شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:فنلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:ڪينيڊا شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:گڏيل رياستون شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:يونان شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:هندستان شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[Category:نيوزيلينڊ شامل هجي اهڙيون جنگيون]]
[[زمرو:جنگ]]
[[زمرو:جنگيون]]
[[زمرو:جديد تاريخ]]
[[زمرو:20ھين صدي]]
[[زمرو:ٻي مھاڀاري جنگ]]
[[زمرو:20ھين صدي جي تاريخ]]
[[زمرو:20ھين صدي جي جنگيون]]
[[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل جنگيون]]</text>
      <sha1>i0k0yoc6ng32cakm54iuoarejgdpmx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بروھي ماڻھو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38337</id>
    <revision>
      <id>372658</id>
      <parentid>323626</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25225" sha1="0z30u3cgekvd7ll9mfei7y0tcutguz4" xml:space="preserve">'''بروهي''' (Brohi)، اصل &quot;براهوئي&quot; (Brahvi or Brahui)، معنيٰ: جبل جا رهاڪو، پاڪستان جي صوبي بلوچستان جي وڏي آبادي ۽ سنڌ  ۽  افغانستان ۾ [[هيلمند ندي]] جي ڪپن تي رهن ٿا، طبعي لحاظ ڪري پاڻ کي [[ناروهي]] (يعني ميدان نشين) سڏائين ٿا.&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;مولائي، رحيمداد خان، شيدائي--بروهي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ 1961ع&lt;/ref&gt;  {{Infobox ethnic group
|group    =بروھي &lt;br&gt;Brahui
&lt;br/&gt;
 براہوئی, Baloch
|image    = [[فائل:Brahui people of Quetta.jpg |250px]]
|caption  = 
ڪوئيٽا ۾ 1910 ۾ بروهي نسل جي ماڻهن جو ڦوٽو
|langs    =[[بروھي ٻولي|بروھي]] 
|rels     = حنفي ، سني ،اسلام
|related  = بلوچ عوام
}}

بروهين جي نسب بابت، عيسوي ويهين صديءَ جي شروعات ۾، 1901ع جي پهرينءَ آدم ڳڻپ جي رپورٽ مان دنيا کي خبر پيئي. [[بلوچستان]] جي مٿين رپورٽ انگريزن خان خداداد جي صلاح ۽ مشوري سان تيار ڪئي هئي، جڏهن خان صاحب &quot;بوري&quot; ۾ نظر بند هو. هاڻوڪيءَ سنڌي ملت ۾ جهڙيءَ طرح عرب، پٺاڻ، مغل، ايراني ۽ هندي، سماٽ قومون شامل آهن، تهڙيءَ طرح &quot;بروهي ڪنفيڊريسي&quot; به مختلف نسلن جي قومن جو مجموعو آهي. بروهي آفيشل رڪارڊ ۾ ”بروهي&quot; نالو &quot;براده&quot; يا ’بروده‘ جو مخفف آهي. براده ندي لبنان جبل مان نڪري، عتيبه جي ڍنڍ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. دمشق جو ميداني علائقو، خاص طور ’غوته‘ جو سرسبز حصو، هن نديءَ وسيلي سيراب ٿئي ٿو. مشهور جاگيرافيدان ياقوت حمويءَ ڄاڻايو آهي ته جڏهن [[عبدالملڪ بن مروان]]، سليمان کي فلسطين جو گورنر مقرر ڪيو هو، تڏهن سليمان براده نديءَ مان هڪڙي شاخ ڪڍرائي ۽ رمله کي تختگاهه مقرر ڪيو. فلسطين جي نقشي ۾ برده ندي ڏيکاريل آهي.
==نسب، وطن ۽ قبيلا==
بروهي پنهنجين روايتن موجب پاڻ کي حضرت ابراهيم عليه السلام جي نسل مان ڇڪين ٿا، جو ”براهو“ ڄاڻايل آهي. بنگلزئي، لانگو ۽ لهڙي ٻروچ آهن، پر بروهي تمن ۾ شامل رهڻ ڪري بروهي سڏجن ٿا. رئيساڻي ۽ شاهواڻي توڙي سَرپَره پٺاڻ آهن. هيوز صاحب سرپره قبيلي کي &quot;سيٿين&quot; ڄاڻايو آهي. مينگل، بزنجو، ساجدي ۽ زهري، سماٽ (جَدگال) ۽ جاٽ قبيلا آهن. بروهي ڪنفيڊريسيءَ جي جدگال قبيلن مان ”مينگل“ نالو ٻن لفظن جو مرڪب آهي: ’مين‘ ۽ ’گَل‘، يعني ’مين‘ قوم جي جماعت. ”بيگلار نامي“ ۾ بينا (مينا)، تاڪ، بنوميا، سنڌ جي قديم قومن جانالا ڏنل آهن. [[تحفته الڪرام]] ۾ بنيا، ٽانڪ، مومد ۽ مهمير، چئن قديم قومن جا نالا ڏنل آهن. ليفٽيننٽ پوسٽنس &quot;رايل ايشياٽڪ سوسائٽي&quot;، بنگال جي جرنل ۾ نوبيته، تاڪ ۽ مومد نالا 1841ع جي شماري ۾ ڄاڻايا آهن محمدشاهي ۽ نيچاري، بلوچستان جون قديم قومون آهن.

مٿين بروهي قومن جو ورهاڱو ٻن بروهي ضلعن ۾ هن طرح آهي:
:[[ضلعو سراوان]]: [[بنگلزئي]]، [[ڪرد]]، [[لهڙي]]، لانگوه، [[محمد شهي]]، رئيساڻي، [[رستم زئي]]، [[سَرپَره]]، [[ساتڪزئي]]، [[شاهواڻي]]، ذگرمينگل. اهي قومون سراواني ڪوٺجن ٿيون.
:[[ضلعو جهالاوان]]: [[بيزنجو]]، [[هاروني]]، [[محمد حسني]]، [[مينگل]]، [[نيچاري]]، [[پندراڙي]]، [[ساجدي]]، [[زهري]]، [[نغاري،]] [[ريڪي زئي]]، اهي قومون جهالاواني ڪوٺجن ٿيون.
بلوچستان کان علاوه سنڌ جي جيڪب آباد، سکر، لاڙڪاڻي، خيرپور، نواب شاهه، حيدرآباد ٺٽي ۽ ڪراچي ضلعن ۾ بروهي رهن ٿا. مغربي پاڪستان ۾ سندن تعداد پندرهن لکن کان به مٿي آهي. هر هڪ بروهي قوم جون بيشمار شاخون (پاڙا) آهن. هن صحبت ۾ فقط شاهواڻي قوم جي شاخن جا نالا نموني طور پيش ڪجن ٿا، ۽مختصر طور ٻين قومن جون شاخون به پيش ڪريون ٿا، جيئن بروهي قومن جي وسعت جو پتو پئجي سگهي.
:*[[شاهواني]]
[[حاجي زئي]]: حاجي زئي، [[راوت خان زئي]]، [[شادين زئي]]، [[چنروزئي]]، [[حاصل خان زئي]]، [[ميروزئي،]] [[شيرزئي]]، خواجو زئي، شاهو زئي، حسني، ڪَلو زئيعمراني، تنگي زئي، سهر زئي، مياهي زئي، ڪشاني، غل.
[[سهرزئي]]: ڏاهي زئي، علي خان زئي، [[فيروزئي]]، عيسيٰ زئي، بوجا زئي، حڪيم زئي، ڪنززئي،
[[عمراني]]: هوتي زئي، جهل زئي، يار علي زئي، پنڊوخ زئي، زهروزئي، غذارزئي، جوڳي زئي.
:*[[رئيساڻي]]:
ميان علي زئي، راءُ حسين زئي، رستم زئي، سراج زئي، ٻيون ننڍيون شاخون به آهن، جن کي طوالت ڪري نظر انداز ڪريون ٿا.
:*[[بنگلزئي]]:
سيد زئي، گهرام زئي، دينار زئي، گِراني، شوران زئي، بدوزئي، مندواڻي، پڙ، بجارزئي، مغنڊوزئي، ڦُگ، باران زئي، شاهوزئي.
:*محمد شهي:
مدوزئي، ڪرموزئي، شدن زئي، مسوداني، گرگين زئي، شادي زئي. محمد زئي، پهلان زئي، زردارزئي، سوروزئي، صفوزئي، سامڪ زئي، جڪوزئي.
:*لهڙي:
ابراهيم زئي، حيدرزئي، زوبيراني، شادياني، خلچاني، شنگراني، وغيره.
:*مينگل:
شاهي زئي، پهلوان زئي، ابابگي. [[جهالوان]] ۽ نوشڪي تائين پکڙيل آهن.
:*[[زهري]]:
زرڪ زئي، خدراني، جَتڪ، موسياني، باجوئي.
:*[[قنبراڻي]]:
صوڀازئي، ميران زئي، باران زئي، مستنگ، خاران، [[جهالاوان]] ۽ قلات تائين پکڙيل آهن.
:*دِهوار:
خواجه خيل، [[هوتي زئي]]، سارنگ زئي، داري زئي، قاضي خيل، شيخ، گوارا زئي، نجارزئي، زرخيل، منگوزئي، اناري زئي، ڍاڍرزئي، هولائي، ابڙه، الجازئي، ڊونب، سياه پاد- انهن مان ارخيل پٺاڻ، ۽ سياه پاد رند آهن. دهوار ايراني نسل مان آهن، ۽ سندن ٻولي بگڙيل پارسي آهي؛ مستنگ ۾ سڪونت پذير آهن.
:*شاهوزئي:
رهزن زئي، ابراهيم زئي، تمارزئي، ريحان زئي، فرار زئي، جنگي زئي، گاجي خان زئي، مراد خان زئي، سيد خان زئي، مصرزئي، گرُّزئي، مستان زئي.
:*ميرواڙي:
احمد زئي، حڪمران قوم جو اهو پاڙو آهي، جنهن جو ڏاڏو مير ميروخان هو، جنهن جي نالي ڪري ميرواڙي سڏجن ٿا. انهن ميرواڙين، مير بجار بن مير عمر بن ميرو جي سرڪردگيءَ ۾، عيوسي پندرهين صديءَ ڌاري، لس ٻيلي جي جدگالن (سماٽن) کي شڪست ڏيئي، جهالاوان جي مشڪي ماٿريءَ ۽ نندرو ۾ بروهي ڪنفيڊريسيءَ جو پهرئين دفعي بنياد رکيو هو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book5/Book_page23.html#_ftnref1}}&lt;/ref&gt;

==بروهي ۽ سنڌ==
'''بروهي سنڌي آهن''' ان جي معنا ته بروھي قبيلي مان ٻيون جيڪي به ذاتيون نڪتيون آھن اهي سڀ پڻ سنڌي ئي آھن. سنڌي ادب ۽ تاريخ ۾ ’سنڌي‘ ڄاڻايل آهن. اهڙي پڌرائي لاءِ اسان سنڌين وٽ [[سنڌ]] جي سدا جيئري شاعر، ڀٽائيءَ جو رسالو سند آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;مولائي، رحيمداد خان، شيدائي--بروهي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ 1961ع&lt;/ref&gt;. انگريزن ٻروچ ٽالپر حڪمرانن خلاف هيءَ تحريڪ شروع ڪئي ته ٽالپرن جي قوم غير سنڌي ۽ ڌاري قوم آهي، جا سنڌين تي ظلم ڪري رهي آهي، ۽ بروهين خلاف سنڌين کي برغلائڻ لاءِ هُلايائون ته بروهي به غير سنڌي، ’خراساني‘ آهن. اهڙيءَ پروپئگنڊا ذريعي هو [[قلات]] ۽سنڌ تي قبضي ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا - حالانڪه [[بلوچستان]] ۽ [[خراسان]] ٻيءَ اقليمِ سنڌ جا صوبا آهن. اڄڪلهه ڪي اهڙا ماڻهو به موجود آهن، جيڪي بروهين کي ’خراساني‘ سڏين ٿا، مزو ته اهو آهي ته ڪي بروهي به پنهنجو وطن خراسان ڄاڻائين ٿا. اهڙن ڍنگن سان فرنگي سنڌي ملت کي منتشر ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. شاهه سائينءَ بروهين جي مرڪز ۽ تختگاهه شهر ’قلات‘ کي ڏاڍيءَ سڪ ۽ اڪير سان ياد فرمايو آهي. قلات وچ- ايشيا ڏانهن ويندڙ شاهراهن کي ڳنڍيندڙ، ايشيا جو مکيه قافله سراءِ هو. اڄ ريلن جي اچ وڃ ڪري سندس اڳوڻي تجارتي اهميت گهٽجي ويئي آهي. فرمائي ٿو:

:”پسيو آسمڻ اُن جا، ٻانهن وجهان واتَ،
:هوجي ڪهيا ڏانهن قلاتَ، آءٌ نه جيندي ان ري.“
بيان ڪيل بيت ويدانت مت جي زباني چيل آهي، ڇالاءِ ته قديم سنڌ ۾ [[هنگلاج]] کان پوءِ ٻيو وڏو [[ڪاليءَ جو مندر]] قلات ۾ اڄ تائين موجود آهي، پورب جا [[ساڌو]] جنهن جي ياترا ڪرڻ ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book5/Book_page23.html#_ftnref1}}&lt;/ref&gt;

== بروھي ٻولي ==
هيءَ زبان غير آريائي ٻولي آهي، جا ’ڪرگالي‘ (Kargaali) به سڏجڻ ۾ اچي ٿي؛ ۽ اها هڪ تاريخي حقيقت آهي ته پاڪستان جي سڀني ٻولين کان جهوني آهي، ڇالاءِ ته علم اللسان جا ماهران کي دراوڙي ٻولين جي صف ۾ شمار ڪن ٿا. اسين هيءَ به دعوا ڪريون ٿا ته '''بروهي اوائلي سنڌي ٻولي آهي'''، جا پنج هزار ورهيه قبل مسيح سنڌ جي جهوني سڀيتا موئن جي دڙي جو زنده مثال آهي. جيئن زندگي هر دم جوان آهي، تيئن سنڌي مادري ٻولي به هر زمان ۽ مڪان ۾ زنده رهندي اچي ٿي. بروهي ٻولي، جا بنيادي آهي، سنڌي ٻوليءَ کي عروس نوبهار وانگي سينگاريندي اچي ٿي، بشرطيڪ قلم مشاط گريءَ جي هنر کان واقف هجي. اسانجن اديبن سنسڪرت، فارسيءَ ۽ ٻين ٻولين تي گهڻو ئي ڪجهه لکيو آهي، پڻ ڇنڊ ڇاڻ به ڪئي آهي، پر بروهي ٻولي، جنهن جو سنڌي ٻوليءَ سان چولي ۽ دامن جهڙو واسطو آهي، تنهن کي پٽيءَ وساري ڇڏيو اٿن. دراوڙي ٻولين جي صف ۾ هوندي به، بروهي ٻوليءَ جي آريائي ٻولين سان مائٽي آهي، ۽ اهڙي ناتي ڪري زنده رهندي اچي ٿي. وڏو تعلق جدگاليءَ (سنڌي) سان رکي ٿي. شاهه سائين پهريون سنڌ جو عظيم شاعر آهي، جنهن ’ڪرگالي‘ ٻوليءَ جي اڙانگن لفظن کي سنڌي بيتن ۾ سموئي جس کٽيو آهي. ملاحظه فرمايو:
داسا، داڪا، داڙي، هَنڊاڙي هئام،
:هُرداسا هِن حال جي، هتي هوت ڏٺام،
:پذيري ايندام، پائي پيچ پريت جو.(1)
هن بيت جي پهرينءَ سٽ جا اڳياڙيءَ وارا چار لفظ، ۽ٻيءَ سٽ جو پهريون لفظ، بروهي ٻوليءَ جا لفظ آهن. بروهي ٻوليءَ ۾ سنڌي زبان وانگي لچڪ آهي، توڙي جو اها حقيقت آهي ته هيءَ ٻولي دکن جي دراوڙي ٻولين مان جڙيل آهي. – حالانڪ بروهين جو وطن، برصغير ۾ اُترينءَ سرحد تي آهي، ۽ دکن ۽ اتر برصغير ۾ هزارن ميلن جو فاصلو آهي. هن مان صاف ظاهر آهي ته سنسڪرت زبان جا آرين جي بنيادي زبان آهي، ان جي وجود کان هزارها ورهيه اڳ مهراڻ جي ماٿريءَ توڙي بلوچستان ۾ دراوڙي ٻوليون رائج هيون(1).بروهي ٻوليءَ ۾ لفظ ’گَل‘ لفظ بروهي ٻوليءَ کان وڌيڪ بلوچيءَ ۾ رائج آهي. جهڙوڪ ’دُزگَل‘، چورن جو ٽولو؛ ’بُزگَل‘، ٻڪرين جو ڌڻ؛ ’مينگَل‘، مين قوم جي جماعت؛ وغيره. بروهي ’س‘ ۽ ’ڪ‘ (sk) گونڊي زبان ۾ رائج آهي. بروهي ’نا‘ لفظ تامل ٻوليءَ ۾ عام ڳالهائڻ ۾ اچي ٿو. انهيءَ طرح، بروهي ’اِي‘ (معنيٰ آءٌ) به تامل ٻوليءَ جو ’ei‘ لفظ آهي. بروهي ’اِسڪا‘ معنيٰ ’هو‘، تامل ۾ ساڳيو آهي، ۽ تولو ٻوليءَ ۾ به رائج آهي. بروهي لفظ ’تُد‘ (معنيٰ ’ساڻ‘)، تيلوگو ۾ ’تودُو‘ ڪتب آندل آهي. بروهي زبان جي ڳڻپ جا پهريان ٽي لفظ – آست يا آس (هڪ)، اِرٽَ يا اِرَ (ٻه)، ۽ مُسِٽ يا مُسِ (ٽي) - خالص دراوڙي لفظ آهن. بروهي ’مُہ‘ (اڳ) ۽ ’مون‘ (منهن)، دراوڙيءَ ۾ ’مُو‘ ۽ ’مُون‘ رائج آهن. بروهي لفظ ’نِي‘ (تون) ۽ ’نُم‘ (توهين)، ڪانيريءَ (Kanaree) ۾ ’نِيم‘ ۽ ’نُم‘ رائج آهن. ڊاڪٽر ڪالڊويل (Caldwell) بروهي لفظن ’نِي‘ (تون)، ’نُم‘ (توهين) ۽ ’نَن‘ (اسين) کي دراوڙي ڄاڻائي ٿو. انهيءَ طرح، بروهي لفظن جي جيڪڏهن وڌيڪ ڇنڊ ڇاڻ ڪنداسون ته مضمون وڌي ويندو. هتي مثال طور چند لفظن جي دراوڙي ٻولين سان ڀيٽا ڪئي ويئي آهي، جيئن پڙهندڙ معلوم ڪري سگهن ته بروهي زبان تيلوگو، تولو، تامل، ملايلم، گونڊي ۽ ڪانيي، دراوڙي زبانن سان لساني طور تعلق رکي ٿي؛ ۽ هن وقت منجهس سنڌي، انڊو-يوروپين ۽ انگريزي زبانن، ۽ عربي ۽ پارسي زبانن جا لفظ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book5/Book_page23.html#_ftnref1}}&lt;/ref&gt;

=== گرامر ===
اوڻهين صديءَ ۾ مغربي متشرقين هندستاني ٻولين جا گرامر تيار ڪيا. بشپ ڪالڊويل ڊراوڙي زبانن جو گرامر تيار ڪيو، جو 1875ع ۾ شايع ٿيو. وهٽنيءَ (whltney) سنسڪرت گرامر تيار ڪيو، جو 1879ع ۾ شايع ٿيو. بيم (Beame) هاڻوڪين آرين زبانن جو گرامر ٽن جلدن ۾ تيار ڪيو، جي 1879-1872ع ۾ شايع ٿيا. گريئرسن، بهاري ٻولين جي ڊڪشنري تيار ڪئي، جا 1858ع ۾ شايع ٿي. ڊاڪٽر ٽرمپ سنڌي زبان جو گرامر تيار ڪيو. انهيءَ ڏس ۾ ’رايل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ‘ جي جرنل ۾ مختلف ٻولين تي تبصرا شايع ٿيندا رهيا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري ميجر ماڪلر بلوچستان جي ٻولين مان فقط مڪراني ٻوليءَ جي گرامر متعلق سمجهاڻي شايع ڪرائي؛ ليڪن 1839ع ۾ پهرينءَ افغان ويڙهه وقت جڏهن انگريزي لشڪر کي بولان لڪ مان لنگهڻو پيو، تڏهن مغربي عالم بروهي (ڪرگالي) ٻوليءَ جي تحقيقات ڪرڻ ڏانهن رجوع ٿيا. ايشيا ۾ بروهي حڪومت موجود هئي، پر گمناميءَ جي پردي پٺيان هئي. پهريون دفعو الهندي هندستان جي ٻولين متعلق جرمن محقق ليسن (Lassen)، جلد 5 ۾، بروهي ٻوليءَ متعلق روشني وڌي، جو 1844ع ۾ جرمنيءَ مان شايع ٿيو. ’اٽالين بوليٽينو جاگرافيڪل سوسائٽيءَ‘ جي هڪڙي ميمبر، فنزي (Finzi)، بروهي ٻوليءَ متعلق لاطيني زبان ۾ ڪتاب تيار ڪيو، جو 1850ع ۾ شايع ٿيو. مسٽر الله بخش جو ننڍڙو ڪتابچو 1877ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيو. ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ بروهي گرامر 1880ع ۾ ميونچ مان شايع ڪرايو. پادري ٽي. ميئر (T.J.L.Mayer) 1906ع ۾، هڪڙو بروهي ريڊر لڌياني مان شايع ڪرايو. راءِ صاحب ديوان جميعت راءِ جو ڪتاب بروهي ٻوليءَ تي 1907ع ۾ ڪوئيٽا مان شايع ٿيو.
عيسوي ويهين صديءَ جي شروعات تائين گهڻو ئي مواد بروهي ٻوليءَ متعلق شايع ٿيو ليڪن مٿيان ڪتاب ايترو ڪارائتا ثابت ڪونه ٿيا، جن مان بروهي ٻوليءَ جي ماهيت کي برٽش فوجي عملدار سمجهي سگهن، جن لاءِ هن سرحدي صوبي جي ٻوليءَ سکڻ لاءِ سرڪاري حڪم هو. مٿيون زباني مسئلو 1909ع ۾ حل ٿي ويو، جڏهن مسٽر ڊينز بري (Danys Bray) جو ڪتاب ” بروهي ٻولي“ جلد پهريون (The Braui Language, Part I)، گورنمينٽ پريس ڪلڪتي مان شايع ٿيو. مسٽر ڊينز بري (آءِ. سي. ايس.) برٽش بلوچستان جي روينيو کاتي ۾ ملازم هو، ۽ مختلف زبانن مان واقف هو. 1901ع ۾ بلوچستان جي آدمشماريءَ جو ڪم سندس سپرد ڪيو ويو. هن صاحبَ ماتحت مرزا شير محمد زهريءَ جهڙو لائق انگريزيدان مقرر ڪيو ويو، جنهن کان هن بروهي زبان سکي، ۽ ڪرگالي زبان جي خط و خال کان پوريءَ طرح واقفيت حاصل ڪرڻ کان پوءِ، اٺن سالن جي محنت بعد، حڪومت کي پنهنجو ڪتاب پيش ڪيائين. هيءُ ڪتاب بروهي ٻوليءَ جو مڪمل گرامر آهي، جنهن کي پڙهڻ سان بروهي ٻوليءَ جي ماهيت کي معلوم ڪري سگهجي ٿو. ڪتاب جو جيڪڏهن ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪرائجي ته بيحد مفيد ثابت ٿيندو، ڇا لاءِ ته ’ڪرگاليءَ‘ جي معنيٰ آهي بگڙيل زبان، جنهن جا اُچار بلڪل ڏکيا آهن. اهڙي منجهيل مسئلي کي حل ڪرڻ جو سهرو مسٽر ڊينز بري جي مٿي تي آهي. مسٽر ڊينز بري کي برٽش حڪومت ترقي ڏيئي، 1934ع ۾، هند جو پرڏيهي وزير مقرر ڪري، ’سر‘ جي معزز خطاب سان نوازيو. ملازمت جي آخري لمحي تائين کيس بروهي ٻوليءَ ۽ بروهيت سان دلچسپي رهندي آئي. 1934ع ۾ سندس ٻيو ڪتاب، ”بروهي پِرابلم“، جلد ٻيو (The Barui Problem, Part II)، نئين دهليءَ مان شايع ٿيو. ڪتاب بروهي ٻوليءَ جو مڪمل گرامر آهي، جنهن جي ان وقت جي هندستان مان شايع ٿيندڙ انگريزي اخبارن تعريف ڪئي هئي، ۽ دنيا کي تسليم ڪرڻو پيو ته بروهي ٻولي داراوڙي ٻولين مان نڪتل، قديم ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

=== رسم الخط ===
قلات جي بروهي نوابن مان مير حسن دهليءَ جي مغل شهنشاهن کان آزادي حاصل ڪئي هئي. مير احمد خان جنهن جي نالي تي قلات جا نواب ’احمدزئي‘ سڏبا هئا. 1661ع ۾، شاهجهان جي ڏينهن ۾ خود مختاري حاصل ڪئي هئي. 1854ع ۾ مير نصير خان ثانيءَ ’ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ‘ جي قيادت تسليم ڪئي، ۽ 1947ع ۾، پاڪستان جي آزاديءَ کان پوءِ، هيءَ رياست پاڪستان ۾ مدغم ٿي ويئي؛ ليڪن مٿئين عرصي ۾ بروهي ٻوليءَ ڪا ترقي ڪا نه ڪئي، ڇا لاءِ ته اڳوڻي قلات سرڪار جي دفتري زبان پارسي هئي، جيئن پارسي ٻولي سنڌ ۾ ٽالپري دور تائين سرڪاري زبان هئي. سنڌي ٻوليءَ وانگر، بروهي به گهرو زبان جي حيثيت ۾ رهندي آئي، ۽ بلوچستان جا شاعر به پارسيءَ ۾ سخن سنجي ڪندا رهيا. انگريزي دور م به اسڪولن ۾ اردو تعليم جو ذريعو بنجي ويئي؛ جنهنڪري بروهي زبان ڪا به خاص ترقي ڪانه ڪئي. وري جن بروهين بلوچستان کان نڪري سنڌ ۽ ٻين صوبن کي وطن جوڙيو، انهن انگريزي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ پنهنجي مادري ٻوليءَ کي وساري ڇڏيائون. آزاديءَ کان پوءِ جڏهن صوبائي ٻولين جو وارو آيو، تڏهن مس مس 1960ع ڌاري، رئيساڻي سردار ميجر غوث بخش خان جي ڪوشش سان، مستونگ مان پهريون دفعو عربي اردو خط ۾ پندرهن روزه ”ايلم“ اخبار بروهيءَ ۽ اردوءَ ۾ شايع ٿي رهي آهي. ليڪن بروهي خانه بدوش قوم آهي، تعليم نه هئڻ ڪري خريدار اٽي ۾ لوڻ جيترا مس آهن. نه وري بروهي زبان ۾ اڄ تائين ڪو اهڙو ڪتاب شايع ٿيو آهي، جنهن جي ذريعي غير بروهي هن زبان مان واقفيت حاصل ڪن. توڻي جو سابق خان قلات جي ڏينهن ۾ هڪڙي مولوي سربازيءَ قرآن پاڪ جو بروهيءَ ۾ ترجمو ڪيو هو. نه وري ريڊيو پاڪستان بروهي ٻوليءَ کي اهميت ڏني آهي. رڳو ڪوئيٽا ريڊيو تان پنج منٽ بروهي غزل جو آواز ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ جي هر هڪ ضلعي ۾ بروهي رهن ٿا، انهن لاءِ مادري زبان ٻڌڻ جو انتظام ڪونهي. پاڪستان جي ٺھڻ کان پوءِ بلوچستان ۾ ’براهوئي رائٽرس گلڊ‘ قائم ٿي آهي؛ پر اسڪولن ۾ اڃا بروهي زبان رائج ڪو نه ٿي آهي. بروهي زبان وقت جي ٻولين ۾ گهڻو پٺتي پيل آهي. نشر ۽ اشاعت جو اڻپورو انتظام، بروھي قبيلي جي نااتفاتيءَ ۽ سرمايي نه هئڻ ڪري، ڪو نه ٿيو آهي. انهن سببن ڪري پاڪستاني عوام کي بروهين جي تايخ ۽ ادب کان ايتري واقفيت پهچي ڪا نه سگهي آهي، توڻي جو بروهي قبيلو ۽ سندن ٻولي اصل ۾ آڳاٽي سنڌي ٻولي ئي آھي.

لاهور ۾ ٿيل پاڪستان جي علاقائي زبانن جي ڪانفرنس ۾، سنڌي، بلوچي، پشتو ۽ پنجابي وفدن سان گڏ، بروهي وفد به شرڪت ڪئي، ۽ پنهنجي ادب ۽ ثقافت تي مقالا ۽ شعر پڙهي، ثابت ڪيو ته بروهي به درواڙي ٻولين جو ئي هڪ لھجو آهي، جنهن ۾ ادب جو ڪجهه ذخيرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]]
[[زمرو:بلوچ ماڻھو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]]</text>
      <sha1>0z30u3cgekvd7ll9mfei7y0tcutguz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪولھي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39126</id>
    <revision>
      <id>372655</id>
      <parentid>343663</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731" sha1="5cfhloqeed3b9wiscvtbj9qiz6bdzxe" xml:space="preserve">'''ڪولھي''': 


گجرات جا گھٽ ذات وارا ھندو آھن، جي شايد اصل [[راجپوت]] ھئا. اُھي ڪڇ [[گجرات]] کان [[ٿرپارڪر]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ آيا، جتي پوکون ۽ ٻيو پورھيو ڪندا آھن. ھندو ديوتائن جي پوڄا ڪندا آھن. گوشت کائيندا آھن ۽ [[شراب]] به پيئندا آھن.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:پاڪستاني ماڻهو]]</text>
      <sha1>5cfhloqeed3b9wiscvtbj9qiz6bdzxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هخامنشي سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39181</id>
    <revision>
      <id>372683</id>
      <parentid>350567</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47300" sha1="ehc68gzhlj33buogr7lberqpgqy1fzj" xml:space="preserve">{{Infobox former country
|conventional_long_name = هخامنشي سلطنت&lt;br&gt;Achaemenid Empire
|common_name   = فارس
|
|continent  = افرو-يوريشيا 
|region   = [[وچ اوڀر]]
|era     = [[ڪلاسيڪل قديم دؤر]]
|government_type  = [[مطلق العنان بادشاھت]]
||year_start      = 550 قبل مسيح 
|year_end    = 330 قبل مسيح 
|life_span    = 550 ق.م. کان 330 ق.م.
|event_start  = [[فارس جو انقلاب]]
|date_start   =
|event_end  = [[يونان|مقدونيه]] جي شڪست
|date_end   =
|event1     = [[لڊيا جي فتح]]
|date_event1     = 547 BC
|event2     = [[بابل جي فتح]]
|date_event2      = 539 BC
|event3 =پيلوسيم جي جنگ ۽ مصر جي فتح
|date_event3        = 525 BC
|event4   = [[يونان۽ فارس جون جنگون]]
|date_event4            = 499–449 BC
|event5                 = [[Corinthian War]]
|date_event5            = 395–387 BC
|event6                 = [[Peace of Antalcidas]]
|date_event6            = 387 BC
|event7                 = [[Battle of Pelusium (343 BC)|Second conquest of Egypt]]
|date_event7            = 343 BC
|
|p1                     = ميڊيا جي شھنشاھيت
|flag_p1                = Median Empire.jpg
|p2                     =نئين بابلي شھنشاھيت 
|flag_p2                = Neo-Babylonian Empire.png
|p3                     = لڊيا 
|flag_p3                = Map Anatolia ancient regions-en.svg
|p4                     = مصر جو ڇويھون خاندان
|flag_p4                = Ancient Egypt map-en.svg
 |p5                     = گنڌارا جي بادشاھت
|flag_p5                =
|p6                     = سوگاديا
|flag_p6                =
|p7                     = مئسگيٽا
|flag_p7                =
|s1                     = سڪندراعظم جي شھنشاھيت 
|flag_s1                = Vergina Sun - Golden Larnax.png
|border_s1              = no
|s2                     = مصر جو اٺاويهون خاندان 
|flag_s2                =
|
|image_flag             = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg
|flag                   = Flag of Iran
|flag_type              = Standard of Cyrus the Great
|image_coat             =
|symbol                 =
|symbol_type            =
|image_map              = Achaemenid Empire (flat map).svg
|image_map_caption      = اڪمئينڊ شھنشاھيت جوعروج وارو دؤر&lt;br&gt;[[دارا پھريون جو دور(522 کان 486 ق.م)]]
}}
'''هخامنشي سلطنت''' (&lt;small&gt;Achaemenid Empire&lt;/small&gt;) [[ايران]] جي پھرين ۽ دنيا جي وڏي ۾ وڏي سلطنت ھئي. پنجين صدي قبل مسيح ۾ ھيء سلطنت پنھنجي عروج تي هئي ۽ ان جن حدون اولھه ۾ [[البانيا]]، اوڀر ۾ [[ٽيڪسلا]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي اولهائين ڪناري، اتر ۾ [[آرال سمنڊ]] کان موجوده [[لبيا|ليبيا]] جي علائقي، سائرني (Cyrene) تائين پکڙيل هيون، جن ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ [[مصر]] شامل ھئا.&lt;ref&gt;انسائيڪلوپيڊيا آف اينشنٽ ايشين سولائيزيش؛ چارلس ايف. ڊبليو. ھگم؛فئڪٽس آن فائيل انشورنس پبلشر؛ پيج 1&lt;/ref&gt;
[[فائل:Cyrus II of Persia.jpg|380px|thumb|left|[[سائرس اعظم]] جي پٿر تي اڪريل مورت [[پيسرگيدي]] ۾]]
سال &lt;small&gt;'''550'''&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;small&gt;'''330'''&lt;/small&gt; ق.م. تائين ھلندڙ ھيء سلطنت پھرين فارسي سلطنت ھئي، جنھن جو بنياد [[سائرس اعظم]] (580 ق.م. کان 529 ق.م.) وڌو هو. ان جي پکيڙ 55 لک چورس ڪلوميٽر تائين ھئي ۽ اھي صوبن ۾ ورھايل ھئي. ھن جا جوڙڻ وارا فارسي خانا بدوش ھئا. لفظ فارسي اصل ۾ علائقي جي نالي سان نسبت رکي ٿو. ان علائقي جو نالو [[فارس]] آھي، جيڪو موجوده ايران جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] تي واقع آھي.&lt;ref name=enc&gt;{{cite book| author = Jamie Stokes| title = Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Rtr7MQEACAAJ| year = 2009| publisher = Infobase Publishing| isbn = 978-0-8160-7158-6| pages = 2–3}}&lt;/ref&gt; ايراني ان خطي ۾ 1000 قبل مسيح ۾ آيا&lt;ref&gt;Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames &amp; Hudson.&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي صدين تائين نئين آشوري سلطنت جي ماتحت رھيا، پوء [[بابل]] وارن، سميريئن، سيٿيئن ۽ٔ ڪلدانيئن فارسين سان گڏجي آشوري سلطنت جو خاتمو آندو ۽ فارسي هخامنشي سلطنت لاءِ رستو هموار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/904507201|title=A history of the ancient Near East ca. 3000-323 BC|last=Marc.|first=Van de Mieroop,|isbn=9781118718179|edition=Third edition|location=Chichester, West Sussex, UK|oclc=904507201}}&lt;/ref&gt;

==تفصيل==
{{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}}
{{Pp-move}}
{{Redirect|Persian Empire||Persian Empire (disambiguation)}}
{{Infobox country
| native_name            = {{native name|peo|𐎧𐏁𐏂}}&lt;br /&gt;{{Transliteration|peo|Xšāça}}
| conventional_long_name = Achaemenid Empire
| common_name            = Persia
| era                    = [[Classical antiquity]]
| government_type        = [[Monarchy]]
| area_km2               = 
| year_start             = 550 BC
| year_end               = 330 BC
| life_span              = 550–330 BC
| event_start            = [[Persian Revolt]]
| date_start             = 
| event_end              = [[Wars of Alexander the Great|Fall to Macedonia]]
| date_end               = 
| event1                 = [[Battle of Thymbra|Conquest of Lydia]]
| date_event1            = 547 BC
| event2                 = [[Battle of Opis|Conquest of Babylon]]
| date_event2            = 539 BC
| event3                 = [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Conquest of Indus Valley]]
| date_event3            = 535–518 BC
| event4                 = [[Battle of Pelusium|Conquest of Egypt]]
| date_event4            = 525 BC
| event5                 = [[Scythian campaign of Darius I|European Scythian Campaign]]
| date_event5            = 513 BC
| event6                 = [[Greco-Persian Wars]]
| date_event6            = 499–449 BC
| event7                 = [[Babylonian revolts (484 BC)|Babylonian Revolts]]
| date_event7            = 484 BC
| event8                 = [[Corinthian War]]
| date_event8            = 395–387 BC
| event9                 = [[Great Satraps' Revolt]]
| date_event9            = 372–362 BC
| event10                = [[Artaxerxes III#Conquest of Egypt|Second conquest of Egypt]]
| date_event10           = 343 BC
| image_flag             = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg
| flag_size              = 100px
| flag_type              = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as &quot;a golden eagle mounted upon a lofty shaft.&quot; This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.&lt;ref&gt;{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}&lt;/ref&gt;}}
| image_coat             = 
| symbol                 = 
| symbol_type            = 
| image_map              = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg &lt;!-- Consensus map, see talk page. --&gt;
| image_map_caption      = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)&lt;ref&gt;2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA43 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
| capital                = {{ubl|[[Babylon]]&lt;ref name=EY&gt;{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}&lt;/ref&gt;||[[Pasargadae]] (Cyrus the Great)|[[Ecbatana]] (ceremonial)|[[Susa]] (Darius the Great)|[[Persepolis]] (ceremonial)}}
| common_languages       = {{ubl|[[Old Persian]]{{anchor|infoa}}&lt;sup&gt;[[#inforefa|[a]]]&lt;/sup&gt;|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}&lt;sup&gt;[[#inforefb|[b]]]&lt;/sup&gt;}}&lt;hr&gt;{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}&lt;sup&gt;[[#inforefc|[c]]]&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}&lt;/ref&gt;|[[Elamite language|Elamite]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}&lt;/ref&gt;|[[Ancient Greek|Greek]]&lt;ref name=&quot;Iranian, E. Tucker 2001&quot;&gt;{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}&lt;/ref&gt;|[[Median language|Median]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}&lt;/ref&gt;|''see {{section link|#Languages}}''}}
| religion               = [[Zoroastrianism]] (official)&lt;hr&gt;{{ubl|[[Ancient Mesopotamian religion|Mesopotamian religion]]&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}&lt;/ref&gt;|[[Second Temple Judaism|Judaism]]|[[Historical Vedic religion|Vedic Hinduism]]|[[Ancient Egyptian religion|Egyptian religion]]|[[Ancient Greek religion|Greek religion]]|''see {{section link|#Religion}}''}}
| demonym                = 
| currency               = [[Daric]], [[siglos]]
| title_leader           = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}}
| year_leader1           = 559–530 BC
| leader1                = [[Cyrus the Great]]
| year_leader2           = 530–522 BC
| leader2                = [[Cambyses II]]
| year_leader3           = 522–522 BC
| leader3                = [[Bardiya]]
| year_leader4           = 522–486 BC
| leader4                = [[Darius the Great]]
| year_leader5           = 486–465 BC
| leader5                = [[Xerxes I]]
| year_leader6           = 465–424 BC
| leader6                = [[Artaxerxes I]]
| year_leader7           = 424–424 BC
| leader7                = [[Xerxes II]]
| year_leader8           = 424–423 BC
| leader8                = [[Sogdianus]]
| year_leader9           = 423–405 BC
| leader9                = [[Darius II]]
| year_leader10          = 405–358 BC
| leader10               = [[Artaxerxes II]]
| year_leader11          = 358–338 BC
| leader11               = [[Artaxerxes III]]
| year_leader12          = 338–336 BC
| leader12               = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]]
| year_leader13          = 336–330 BC
| leader13               = [[Darius III]]
| year_leader14          = 330–329 BC
| leader14               = [[Bessus|Artaxerxes V]]
| footnotes              = {{plainlist|
* {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class.
* {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}}
* {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}}
| stat_area1             = 5500000
| stat_year1             = 500 BC
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Turchin&quot;&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 17 million to 35&amp;nbsp;million
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Dynamics of Ancient Empires&quot;&gt;{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}&lt;/ref&gt;
| p1                     = Persis
| p2                     = Median kingdom
| p3                     = Lydia
| p4                     = Neo-Babylonian Empire
| p5                     = Elam
| p6                     = Sindhu-Sauvīra
| p7                     = Gandhāra (kingdom)
| p8                     = Twenty-sixth Dynasty of Egypt
| p9                     = Macedonia (ancient kingdom)
| s1                     = Macedonian Empire
| s2                     = Gandhara
| s3                     = Aśvaka
}}
{{Use dmy dates|date=August 2021}}
{{Use Oxford spelling|date=November 2022}}

The '''Achaemenid Empire'''{{Efn|Also called the '''Achaemenian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} the '''Persian Empire''',{{sfn|Lavan|Payne|Weisweiler|2016|p=17}} '''Ancient Persia''', '''Old Persia''', or the '''First Persian Empire'''.{{sfn|Brosius|2021|p=1}}}} ({{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} {{respell|ə|KEE|mə|nid}}; {{langx|peo|[[wikt:𐎧𐏁𐏂𐎶&lt;!-- This wiktionary link is to the Achaemenid endonym we've used (Xšāça) just in another tense, it's accurate --&gt;|𐎧𐏁𐏂]]}}, {{Transliteration|peo|Xšāça}}, {{Text|{{Literal translation}}|&amp;nbsp;'The Empire'&lt;ref&gt;{{cite book|editor-last1=Daryaee|editor-first1=Touraj|editor-link1=Touraj Daryaee|author-last1=Shahbazi|author-first1=A. Shapour|author-link1=Alireza Shapour Shahbazi|chapter=The Achaemenid Persian Empire (550–330 bce)|title=The Oxford handbook of Iranian history|date=2012|publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199732159.001.0001/oxfordhb-9780199732159 |location=Oxford|isbn=978-0-19-973215-9|page=131|quote=Although the Persians and Medes shared domination and others were placed in important positions, the Achaemenids did not—could not—provide a name for their multinational state. Nevertheless, they referred to it as Khshassa, &quot;the Empire&quot;.}}&lt;/ref&gt; or 'The Kingdom'&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite book |last1=Kent |first1=Roland G. |author-link=Roland Grubb Kent|title=Old Persian: grammar, texts, lexicon |date=1954 |publisher=American Oriental Society |isbn=978-0-940490-33-8 |page=181 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.32106016799493&amp;view=1up&amp;seq=203}}&lt;/ref&gt;}}) was an [[Ancient Iran|ancient Iranian empire]] founded by [[Cyrus the Great]] of the [[Achaemenid dynasty]] in 550 BC. At peak, its territorial extent was roughly {{convert|5.5|e6sqkm|e6sqmi|abbr=off}}, making it the [[List of largest empires#Timeline of largest empires at the time|largest empire of its time]]. Based in the [[Iranian plateau]], it stretched from the [[Balkans]] and [[Achaemenid Egypt|Egypt]] in the west to the [[Achaemenid conquest of the Indus Valley|Indus Valley]] in the east, including [[Anatolia]], [[Ancient history of Cyprus#Persian period|Cyprus]], [[Mesopotamia]], the [[Levant]], parts of [[Eastern Arabia]], and large parts of [[Central Asia]].&lt;ref name=&quot;Turchin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot; /&gt;

By the 7th century BC, the region of [[Persis]], located in the southwestern part of the Iranian plateau, had been settled by [[Ancient Iranian peoples|Persians]].&lt;ref name=&quot;book&quot;&gt;{{cite book|last1=Sacks|first1=David|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}&lt;/ref&gt; From Persis, Cyrus rose and defeated [[Median kingdom|Media]], [[Lydia]], and the [[Neo-Babylonian Empire]], thus marking the establishment of a new imperial polity in the [[ancient Near East]]. While its conquests were largely successful in most regions, the Achaemenid Empire's attempts to expand into [[Ancient Greece|Greece]] proved extremely difficult over the course of [[Greco-Persian Wars|decades of wars]] and multiple kings, ultimately resulting in its defeat in the [[Greek mainland]].

In 330 BC, amidst [[Wars of Alexander the Great|a military campaign that began in 336 BC]], the Achaemenid Empire was conquered in its entirety by [[Alexander the Great]], who annexed it to his [[Macedonian Empire]].&lt;ref name=&quot;Ulrich&quot;&gt;{{cite book |author=Wilcken |first=Ulrich |url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc |title=Alexander the Great|publisher=W.W. Norton &amp; Company |year=1967 |isbn=978-0-393-00381-9 |page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |author-link=Rein Taagepera |date=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |page=123 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 |quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}&lt;/ref&gt; Upon Alexander's death, which sparked the beginning of the [[Hellenistic period]] in 323 BC, the majority of the former Achaemenid Empire's territories came under the rule of the [[Seleucid Empire]] and the [[Ptolemaic Kingdom]]. Almost a century later, Iranian elites in the central plateau successfully reclaimed power from the Seleucids and established the [[Parthian Empire]], which would continue to exist for nearly half a millennium before being succeeded by the Iranian [[Sasanian Empire]].&lt;ref name=&quot;book&quot; /&gt;

In the modern era, the Achaemenid Empire has been recognized for its centralized bureaucracy and administration; its multicultural policy and religious tolerance, [[Religious tolerance#In Antiquity|especially under Cyrus]]; its complex infrastructure projects, such as the [[Royal Road]] and an [[Chapar Khaneh|organized postal system]]; the use of official languages ([[Old Persian|Persian]] and [[Aramaic]]) across its territories; and the development of a civil service and a large, professional [[Achaemenid Persian army|army]] and [[Achaemenid navy|navy]]. Many of these systems were adopted and expanded upon by a variety of later empires in the [[Greco-Roman world]] and beyond.&lt;ref name=&quot;schmitt&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Achaemenid Dynasty |encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |access-date=4 March 2019 |last=Schmitt |first=Rüdiger |date=21 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty |archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;
==نالو ۽ مطلب==
اڪئمنيڊ لفظ جي معني آهي: اڪئمني جي خاندان مان يا اڪئمني جي خاندان جي/جو.&lt;ref&gt;{{cite book|ref=harv|last1=Curtis|first1=Vesta Sarkhosh|authorlink1=Vesta Sarkhosh Curtis|last2=Stewart|first2=Sarah|authorlink2=Sarah Stewart (historian)|title=The Sasanian Era|url=https://books.google.com/books?id=qPVHBAAAQBAJ&amp;pg=PA79|year=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85773-309-2}}&lt;/ref&gt; اڪئمني نالي سان ستين صدي قبل مسيح ۾ ڏکڻ ايران ۾ فارس جي ھڪ علائقي انشان جو حاڪم ھيو .انشان ان وقت اشوريہ جي زير اثر ھيو.سائرس اڪئميني جي اولاد مان ھيو. ايراني ھن سلطنت کي اھخامنشي سڏين ٿا. فارسي انسائيڪلوپيڊيا ۾ بہ ھن سلطنت کي اڪئمنيڊ جي بجاءِ ھخامنشي لکيو ويو آھي.

==شھنشاھيت جو قيام==
اٽڪل 550 ۾ سائرس ميڊيائين جي خلاف بغاوت ڪري ميڊيا فتح ڪيو ۽ اڪئميني شھنشاھيت جو بنياد وڌو.&lt;ref&gt;{{cite book| author = Simon Anglim|author2=Simon Anglim|author3=Phyllis Jestice|author4=Scott Rusch|author5= John Serrati| title = Fighting techniques of the ancient world 3,000 BC – 500 CE: equipment, combat skills, and tactics| url = https://books.google.com/?id=HL9cPgAACAAJ| year = 2002| publisher = Macmillan| isbn = 978-0-312-30932-9| page = 145}}&lt;/ref&gt;سائرس ٻيون جيڪو سائرس اعظم سڏبو آھي ان بادشاھيءَ کي عروج تي پھچايو.ٽيڪس جي ادائيگي ۽ امن جي پاسداري جي شرطن تي سائرس II رياست جي سڀني قوميتن وارن سان ھڪجھڙو ۽ برابريءَ وارو سلوڪ رکيو جيڪا ان جي ھڪ سياسي ڏاھپ ھئي.&lt;ref name=cyv&gt;{{cite book| author = Palmira Johnson Brummett |author2=Robert R. Edgar |author3=Neil J. Hackett|author4=Robert R. Edgar|author5=Neil J. Hackett| title = Civilization past &amp; present, Volume 1| url = https://books.google.com/?id=Vz65MAm_6JMC| year = 2003| publisher = Longman| isbn = 978-0-321-09097-3| page = 38}}&lt;/ref&gt; ھن ماڻھن جي مذهب، رواجن ۽ ماتحت رياستن جي واپار۾ مداخلت کان پاسو ڪيو.ھن جي انھيءَ پاليسي بابل جي ماڻهن کي ھن سان راضي رکيو. وڏي رياست ھجڻ جي ڪري بعد ۾ انتظام ۽ ضابطي جي فقدان جا مسئلا پيدا ٿيا خاص ڪري دارا III جي دؤر ۾ رياست جي ٽٽڻ جو عمل شروع ٿي چڪو ھو. 

نئين رياست جي قيام کان پوءِ پارسين ان جو گاديءَ جو هنڌ پئسرگيدي قائم ڪيو ان سان گڏ پرسيپولس شھر پڻ مرڪز بڻيو.  دارا I جي دؤر ۾ ھن خانداني بادشاھت کي ھڪ سو سال مڪمل ٿيا.&lt;ref name=gov&gt;{{cite book| author = Charles Gates| title = Ancient cities: the archaeology of urban life in the Ancient Near East and Egypt, Greece and Rome| url = https://books.google.com/?id=8aLb5pnm1j4C| year = 2003| publisher = Psychology Press| isbn = 978-0-415-12182-8| page = 186}}&lt;/ref&gt; 

[[فائل:IranPersepolisXerxesPropyläen1.jpg|thumb|300px|پٿر تي اڪريل مورت جنھن ۾ [[اپادانا]] جي [[پرسيپولس]]  جي ڏاڪڻ وٽ تحفن سان گڏ وفدن جي آمد.  مٿئين حصي ۾ آرين جو وفد ۽ ھيٺين ۾ اشورين يا بابل جو وفد ڏيکاريل آهي.]]

[[فائل:CyrustheGreatTomb 22057.jpg|thumb|380px|اڪئمنيڊ شھنشاھيت جي  سائرس اعظم جو مقبرو]]
دارا-I ۽ ان جي پٽ خسرو-/ (Xerxes-I)
 جي دؤر ۾ رياست جون يوناني شھري رياستن سان جنگون ھليون.

[[فائل:Nations Gate palace (kakh-e-darvaz-e-keshvarha) in Persepolis.tif|thumb|380px|[[پرسيپولس]] وارو قومن جو دروازو]]

[[فائل:Perspolis.jpg|thumb|right|380px|[[شيراز]] ۾ کولدن باري جي باغ ۾ [[پرسيپولس]] جي فارسي ٺلھ جو نقل]]

[[فائل:Achaemenid Empire under different kings (flat map).svg|thumb|left|380px|اڪئمينڊ شھنشاھيت جي توسيع جي مرحلي جو نقشو]]

[[فائل:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|thumb|380px|سائرس اعظم يھودين کي اشورين جي غلاميءَ مان آزادي ڏياري ۽کين يروشلم ۾ ٻيھر آباد ٿيڻ جي اجازت ڏني.ان ڪري يروشلم ۾ ان جو وڏو مرتبو ھيو]]

[[فائل:Iranian queen.jpg|380px|thumb|upright| فارسي راڻي اٽوسا جو پتلو جيڪا دارا اعظم جي زال ۽خسرو يا Xerexes I جي ماء ھئي.]]

==پڻ ڏسو==
{{Short description|Ancient Iranian empire (550–330 BC)}}
{{Infobox country
| native_name = 𐎧𐏁𐏂 (پراڻو فارسي لکت)&lt;br&gt;Xšāça (هشاخا)
| conventional_long_name = هخامنشي سلطنت&lt;br&gt;Achaemenid Empire
| common_name = فارس (Persia)
| era = پراڻو ڪلاسيڪل دور
| government_type = [[بادشاھت]]
| area_km2 = 
| year_start = 550 BC
| year_end = 330 BC
| life_span = 550–330 BC
| event_start = فارسي انقلاب
| date_start = 
| event_end = مقدونيه (يونان) کان شڪست
| date_end = 
| event1 = ليڊيا جي فتح
| date_event1 = 547 ق.م.
| event2 = بابل جي فتح
| date_event2 = 539 ق.م.
| event3 = سنڌو ماٿري جي فتح
| date_event3 = 535–518 ق.م.
| event4 = مصر جي فتح
| date_event4 = 525 ق.م.
| event5 = دارا جي سيٿيئن جي خلاف مهم
| date_event5 = 513 ق.م.
| event6 = يونان-فارس جنگيون
| date_event6 = 499–449 ق.م.
| event7 = بابل جي بغاوت
| date_event7 = 484 ق.م.
| event8 = ڪرنٿيا جي جنگيون
| date_event8 = 395–387 ق.م.
| event9 = سردارين جي وڏي بغاوت
| date_event9 = 372–362 ق.م.
| event10 = مصر جي ٻيھر فتح
| date_event10 = 343 ق.م.
| image_flag = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg
| flag_size = 100px
| flag_type = [[Shahbaz (bird)|Standard of Cyrus the Great]]{{efn|The standard was described as &quot;a golden eagle mounted upon a lofty shaft.&quot; This image is a reconstruction, the design based on [[c:File:Achaemenid plaque from Persepolis.JPG|an Achaemenid tile from Persepolis]], and the coloring based on the [[Alexander Mosaic]], which depicts the standard in dark red and gold.&lt;ref&gt;{{cite web |title=DERAFŠ |url=http://www.iranicaonline.org/articles/derafs |website=Encyclopædia Iranica |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=7 April 2019 |date=21 November 2011}}&lt;/ref&gt;}}
| image_coat = 
| symbol = 
| symbol_type = 
| image_map = Achaemenid Empire 500 BCE.jpg
| image_map_caption = Greatest territorial extent of the Achaemenid Empire, achieved during the reign of [[Darius the Great]] (522–486 BC)&lt;ref&gt;2002 Oxford Atlas of World History [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA42 p.42 (West portion of the Achaemenid Empire)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129133020/https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA42 |date=29 November 2022 }} and [https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA43 p.43 (East portion of the Achaemenid Empire)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |pages=42–43 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&amp;pg=PA43 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Visible online: [http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg Philip's Atlas of World History (1999)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082134/http://users.rowan.edu/~mcinneshin/101/wk05/images/NEWachaemexp.jpg |date=17 October 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Times Atlas of World History, p. 79 (1989): {{cite book |last1=Barraclough |first1=Geoffrey |title=The Times Atlas of World History |date=1997 |publisher=Times Books |isbn=978-0-7230-0906-1 |url=https://books.google.com/books?id=_IYYAQAAMAAJ |language=en}}&lt;/ref&gt;
| capital = {{ubl|[[بابل]]&lt;ref name=EY&gt;{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran|volume =3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=Of the four residences of the Achaemenids named by [[Herodotus]]—[[Ecbatana]], [[Pasargadae]] or [[Persepolis]], [[Susa]] and [[Babylon]]—the last [situated in Iraq] was maintained as their most important capital, the fixed winter quarters, the central office of bureaucracy, exchanged only in the heat of summer for some cool spot in the highlands. Under the [[Seleucid Empire|Seleucids]] and the [[Parthian Empire|Parthians]] the site of the Mesopotamian capital moved slightly to the north on the [[Tigris]]—to [[Seleucia]] and [[Ctesiphon]]. It is indeed symbolic that these new foundations were built from the bricks of ancient [[Babylon]], just as later [[Baghdad]], a little further upstream, was built out of the ruins of the [[Sasanian Empire|Sassanian]] double city of [[Al-Mada'in|Seleucia-Ctesiphon]].}}&lt;/ref&gt;|پاسارگادائ يا پارساگرد (سائرس اعظم)|ايخبتانا (رسمي)|سوسا (دارا اعظم)|پرسي پولس (رسمي)}}
| common_languages = {{ubl|پراڻي فارسي|آرامي|اڪادي|مدائني|پراني يوناني 
{{anchor|infoa}}&lt;sup&gt;[[#inforefa|[a]]]&lt;/sup&gt;|[[Imperial Aramaic|Aramaic]]{{anchor|infob}}&lt;sup&gt;[[#inforefb|[b]]]&lt;/sup&gt;}}&lt;hr&gt;{{ubl|[[Akkadian language|Akkadian]]{{anchor|infoc}}&lt;sup&gt;[[#inforefc|[c]]]&lt;/sup&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kittel|first1=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|author-link3=Juliane House|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner| title = Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction| url = https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC| year = 2007| publisher = Walter de Gruyter| isbn = 978-3-11-017145-7| pages = 1194–1195}}&lt;/ref&gt;|[[Elamite language|Elamite]]&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last=Windfuhr|first=Gernot|title=Iran vii. Non-Iranian Languages (3) Elamite|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vii3-elamite|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=8 February 2017}}&lt;/ref&gt;|[[Ancient Greek|Greek]]&lt;ref name=&quot;Iranian, E. Tucker 2001&quot;&gt;{{cite book |last=Tucker |first=Elizabeth |editor-last=Christidis |editor-first=Anastasios-Phoivos |year=2001 |title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity |chapter=Greek and Iranian |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83307-3 }}&lt;/ref&gt;|[[Median language|Median]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Iran: Achaemenid Society and Culture |url=https://www.iranchamber.com/history/articles/achaemenid_society_culture.php |access-date=2022-11-19 |website=www.iranchamber.com}}&lt;/ref&gt;|''see {{section link|#Languages}}''}}
| religion = زرتشتي مذهب (سرڪاري)&lt;hr&gt;
{{ubl|قديم بابلي مذهب&lt;ref&gt;{{cite book |last=Boiy |first=T. |year=2004 |title=Late Achaemenid and Hellenistic Babylon |location=Leuven |publisher=Peeters Publishers |page=101 |isbn=978-90-429-1449-0 }}&lt;/ref&gt;|[[يهوديت]]|ويدڪ هندومت|قديم مصري مذهب|قديم يوناني مذهب|''see {{section link|#Religion}}''}}
| demonym = 
| currency = دريڪ، سگلوس
| title_leader = Monarchs{{efn|Either King ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya}}) or [[King of Kings]] ({{Transliteration|peo|Xšāyaθiya xšāyaθiyānām}})}}
| year_leader1 = 559–530 BC
| leader1 = [[Cyrus the Great]]
| year_leader2 = 530–522 BC
| leader2 = [[Cambyses II]]
| year_leader3 = 522–522 BC
| leader3 = [[Bardiya]]
| year_leader4 = 522–486 BC
| leader4 = [[Darius the Great]]
| year_leader5 = 486–465 BC
| leader5 = [[Xerxes I]]
| year_leader6 = 465–424 BC
| leader6 = [[Artaxerxes I]]
| year_leader7 = 424–424 BC
| leader7 = [[Xerxes II]]
| year_leader8 = 424–423 BC
| leader8 = [[Sogdianus]]
| year_leader9 = 423–405 BC
| leader9 = [[Darius II]]
| year_leader10 = 405–358 BC
| leader10 = [[Artaxerxes II]]
| year_leader11 = 358–338 BC
| leader11 = [[Artaxerxes III]]
| year_leader12 = 338–336 BC
| leader12 = [[Arses of Persia|Artaxerxes IV]]
| year_leader13 = 336–330 BC
| leader13 = [[Darius III]]
| year_leader14 = 330–329 BC
| leader14 = [[Bessus|Artaxerxes V]]
| footnotes = {{plainlist|
* {{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' [[Official language]] and native language of the ruling class.
* {{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Official language and [[lingua franca]].{{sfn|Wiesehöfer|2001|p=119}}
* {{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Literary language in [[Achaemenid Babylonia|Babylonia]].}}
| stat_area1 = 5500000
| stat_year1 = 500 BC
| ref_area1 = &lt;ref name=&quot;Turchin&quot;&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959| issn = 0145-5532 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1 = 17 ملين کان 35 ملين تائين
| ref_pop1 = &lt;ref name=&quot;Dynamics of Ancient Empires&quot;&gt;{{Cite book|title=The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium|url=https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche|url-access=limited|last1=Morris|first1=Ian|last2=Scheidel|first2=Walter|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=978-0-19-975834-0|page=[https://archive.org/details/dynamicsanciente00sche/page/n95 77]}}&lt;/ref&gt;
| p1 = Persis
| p2 = Median kingdom
| p3 = Lydia
| p4 = Neo-Babylonian Empire
| p5 = Elam
| p6 = Sindhu-Sauvīra
| p7 = Gandhāra (kingdom)
| p8 = Twenty-sixth Dynasty of Egypt
| p9 = Macedonia (ancient kingdom)
| s1 = Macedonian Empire
| s2 = Gandhara
| s3 = Aśvaka
}}
'''هخاميني سلطنت''' (Achaemenid Empire،  {{IPAc-en|ə|ˈ|k|iː|m|ə|n|ɪ|d}} ؛ پراني فارسي: 𐎧𐏁𐏂، هساخا يعني سلطنت) هڪ قديم ايراني سلطنت هئي جيڪا 550 ق.م. ۾ هخاميني خاندان جي سائرس اعظم پاران قائم ڪئي وئي هئي. پنهنجي عروج تي، ان جي علائقائي حد تقريباً 55 لک چورس ڪلوميٽر (22 چورس ميل) هئي، جيڪا ان کي هن وقت جي سڀ کان وڏي سلطنت بڻائي ٿي. ايراني سطح مرتفع تي ٻڌل، اها بلقان ۽ اولهه ۾ مصر کان اوڀر ۾ سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هئي، جن ۾ اناطوليا، قبرص، ميسوپوٽيميا، ليونٽ، اوڀر عرب جا ڪجهه حصا ۽ وچ ايشيا جا وڏا حصا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Turchin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot; /&gt;

7هين صدي قبل مسيح تائين، ايراني سطح مرتفع جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ واقع، فارس جو علائقو فارسي ماڻهن پاران آباد ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;book2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}&lt;/ref&gt; فارس کان، سائرس اٿيو ۽ ميديا، ليڊيا ۽ نيو-بابلي سلطنت کي شڪست ڏني ۽ اهڙي طرح قديم ويجهي اوڀر ۾ هڪ نئين سامراجي سلطنت جي قيام جي نشاندهي ڪئي، جڏهن ته ان جون فتحون اڪثر علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪامياب ٿيون. آخاميني سلطنت جون يونان ۾ وڌائڻ جون ڪوششون، ڏهاڪن جي جنگين ۽ ڪيترن ئي بادشاهن جي دورن سان انتهائي مشڪل ثابت ٿيون ۽ يوناني سرزمين ۾ ان جي شڪست جي نتيجي ۾ آيو.

سال330 ق.م ۾، هڪ فوجي مهم جي وچ ۾، جيڪا 336 ق.م. ۾ شروع ٿي هئي، سڪندر اعظم آخميني سلطنت کي مڪمل طور تي فتح ڪيو ۽ ان کي پنهنجي مقدونيه جي سلطنت سان ملائي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Ulrich2&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/alexandergreat00wilc|title=Alexander the Great|author=Wilcken|first=Ulrich|publisher=W.W. Norton &amp; Company|year=1967|isbn=978-0-393-00381-9|page=[https://archive.org/details/alexandergreat00wilc/page/146 146]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|page=123|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959|quote=A superimposition of the maps of Achaemenid and Alexander's empires shows a 90% match, except that Alexander's realm never reached the peak size of the Achaemenid realm.}}&lt;/ref&gt; سڪندر اعظم جي موت تي، جتان کان سال 323 ق.م ۾ هيليني دور جي شروعات ٿي، اڳوڻي آخميني سلطنت جا گهڻا علائقا سليوسي سلطنت ۽ بطليموس بادشاهت جي حڪمراني هيٺ آيا. تقريبن سو سال پوء مرڪزي سطح مرتفع ۾ ايراني اشرافيه ڪاميابي سان سليوسي سلطنت کان طاقت حاصل ڪئي ۽ پارٿينيئن سلطنت قائم ڪئي، جيڪا ايراني ساساني سلطنت جي قائم ٿيڻ کان اڳ تقريبن اڌ هزار سال تائين موجود رهي.&lt;ref name=&quot;book3&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last1=Sacks|first1=David|last2=Murray|first2=Oswyn|last3=Brody|first3=Lisa|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|page=256}}&lt;/ref&gt;

جديد دور ۾، آخميني سلطنت کي، خاص طور تي سائرس جي دور ۾، ان جي مرڪزي بيوروڪريسي ۽ انتظام، ان جي گهڻ ثقافتي پاليسي ۽ مذهبي رواداري، ان جي پيچيده ڍانچي واري منصوبن، جهڙوڪ شاهراهن ۽ هڪ منظم ٽپال جي نظام، ان جي علائقن ۾ سرڪاري ٻولين (فارسي ۽ آرامي) جو استعمال، سول سروس جي ترقي ۽ هڪ وڏي پيشه ور فوج ۽ بحريه لاءِ تسليم ڪيو ويو آهي. انهن مان ڪيترائي نظام بعد ۾ ايندڙ سلطنتن پاران اپنايا ويا ۽ انهن کي گريڪو-رومن دنيا ۽ ان کان ٻاهر وڌايو ويو.&lt;ref name=&quot;schmitt2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Achaemenid Dynasty|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|access-date=4 March 2019|last=Schmitt|first=Rüdiger|date=21 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429155501/http://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-dynasty|archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
{{Wiktionary|Achaemenid Empire}}
* [http://www.persiansarenotarabs.com/persian-history Persian History]
* {{cite EB1911 |wstitle=Persia |volume=21 |pages=187–252 |short=1}}
* [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Livius.org on Achaemenids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017093213/https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html |date=17 October 2013 }}
* [http://www.iranicaonline.org/articles/cispis-opers Čišpiš]
* [https://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html The Behistun Inscription] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225415/http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html |date=3 March 2016 }}
* [https://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html Livius.org on Achaemenid Royal Inscriptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218193522/http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/inscriptions.html |date=18 December 2016 }}
* [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_achaemenids.php Achaemenid art on Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)]
* [http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute Photos of the tribute bearers from the 23 satrapies of the Achaemenid empire, from Persepolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831003854/http://www.persianempire.info/AchaemenidArchitecture.htm#tribute |date=31 August 2021 }}
* [http://irancollection.alborzi.com/ Coins, medals and orders of the Persian empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126095027/http://irancollection.alborzi.com/ |date=26 January 2021 }}
* [https://web.archive.org/web/20100502073108/http://en.tarikhema.ir/category/ancient/ancient-iran/achaemenid-empire Dynasty Achaemenid]
* [http://www.farsmovie.com/eng/index.htm Iran, The Forgotten Glory – Documentary Film About Ancient Iran (achaemenids &amp; Sassanids)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428091251/http://farsmovie.com/eng/index.htm |date=28 April 2010 }}
* [http://www.achemenet.com/ Achemenet] an electronic resource for the study of the history, literature and archaeology of the Persian Empire
* [http://www.virtualtourengine.com/tour.aspx?id=17&amp;langindex=1 Persepolis Before Incursion] (Virtual tour project)
* [https://web.archive.org/web/20061126081333/http://www.museum-achemenet.college-de-france.fr/ Musée achéménide virtuel et interactif (Mavi)] a &quot;Virtual Interactive Achemenide Museum&quot; of more than 8000 items of the Persian Empire
* [http://persianpast.com/ Persian history in detail]{{dead link|date=February 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}
* [http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 Swedish Contributions to the Archaeology of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210722052638/http://samla.raa.se/xmlui/bitstream/handle/raa/3156/2007_168.pdf?sequence=1 |date=22 July 2021 }} Artikel i ''Fornvännen'' (2007) by Carl Nylander
{{Achaemenid Empire}}
{{Achaemenid Provinces}}
{{Ancient seafaring}}
{{Ancient Syria and Mesopotamia}}
{{Empires}}
{{Iran topics}}
{{Rulers of the Ancient Near East}}

[[زمرو:هخامنشي سلطنت]] 
[[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]]
[[زمرو:اوڀر يورپ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] 
[[زمرو:اتر آفريڪا جي تاريخ]] 
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]  
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايران جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:اوڀر جي ويجھو قديم تھذيبون]]
[[زمرو:زرتشتي مذهب جي تاريخ]] 
[[زمرو:فارس ۽ ايران ۾ بادشاهت]]
[[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون بادشاهتون]]
[[زمرو:تاريخي بين البراعظمي سلطنتون]] 
[[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون بادشاھتون]]
[[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون بادشاهتون]] 
[[زمرو:ايشيا ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]] 
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:مضمون جيڪي گرافڪ ٽائم لائنز تي مشتمل آهن]] 
[[زمرو:سرنامو]] 
[[زمرو:قديم مصر]]
[[زمرو:اڪئمنيڊ بادشاھت]]
[[زمرو:قديم ويجهو اوڀر]]
[[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]]
[[زمرو:سال 330 قبل مسيح]]
[[زمرو:سال 550 قبل مسيح]] 
[[زمرو:ايران ۾ چوٿين صدي قبل مسيح]] 
[[زمرو:ايران ۾ 5هين صدي قبل مسيح]] 
[[زمرو:ايران ۾ 6هين صدي قبل مسيح]] 
[[زمرو:يورپ ۾ لوھه جي دور جا ملڪ]]</text>
      <sha1>ehc68gzhlj33buogr7lberqpgqy1fzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وزارت دفاع پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42741</id>
    <revision>
      <id>372644</id>
      <parentid>312403</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="52cgtkals4netvnrf7kcmgxzfgle5nd" xml:space="preserve">{{Infobox Government agency
| agency_name     = وزارت دفاع پاڪستان &lt;br&gt; Ministry of Defence
| seal            = Coat of arms of Pakistan.svg
| seal_width      = 140px
| seal_caption    = مهر، حڪومت پاڪستان
| formed          = {{Start date and years ago|1947|8|14}}
| preceding1      =
| preceding2      =
| dissolved       =
| superseding     =
| jurisdiction    = [[حڪومت پاڪستان]]
| headquarters    = ڪالڪتا هائوس&lt;br&gt;بينظير ڀٽو روڊ،&lt;br&gt;[[راولپنڊي]], [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]], [[پاڪستان]]. 46000
| coordinates     =
| region_code     =
| employees       = اڻڄاڻيل (شهري)&lt;br/&gt;617,000 (سرگرام)&lt;br/&gt;550,000 (رکيل)
| budget          = {{PKRConvert|860|b}}
| minister1_name  = [[حسين هارون]] (ن) 
| minister1_pfo   = [[وزير دفاع پاڪستان]]
| chief2_position   = [[سيڪريٽري دفاع پاڪستان]]
| chief2_name       = Lt. Gen Zamir Ul Hassan Shah HI(M)(R)
| child1_agency     = [[جوائنٽ چيف آف اسٽاف ڪميٽي پاڪستان|جوائنٽ چيف آف اسٽاف ڪميٽي]]
| child2_agency     = [[فائل:Flag of the Pakistani Army.svg|27x18px|border|پاڪستان فوج جو جهنڊو]] [[پاڪستان فوج]]
| child3_agency     = [[فائل:Naval Jack of Pakistan.svg|27x18px|border|پاڪستان بحري فوج جو نشان]] [[پاڪستان بحري فوج]]
| child4_agency     = [[فائل:Air Force Ensign of Pakistan.svg|27x18px|border|هوائي فوج پاڪستان جو نشان]] [[پاڪستان هوائي فوج]]
| website         = {{URL|http://www.mod.gov.pk/|سرڪاري ويبسائيٽ}}
| footnotes       =
}}
'''وزارت دفاع''' ({{lang-en|'''Ministry of Defence'''}}، [[مخفف]]: '''MoD''')، [[حڪومت پاڪستان]] جي [[وفاق|وفاقي]] [[وزارت]] آهي. هن وزارت جو ڪم، [[پاڪستان]] جي مفادن جو ملڪ توڙي پرڏيهه ۾ حفاظت ڪرڻ آهي. هي وزارت [[مسلح فوج پاڪستان|پاڪستان جي مسلح فوج]] جي مددگار ۽ ڏيهي توڙي ملڪي ڪيترن ئي حڪومتي قلمدانن جي وچ ۾ رابطي جو ذريعو آهي. هي وزارت بلحاظ مالي خرچ ۽ ملازمن جي ڪابينا جي وڏين وزارتن مان هڪ آهي. هي وزارت [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي حصي 12 ۽ باب 2 جي پٽاندر هلايو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch2.html Part XII, Chapter II (Miscellaneous)&lt;/ref&gt; دفاعي سامان جي نيڪال، فراهمي، پيداوار وارا اختيار، هن وزارت کان کسي 2004ع ۾ [[وزارت دفاعي پيداوار پاڪستان|وزارت دفاعي پيداوار]] جي حوالي ڪيا ويا آهن.

==وزير==
{{main|دفاعي وزير پاڪستان}}
وزير دفاع [[ڪابينا پاڪستان|ڪابينا]] جو رُڪن هوندو آهي، جنهن کي ڪم [[مسلح فوج پاڪستان|فوج]] کي ڪنٽرول ڪرڻ هوندو آهي. هن وقت [[نگران حڪومت|نگران]] وزير دفاع [[حسين هارون]] آهي. [[سيڪريٽري دفاع پاڪستان|دفاع جو سيڪريٽري]] وزارت ۾ [[دفاعي وزير پاڪستان|وزير]] جو نائب هوندو آهي، جيڪو [[مسلح فوج پاڪستان|فوج]] مان رٽائر ٿيل آفيسر هوندو آهي. نائب سيڪريٽري جو تعلق پاڪستان فوج جو حاضر سورس آفيسر ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://202.83.164.29/mod/frmDetails.aspx?opt=misc&amp;id=4 |accessdate=2018-07-09 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026080549/http://202.83.164.29/mod/frmDetails.aspx?opt=misc&amp;id=4 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://202.83.164.29/mod/frmDetails.aspx?opt=misclinks&amp;id=19 |accessdate=2018-07-09 |archive-date=2016-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223075818/http://202.83.164.29/mod/frmDetails.aspx?opt=misclinks&amp;id=19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===ڍانچو===
* '''دفاعي وزير'''
** مملڪتي وزير دفاع
** پارلياماني سيڪريٽري دفاع
** سيڪريٽري دفاع''
*** '''نائب سيڪريٽري 1 (فوج)'''
**** جوائنٽ سيڪريٽري 1 (فوج)
**** جوائنٽ سيڪريٽري 3 (رابطو)
*** '''نائب سيڪريٽري 2 (هوائي فوج يا شهري ملازم)'''
**** جوائنٽ سيڪريٽري 5 (بجٽ)
**** جوائنٽ سيڪريٽري 7 (هوائي فو)
*** '''نائب سيڪريٽري 3 (بحري فوج)'''
**** جوائنٽ سيڪريٽري 2 (بحري فوج)
**** جوائنٽ سيڪريٽري 4 (انٽر سروس)

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج]]
[[زمرو:حڪومت پاڪستان جو وزارتون]]
[[زمرو:حڪومت پاڪستان جون وفاقي وزارتون]]
[[زمرو:صفحا جنم ۾ غير-انگي فارميٽ.نم آرگيومينٽ آھي]]
[[زمرو:Articles containing explicitly cited English language text]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>52cgtkals4netvnrf7kcmgxzfgle5nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوج بلحاظ ملڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43518</id>
    <revision>
      <id>372652</id>
      <parentid>285242</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="buz8ioub8lrhd1oiq1u7ig5r0nstzbk" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}

[[زمرو:فوج بلحاظ جڳھہ]]
[[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>buz8ioub8lrhd1oiq1u7ig5r0nstzbk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سرائي عالمگير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44638</id>
    <revision>
      <id>372671</id>
      <parentid>252277</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6064" sha1="f9n01qlqwzc5phx89fxn750xccazjns" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                  
 = Sarai Alamgir&lt;br&gt;سرائي عالمگير
|settlement_type        = [[شھر]]
|image_skyline          = 
Jhelum River Bridge.JPG
|imagesize              = 
|image_caption          = [[درياء جھلم]] تي سرائي عالمگير لڳ ھڪ پل
|pushpin_map            = Pakistan
|pushpin_label_position =
|pushpin_mapsize        =
|pushpin_map_caption    = پاڪستان ۾ مقام
|subdivision_type       = ملڪ
|subdivision_name       = [[پاڪستان]]
|subdivision_type1      = صوبو
|subdivision_name1      = [[پنجاب]]
|subdivision_type2      = ضلعو
|subdivision_name2      = [[گجرات ضلعو]]
|subdivision_type3      = ٽائون
|subdivision_name3      = 4
|subdivision_type4      = يونين ڪاؤنسلون
|subdivision_name4      = 7
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           = ناظم 
|leader_name            =
|leader_title1          = نائب ناظم 
|leader_name1           =
|established_title      = 
|established_date       =
|population_as_of       =
|population_footnotes   =
|population_note        =
|population_total       = 350, 288 (estimated as per March 2016).
|population_density_km2 =
|population_urban       =
|population_density_urban_km2   =
|coordinates            = {{coord|32|54|N|73|45|E|region:PK|display=inline,title}}
|elevation_footnotes    =
|elevation_m            =
|elevation_ft           =
|timezone               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
|utc_offset             = +5
|timezone_DST           = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
|utc_offset_DST         = +6
|postal_code_type       =
|postal_code            = 50000
|area_code              =
|blank_name             =
|blank_info             =
|website                = http://www.tmasaraialamgir.com/
|footnotes              =
}}

'''سرائي عالمگير'''{{ٻيا نالا|انگريزي='''Sarai Alamgir'''}} ([[اردو]] ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]:'''سرائے عالمگیر''') پاڪستان جي صوبي پنجاب جي گجرات ضلعي جي ھڪ تحصيل جو صدر مقام آهي جنھن جي آبادي  1998 ۾  175,288 ھئي . تحصيل جي پکيڙ 575 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن ۾ ھي شھر درياء جھلم جي ڪناري تي واقع آهي ۽ سندس اوڀر ۾ [[اپر جھلم ڪئنال]] آھي. ھن شھر کي ميونسپلٽي جو درجو 1976 ۾ مليو.لوڪل گورنمينٽ آرڊيننس 2001 جي لاڳو ٿيڻ سان ان کي  تحصيل ميونسپل ايڊمنسٽريشن جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=TMA&gt;http://tmasaraialamgir.com/History.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104174932/http://tmasaraialamgir.com/History.html |date=2016-11-04 }}, Tehsil Municipal Administration (TMA) Sarai Alamgir town, [[District Gujrat]], [[Punjab, Pakistan]], Published in 2007, Retrieved 3 Aug 2016&lt;/ref&gt;

==جاگرافي۽ موسم==

سرائي عالمگير جو دنيا جي نقشي ۾ مقام {{Coord|32|54|00|N|73|45|00|E|region:PK_type:city(50,000)}} (32.900000, 73.750000) واري جاء تي آهي. ھن شھر جي آبهوا وچولي آھي اونھاري ۾ گرميءَ جو پد تمام ٿوري عرصي تائين وڌ ۾ وڌ 45 سينٽي گريڊ تائين ھوندو آھي ۽ سياري ۾ و 2 سينٽي گريڊ تائين ھيٺ ڪرندو آھي. ھي شھر جھلم شھر جي ڏکڻ ۾ درياءُ جھلم جي ٻئي پار تي واقع آهي. ھن شھر جي اتر طرف ميرپوري ۽   ڀمبر واقع آھن. ڏکڻ ۾ منڊي بھاول الدين ۽  رسول نالي شھر آھن.&lt;ref&gt;http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/jhelum/sarai-alamgir/, Detailed satellite map of Sarai Alamgir and its nearby places, Retrieved 3 Aug 2016&lt;/ref&gt;

==  تاريخ   ==

سرائي عالمگير جو علائقو تمام قديم دؤر کان آباد آهي ۽ سنڌو ماٿري ۽ گنڌارا تھذيبن جو حصو رھيو آھي. [[سڪندر اعظم]] ۽ [[راجا پورس]] جي وچ ۾ [[ھائدسپيس واري جنگ]](Battle of the Hydaspes) پڻ ھن شھر جي ڀرسان لڳي ھئي.&lt;ref name=livius&gt;http://www.livius.org/articles/battle/hydaspes/?, Battle between [[Alexander the Great]] and [[King Porus|Porus]] near Sarai Alamgir and Jhelum area on livius.org website, Retrieved 4 Aug 2016&lt;/ref&gt; ھن شھر جي  ڪنھن جاء تي ھڪ سراء ھوندي ھئي جتي  مسافر آرام ڪندا ھيا. ان  جو وقوع  گرينڊ ٽرنڪ روڊ تي  درياء جي ۽ ڪشمير جي  لڳ ھجڻ  ڪري [[اورنگزيب عالمگير]] اتي ھي شھر قائم ڪرايو.

ھن شھر جي اھميت ھتي [[ملٽري ڪاليج جھلم|ڪنگ جارج V رايل انڊين ملٽري اسڪول]] قائم ٿيڻ سان وڌي وئي جيڪو 3 مارچ 1922 ۾ قائم ٿيو ۽ برٽش انڊيا جي ٽوٽل چئن ڪيڊٽ اسڪولن مان ھڪ ھيو. پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ ھن جو نالو ملٽري ڪاليج جھلم رکيو ويو جيڪو پاڪستان جي سڀ کان پراڻن ادارن ۾ شامل آھي.&lt;ref&gt;http://militarycollege.edu.pk/new/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180530055115/http://militarycollege.edu.pk/new/ |date=2018-05-30 }}, Military College, [[Jhelum]] website, Retrieved 9 Aug 2016&lt;/ref&gt;

==  يونين ڪاؤنسلون  ==
ھن تعلقي جون 9 يونين ڪاؤنسلون آهن جيڪي 1998 واري آدمشماريءَ سان ھيٺ ڏجن ٿيون:   
* منڊي بھاول   :    18,960
* ڀاگ نگر   :       17,282
* ڪاريالا    :         20,531
* سمبلي     :          21,936
* کوھار     :           32,486
* سراء عالمگير (I):    
17,271
*  سراء عالمگير (II):  
19,895
* ٿل باڪوھل   :     18,574
* بائسا   :             20,353

== حوالا ==

{{حوالا|2}}
[[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]]</text>
      <sha1>f9n01qlqwzc5phx89fxn750xccazjns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان جي قومي اسيمبلي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46128</id>
    <revision>
      <id>372690</id>
      <parentid>339949</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33975" sha1="14j1jj5eai3b494pfhkwz4amczu67fc" xml:space="preserve">{{Infobox legislature
| name               = پاڪستان جي قومي اسيمبلي
| native_name        = ایوانِ زیریں
| legislature        = پاڪستان جي 15هين قومي اسيمبلي
| coa_pic            = Emblem of National Assembly of Pakistan.png
| coa_res            = 106px
| coa_alt            = Emblem of national Assembly
| house_type         = ھیتیون ایوان
| body               = پاڪستان جي پارليامينٽ
| term_limits        = پنج سال
| foundation         = {{Start date and age|1973}}
|leader1_type       = قومي اسيمبلي جو اسپيڪر
|party1      = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]
| leader1    = [[اياز صادق]]
| leader2            = [[غلام مصطفيٰ شاهه]]
| leader3_type       = ایوان جو وڈو
| leader3            =[[شهباز شريف]] 
| leader4_type       = اپوزیشن لیڈر
| leader4            = خالي
| members            = '''336''' 
| structure1         =  [[File:16th National Assembly (Pakistan).svg]]
| structure1_res     = 250px
| structure1_alt     =
| seats1_title       =[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] 
| seats1             =176
| political_groups1  ='''حڪمران ڌڙو''' (238)
* [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] (125)
* [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (75)
* [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] (22)
* [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]
* [[جميعت علماء اسلام]]
* [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] (5)
* [[استحڪام پاڪستان پارٽي]] (4)
* [[بلوچستان عوامي پارٽي]] (1)
*  [[نيشنل پارٽي]] (1)
* [[پاڪستان مسلم ليگ (ض)]] (1)
* [[آزاد سياستدان]] (4)
&lt;br&gt;'''اپوزيشن ڌڙو''' (98)
* [[سني اتحاد ڪائونسل]] (80)
* [[جميعت علماء اسلام]] (10)
* [[بلوچستان نيشنل پارٽي (مينگل)]] (1)
* [[مجلس وحدت المسلمين]] (1)
* [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] (1)
* [[آزاد سياستدان]] (5)


Political groups
Government (238)
  PML (N) (125)
  PPP (75)
  MQM-P (22)
  PML(Q) (5)
  IPP (4)
  BAP (1)
  NP (1)
  PML (Z) (1)
  Independent (4)
Opposition (98)

  SIC (80)[2]
  JUI-F (10)
  BNP-M (1)
  MWM (1)
  PKMAP (1)
  Independent (5)
Electio
| voting_system1     = * 266 سڌي طرح بالغن جي يونيورسل ووٽنگ ۽ فرسٽ-پاسٽ-دي پوسٽ سسٽم ذريعي۔
* 60 سیٽون عورتن لاء ء 10 سیٽون اقلیتن لاء۔
| last_election1     = عام چونڊون، 2024ع
| next_election1     = 2029ع
| session_room       = PK National Assembly.jpg
| session_res        =
| session_alt        = 
| meeting_place      = [[پارليامينٽ ھائوس]]،  [[اسلام آباد]]، [[پاڪستان]]
| website            = {{official website|http://www.na.gov.pk}}
|transcription_name = قومی اسمبلی
|election1 = 1 مارچ 2024ع
|leader2_type = قومي اسيمبلي جو ڈپٹی اسپيڪر
|native_name_lang=ur|background_color=34ddee|coa_caption=نشان|leader1_term=1 مارچ 2024 کان|party2=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]|election2=1 مارچ، 2024ع|leader2_term=1 مارچ 2024ع کان|party3=[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]|election3=3 مارچ 2024ع|leader3_term=3 مارچ 2024ع|party4=[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]|election4=3 مارچ 2024ع|leader4_term=5 آگسٽ 2024ع کان|political_groups3=* [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]
* [[جميعت علماء اسلام]]
* [[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]]
* [[مجلس وحدت المسلمين]]
* [[سني اتحاد ڪائونسل]]|seats2=160|seats3=1|seats4=1|seats5=1|seats6=1|seats7=1|seats8=1|seats=نشستون|seats2_title=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]|seats3_title=[[سني اتحاد ڪائونسل]]|seats4_title=[[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]|seats5_title=[[جميعت علماء اسلام]]|seats6_title=[[استحڪام پاڪستان پارٽي]]|seats7_title=[[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]]|seats8_title=[[عوامي نيشنل پارٽي]]|seats9_title=[[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]]|seats9=1|seats10_title=[[مجلس وحدت المسلمين]]|seats10=1|text_color=ddeeff#}}

'''&lt;small&gt;پاڪستان جي قومي&lt;/small&gt; &lt;small&gt;اسيمبلي&lt;/small&gt;''' &lt;small&gt;{{ٻيا نالا|انگريزي='''National Assembly of Pakistan'''}}،&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[پاڪستان جي پارليامينٽ]] جو [[ھيٺيون ايوان]] آھي جنهن ۾ اپر ايوان سينيٽ آهي. سال 2023ع تائين، قومي اسيمبليءَ جي وڌ ۾ وڌ رڪنيت 336 آهي، جن مان 266 سڌي طرح بالغن جي يونيورسل ووٽنگ ۽ فرسٽ-پاسٽ-دي پوسٽ سسٽم ذريعي پنهنجي لاڳاپيل حلقن جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ چونڊيا ويا آهن، جڏهن ته 60 عورتن لاء ۽ 10 سڄي ملڪ مان مذهبي اقليتون جي مخصوص سيٽن تي چونڊيا ويا آهن. ميمبر پنهنجون سيٽون پنجن سالن تائين برقرار رکندا آهن يا جيستائين ايوان صدر طرفان وزير اعظم جي صلاح تي ٽوڙي نه وڃي. قومي اسيمبلي جو اجلاس پارليامينٽ هائوس، ريڊ زون، اسلام آباد ۾ ٿيندو  آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12105507|title=Pakistan PM loses vital coalition partner as MQM quits|date=3 January 2011|newspaper=[[BBC News]]|access-date=6 June 2013}}&lt;/ref&gt; ھن ايوان جو سربراھ اسپيڪر ھوندو آھي.&lt;ref name=&quot;maj172&quot;&gt;{{cite news|title=Pakistan PM loses vital coalition partner as MQM quits|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12105507|accessdate=6 June 2013|newspaper=[[BBC News]]|date=3 January 2011}}&lt;/ref&gt; ھر قومي اسيمبلي پنجن سالن لاءِ جڙندي آهي جنھن جي اھا مدت اسيمبليءَ جي پھرين گڏجاڻي کان شروع ٿيندي آھي جنھن کانپوءِ مدت جي پُڄاڻي ٿيڻ سان پاڻمُرادو ٽُٽي ويندي آهي.&lt;/small&gt;

قومي اسيمبلي جي ايوان کي صرف پاڪستان جو صدر ٽوڙي سگهي ٿو. ان کي پاڪستان جو وزيراعظم ٽوڙي نٿو سگهي.

==طاقتون== 
آئين، جيڪو اپريل 1973 ۾ قومي اسيمبليءَ طرفان اتفاق راءِ سان پاس ڪيو ويو هو، هڪ وفاقي پارلياماني نظام حڪومت فراهم ڪري ٿو، جنهن ۾ صدر کي رياست جو رسمي سربراهه ۽ هڪ چونڊيل وزيراعظم حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. آئين جي آرٽيڪل 50 تحت، وفاقي قانون سازي ٻه رڪني مجلس شوريٰ (پارليامينٽ) آهي، جنهن ۾ صدر ۽ ٻه ايوان، قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ شامل آهن. قومي اسيمبلي، پاڪستان جو خود مختيار قانون ساز ادارو، وفاقي قانون سازي جي فهرست ۾ بيان ڪيل اختيارن تحت وفاق لاءِ قانون ٺاهيندي آهي ۽ آئين جي چوٿين شيڊول ۾ ڏنل سمورو لسٽ ۾ شامل مضمونن لاءِ پڻ. بحثن، التوا جي تحريڪن، سوالن جا ڪلاڪ ۽ اسٽينڊنگ ڪميٽين ذريعي قومي اسيمبلي حڪومت تي نظر رکي ٿي. اهو يقيني بڻائي ٿو ته حڪومت آئين ۾ مقرر ڪيل اصولن جي اندر ڪم ڪري ٿي، ۽ ماڻهن جي بنيادي حقن جي ڀڃڪڙي نه ڪري. پارليامينٽ سرڪاري خرچن جي ڇنڊڇاڻ ڪري ٿي ۽ لاڳاپيل اسٽينڊنگ ڪميٽين جي ڪم ذريعي حڪومت پاران خرچ ڪيل خرچن تي ڪنٽرول ڪري ٿي. پبلڪ اڪائونٽس ڪميٽي جو آڊيٽر جنرل جي رپورٽ جو جائزو وٺڻ ۾ خاص ڪردار هوندو آهي. سينيٽ، پارليامينٽ جو مٿئين ايوان، قومي اسيمبليءَ ۾ صوبائي عدم مساوات کي متوازن ڪرڻ واري وفاقي يونٽن جي برابر نمائندگي رکي ٿي، جتي ميمبرن جو تعداد صوبن جي آبادي تي ٻڌل آهي. سينيٽ جو ڪردار قومي هم آهنگي کي فروغ ڏيڻ ۽ وفاق کي مستحڪم ڪرڻ واري عنصر طور ڪم ڪرڻ آهي. سينيٽ ۾ 104 ميمبر آهن، جيڪي ڇهن سالن جي مدي ۾ ڪم ڪن ٿا، جن کي متبادل بڻايو وڃي ٿو ته اڌ سينيٽر هر ٽن سالن ۾ چونڊيل ڪاليج طرفان ٻيهر چونڊ لاءِ تيار ٿين ٿا. قومي اسيمبلي 342 ميمبرن تي مشتمل آهي. آئين صدر کي قومي اسيمبلي ٽوڙڻ جو اختيار نٿو ڏئي. سينيٽ کي ٽوڙڻ جي تابع ناهي. صرف پارليامينٽ آئين ۾ هر ايوان ۾ الڳ الڳ ٻه ٽين اڪثريت ووٽ ذريعي ترميم ڪري سگهي ٿي.
==قومي اسيمبلي جا ميمبر==
پڻ ڏسو: پاڪستان جي قومي اسيمبلي جو ميمبر ۽ پاڪستان جي قومي اسيمبلي جي سيٽن جي فهرست 
==قابليت==
پاڪستان جو آئين آرٽيڪل 62 ۾ قومي اسيمبلي جي ميمبرن لاءِ ڪيتريون ئي گهرجون پوريون ڪري ٿو. آئين آرٽيڪل 63 ۾ ڪيترن ئي نااهليءَ جو به تفصيل ڏئي ٿو، جن ۾ ذهني عدم استحڪام، نااهليءَ، مجرماڻي سزا ۽ ٻٽي شهريت قبول ڪرڻ يا پاڪستاني قوميت ڇڏڻ، شامل آهن. ان کان علاوه، 1947 ۾ پاڪستان جي قيام کانپوءِ پاڪستان جي نظريي جي مخالفت يا ملڪ جي سالميت جي خلاف ڪم ڪندڙ اميدوارن کي نااهل قرار ڏنو وڃي ٿو. 
==قومي اسيمبلي جي جوڙجڪ==
آرٽيڪل 51 موجب قومي اسيمبلي جا 336 ميمبر آهن، جن ۾ 60 سيٽون عورتن لاءِ ۽ 10 غير مسلمن لاءِ مخصوص آهن. [10] قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون مختص ڪيون ويون آهن هر صوبي ۽ وفاقي گادي واري شهر کي آبادي جي بنياد تي، جيئن سرڪاري طور تي اڳئين مردم شماري ۾ شايع ٿيل آهي. سيٽن جي موجوده ورهاست هيٺ ڏنل آهي. 

==مدت== 
قومي اسيمبلي پنجن سالن لاءِ چونڊجي ويندي آهي بالغن جي فرنچائز ۽ هڪ شخص، هڪ ووٽ جي بنياد تي. قومي اسيمبليءَ جي ميمبر جو مدو ايوان جي مدي تائين هوندو آهي، يا ان کان اڳ، جيڪڏهن ميمبر جي وفات يا استعيفيٰ ڏئي. قومي اسيمبلي جو مدو به ان صورت ۾ ختم ٿي ويندو آهي جڏهن وزيراعظم جي صلاح تي يا صدر طرفان آئين تحت پنهنجي صوابديد تي ٽوڙيو وڃي. 1973ع جي آئين تحت پارليامينٽ جو ميمبر ٻه ڀيرا کان وڌيڪ وزيراعظم جو عهدو نه رکي سگهي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ بينظير ڀٽو ۽ نواز شريف 1973ع جي آئين ۾ ترميم جو بل پيش ڪيو ته جيئن ڪنهن ميمبر کي ٽيون ڀيرو وزيراعظم طور ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي. 
==اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر==
آئين جي مطابق؛ 

• (1) عام چونڊن کان پوءِ، قومي اسيمبلي، پنهنجي پهرئين اجلاس ۾ ۽ ڪنهن ٻئي ڪم کي ڇڏي، پنهنجي ميمبرن مان هڪ اسپيڪر ۽ هڪ ڊپٽي اسپيڪر چونڊيندي، ۽ اڪثر ڪري اسپيڪر يا ڊپٽي اسپيڪر جي آفيس جي حيثيت ۾. خالي ٿيڻ جي صورت ۾ اسيمبلي ڪنهن ٻئي ميمبر کي اسپيڪر يا جيئن به صورت ۾ ڊپٽي اسپيڪر چونڊيندي. 

• (2) آفيس ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ، اسپيڪر يا ڊپٽي اسپيڪر طور چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ جي حلف ٽين شيڊول ۾ ڏنل فارم ۾ کڻندو. 

• (3) جڏهن اسپيڪر جو عهدو خالي هجي، يا اسپيڪر غير حاضر هجي يا ڪنهن سبب جي ڪري پنهنجا ڪم سرانجام نه ڏئي سگهي، ڊپٽي اسپيڪر اسپيڪر طور ڪم ڪندو، ۽ جيڪڏهن، ان وقت ڊپٽي اسپيڪر به غير حاضر هجي. يا ڪنهن به سبب جي ڪري اسپيڪر طور ڪم ڪرڻ کان قاصر آهي، اهڙو ميمبر جيڪو اسيمبليءَ جي ضابطن موجب مقرر ڪيو ويو هجي، اسيمبليءَ جي اجلاس جي صدارت ڪندو. 

• (4) اسپيڪر يا ڊپٽي اسپيڪر اسيمبليءَ جي اجلاس جي صدارت نه ڪندو، جڏهن سندس عهدي تان برطرفي جي قرارداد تي غور ڪيو پيو وڃي. 

• (5) اسپيڪر، صدر ڏانهن لکيل پنهنجي هٿ هيٺ لکندي، پنهنجي عهدي تان استعيفيٰ ڏئي سگهي ٿو. 

• (6) ڊپٽي اسپيڪر، پنهنجي هٿ هيٺ لکندي، اسپيڪر کي مخاطب ٿيندي، پنهنجي عهدي تان استعيفيٰ ڏئي سگهي ٿو. 

• (7) اسپيڪر يا ڊپٽي اسپيڪر جو عهدو خالي ٿي ويندو جيڪڏهن: 

• (الف) هو پنهنجي عهدي تان استعيفيٰ ڏئي ٿو. 

• (b) هو اسيمبليءَ جو ميمبر نه رهيو؛ 

• (c) هن کي اسيمبليءَ جي هڪ قرارداد ذريعي عهدي تان هٽايو وڃي ٿو، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ ستن ڏينهن جو نوٽيس نه ڏنو ويو آهي ۽ جيڪو اسيمبليءَ جي ڪل ميمبرن جي اڪثريت جي ووٽن سان منظور ڪيو ويو آهي. 

• (8) جڏهن قومي اسيمبلي ٽوڙي ويندي ته اسپيڪر ان وقت تائين پنهنجي عهدي تي رهندو، جيستائين ايندڙ اسيمبليءَ طرفان عهدو ڀرڻ لاءِ چونڊيل شخص پنهنجي آفيس ۾ داخل نه ٿئي. 

ايوان جو اسپيڪر قومي اسيمبلي جو پرزائيڊنگ آفيسر هوندو آهي. اسپيڪر کي ڊپٽي اسپيڪر جي مدد حاصل آهي. ٻئي آفيسر قومي اسيمبليءَ جي صفن مان چونڊيا ويندا آهن ۽ موجوده ڪنوينشن موجب، اڪثريتي پارٽيءَ جا ميمبر هوندا آهن. ٻن آفيسرن جي چونڊ پهريون معاملو آهي جيڪو ايندڙ قومي اسيمبليءَ سان معاملو ڪندو آهي، جيئن آئين ۾ ڏنل آهي. قومي اسيمبليءَ جي بحثن جي صدارت ڪرڻ کان علاوه، اسپيڪر قائم مقام صدر جا فرض به سنڀالي سگهي ٿو، جيڪڏهن عهدو خالي هجي (جيڪڏهن صدر ۽ سينيٽ چيئرمين موجود نه هجي). موجوده اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر ترتيبوار راجا پرويز اشرف (پي پي پي) ۽ زاهد اڪرم دراني (ايم ايم اي) آهن. 

==سيشن==
قومي اسيمبلي اجلاسن ۾ ورهايل آهي. 1973ع جي آئين ۾ پهرين ترميم 8 مئي 1974ع تي پاس ٿيڻ کان اڳ ان کي 130 ڏينهن ملڻ گهرجن، هن ترميم موجب لڳاتار اجلاسن جي وچ ۾ وڌ ۾ وڌ مدو 130 ڏينهن کان گهٽائي 90 ڏينهن ڪيو ويو ۽ ان ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي هجڻ گهرجن. هڪ سال ۾ سيشن. قومي اسيمبلي جو اجلاس صدر آئين جي آرٽيڪل 54 (1) تحت طلب ڪندو آهي. سمن آرڊر ۾، صدر قومي اسيمبلي جي اجلاس جي تاريخ، وقت ۽ جڳهه (عام طور تي پارليامينٽ هائوس) ڏئي ٿو. قومي اسيمبلي جي اجلاس جي تاريخ ۽ وقت جو فوري طور تي ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي اعلان ڪيو ويندو. عام طور تي، سمن جي هڪ ڪاپي ميمبرن کي انهن جي گهر جي پتي تي پڻ موڪلي ويندي آهي. قومي اسيمبليءَ جو اجلاس قومي اسيمبليءَ جي ڪل ميمبرن جي چوٿين حصي جي درخواست تي قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر به طلب ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن قومي اسيمبلي جي اهڙي درخواست آهي ته ان کي 14 ڏينهن اندر گهرايو وڃي. 
==طريقو==
==آئيني ڪردار==
آئين جي آرٽيڪل 50 ۾ چيو ويو آهي ته پارليامينٽ صدر ۽ ٻن ايوانن تي مشتمل هوندي، جن کي قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ چيو ويندو آهي. قومي اسيمبلي پئسي جي معاملن تي خاص طور تي قانون سازي ڪندي سينيٽ تي برتري حاصل ڪري ٿي. پئسي بلن جي استثنا سان، جڏهن ته، ٻئي ايوان گڏجي پارليامينٽ جي بنيادي ڪم، يعني قانون سازي کي انجام ڏيڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿا.
==قانوني طريقا==
وفاقي قانون سازي جي فهرست بابت بل ڪنهن به ايوان ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ايوان اڪثريت ووٽ ذريعي هڪ بل پاس ڪري ٿو، اهو ٻي جاء تي منتقل ڪيو ويندو. جيڪڏهن ٻيو ايوان ان کي بغير ترميم جي پاس ڪري ٿو، اهو صدر کي منظوري لاء پيش ڪيو ويندو. جيڪڏهن بل، ٻئي ايوان ۾ منتقل ڪيو ويو، نون ڏينهن اندر پاس نه ڪيو وڃي يا رد ڪيو وڃي، ان تي غور ڪيو ويندو هڪ گڏيل اجلاس ۾ جنهن کي صدر طرفان طلب ڪيو ويندو ان ايوان جي درخواست تي جنهن ۾ بل پيش ڪيو ويو هو. جيڪڏهن بل گڏيل اجلاس ۾، ترميمن سان يا بغير، ٻن ايوانن جي اڪثريتي ميمبرن جي ووٽن سان منظور ڪيو وڃي ٿو، اهو صدر کي منظوري لاءِ پيش ڪيو ويندو. جيڪڏهن بل صدر کي منظوري لاءِ پيش ڪيو وڃي ته هو ڏهن ڏينهن کان پوءِ بل جي منظوري ڏيندو. جيڪڏهن اهو مني بل نه آهي ته صدر ان کي مجلس شوريٰ ڏانهن واپس موڪلي سگهي ٿو جنهن ۾ گذارش آهي ته بل تي ٻيهر غور ڪيو وڃي ۽ پيغام ۾ بيان ڪيل ترميم تي غور ڪيو وڃي. مجلس شوريٰ گڏيل اجلاس ۾ بل تي ٻيهر غور ڪندي. جيڪڏهن اهو بل ٻيهر منظور ڪيو وڃي ٿو، ترميم سان يا بغير، موجود ميمبرن جي اڪثريت جي ووٽ سان، اهو صدر کي پيش ڪيو ويندو ۽ صدر ڏهن ڏينهن اندر ان جي منظوري ڏيندو؛ ناڪام ٿيڻ جي صورت ۾ اهڙي منظوري ڏني وئي سمجهي ويندي. آئين تحت پارليامينٽ ٻن يا ٻن کان وڌيڪ صوبن لاءِ انهن صوبن جي رضامندي ۽ درخواست تي قانونسازي به ڪري سگهي ٿي. جيڪڏهن وفاقي حڪومت ڪنهن صوبي ۾ ايمرجنسي لاڳو ڪري ٿي ته ان صوبي بابت قانون سازي جو اختيار پارليامينٽ وٽ هوندو آهي. پر ايمرجنسي واري حالت دوران پارليامينٽ طرفان پاس ڪيل بل ايمرجنسي ختم ٿيڻ جي تاريخ کان ڇهن مهينن جي مدي کانپوءِ لاڳو ٿيڻ بند ٿي ويندا. ان جي باوجود، انهن عملن جي تحت اڳ ۾ ئي کنيل قدم صحيح رهندا.
==اڳواڻ==
== قائد ايوان ==
مکيه مضمون: پاڪستان جو وزيراعظم ۽ پاڪستان جي وزيراعظمن جي فهرست. 

ليڊر آف ايوان قومي اسيمبلي ۾ اڪثريت واري پارٽيءَ جو اعليٰ ترين نمائندو هوندو آهي، عام طور تي وزيراعظم. 
==مخالف ڌر جو اڳواڻ==
اصل مضمون: اپوزيشن ليڊر (پاڪستان) 

اپوزيشن جو اڳواڻ مکيه مخالف ڌر جو اعليٰ ترين نمائندو هوندو آهي. 
==ڪميٽيون==
ڪميٽي سسٽم کي تسليم ڪندي ڪميٽين کي اختيار ڏنو ويو آهي ته هو وزارت جا سمورا معاملا ڏسن. ڪو معاملو اسٽينڊنگ ڪميٽي ڏانهن اسپيڪر يا اسيمبلي سوموٽو ۽ بغير ڪنهن تحريڪ جي موڪلي سگهي ٿو. ڪميٽين کي اهو به اختيار ڏنو ويو آهي ته هو ان کان اڳ ڪنهن به ميمبر يا ڪنهن ٻئي شخص کي دعوت يا طلب ڪن جيڪي ان جي زير غور ڪنهن معاملي ۾ خاص دلچسپي رکن ۽ ماهر ثبوت ٻڌي سگهن ۽ عوامي ٻڌڻيون منعقد ڪري سگهن. 
==پاسبان امن فورس==
2023ع ۾ قومي اسيمبلي سيڪريٽريٽ پارليامينٽ هائوس جي سيڪيورٽي لاءِ پاسبان امن فورس جوڙيندو. آرٽيڪل موجب پاسبان امن فورس جي اهلڪارن جي اڪثريت جو تعلق ان وقت جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر راجا پرويز اشرف جي تڪ گوجر خان سان آهي. فورس پارليامينٽ هائوس ۽ قومي اسيمبلي جي سيڪيورٽي تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ هائوس جي سڪيورٽي جون ذميواريون فرنٽيئر ڪور کان نئين فورس ڏانهن منتقل ڪيون ويون آهن. پاسبان امن فورس جي اهلڪارن کي سملي ڊيم ويجهو دهشتگردي خلاف ٽريننگ ڏني وئي، 15 سيپٽمبر 2023 تائين ٽن بيچ پنهنجي تربيت مڪمل ڪري ورتي هئي. پاسبان امن جو يونيفارم ايلٽ فورس سان مشابهت رکي ٿو جنهن جي ٽوپي تي ATS جو نشان ۽ ساڄي ڪلهي تي پاسبان امان لکيل آهي.
==ٺاھڻ ۽ چونڊون== 
پاڪستان جي پارليامينٽ، 1973ع جي آئين موجب، ٻه رڪني آهي. آئين جي آرٽيڪل 50 ۾ واضح طور تي چيو ويو آهي ته پاڪستان جي پارليامينٽ صدر ۽ ٻن ايوانن تي مشتمل آهي، جن کي قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ چيو وڃي ٿو. قومي اسيمبليءَ جي جوڙجڪ پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 51 ۾ بيان ڪيل آهي. قومي اسيمبليءَ ۾ اصل ۾ 210 سيٽون هيون جن ۾ 10 عورتون هيون، جيڪي 1985ع ۾ 237 ۽ بعد ۾ 342 ٿي ويون، هن وقت قومي اسيمبليءَ ۾ ڪل 342 سيٽون آهن. انهن مان 266 سڌي چونڊ ذريعي ڀرجي ويا آهن. ان کان علاوه، پاڪستاني آئين مذهبي اقليتن لاءِ 10 سيٽون ۽ 60 سيٽون عورتن لاءِ محفوظ رکي ٿو، جن کي 5 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ پارٽين جي وچ ۾ متناسب نمائندگي سان ڀريو وڃي. 25هين ترميم کان پوءِ آرٽيڪل 51. (1) قومي اسيمبليءَ ۾ ميمبرن لاءِ 366 سيٽون هونديون، جن ۾ عورتن ۽ غير مسلمن لاءِ مخصوص سيٽون به شامل هونديون. آرٽيڪل 51.(3A) شق (3) ۾ موجود ڪنهن به شيءِ جي باوجود يا هن وقت نافذ العمل ڪنهن ٻئي قانون جي باوجود، وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن مان قومي اسيمبليءَ جا ميمبر عام چونڊن ۾ چونڊجڻ، 2018ع تائين جاري رهندا. قومي اسيمبلي کي ٽوڙڻ ۽ ان کان پوءِ هي شق ختم ٿي ويندي.
قومي اسيمبليءَ جا ميمبر مسابقتي گھڻ جماعتي چونڊن ۾ عوام پاران چونڊيا ويندا آهن، جن کي عالمي بالغن جي حق ۾ وڌ ۾ وڌ پنجن سالن جي وقفي سان منعقد ڪيو ويندو. اليڪٽورل ڪاليج جو ميمبر ٿيڻ لاءِ، آئين جي آرٽيڪل 62 موجب، اميدوارن کي پاڪستان جو شهري هجڻ گهرجي ۽ ان جي عمر 25 سالن کان گهٽ نه هجي.
== تحليل ==
وزيراعظم جي حڪم تي قومي اسيمبلي ٽوڙي سگهي ٿي. اسيمبلي ٽوڙڻ جي صورت ۾ نئين چونڊون ڪرايون وينديون. پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 58 اسيمبلي کي ٽوڙڻ سان لاڳاپيل آهي.
==قومي اسيمبلي کي ٽوڙڻ==
آئين جي موجوده پوزيشن مطابق اسيمبلي جي ٽوڙڻ جا اختيار [[پاڪستان جو صدر|صدر]] وٽ ناھن رھيا پر [[پاڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] کي ڏنا ويا آهن.
58
(1) صدر قومي اسيمبلي کي ٽوڙيندو، جيڪڏهن وزيراعظم جي صلاح ڏني وڃي؛ ۽ قومي اسيمبلي، جيستائين جلدي ٽوڙي نه وڃي، وزير اعظم جي صلاح ڏيڻ کان پوءِ اٺتاليهه ڪلاڪن جي مدي ۾ ختم ٿي ويندي.
وضاحت: هن آرٽيڪل ۾ ”وزيراعظم“ جو حوالو ڪنهن اهڙي وزيراعظم جو حوالو شامل نه ڪيو ويندو جنهن جي خلاف قومي اسيمبلي ۾ عدم اعتماد جي ووٽ لاءِ قرارداد جو نوٽيس ڏنو ويو هجي پر ان تي ووٽ نه ڏنو ويو هجي. جنهن خلاف اهڙو ٺهراءُ پاس ڪيو ويو هجي يا جيڪو پنهنجي استعيفيٰ کان پوءِ يا قومي اسيمبلي ٽوڙڻ کان پوءِ عهدي تي رهي رهيو هجي. 

(2) شق (2) يا آرٽيڪل 48 ۾ موجود ڪنهن به شيءِ جي باوجود، صدر پنهنجي صوابديد تي قومي اسيمبلي کي ٽوڙي سگهي ٿو جتي وزيراعظم خلاف عدم اعتماد جو ووٽ پاس ڪيو ويو هجي، قومي اسيمبليءَ جو ڪو ٻيو ميمبر بي اعتمادي جو حڪم نه ڏئي. آئين جي شقن موجب قومي اسيمبليءَ جي ميمبرن جي اڪثريت، جيئن ان مقصد لاءِ سڏايل قومي اسيمبليءَ جي اجلاس ۾ بيان ڪيو ويو آهي.

==اسيمبلين جي فهرست==
===پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي===
پاڪستان جي پھرين اسيمبلي جو پھريون اجلاس 10 آگسٽ 1947 ۾ ڪراچي جي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي]] واري عمارت ۾ ٿيو. 11 آگسٽ تي قائد اعظم [[محمد علي جناح]] کي يڪراءِ ان اسيمبلي جو صدر چونڊيو ويو ۽ [[پاڪستان جو جهنڊو|پاڪستان جي جھنڊي]] جي بہ رسمي منظوري ڏني وئي.
===پاڪستان جي تيرھين قومي اسيمبلي===
13هين قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊون 18 فيبروري، 2008ع تي ٿيون، قومي اسيمبليءَ جو نئون اجلاس مارچ 2008ع ۾ شروع ٿيو، 17 مارچ، 2013ع تي 13هين قومي اسيمبلي آئين جي آرٽيڪل 52 تحت پنج سالا مدو پورو ٿيڻ تي ٽوڙي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/article-92561-National-Assembly-stands-dissolved|title=National Assembly Stands Dissolved|date=17 March 2013|newspaper=[[The News International]]|access-date=6 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606033120/http://www.thenews.com.pk/article-92561-National-Assembly-stands-dissolved|archive-date=6 June 2013|url-status=dead|accessdate=4 November 2018|archivedate=6 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606033120/http://www.thenews.com.pk/article-92561-National-Assembly-stands-dissolved}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/521913/national-assembly-stands-dissolved|title=National Assembly Stands Dissolved|last=Gishkori|first=Zahid|date=16 March 2013|newspaper=[[The Express Tribune]]|access-date=6 June 2013}}&lt;/ref&gt;

===پاڪستان جي چوڏھين قومي اسيمبلي===
سال 2013ع پاڪستاني عام چونڊون (14 هين  قومي اسيمبلي لاءِ) 11 مئي، 2013ع تي منعقد ٿي. 14هين قومي اسيمبلي جي ميمبرن یڪم جون،2013ع تي حلف کنيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/article-103372-Historic-Transition:-Newly-elected-MNAs-take-oath|title=Newly elected Members of National Assembly take oath|date=1 June 2013|newspaper=[[The Express Tribune]]|access-date=6 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605172427/http://www.thenews.com.pk/article-103372-Historic-Transition:-Newly-elected-MNAs-take-oath|archive-date=5 June 2013|url-status=dead|accessdate=4 November 2018|archivedate=5 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605172427/http://www.thenews.com.pk/article-103372-Historic-Transition:-Newly-elected-MNAs-take-oath}}&lt;/ref&gt; 14 هين قومي اسيمبلي آئين جي آرٽيڪل 52 تحت 5 سالن جو مدو پورو ڪرڻ تي 31 مئي 2018 تي ٽوڙي وئي.

===پاڪستان جي پندرھين قومي اسيمبلي===
پاڪستان جي پندرھين قومي اسيمبلي لاء اليڪشن 18 جولاء 2018ع ۾ ٿي۔ پاڪستان جي 15هين قومي اسيمبلي 13 آگسٽ، 2018ع تي حلف کنيو. 3 اپريل، 2022 تي [[عمران خان]] صدر پاڪستان کي قومي اسيمبلي ٽوڙڻ جو مشورو ڏنو،&lt;ref name=&quot;ikda&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/world/story/imran-khan-no-trust-vote-live-updates-pakistan-assembly-prime-minister-1932844-2022-04-03|title=Imran Khan advised President Alvi to Dissolve Assembly|date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;
جنهن کي صدر [[عارف علوي]] قبول ڪيو ۽ اهڙي طرح 3 اپريل، 2022ع تي 15هين قومي اسيمبلي ٽوڙي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2350820/president-advised-to-dissolve-assemblies-says-pm-imran?amp=1|title=Imran Khan advises President to dissolve National Assembly|date=3 April 2022|newspaper=[[The Express Tribune]]|access-date=3 April 2022}}&lt;/ref&gt;7 اپريل تي سپريم ڪورٽ آف پاڪستان قومي اسيمبلي کي ٽوڙڻ جو حڪم ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1683857/supreme-court-restores-national-assembly-orders-no-confidence-vote-to-be-held-on-saturday|title=Supreme Court restores National Assembly, orders no-confidence vote to be held on Saturday|date=7 April 2022}}&lt;/ref&gt;  اهڙن واقعن کان پوءِ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي جي ڪارروائي کانپوءِ اياز صادق جي نگرانيءَ ۾ پاڪستان جي ايندڙ وزيراعظم جي فيصلي لاءِ ووٽنگ ڪرائي وئي. پي ٽي آءِ طرفان شاهه محمود قريشي ۽ ن ليگ طرفان شهباز شريف رڳو 2 اميدوارن ۾ مقابلو هو. ووٽنگ کان اڳ پي ٽي آءِ جي 123 ميمبرن قومي اسيمبلي تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي ء واڪ آئوٽ ڪري ويا ۽ قومي اسيمبلي جو ڊپٽي اسپيڪر به واڪ آئوٽ ڪري ويو. اياز صادق جي نگراني ۾ ووٽنگ ڪرائي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ شهباز شريف پاڪستان جو وزيراعظم چونڊجي ويو ۽ اڳوڻو وزير اعظم عمران خان جي اڳواڻي ۾ نئين حڪومت خلاف زبردست ريلي ڪڍي وئي.

ان کان پوء 16 آڪٽوبر،2022ع تي، اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان (ECP) حڪومت جي 8 قومي اسيمبلي جي سيٽن تي چونڊون ملتوي ڪرڻ جي درخواست کي نظر انداز ڪيو، جن تان پي ٽي آء ميمبرن استعيفي ڏني هئي. انهن 8 مان پي ٽي آءِ چيئرمين ۽ هاڻي اڳوڻو وزيراعظم عمران خان 7 سيٽن تي وڙهندو هو. عمران خان 6 سيٽن تي ڪامياب ٿيو ۽ 1 سيٽ وڃائي ڇڏيو جيڪو اصل ۾ پي ٽي آءِ وٽ هو، ۽ اپريل، 2022ع ۾ سندس برطرفي کانپوءِ پهريون ڀيرو قومي اسيمبلي ۾ واپس آيو.

== اليڪشن 2024 ==
اصل مضمون: 2024 پاڪستاني عام چونڊون. 

خيبرپختونخواه جي تڪ اين اي-8 (باجوڙ) ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي اميدوار، ريحان زيب خان جي قتل سبب چونڊ ملتوي ڪئي وئي. صوبائي اسيمبلي جي چونڊ تڪ پي ڪي۔22 ۽ پي ڪي۔91 (ٻئي خيبر پختونخواه ۾) اميدوارن جي فوت ٿيڻ سبب ملتوي ڪئي وئي. 

== پڻ ڏسو==
• پاڪستان جو آئين

• پاڪستان جي تڪن جي فهرست

• پاڪستان جي قومي اسيمبلي جو ميمبر

• پاڪستان جي صوبائي اسيمبلين جي فهرست

• صوبائي اسيمبلي جو ميمبر

• پاڪستان جي سياست

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:قومي هيٺيان ايوان]]
[[زمرو:پاڪستان جي پارليامينٽ]]
[[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]</text>
      <sha1>14j1jj5eai3b494pfhkwz4amczu67fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊومينيڪن ريپبلڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46228</id>
    <revision>
      <id>372692</id>
      <parentid>367208</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24300" sha1="hf98lcyb2jzkwdfsmjve4aog7o96q5f" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ڊومينيڪن ريپبلڪ
| common_name = ڊومينيڪن ريپبلڪ
| native_name = {{native name|es|República Dominicana}}
| image_flag = Flag of the Dominican Republic.svg
| image_coat = Coat of arms of the Dominican Republic.svg
| national_motto = {{native phrase|es|&quot;Dios, Patria, Libertad&quot;|italics=off|nolink=yes}}&lt;br /&gt;{{small|&quot;God, Homeland, Freedom&quot;}}&lt;!--&lt;ref name=embassy/&gt;&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;--&gt;
| national_anthem = ''[[National Anthem of the Dominican Republic|¡Quisqueyanos Valientes!]]''&lt;br /&gt;{{raise|0.2em|{{small|''¡Valiant Quisqueyans!''&amp;nbsp;}}{{lower|0.2em|&lt;!--end lower:--&gt;}}&lt;!--end raise:--&gt;}}&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;[[فائل:Dominican Republic National Anthem.ogg|center]]&lt;/div&gt;
| image_map = Dominican Republic (orthographic projection).svg
| image_map2 = Dominican Republic - Location Map (2013) - DOM - UNOCHA.svg
| capital = [[سانتو ڊومنگو]]
| coordinates = {{Coord|19|00|N|70|40|W|type:city}}
| largest_city = سانتو ڊومنگو 
| official_languages = [[اسپيني ٻولي]]
| ethnic_groups = {{vunblist
| 58% [[ميسٽيزو  ]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;&lt;!--The last census that included race was from 1960, so using the CIA World Factbook instead--&gt;
| 15.8% [[ڊومينيڪن آفريڪي|ڪارا]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| 13.5% [[ڊومينيڪن گورا|گورا]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| 12.4% [[مولاٽو]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| 0.3% ٻيا &lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
}}
| demonym =ڊومينيڪن &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=AozPCwAAQBAJ&amp;pg=PA239&amp;lpg=PA239#v=onepage&amp;q=Quisqueyanos+dominican|title=Historical Dictionary of the Dominican Republic|first=Eric Paul|last=Roorda|date=April 28, 2016|publisher=Rowman &amp; Littlefield|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[وحداني رياست|وحداني]]، [[صدارتي نظام|صدارتي]] [[ريپبلڪ  ]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| leader_title1 = صدر
| leader_name1 = ڊينيلو ميڊنا
| leader_title2 = نائب صدر
| leader_name2 = مارگريٽا سئڊينو ڊي فرننڊئز
| legislature = ڪانگريس 
| upper_house = سينيٽ
| lower_house = چيمبر آف ڊپٽي(ز)
| sovereignty_type =  آزادي 
| established_event1 =  [[اسپين]] کان
| established_date1 = پھرين ڊسمبر، 1821ع &lt;ref name=embassy&gt; {{cite web |url=http://www.domrep.org/gen_info.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626100357/http://www.domrep.org/gen_info.html |archivedate=2015-06-26 |title=Embassy of the Dominican Republic, in the United States |accessdate=February 27, 2009}}&lt;/ref&gt;
| established_event2 = ھيٽي جي گڏ هڪ رياست طور قيام
| established_date2  27 فيبروري، 1844ع 
| established_event3 = اسپين کان
| established_date3 = 16 آگسٽ، 1863ع
&lt;ref name=MoyaPons-18AGO1863&gt;{{cite book |title=Historia de la República Dominicana |url=https://books.google.com.do/books?id=Wor3UqsHkToC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=Espa%C3%B1a |publisher=Ediciones Doce Calles, S.L. |year=2010 |isbn=978-84-00-09240-5 |accessdate=1 July 2013 |page=409|ref=En este ambie
.}}&lt;/ref&gt;
| established_event4 = [[آمريڪا]] کان آزادي 
|established_date4 = 12, جولاء، 1924ع &lt;ref&gt;{{cite news|title=12 de julio de 1924, una fecha relegada al olvido|url=http://www.diariolibre.com/opinion/lecturas/12-de-julio-de-1924-una-fecha-relegada-al-olvido-APDL348392|publisher=Diario Libre|date=August 18, 2012|accessdate=September 24, 2014}}&lt;/ref&gt;
| established_event5 = گڏيل رياستن کان 
|established_date5 = پهرين جولاء، 1965ع&lt;ref&gt;{{cite news|title=Segunda intervención norteamericana: Violó soberanía dominicana|url=http://eldia.com.do/segunda-intervencion-estadounidense/|publisher=El Día|language=castellano|date=April 28, 2016|accessdate=March 12, 2018}}&lt;/ref&gt;
| established_event6  = موجوده آئين
| established_date6 =  13 جون، 2015ع&lt;ref&gt;{{cite web |title=Constitución de la República Dominicana, Votada y Proclamada por la Asamblea Nacional en fecha trece (13) de junio de 2015. Gaceta Oficial No. 10805 del 10 de julio de 2015. |url=http://www.poderjudicial.gob.do/documentos/PDF/constitucion/Constitucion.pdf |publisher=Judicial Branch (Poder Judicial) |accessdate=11 September 2018 |location=Santo Domingo |language=Spanish}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Proclaman nueva Constitución en República Dominicana que permitirá reelección presidente |url=http://www.elcomercio.com/actualidad/proclaman-nueva-constitucion-republica-dominicana.html |accessdate=11 September 2018 |agency=EFE |publisher=El Comercio |date=13 June 2015 |language=Spanish |archive-date=11 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225636/https://www.elcomercio.com/actualidad/proclaman-nueva-constitucion-republica-dominicana.html |dead-url=yes |archivedate=11 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911225636/https://www.elcomercio.com/actualidad/proclaman-nueva-constitucion-republica-dominicana.html }}&lt;/ref&gt;
| area_km2 = 48,671
| area_rank = 128th
| area_sq_mi = &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 0.7&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| population_estimate = {{nowrap|10,735,896&lt;ref name=&quot;PopEst&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.one.gob.do/categoria/tablagrafico?Gid=23 |title=Estimaciones y proyecciones de la población total |publisher=Oficina Nacional de Estadística |accessdate=25 April 2018 |format=xlsx |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;}}
| population_census = 9,478,612&lt;ref&gt;[http://www.one.gob.do/ Official census data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110504141927/http://www.one.gob.do/ |date=2011-05-04 }}. &quot;Dominican Republic Census data&quot;&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{nowrap|2018}}
| population_estimate_rank = 86th
| population_census_year = [[2010 Dominican Republic Census|2010]]
| population_density_km2 = 220
| population_density_sq_mi = 501.5 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 65th
| GDP_PPP = 186.983 ارب آمريڪي ڊالر
&lt;ref name=GDP-IMF&gt;{{cite web |title=Gross domestic product based on purchasing-power-parity (PPP) valuation of country GDP |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;ssm=1&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=32&amp;pr1.y=5&amp;c=243&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPEX&amp;grp=0&amp;a= |author=International Monetary Fund |accessdate=12 July 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 
| GDP_PPP_per_capita = 18,164 آمريڪي ڊالر&lt;ref name=GDP-IMF/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 
| GDP_nominal = $81.653 ارب ڊالر
&lt;ref name=GDP-IMF/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 
| GDP_nominal_per_capita = $7,932&lt;ref name=GDP-IMF/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 
| Gini = 44.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2015
| Gini_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref name=&quot;WBgini&quot;&gt;{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DO |title= GINI index (World Bank estimate) |publisher= World Bank |accessdate= 12 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.736 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2017 &lt;!--Please use the year in which the HDI data refers to and not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2018 Human Development Report |year=2017 |accessdate=September 14, 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 94th
| currency = ڊومينيڪن پيسو&lt;ref name=embassy/&gt;
| currency_code = DOP
| time_zone = ڪيريبين جو معياري وقت  
| utc_offset = &amp;nbsp; – 4:00&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| utc_offset_DST = 
| time_zone_DST = 
| drives_on =  ساڄو پاسو
| calling_code = [[ڊومينيڪن ريپبلڪ جا ڊائلنگ ڪوڊ|+1-809, +1-829, +1-849]]
| cctld = [[.do]]&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;
| footnote_a = &lt;ref name=&quot;mirex2000&quot;&gt;{{cite book|format=PDF|url=http://www.mirex.gov.do/librobiblioteca/conveniosytratados/convenio%20haiti.pdf|title=Convenios bilaterales entre la República Dominicana y Haití|trans-title=Bilateral arrangements between the Dominican Republic and Haiti|language=es|date=August 2000|publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de la República Dominicana|pages=15–17|accessdate=October 22, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022215422/http://www.mirex.gov.do/librobiblioteca/conveniosytratados/convenio%20haiti.pdf|archivedate=October 22, 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022215422/http://www.mirex.gov.do/librobiblioteca/conveniosytratados/convenio%20haiti.pdf |date=October 22, 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Autores2012&quot;&gt;{{cite book |author= Varios autores |title=Ruptura y reconciliación. España y el reconocimiento de las independencias latinoamericanas |trans-title=Rupture and reconciliation. Spain and the recognition of Latin American independence |url=https://books.google.com/books?id=uzSZ8GmwdhsC&amp;pg=PT206|date=2012|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial España |language=es |isbn=978-84-306-0257-5 |pages=30, 206}}
&lt;/ref&gt;  &lt;big&gt;{{lower|0.4em|&lt;ref name=embassy/&gt;}}&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;
&lt;big&gt;{{lower|0.4em|&lt;ref name=&quot;CIADemo&quot;/&gt;}}&lt;/big&gt;
}}
'''ڊومينيڪن ريپبلڪ''' (انگريزي: Dominican Republic؛ اسپينش:República Dominicana) ڪيريبين سمنڊ واري خطي ۾ ھسپانيولا ٻيٽ تي واقع ھڪ ملڪ جو نالو آهي. جيڪو ھسپانيولا ٻيٽ جي 62.5 سيڪڙو حصي تي مشتمل آهي ۽ ٻيٽ جي باقي حصي تي هڪ ٻيو ملڪ [[ھيٽي]] واقع آھي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=de9NDQAAQBAJ|title=Vascular Surgery: A Global Perspective |editor=Dardik, Alan |page=341 |year=2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-33745-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=5wBsDQAAQBAJ|title=Current Affairs November 2016 eBook |editor=Josh, Jagran |page=93 |year=2016}}&lt;/ref&gt; ھي ملڪ پکيڙ ۾ [[ڪيوبا]] کان پوءِ [[ڪيريبئن سمنڊ]] جو ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي ۽ آبادي ۾ ٽيون نمبر آھي. سندس ھڪ ڪروڙ جي آبادي مان ٽيھ لک ماڻھو گاديء جي ھند، [[سانتو ڊومنگو]] ۾ رھن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/country/dominican-republic|title=Dominican Republic {{!}} Data|website=data.worldbank.org|access-date=2016-04-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=conapofa&gt;{{cite web |url=http://www.conapofa.gov.do/__estimaciones_y_proyecciones/Estimacionesyproyecciones2008.zip |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511103811/http://www.conapofa.gov.do/__estimaciones_y_proyecciones/Estimacionesyproyecciones2008.zip |archivedate=May 11, 2011 |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Dominicana por Regiones, Provincias, Municipios y Distritos Municipales, 2008 |accessdate=December 25, 2008 }} Context:{{cite web |url=http://www.conapofa.gov.do/estimaciones.asp |title=Estimaciones; Población en Tiempo Real |accessdate=January 13, 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808193423/http://www.conapofa.gov.do/estimaciones.asp |archivedate=August 8, 2011|df=mdy}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ ==
[[فائل:Copia de Cacicazgos de la Hispaniola.png|thumb|upright=1.6|
ھسپانيولا ٻيٽ پنج ريڊ انڊين سردارين يا ڪيسيڪڊم{{ٻيا نالا|انگريزي=caciquedoms}} ۾ ورھايل ڏيکاريل]]
ستين صدي عيسويءَ کان ھتي ٽائنو نسل جا ماڻھو رھندڙ ھيا. 5 ڊسمبر 1492 ھتي ڪرسٽوفر ڪولمبس پھتو. سانتو ڊومنگو واري جاء تي آمريڪا جي  سڀ کان پھرين يورپي ڪالوني قائم ٿي. يورپين جي آمد کان پھرين اصل مقامي ماڻھن سڄي ھسپانيولا جي ٻيٽ کي پنجن سردارين {{ٻيا نالا|انگريزي=chiefdoms}}۾ ورھائي ڇڏيو ھو. ڪرسٽوفر ڪولمبس ان ٻيٽ دريافت ٿيڻ کانپوءِ ان پھرين سفر ۾ ئي ان  جي مالڪي جي دعویٰ ڪئي. ان ٻيٽ کي اسپين پنھنجو اڏو بڻايو جتان پوء ان کي  ڪيريبين جي ٻين علائقن ۽ آمريڪا کي فتح ڪرڻ ۾ ڪاميابي ملي. 1697 ۾ اسپين ٻيٽ جي اولھ واري ٺئين حصي تي فرانس جو ڪنٽرول تسليم ڪيو جيڪو 1804 م ھيٽي بڻيو.
[[فائل:Battle of Santo Domingo (French and British ships).jpg|thumb|left|فرانس ۽ برطانيا جي جھازن کي سانتو ڊومنگو واري جنگ(1806) دوران ڏيکاريندڙ ھڪ پينٽنگ]]

ھيٽي جي قيام وقت موجوده ڊومينيڪن ريپبلڪ جو علائقو سانتو ڊومنگو سڏبو ھيو ۽ 1821 ۾ ان خودمختيار ٿيڻ چاھيو پئي پوء بہ ان تي 22 سال ھيٽي جي حاڪميت رھي آخرڪار 1844 ۾ ھيٽي کان آزادي حاصل ڪئي.1861 م ڊومينيڪن پنھنجي مرضيءَ سان اسپين جي ايمپائر ۾ شامل ٿيا پر ٻن سالن بعد اسپين سان جنگ شروع ڪري 1865 ۾ اسپين کان آزادي ورتي. 
[[فائل:Rafel Trujillo 1934.jpg|thumb|upright=1.15|رافيل ٽروجيلو ملڪ تي 31 سال آمريت مڙھي.]]

1930 ۾ رافيل ليونائيڊس ٽروجيلو ڊڪٽيٽر شپ قائم ڪئي جيڪا  1961 تائين جاري رھي.
[[فائل:Juan Bosch (1963).jpg|thumb|right|upright=0.7|جئان بوش ڊڪٽيٽر رافيل جي اقتدار ڇڏڻ بعد پھريون جمھوري صدر بڻيو ]]
1962 ۾ جئان بوش اليڪشن ۾ صدر چونڊيو ويو پر 1963 ۾ فوج بغاوت ڪري اقتدار پنھنجي قبضي ۾ آندو. 1965 ۾ آمريڪا جي مدد سان جئان بوش جي بحالي جي تحريڪ ھلي. 
[[فائل:Joaquin Balaguer 1977.jpg|thumb|left|150px|
جيڪولين بلاگر ملڪ جو 22 سال صدر رھيو]]
1966 جي صدارتي اليڪشن ۾ جوئڪئين بلاگر بوش کي شڪست ڏني ۽ ٽيھ سالن تائين اقتدار ۾ رھيو.1996 ۾ اليڪشن ۾ ڌانڌلين جي ڪري عالمي دٻاءُ جي ڪري ھن اقتدار ڇڏيو ۽ پوء صدارتي اليڪشن ٿي جنھن ۾ مخالف ڌر جو اميدوار ليونيل فرننڊيز رينا چونڊون کٽي آيو ۽ 1996 کان 2000 تائين صدر رھيو . آئين ۾ ترميم ذريعي ٻئي مدي لاءِ چونڊ جي اجازت ملڻ بعد 2004 ۾ وري چونڊجي آيو ۽ لاڳيتو ٻئي مدي لاءِ وري چونڏجي آيو. 2012 ۾ ڊينيلو ميڊينا صدر چونڊجي آيو جيڪو ٻئي مدي لاءِ 2016 ۾ وري چونڊجي آيو&lt;ref name =&quot;سي آء اي&quot; &gt;(سي آء اي فيڪٽس بڪ)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/do.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120504033715/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/do.html |date=2012-05-04 }}&lt;/ref&gt;.

== ملڪ جو نالو==
ملڪ جو نالو ڊومينيڪن ريپبلڪ آھي. مقامي نالو ريپبلڪا ڊومنيڪنا آھي. مختصرن ان کي '''لا ڊومينيڪنا''' چوندا آهن. ھن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ  سانتو ڊومنگو جي  نالي جو مطلب سينٽ ڊومينڪ اھي. ان شھر جي نالي تان ھن ملڪ جو نالو ڊومينيڪن ريپبلڪ رکيو ويو&lt;ref name = &quot; سي آء اي &quot;/&gt;.

==سياسي نظام==
[[فائل:Santo Domingo National Palace.jpg|thumb|upright=1.35|سانتو ڊومنگو ۾ واقع نيشنل پئليس ]]
{{wide image|Santo Domingo Panorama.jpg|950px|سانتو ڊومنگو جو پئنوراما وارو منظر}}
ملڪ جو سياسي نظام صدارتي آھي. حڪومت جي گادي سانتو ڊومنگو ۾ آهي. انتظامي طور تي ھي ملڪ ڏھن خطن ۾ ورھايل آھي&lt;ref name = &quot; سي آء اي &quot;/&gt;:
* نارٿ ايسٽ ريجن (اسپيني:Cibao Nordeste)
* نارٿ ويسٽ ريجن (اسپيني:Cibao Noroeste)
* نارٿ ريجن (اسپيني:Cibao Norte)
* سائوٿ ريجن (اسپيني:Cibao Sur)
*ال ويئييي(اسپيني:El Valle)
*انرڪئييو (اسپيني:Enriquillo)
*ھگئامو (اسپيني:Higuamo)
* اوزاما (اسپيني:Ozama)
*والديسيا (اسپيني:Valdesia)
*يوما (اسپيني:Yuma)
ھتان جو ديواني قانوني نظام فرانس جي سول ڪوڊ تي مشتمل آهي. ھتان جي فوجداري ڪوڊ کي 2004 ۾ ڪافي تبديل ڪيو ويو. ھي ملڪ ڄمڻ جي بنياد تي شھريت نہ ڏيندو آهي. ٻٽي شھريت کي تسليم ڪري ٿو. بين الاقوامي عدالت جي اختيار کي تسليم ڪندڙ ملڪ آھي. ماڻھن کي ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي پر شادي شده ماڻھو لاءِ ووٽ جي حق استعمال ڪرڻ ۾  عمر جي حد ڪانھي. ھن ملڪ ۾ فوج ۽ پوليس کي ووٽ جو حق ناھي مليل&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

 
ھن ملڪ ۾ رياست ۽ حڪومت ٻنھي جو سربراھ صدر ھوندو آھي. ڪابينه جي نامزدگي صدر ڪندو آهي.ملڪ جي پارليامينٽ جو نالو نيشنل ڪانگريس(اسپيني: Congreso Nacional) آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. [[مٿيون ايوان]] سينيٽ(اسپيني:Senado) آھي جنھن جون 32 سيٽون آھن. ميمبر تڪن مان سڌي چونڊ وسيلي سادي اڪثريت سان چئن سالن لاءِ چونڊبا آھن. [[ھيٺيون ايوان]]  ھائوس آف ريپريزنٽيٽوز (اسپيني:Camara de Diputados) سڏبو آهي جنھن جون 190 سيٽون آھن. ميمبر گڏيل سيٽ جي تڪ مان سڌي طرح اليڪشن سان متناسب نمائندگي جي بنياد تي چئن سالن جي لاء چونڊبا آھن&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

==جاگرافي==
[[فائل:República_Dominicana.png|thumb|upright=1.35|ڊومينيڪن ريپبلڪ جو نقشو]]
[[فائل:Dominican Republic relief location map.jpg|thumb|upright=1.35|ملڪ جي ٽوپوگرافي]]

ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيهڪ 19 00 N, 70 40 W آھي ۽ دنيا جي نقشي ۾ ھي ملڪ وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين واري خطي ۾ آھي. ان جي پکيڙ 48,670 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان
48,320 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 350 چورس ڪلوميٽر پاڻي آھي. پکيڙ ۾ دنيا اندر 132 نمبر تي آهي. ھن ملڪ جي زميني سرحد 376 ڪلوميٽر آھي جيڪا ھيٽي سان ملي ٿي. بحري سرحد ٽوٽل 1288 ڪلوميٽر آهي.سمنڊ ۾ ھن ملڪ جي ايراضي 12 ناٽيڪل ميل آھي ۽ ان سان گڏوگڏ 24 ناٽيڪل ميلن جو علائقو بہ دعویٰ ۾ اٿس ۽ ان جي مخصوص معاشي زون جي دعویٰ  200 ناٽيڪل ميل آهي&lt;ref name = &quot;  سي آء اي&quot;/&gt;. 
[[فائل:Dominican Republic Köppen.svg|upright=1.35|thumb|
ڪوپن واري موسمي درجابندي مطابق ملڪ جي موسم]]
ھن ملڪ جي آبهوا ٽراپيڪل آھي۽ برساتن ۾ موسم تبديل ٿي ويندي آهي. ھن ملڪ جي سراسري اوچائي 424 ميٽر آھي. ملڪ جو سڀ کان بلند ترين مقام پيڪو دئارٽي آھي جيڪو 3098 ميٽر بلند آھي. ھتان نڪرندڙ معدنيات ۾ نڪل، باڪسائيٽ، سون ۽ چاندي آھن&lt;ref name = &quot; سي آء اي &quot;/&gt;. 
[[فائل:Constanza (15196384558).jpg|thumb|right|upright=1.35|ڪنسٽانزا جي وادي ]]
ملڪ جي 51.5 سيڪڙو زمين زرعي  آھي ۽ 16.6 سيڪڙو زمين پوکي لائق آھي ۽ ان مان 10.1 سيڪڙو زمين تي مستقل پوکي ٿيندي آهي. زرعي زمين جو 24.8 سيڪڙو زمين تي مستقل چراگاھون ۽ 40.8 سيڪڙو تي ٻيلا آهن.ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2012 ۾ 3070 چورس ڪلوميٽر آهي&lt;ref name = &quot;سي آء اي  &quot;/&gt;.

==ڊومينيڪن ماڻھو==

[[فائل:Dominican-people-cibao-1.jpg|thumb|upright=1.35|ايسپائي ييٽ (اسپيني:Espaillat) جي موڪا شھر ۾ ڊومينيڪن ماڻھو]]
ھن ملڪ جي آبادي جولاءِ 2017 ۾ 10,734,247 ھئي ۽ آبادي ۾ دنيا ۾ 86 نمبر تي ھيو. ھتان جي آبادي جو وڏو حصو مڪسڊ يا گڊرن وارو آھي جيڪي آبادي جو 70.4 سيڪڙو آھن.، جن مان 58 سيڪڙو ميسٽيزو ۽ 12.4 سيڪڙو مولاٽو آھن. ان کان علاوه ڪارا آفريڪي 15.8 سيڪڙو، گورا 13.5 سيڪڙو آھن. ھتان جي سرڪاري ٻولي اسپيني آهي. ماڻھن جو 95 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ مذھب سان تعلق رکندڙ آهي ۽ 5 سيڪڙو باقي ٻين مذھبن وارا آھن&lt;ref name = &quot; سي آء اي &quot;/&gt;.
[[فائل:Dominican kids in Santo Domingo.jpg|thumb|ڊومينيڪن ٻار اسڪول ۾ پڙھندي]]

==سياحت==

[[فائل:Club Med (Punta Cana).jpg|thumb|upright=1.1|[[پونٽا ڪانا]]]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Dominican Republic|voy=Dominican Republic}}
* {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20121001085820/http://www.presidencia.gob.do/ Presidency of the Dominican Republic] (archived October 1, 2012)
* [http://www.dominicanrepublic.com/ Official country website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701020555/http://www.dominicanrepublic.com/ |date=July 1, 2018 }}
* [https://web.archive.org/web/20121001085820/http://www.presidencia.gob.do/ڊومينيڪن ريپبلڪ جي صدارت](آرڪائيو ٿيل 1 آڪٽوبر 2012) 
* [http://www.dominicanrepublic.com/ سرڪاري ملڪ جي ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701020555/http://www.dominicanrepublic.com/ |date=1 جولاءِ 2018}} 

{{Authority control}}

{{Coord|19|00|N|70|40|W|display=title}}

[[زمرو:ڊومينيڪن ريپبلڪ]] 
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:جمهوريتون]] 
[[زمرو:وچ آمريڪا]]
[[زمرو:عيسائي رياستون]] 
[[زمرو:ڪيريبين ۾ ملڪ]] 
[[زمرو:ٻيٽ وارا ملڪ]] 
[[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]]
[[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] 
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:اڳوڻي فرانسيسي ڪالونيون]] 
[[زمرو:هيٽي ۾ 1822 قائم ڪيل رياستون]] [[زمرو:هيٽي ۾ 1844 قائم ڪيل رياستون]] 
[[زمرو:1860ع واري ڏهاڪي جون قائم ڪيل رياستون]] 
[[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] 
[[زمرو:اتر ۾ اڳوڻيون ڪالونيون آمريڪا]] 
[[زمرو:نيو اسپين]] 
[[زمرو:وڏو اينٽيلس]] 
[[زمرو:ننڍي ٻيٽ واري ترقي پذير رياستون]] [[زمرو:اسپيني ويسٽ انڊيز]] 
[[زمرو:اسپيني ويسٽ انڊيز ۾ 1490ع واري ڏهاڪي جون قائم ڪيل رياستون]] 
[[زمرو:ڊومينيڪن ريپبلڪ ۾ 1821 قائم ڪيل رياستون]] 
[[زمرو:آمريڪا جي اسپيني نوآبادي]] 
[[زمرو: 1844ع ۾ قائم ڪيل رياستون ۽ علائقا]]

[[Category:1844 establishments in North America]]
[[Category:1490s establishments in the Spanish West Indies]]
[[Category:1821 establishments in the Dominican Republic]]
[[Category:1822 establishments in Haiti]]
[[Category:1844 disestablishments in Haiti]]
[[Category:1860s establishments in the Spanish West Indies]]
[[Category:1861 establishments in the Spanish Empire]]
[[Category:1860s disestablishments in the Spanish West Indies]]
[[Category:1865 disestablishments in the Spanish Empire]]
[[Category:Spanish colonization of the Americas]]
[[Category:States and territories established in 1844]]</text>
      <sha1>hf98lcyb2jzkwdfsmjve4aog7o96q5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آنڌرا پرديش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48545</id>
    <revision>
      <id>372705</id>
      <parentid>365947</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253519" sha1="obccdm8os8t4mzmwhrdib347lfc6xw9" xml:space="preserve">
{{Infobox settlement
| name                = آنڌرا پرديش
| official_name       = رياست آنڌرا پرديش

| settlement_type     = [[انڊيا جون رياستون|رياست]]

| image_skyline       = {{Photomontage
| photo1a      = Nandi Lepakshi Temple Hindupur 5.jpg
| photo1b      = Tirumala 090615.jpg
| photo2a      = Vizag View from Kailasagiri.jpg
| photo3a      = Papi Hills Tour Pic 10.jpg
| photo3b      = Araku valley view.jpg
| photo4a      = Dhyana Buddha statue.jpg
| spacing      = 5
| position     = centre
| border       = 1
| color        = pink
| foot_montage =
}}
| image_alt           =
| image_caption       = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ کاٻي کان ساڄي پاسي'': [[ليپاڪشي]] ۾ [[نندي (ھندو مت)|نندي]] (ڍڳو)، [[ترومالا]] ۾ [[وينتڪيسوارا مندر]]، [[وشاکاپٽنم]] شھر جو فضائي منظر، [[پاپي ھلز]]، [[آراڪو وادي]]، [[ڌيانا ٻڌ]] جو مجسمو

| blank_emblem        =
| blank_emblem_type   = [[آنڌرا پرديش جو سرڪاري نشان|سرڪاري نشان]]

| anthem              = [[ما تيلگو ٿالڪي]] (Maa Telugu Thalliki)

| image_map           = IN-AP.svg
| map_alt             =
| map_caption         = ڀارت ۾ آنڌرا پرديش جو مقام

| coordinates         = {{coord|16.50|80.64|region:IN-AP_type:adm1st_dim:500000|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes=

| subdivision_type    = ملڪ
| subdivision_name    = ڀارت

| established_title   = رياستي درجو
| established_date    = 1 نومبر 1956

| seat_type           = گاديءَ جو هنڌ
| seat                = [[اماراوتي]] ([[اصل ۾]])&lt;br/&gt;[[حيدرآباد]] ([[قانون مطابق]]){{ref|cap|α}}

| seat1_type          = وڏي ۾ وڏو شھر
| seat1               = [[وساکاپٽنم]]

| parts_type          = [[انڊيا جا ضلعا|ضلعا]]
| parts_style         = para
| parts               = [[آنڌرا پرديش جا ضلعا|13]]

| government_footnotes=
| governing_body      = [[آنڌرا پرديش جي حڪومت]]

| leader_party        = [[واء ايس آر ڪانگريس پارٽي]]
| leader_title        = [[آنڌرا پرديش جا وزيراعلي|وزيراعلي]]
| leader_name         = [[واء ايس جگن موھن ريڊي]]
| leader_title1       = [[آنڌرا پرديش جا گورنر|گورنر]]
| leader_name1        = [[اي. ايس.ايل. نراسمھن]]

| leader_title2       = [[آنڌرا پرديش جي قانونساز اسيمبلي|قانونساز ادارو]]
| leader_name2        = [[ٻہ ايواني]] (175 + 58 سيٽون)

| leader_title3       = [[پارليامينٽري تڪ]]
| leader_name3        = [[راجيا سڀا]] 11&lt;br/&gt;[[لوڪ سڀا]] 25

| leader_title4       = [[انڊيا جون ھاءِ ڪورٽون|ھاءِ ڪورٽ]]
| leader_name4        = [[آنڌرا پرديش ھاءِ ڪورٽ]]

| unit_pref           = ميٽرڪ

| area_footnotes      =
| area_total_km2      = 160205
| area_rank           = انڊيا جي رياستن ۾ پکيڙ مطابق ستون نمبر

| elevation_footnotes =
| elevation_m         =

| population_total    = 49,386,799
| population_as_of    = 2011
| population_footnotes= &lt;ref name=&quot;demographics&quot;&gt;{{cite web |title=Demography |url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |publisher=Government of Andhra Pradesh |access-date=10 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213923/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/2%20AP%20Demography.pdf |archive-date=14 July 2014 |dead-url=yes |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 308
| population_rank     = انڊيا جي رياستن ۾ آبادي مطابق ڏھون نمبر
| population_demonym  = [[تيلگو ماڻھو|تيلگو]] يا آنڌرائيٽ (سنڌي ۾ آنڌرائي)

| demographics_type1  = جي ڊي پي {{nobold|(2017–18)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|title=Andhra Pradesh Budget Analysis 2018–19|website=PRS Legislative Research|accessdate=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310074108/http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Andhra%20Pradesh%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|archive-date=10 March 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Andhra Pradesh’s economic growth story impressive but debt set to zoom |url=https://www.financialexpress.com/economy/andhra-pradeshs-economic-growth-story-impressive-but-debt-set-to-zoom/1092043/ |accessdate=9 June 2019 |work=The Financial Express |date=8 March 2018}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = انڊيا جي رياستن ۾ جي ڊي پي مطابق نمبر
| demographics1_info1  = {{INRConvert|9.70|lc}}
| demographics1_title2 = ملڪ جي في ڪس جي ڊي پي ۾ رياست جو مقام
| demographics1_info2  = {{INRConvert|142054}}

| timezone1           = [[انڊيا جو معياري وقت]]
| utc_offset1         = +05:30

| registration_plate  = AP–39

| blank_name_sec1     = پڙھيل لکيل ماڻھن جي شرح
| blank_info_sec1     = 67.41% (2011)

| blank1_name_sec1    = {{nowrap|[[سرڪاري ٻوليون]]}}
| blank1_info_sec1    = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]

| blank2_name_sec1    = [[ساحلي ڪنارو]]
| blank2_info_sec1    = {{Convert|974|km|mi}}

| blank_name_sec2     = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آءِ]] {{nobold|(2017)}}
| blank_info_sec2     = {{increase}} 0.643&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt; &lt;span style=&quot;color:#FFA500&quot;&gt;وچولو&lt;/span&gt; · 20هون

| website             = {{url|https://www.aponline.gov.in//}}

| footnotes           = {{note|cap|α}}{{small|آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014 مطابق [[حيدراباد (دکن)|حيدرآباد]] ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي رياستن جي گاديءَ جو هنڌ رھندو.}}&lt;br/&gt;

{{Infobox region symbols| embedded = yes
| region   = آنڌرا پرديش
| country  = ڀارت
| flag     =
| emblem   =  پورنا گھاتم [https://www.gad.ap.gov.in/about/general/go-new-emblem.docx]
| language = [[فائل:Telugu.svg|50px|left]] [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
| song     = [[ما تيلگو ٿالڪي]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Maitreyi |first1=M. L. Melly |title=No official State song for WTC |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |work=The Hindu |publisher=The Hindu Group |date=14 December 2017 |language=en-IN |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213194158/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/no-official-state-song-for-telugu-conference/article21616289.ece |archive-date=13 December 2017 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| dance    = [[فائل:Kuchipudi Performer DS.jpg|50px|left]] [[ڪوچيپوڊي]]&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;/&gt;
| animal   = [[فائل:Antilope cervicapra from velavadar.JPG|50px|left]] [[ڪارو هرڻ]] &lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;/&gt;
| bird     = [[فائل:Rose-ringed Parakeet Psittacula krameri male by Dr. Raju Kasambe DSCN8937 (2).jpg|50px|left]] [[روز-رِنگڊ طوطو]]&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot;&gt;{{cite news |title=Andhra Pradesh gets new state bird, state flower |url=https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |work=Deccan Chronicle |date=31 May 2018 |language=en |access-date=1 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180601000928/https://deccanchronicle.com/nation/current-affairs/310518/andhra-pradesh-gets-new-state-bird-state-flower.html |archive-date=1 June 2018 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| flower   = [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px|left]] [[ياسمين]]
| tree     = [[فائل:(Curetis thetis) Indian Sunbeam on a neem tree along Eastern Ghats 04.JPG|50px|left]] [[نم]]
}}
}}


'''آنڌرا پرديش''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Andhra Pradesh '''}} انڊيا جي 29 رياستن ۽ يونين ٽيريٽرين مان ھڪ رياست آھي جيڪا پکيڙ ۾ انڊيا جي ستين وڏي رياست آھي جنھن جي پکيڙ 1,60,205 چورس ڪلوميٽر (61,855 چورس میل) آھي.&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web |title=AP at a Glance |url=https://www.ap.gov.in/?page_id=30 |website=Official portal of Andhra Pradesh Government |accessdate=31 May 2019}}&lt;/ref&gt; سال 2011ع جي آدمشماري مطابق ھن رياست جي آبادي 4,93,86,799 ھئي. ھن رياست جو سڀ کان وڏو شھر [[وساکاپٽنم]] آھي. ھن رياست جي سرڪاري ٻولي [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] آھي.&lt;ref name=&quot;Classical Language&quot;&gt;{{cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |title=Classical Language |publisher=Press Information Bureau |accessdate=9 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819070902/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=44340 |archive-date=19 August 2014 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=language&gt;{{cite web |title=Telugu Language |url=http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |website=AP State Portal |publisher=Government of India |accessdate=19 June 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619202615/http://www.ap.gov.in/telugu-language/ |archivedate=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nclmanurep2010&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012}}&lt;/ref&gt;

ھن رياست جو اتر اولھ وارو حصو ڌار ڪري 2 جون 2014ع تي قائم ٿيل نئين رياست [[تلنگانا]] جو حصو بڻايو ويو. حيدرآباد ڊگھي وقت تائين آنڌرا پرديش جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو ء اھو بہ تلنگانا ۾ شامل ڪيو ويو پر ساڳي وقت حيدرآباد آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا ٻنھي جو گادي جو هنڌ بڻيو. آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 2014 تحت حيدرآباد جي ڏھن سالن تائين آنڌرا پرديش جي قائم مقام گادي جي ھنڌ طور حيثيت برقرار رکي وئي. &lt;ref name=&quot;reorganisation&quot;&gt;{{cite web |title=The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 |url=http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |website=India Code Legislative Department |publisher=Ministry of Law and Justice |accessdate=14 July 2015 |page=2 |date=1 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034307/http://www.indiacode.nic.in/acts2014/6%20of%202014.pdf |archive-date=24 September 2015 |dead-url=no |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; نئون [[ڊي فيڪٽو]] گاديءَ جو هنڌ [[امراوتي]] آنڌرا پرديش ۾ واقع آهي ۽ آنڌرا پرديش ڪيپيٽل ريجن ڊولپمينٽ اٿارٽي (APCRDA) جي اختيار ھيٺ آھي.&lt;ref name=&quot;amaravati&quot;&gt;{{cite web |title=Capital City be named as &quot;Amaravati&quot; |url=http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |website=Andhra Pradesh Capital Region Development Authority |publisher=Municipal Administration &amp; Urban Development Department – Andhra Pradesh |accessdate=31 May 2015 |date=23 April 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514060323/http://crda.ap.gov.in/APCRDA/Downloads/CRDA%20Other%20Issues/23042015MAUD_MS97.PDF |archivedate=14 May 2015}}&lt;/ref&gt; ھن رياست جو ساحلي ڪنارو 974 ڪلوميٽر (605 میل) آھي جيڪو انڊيا ۾ گجرات جي ساحل کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ساحل آھي. &lt;ref name=&quot;profile&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Length of coastline |url=http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |website=Ministry of Home Affairs |accessdate=26 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921045613/http://mha1.nic.in/par2013/par2013-pdfs/ls-300413/498.pdf |archive-date=21 September 2016 |dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
آندھرا پرديش ڏکڻ [[ڀارت]] جي اوڀر سامونڊي ڪناري تي واقع هڪ [[ڀارت جون رياستون ۽ مرڪزي علائقا|رياست]] آهي. اها ملڪ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان ستين وڏي ۽ آباديءَ جي لحاظ کان ڏهين وڏي رياست آهي. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]]، جيڪا ڀارت جي ڪلاسيڪي ٻولين مان هڪ آهي، رياست ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ۽ سرڪاري ٻولي آهي. [[امراؤتي]] رياست جي گادي آهي، جڏهن ته سڀ کان وڏو شهر [[وشاکهاپٽنَم]] آهي. امراؤتي هڪ نئين منصوبابند گاديءَ وارو شهر آهي جيڪو وجيواڊا جي ويجهو ترقي ڏنو ويو آهي، ۽ جغرافيائي لحاظ کان امراؤتي ۽ وجيواڊا کي جڙواں شهر به سڏيو وڃي ٿو. آندھرا پرديش جون حدون اتر اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙهه]]، اولهه ۾ [[ڪرناٽڪ]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[بنغال جي خليج]] سان ملن ٿيون. هن وٽ ڀارت ۾ سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي جيڪو لڳ ڀڳ {{convert|1000|km}} آهي.

آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته آندھرا پرديش ۾ 247,000 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين انساني آبادي رهي آهي، ابتدائي قديم انسانن کان وٺي نئين پٿر دور جي آبادين تائين. [[اندرهن]] جو پهريون حوالو [[ايتريه برهمڻ]] (تقريباً 800 ق م) ۾ ملي ٿو. لڳ ڀڳ 300 ق م ۾ گوداوري ۽ ڪرشنا درياهن جي ڊيلٽا ۾ رهندڙ اندرهن پنهنجي مضبوط فوجي طاقت لاءِ مشهور هئا، جيڪي برصغير ۾ [[موريا سلطنت]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئا. پهرين وڏي اندرهاڻي سياسي قوت [[ساتواهن خاندان]] هئي (ٻي صدي ق م کان ٻي صدي عيسوي)، جنهن سڄي [[ڏکن پليٽو]] ۽ اولهه ۽ وچ ڀارت جي پري علائقن تي حڪمراني ڪئي. انهن [[رومي سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا قائم ڪيا، ۽ سندن گادي [[ڌانياڪتاڪه]] ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو سڀ کان خوشحال شهر هو. ان کان پوءِ اهم خاندانن ۾ [[وشنوڪندينا خاندان]]، [[اوڀر چالوڪيه]]، [[ڪاڪاتيه خاندان]]، [[وجياناگر سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] شامل هئا، جن کان پوءِ [[برطانوي راج]] قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ 1953ع ۾ [[آندھرا رياست]] کي [[مدراس رياست]] مان الڳ ڪيو ويو. 1956ع ۾ اها تلنگانا سان ضم ٿي [[متحده آندھرا پرديش]] ٺهي، پر 2014ع ۾ نئين رياست [[تلنگانا]] جي قيام سان ٻيهر ورهائجي وئي.

[[اوڀر گهاٽ]] سامونڊي ميداني علائقن کي اندرين هموار پليٽن کان جدا ڪن ٿا. اهم درياهن ۾ [[ڪرشنا درياهه]]، [[گوداوري درياھ]]، [[تونگڀدرا درياھ]] ۽ [[پينا درياھ]] شامل آهن. آندھرا پرديش وٽ ڀارت جي چون چوني (ليم اسٽون) جا لڳ ڀڳ ٽيون حصو ذخيرا موجود آهن، جڏهن ته [[بيرائيٽ]] ۽ [[گرينائيٽ]] جا پڻ اهم ذخيرا آهن. زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرميون 62.17٪ آباديءَ کي روزگار ڏين ٿيون، جن ۾ چانور بنيادي فصل آهي. رياست ڀارت جي مڇيءَ جي پيداوار جو 30٪ حصو ڏئي ٿي ۽ سامونڊي خوراڪ جي برآمدات جو 35٪ فراهم ڪري ٿي. [[سريھاريڪوٽا]] ٻيٽ تي واقع [[سريھاريڪوٽا رينج]] ڀارت جو بنيادي سيٽلائيٽ لانچ مرڪز آهي.

آنڌرا [[امراؤتي فن]] جي جنم ڀومي آهي، جيڪا هڪ قديم ڀارتي فن جو انداز آهي جنهن ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي اثر وڌو. هتي [[ڪوچيپوڊي]] به پيدا ٿيو، جيڪو ڀارت جي ڪلاسيڪي ناچ جي صنفن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترائي مشهور [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا موسيقار به هتان سان لاڳاپيل رهيا آهن. رياست ۾ اهم مذهبي زيارتگاهون ۽ قدرتي سياحتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[وينڪٽيشره مندر، تيروملا]] ۽ [[اراڪو وادي]] شامل آهن. جغرافيائي سڃاڻپ (GI) رکندڙ مشهور شين ۾ [[تيرپتي لڊو]]، [[بانگناپلي آم]]، [[ڪونڊاپلي رانديڪا]]، [[ڌرماورم ساڙيون]] ۽ [[پوٿاريڪولو]] شامل آهن.

== اشتقاق ==
{{Main|آنڌرا}}

[[آنڌرا]] جو ذڪر [[ايتريه برهمڻ]] ۾ [[رگ ويد]] ({{Circa|800–500 ق م}}) دوران ملي ٿو، جتي کين رشي [[وشوامتر]] جا اولاد ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Martin Haug |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.104262/page/n175/mode/2up?q=andhras |title=Aitareya Brahmana Of The Rigveda |date=1922 |pages=175}}&lt;/ref&gt; آنڌرا ماڻهن کي آريائي آباديءَ جي سرحدي علائقن ۾ رهندڙ غير آريائي قبيلن طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Shimada |first=Akira |title=Early Buddhist architecture in context: the great stūpa at Amarāvatī (ca. 300 BCE-300 CE) |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-23283-9 |series=Brill's Indological library |location=Lieden; Boston |quote=In the Aitareya Brahmaņa (VII, 18), the Andhras were mentioned together with the Pundras, Sabaras, Pulindas and Mūtibas as Dasyu (non-Aryan tribes) living on the borders of the land}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bhandarkar |first=D. R. |url=https://archive.org/details/dli.csl.7014/page/n15/mode/2up?q=andhras |title=Lectures on the Ancient History of India on the period from 650 to 325 B.C. |date=1919 |publisher=University of Calcutta, Calcutta |pages=14}}&lt;/ref&gt;

[[ستواہن خاندان]]، جيڪي هن علائقي تي حڪومت ڪندڙ ابتدائي بادشاهه هئا، تن کي [[پُران]]ي ادب ۾ ''آنڌرا''، ''آنڌرراجاتيه'' ۽ ''[[آنڌرڀرتيا]]'' نالن سان ياد ڪيو ويو آهي. ”آنڌرا“ هڪ قبيلائي توڙي علائقائي نالو هو.{{Sfn|Sen|1999|p=172–176}} اهو علائقو جتي آنڌرا رهندا هئا، ان کي [[آنڌراديشا]] چيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/dli.jZY9lup2kZl6TuXGlZQdjZM1k0My/page/3/mode/2up |title=A History of the Early Dynasties of AndhraDesa C. 200-625 A.D. : with a map of ancient Andhradesa and Daksinapatna |date=1942 |publisher=V. Ramaswami Sastrulu &amp; sons (Madras)}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي تاريخ}}

=== قبل از تاريخ ===
[[پراڪاسم ضلعو|پراڪاسم]] ضلعي ۾ [[حنومانٿونيپاڊو]] مان کوٽائي دوران هٿ آيل پٿر جا اوزار 2.47 [[لاکه]] (247,000) سال پراڻا قرار ڏنا ويا ([[وچ پيلوليٿڪ]]). هن دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا اوزار قديم هومينن (انساني ارتقا جي ابتدائي شاخن) تيار ڪيا هئا، جڏهن ته اهڙي قسمن جا اوزار اڳ ۾ جديد انسان جي آفريڪا مان لڏي نڪرڻ (تقريباً 2.10 لاکه / 210,000 سال اڳ) سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا هئا. فوسل ثبوت نه هئڻ سبب اهو سمجهڻ هڪ ڳجهارت بڻجي ويو ته انهن سان پوءِ ڇا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=P. |first=Sujatha Varma |date=30 September 2022 |title=Ancient stone tools found in Prakasam lead to startling revelations |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-access=subscription |access-date=21 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721120534/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ancient-stone-tools-found-in-prakasam-lead-to-startling-revelations/article65946249.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پراڪاسم ضلعي جي يراگونڊاپالم منڊل واري علائقي ۾ بويا لاپلي ڳوٺ ڀرسان چاڪرالا بوڊو ۾ پٿر تي نقاشين (پيٽروگلفس)، تصويري نقش (پيڪٽوگرافس) ۽ ڊولمنز جي دريافت هن علائقي ۾ نيون پٿر دور (نيو لٿڪ) جي انساني آبادين جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=IVNP |first=Prasad |date=17 November 2023 |title=Neolithic-age rock art, burial chambers discovered in Prakasam |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |access-date=21 July 2024 |work=[[The New Indian Express]] |archive-date=21 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721121055/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/17/neolithic-age-rock-art-burial-chambers-discovered-in-prakasam-2633669.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي ۽ وچئين دور جي تاريخ ===
[[File:Maha_Stupa_at_Bhattiprolu_01.jpg|thumb|left| [[ڀٽيپرو لو]] ۾ ٻڌ ڌرم جي مها اسٽوپا جا کنڊر، جيڪا 3 صدي ق م کان 2 صدي ق م دوران تعمير ٿي]]
[[ميگسٿينس]] پنهنجي [[Indica (Megasthenes)|''انڊيڪا'']] ({{Circa|310 ق م}}) ۾ رپورٽ ڪيو ته آنڌرا ماڻهو [[گوداوري ندي|گوداوري]] ۽ [[ڪرشڻا]] جي [[نديءَ جو ڊيلٽا|ڊيلٽائن]] علائقن ۾ رهندا هئا، ۽ پنهنجي فوجي طاقت سبب مشهور هئا، جيڪا سڄي [[هندستاني برصغير|ڀارت]] ۾ موريه سلطنت کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=V. D. |first=Mahajan |author-link=Vidya Dhar Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=Megasthenes+Andhras&amp;pg=PA297 |title=Ancient India |date=2016 |publisher=[[S. Chand Group|S. Chand Publishing]] |isbn=978-93-5253-132-5 |pages=297}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=History of Andhra Pradesh|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|publisher=[[Government of Andhra Pradesh]]|access-date=22 July 2012|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20120716182646/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history.html|archive-date=16 July 2012}}&lt;/ref&gt; [[ڀٽيپرو لو]]، [[امراوتي، گنٽور ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ڌرنيڪوٽا]] جهڙن هنڌن تان آثار قديمه جا ثبوت ٻڌائين ٿا ته آنڌرا علائقو [[موريه سلطنت]] جو حصو هو. شهنشاهه [[اشوڪ]] جي وفات کان پوءِ تقريباً 200 ق م ڌاري موريه حڪمراني ڪمزور ٿي وئي ۽ ان جي جاءِ تي آنڌرا علائقي ۾ ڪيترين ننڍين بادشاهتين وجود ورتو.&lt;ref name=&quot;Akira_2012&quot;&gt;{{Cite book |author=Akira Shimada |title=Early Buddhist architecture in context: The great stupa at Amaravati (ca. 300&amp;nbsp;BCE{{snd}}300&amp;nbsp;CE) |url=https://books.google.com/books?id=YweEJsuLNCUC&amp;pg=PA39 |year=2012 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-23283-9 |pages=33–40 |access-date=14 October 2016}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڀٽيپرو لو]] مان [[برهمي رسم الخط|برهمي]] رسم الخط جو هڪ ابتدائي مثال ملي ٿو، جيڪو ٻڌ جا آثار رکندڙ هڪ ٿانءَ (اُرن) تي لکيل هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |access-date=29 April 2024|title= Ananda Buddha Vihara|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014070155/http://www.buddhavihara.in/ancient.htm |archive-date=14 October 2007}}&lt;/ref&gt; ان کي تامل-برهمي جي پڙهڻي/ڃاڻپ لاءِ ”روزيٽا اسٽون“ جي حيثيت وارو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Magnum&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|title=A magnum opus on Tamil-Brahmi inscriptions|last=Champahalakshmi|first=R|work=Frontline|publisher=[[The Hindu]]|access-date=7 October 2011|archive-date=30 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=30 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230030420/http://www.hindu.com/fline/fl2013/stories/20030704000207100.htm}}&lt;/ref&gt; ڀٽيپرو لو برهمي مان نڪتل ڪدمبا رسم الخط پوءِ تيلوگو ۽ ڪناڊا رسم الخط جي ارتقا ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Alla |first1=Chakradhar |editor1-last=Chakrabarti |editor1-first=Debkumar |title=Ergonomics for design and innovation |date=1 June 2022 |page=331 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |access-date=29 July 2024 |chapter=Impact of writing tools in the evolution of Telugu script |series=Lecture Notes in Networks and Systems |volume=391 |doi=10.1007/978-3-030-94277-9_29 |isbn=978-3-030-94276-2 |publisher=Springer |archive-date=13 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513133402/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-94277-9 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[ستواہن خاندان]] پهرين صدي ق م کان ٽئين صدي عيسويءَ تائين [[دکن جو پهاڙي پٽ|دکن پليٽو]] تي غالب رهيو.&lt;ref name=&quot;CH_2009&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA299 |title=Encyclopedia of ancient Asian civilizations |author=Charles Higham |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-4381-0996-1 |page=299 |access-date=6 March 2016 }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; هنن جا [[رومن سلطنت]] سان واپاري لاڳاپا پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Dutt |first1=Sukumar |title=Buddhist monks and monasteries of India: Their history and their contribution to Indian culture |date=1988 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-20-80498-2 |page=132 |url=https://books.google.com/books?id=lxRHYFd0fB4C&amp;pg=PA132 |access-date=29 April 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; ستواہنن [[ڌانياڪاٽڪه-امراوتي]] کي گادي بڻايو. مورخ [[اسٽينلي وولپرٽ]] موجب اها شهر ٻي صدي عيسويءَ ۾ ڀارت جو شايد سڀ کان خوشحال شهر رهيو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History of Amaravati |url=https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |website=crda.ap.gov.in |publisher=Government of AP |access-date=29 July 2024 |archive-date=19 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519110822/https://crda.ap.gov.in/APCRDADOCS/DataModuleFIles/History/01~10531.Historical%20timeline.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book |last=Wolpert |first=Stanley A. |author-link=Stanley Wolpert |url=https://books.google.com/books?id=QSZuAAAAMAAJ&amp;q=Andhra |title=A new history of India |date=1989 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-505636-5 |pages=75, 76|quote=Amaravati on the banks of the Krishna, which was later the southeast capital of the Satavahanas, flourished in its trade with Rome, Ceylon, and Southeast Asia, and may well have been the most prosperous city of India during the second century of the Christian era.}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ناگارجونا]]، جيڪو [[مهايانا]] جو فلسفي هو، هن علائقي ۾ رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=David M. Knipe |title=Vedic voices: Intimate narratives of a living Andhra tradition |url=https://books.google.com/books?id=8oUSBwAAQBAJ&amp;q=Nagarjuna |year=2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-026673-8 |pages=8–9 |access-date=24 July 2024 }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Padma|first1=Sree|last2=Barber|first2=Anthony W. |title=Buddhism in the Krishna river valley of Andhra|publisher=SUNY Press |year=2008|page=2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Davidson|first=Ronald|title=Tibetan renaissance| publisher= Columbia |year=2005|pages=29}}&lt;/ref&gt; مهايانا چين، جاپان ۽ ڪوريا تائين پکڙجي ويو، ۽ اهو دنيا ۾ ٻڌ ڌرم جو سڀ کان وڏو فرقو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Warder |first=Anthony Kennedy |author-link=A. K. Warder |url=https://books.google.com/books?id=sE8MgUVGNHkC&amp;q=Andhra |title=Indian Buddhism |date=2004 |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-1741-8 |pages=336, 355, 402, 464|quote=Those of us who have studied the evidence above will prefer to locate this source of most of the Mahāyāna sutras in Andhra. (p. 355) From the internal evidence, it appears that this sutra was written in South India, very likely in Andhra, in which case the country of origin of the Mahāyāna continued in the lead in the development of new ideas in India. (p. 402)}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Johnson|first1=Todd M.|url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|title=The world's religions in figures: An introduction to international religious demography|last2=Grim|first2=Brian J.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2013|location=Hoboken, NJ|page=36|access-date=2 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf|archive-date=20 October 2013}}&lt;/ref&gt; [[امراوتي فن|امراوتي اسڪول آف آرٽ]] کي قديم ڀارتي فن جي ٽن وڏن اسلوبن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هن جو ڏکڻ ڀارت، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي فن تي وڏو اثر رهيو.{{Sfn|Rowland|1967|p=210}}

[[آنڌرا اِڪشوَڪو]]، جن جي گادي [[ويجيه پوري]] ۾ هئي، ٻي صدي عيسويءَ جي پوئين اڌ ۾ [[ڪرشڻا ندي]] واري وادي ۾ ستواہنن جا جانشين ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Subramanian|first1=K. R.|title=Buddhist remains in Andhra and the history of Andhra between 225 and 610 A.D.|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-20-60444-5|url=https://books.google.com/books?id=vnO2BMPdYEoC&amp;q=andhra+ikshvaku&amp;pg=PA82 |access-date=29 April 2024|year=1989}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[سلنڪايڻه خاندان|سلنڪايڻه]] هڪ قديم خاندان هو، جنهن 300 عيسويءَ ڌاري گوداوري ۽ ڪرشڻا ندين جي وچ واري علائقي (گادي [[وينگي]]، اڄوڪو [[پيڊاوينگي]]) تي حڪومت ڪئي.{{Sfn|Sen|1999|p=433}} [[تيلوگو چوڊا|تيلوگو چولا]] ڇهين کان تيرهين صديءَ تائين وقفي وقفي سان اڄوڪي ڪڊاپا علائقي تي حڪمران رهيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=History – Kadapa district |url=https://kadapa.ap.gov.in/history-2/ |website=Kadapa district |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt; 575 عيسويءَ ۾ ڌنام جَيہ جي دور ۾ کوٽيل ”ڪللَملا“ ''شاسنم'' (قانون) مڪمل طور تي تيلوگو ۾ سڀ کان پراڻو ڪتبہ ليکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=రెడ్డి |first=తులసీ ప్రసాద్ |date=22 February 2022 |title=కడప జిల్లాలోని కలమల్ల శాసనమే తొలి తెలుగు శాసనమా? |language=te |publisher=BBC News తెలుగు |url=https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |access-date=5 April 2023 |archive-date=6 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406173134/https://www.bbc.com/telugu/india-60467482 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Undavalli Caves, Vijayawada, Guntur, Andhra Pradesh, India (2018) 1.jpg|thumb|[[اونداولي غارون]]، گنٽور ضلعو]]
[[وشنُڪُنڊينا خاندان]] پنجين ۽ ڇهين صديءَ ۾ ڏکڻ ڀارت جي سياست ۾ اثر قائم ڪندڙ پهريون خاندان ليکيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Sarma|first=A. Rajeswara|year=2009|title=Indrapura: The capital city of Vishnukundi dynasty|url=https://www.jstor.org/stable/44147663|access-date=29 April 2024|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=70|pages=138–141|jstor=44147663|issn=2249-1937}}&lt;/ref&gt; [[اونداولي غارون]] ان دور جي [[ڀارتي پهاڙ ڪٽ تعمير|ڀارتي پهاڙ-ڪٽ تعمير]] جو هڪ مثال آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|title= Welcome to Guntur district official website|access-date=31 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627173402/http://guntur.nic.in/undavalli_caves.html|archive-date=27 June 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[وينگي]] جا [[اوڀر چالوڪيه]]، جن جو خاندان ستين صديءَ کان 1130 عيسويءَ تائين لڳ ڀڳ پنج سؤ سال قائم رهيو، آخرڪار [[چولا خاندان]] ۾ ضم ٿي ويا. چولا خاندان جي سرپرستي هيٺ اهي 1189 عيسويءَ تائين حڪمراني ڪندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |title=About Eastern Chalukyas – Official AP state government portal – AP state portal|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617075255/http://www.ap.gov.in/eastern-chalukyas/ |archive-date=17 June 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; بادشاهه [[راجا نريندر]] جي خواهش تي [[نننايا]]—جنهن کي پهريون تيلوگو شاعر سمجھيو وڃي ٿو—1025 عيسويءَ ۾ [[مهاڀارت]] کي تيلوگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ak9csfpY2WoC&amp;dq=Nannaya+tikkana&amp;pg=PA393 |title=Literary cultures in history: Reconstructions from South Asia |date=19 May 2003 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-22821-4 |editor-last=Pollock |editor-first=Sheldon |editor-link=Sheldon Pollock |pages=393, 397|access-date=1 June 2023}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڪاڪٽيه خاندان]] ٻارهين کان چوڏهين صديءَ جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال هن علائقي ۽ تلنگانا تي حڪومت ڪئي. پوءِ انهن کي [[دهلي سلطنت]] شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mamidi |first=Harikrishna |author-link=Mamidi Harikrishna |date=19 October 2023 |title=Rise and fall of Kakatiyas, turning point in Indian history |url=https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019020424/https://telanganatoday.com/rise-and-fall-of-kakatiyas-turning-point-in-indian-history |archive-date=19 October 2023 |access-date=30 October 2023 |website=Telangana Today}}&lt;/ref&gt; جڏهن دهلي سلطنت ڪمزور ٿي ته [[بھمني سلطنت]] اقتدار ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kulke|first1=Hermann|title=A History of India |last2=Rothermund|first2=Dietmar|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=9780415329200 |pages=181|quote=The Bahmani sultanate of the Deccan: Soon after Muhammad Tughluq left Daulatabad, the city was conquered by Zafar Khan, a Turkish or Afghan officer of unknown descent, had earlier participated in a mutiny of troops in Gujarat.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wink |first=André |title=The making of the Indo-Islamic world C.700–1800 CE |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=9781108417747 |pages=87|quote=Finally, and more importantly, the independent Bahmani dynasty of the Deccan was founded in 1348 by Zafar Khan, probably an Afghan who broke away from Delhi with the support of Afghan and Mongol &quot;New Muslims&quot;}}&lt;/ref&gt;
ان ئي دور ڌاري، چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موسنوري نائڪاس|موسنوري]] ۽ [[ريڊي بادشاهت]] هن علائقي جي ڪجهه حصن تي حڪمراني ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Talbot |first=Cynthia |title=Pre-colonial India in practice: Society, region, and identity in medieval Andhra |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19803-123-9 |year=2001 |url=https://books.google.com/books?id=pfAKljlCJq0C|page=177}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[ريڊي]] بادشاهن [[ڪونڊاويدو قلعو]] ۽ [[ڪونڊاپلي قلعو]] تعمير ڪرايا.&lt;ref name=gazette&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&amp;objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |title=Imperial gazetteer of India, v. 15 1931|work=Kondaveedu|page=393|access-date=20 October 2009|publisher=Digital South Asia Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613100037/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=15&amp;objectid=DS405.1.I34_V15_399.gif |archive-date=13 June 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gallery&gt;{{Cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |title=Kondavid-durg near Guntur. 19 February 1804. Signed 'W.R.'|access-date=20 October 2009|publisher=British on line Gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018115359/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019wdz000000739u00000000.html |archive-date=18 October 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[گجپتي بادشاهت|گجپتي]] هن علائقي جا ڪجهه حصا هلائيندا رهيا، ان کان اڳ جو بادشاهه [[ڪرشناديورايه]] جي دور ۾ سڄو علائقو [[وجياناگر سلطنت]] جو حصو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Durga Prasad |first=J. |title=History of the Andhras up to 1565 A. D. |year=1988 |publisher=P.G. Publisher |location=Guntur |url=http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |access-date=27 January 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |archive-date=22 April 2006 |pages=231–235 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422120411/http://202.41.85.234:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf |date=22 April 2006 }}&lt;/ref&gt;
[[پيمماساني نائڪاس]] آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول رکندا هئا ۽ انهن وٽ وڏيون ڀاڙو ڀرتي فوجون هيون، جيڪي سورهين صديءَ ۾ سلطنت جي لشڪر جو اڳيون دستو (وينگارڊ) هيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |year=1989 |title=The new Cambridge history of India: Vijayanagara |url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC&amp;pg=PA1 |access-date=29 April 2024|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-26693-2 |page=88 |quote= &quot;Controlling numerous villages and many large towns, these powerful chiefs commanded large mercenary armies that were the vanguard of Vijayanagara forces during the sixteenth century.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Ramaswamy |first=Vijaya |chapter=Mapping migrations of South Indian weavers before, during and after the Vijayanagara Period: Thirteenth and eighteenth centuries |editor-first1=Jan |editor-last1=Lucassen |editor-first2=Leo |editor-last2=Lucassen |title=Globalising Migration History: The Eurasian Experience (16th–21st Centuries) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=CCqiAwAAQBAJ&amp;pg=PA99 |year=2014 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-27136-4 |page=99}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;
ڪيترائي ٽئنڪ (پاڻيءَ جا حوض) ۽ اينيڪٽ (بند/بناوتون) پڻ ٺهيا. انهن مان ڪن ۾ ڪُمبَم ٽئنڪ، موپاڊ ٽئنڪ، ڪوريگال اينيڪٽ ۽ [[تونگڀدرا ندي|تونگڀدرا]] نديءَ تي والڀاپور اينيڪٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |title=Water resources department – History |access-date=30 May 2023 |website=Water resources department |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530064708/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/aboutUs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سلطنت جي سرپرستي سبب ڪنّاڊا، تيلوگو، تامل ۽ سنسڪرت ۾ لطيف فنون ۽ ادب نون اوج تي پهتا، ۽ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] پنهنجي موجوده صورت ڏانهن وڌي.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=B. A. Saletore|title=Social and political life in the Vijayanagara Empire Vol II|year=1930|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.52848 |access-date=29 April 2024 }}&lt;/ref&gt;
هن دور ۾ ٺهيل [[ليپاڪشي]] جي يادگارن (منومنٽس) جي گروهه ۾ وجياناگر بادشاهن سان لاڳاپيل ڀت-چٽساليون (مُورل پينٽنگز)، دراوڙ فن ۽ ڪتبن جون شاهديون موجود آهن. انهن کي [[عالمي ورثو#نامزدگي جو عمل|يونيسڪو عالمي ورثي ڪميٽي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |title=Lepakshi Nandi, Veerabhadra temple on UNESCO world heritage tentative list|website=[[The Hindu]]|date=29 March 2022|access-date=30 May 2023|archive-date=1 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201091816/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/lepakshi-nandi-veerabhadra-temple-on-unesco-world-heritage-tentative-list/article65271080.ece |url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |title=Sri Veerabhadra Temple and Monolithic Bull (Nandi), Lepakshi |access-date=22 July 2024 |publisher=[[UNESCO]] |archive-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517062600/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/6607/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== جديد تاريخ ===
{{See also|آنڌرا رياست|آنڌرا پرديش (1956–2014)}}
[[File:India1765and1805b.jpg|thumb|1765ع (کاٻي) ۾ آنڌرا پرديش جي ڪجهه حصن تي [[حيدرآباد جو نظام|نظام]]، [[ڪرناٽڪ سلطنت]]، برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] ۽ [[ميسور جي بادشاهت]] جي حڪمراني، ۽ 1801ع تائين برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ ۾ تبديلي (نقشو 1805ع جو) (ساڄي)]]

[[وجياناگر سلطنت]] جي شڪست کان پوءِ، [[قطب شاهي خاندان]] اڄوڪي عام آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا جي وڏي حصي تي اثر قائم رکيو. پوءِ هي علائقو [[مغل سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;Richards&quot;&gt;{{Cite journal|last=Richards|first=J. F.|title=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|year=1975 |journal=[[Modern Asian Studies]] |volume=9|issue=2|pages=241–260|doi=10.1017/S0026749X00004996|s2cid=142989123| issn = 0026-749X}}&lt;/ref&gt; [[نظام الملڪ، آصف جاه اول|چن قِلچ خان]]، جنهن کي 1713ع ۾ مغلن پاران دکن جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو هو، پاڻ کي [[حيدرآباد جو نظام]] جي حيثيت سان اڌ خودمختيار حڪمران طور قائم ڪري ورتو.{{Sfn|Faruqui, At Empire's End|2013|pp=9–13}} 1765ع ۾ برطانوي لارڊ [[رابرٽ ڪلايو]] مغل شهنشاهه [[شاهه عالم ٻيون]] کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني لاءِ چار ”سرڪار“ (circars) جي عطا/منظوري حاصل ڪئي، جيڪا 1778ع ۾ نظام علي (حيدرآباد رياست جو پنجون نظام) سان معاهدي ذريعي باضابطه بڻجي، ۽ ان سان گڏ هڪ وڌيڪ سرڪار شامل ڪئي وئي. پوءِ 1800ع ۾ نظام علي چار علائقا برطانوي حڪومت حوالي (cede) ڪيا، جيڪي آخرڪار رائيالسيميہ (Rayalaseema) وارو علائقو بڻيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=T. |first1=Bhujang Rao |title=The ceded districts, the circars, and the Nizam |journal=Triveni Journal |year=1940 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |access-date=20 August 2024 |archive-date=20 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240820092001/https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/TheCededDistrictstheCircarsandtheNizamoct40.html |date=20 August 2024 }}&lt;/ref&gt;

ان دوران اڄوڪي اتر آنڌرا ۾ راجا وزيارام راز (وِجيارام راج) برطانوي سهڪار سان هڪ [[Vizianagaram Estate|خودمختيار بادشاهت]] قائم ڪئي ۽ پاڙيسري اسٽيٽون به پنهنجي قبضي ۾ آنديون. پوءِ برطانيا سان اختلاف ٿيڻ سبب 1794ع ۾ [[Padmanabham جي جنگ|پدمنابھم جي جنگ]] ۾ ان تي حملو ٿيو ۽ اها شڪست کاڌي. پوءِ ٻين نوابن/راجائن وانگر اها به خراج گذار اسٽيٽ طور ضم ڪئي وئي ۽ 1949ع ۾ [[هندستاني يونين|ڀارتي يونين]] ۾ شامل ٿيڻ تائين ساڳي حيثيت ۾ رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|title=Imperial gazetteer of India v. 24|pages=339–341|access-date=31 May 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604191302/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V24_345.gif|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 1801ع ۾ [[ڪرناٽڪ سلطنت]] جي الحاق کان پوءِ، اڄوڪي آنڌرا پرديش جو آخري وڏو حصو به برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي راڄ هيٺ اچي ويو، ۽ [[مدراس پريزيڊنسي]] جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=British annexation of the Carnatic, 1801 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |url=https://www.jstor.org/stable/44138505 |last=K. |first=Rajayyan |issue=2 |volume=32 |pages=54–62 |year=1970 |jstor=44138505 |access-date=18 July 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; [[1857ع جي بغاوت]] کان پوءِ هي علائقو [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج]] جي سڌي حڪمراني ۾ رهيو، ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ|هندستان جي آزادي]] (1947ع) تائين ان جو حصو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Nizam-British relations, 1724–1857|publisher=Concept Publishing| pages=130–150|isbn=978-81-7022-195-1|last=Regani|first=Sarojini|year=1988}}&lt;/ref&gt;

[[File:Dowleswaram Barrage.jpg|left|thumb|[[ڊائوليشورم بئراج]]، جيڪو 1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] تعمير ڪيو]]
1850ع ۾ [[آرٿر ڪٽن]] پاران [[Dowleswaram Barrage|ڊائوليشورم]] ۾ ٺهيل اينيڪٽ (بند) &lt;ref name=&quot;hope&quot;&gt;{{Cite book |last1=Hope |first1=Elizabeth |title=General Sir Arthur Cotton, R. E., K. C. S. I.: His life and work |year=1900 |publisher=Hodder and Stoughton |location=London |isbn=978-1444629965 |page=[https://archive.org/details/generalsirarthur01hope/page/120 120] |url=https://archive.org/details/generalsirarthur01hope |quote=dowleswaram. |access-date=26 December 2018}}&lt;/ref&gt; ۽ وجيواڊا، نيلور، سنگم، سُنڪيسُلا ۽ پولمپلّي ۾ اهڙيون ٻيون بناوتون برطانوي راڄ دوران ٺهيل آبپاشي سهولتن جا مثال آهن، جن ساحلي ضلعن ۾ لکين ايڪڙن کي سيراب ڪيو.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;/&gt; 1806ع کان 1878ع دوران ٺهيل بڪنگھم ڪينال، جيڪو ڪاڪيناڊا کان تامل ناڊو جي مراڪڪنم تائين ڪرومندل سامونڊي ڪناري سان متوازي هلي ٿو، 1960ع واري ڏهاڪي تائين مال جي آبي ترسيل لاءِ هڪ اهم رستو رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=K. |first1=Venkateshwarlu |title=An ambitious plan to revive the Buckingham Canal |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/long-live-the-canal/article19429503.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=5 August 2017}}&lt;/ref&gt; 1850ع ۾ شروع ٿيل ٽيليگراف سروس 160 سالن کان وڌيڪ هلي، پر موبائيل رابطي ۽ مختصر پيغام سروس جي ترقي سبب گهٽ استعمال جي بنياد تي 15 جُولاءِ 2013ع تي بند ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Telegram is dead |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/telegram-is-dead/article4915659.ece |work=[[The Hindu]]|access-date=24 August 2024 |date=15 July 2013}}&lt;/ref&gt; [[چارلس فلپ براؤن]] تيلوگو کي ڇاپي واري دور ۾ آڻڻ لاءِ اهم ابتدائي ڪم ڪيو ۽ [[ويمانا]] جا شعر انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايا.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Peter L. Schmitthenner|title=Telugu resurgence: C.P. Brown and cultural consolidation in nineteenth-century South India |year=2001|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-291-1|page=94|url=https://archive.org/details/teluguresurgence0000schm}}&lt;/ref&gt; [[ڪندوڪوري ويري شالنگم]] کي تيلوگو نئين جاڳرتا (رينيسانس) تحريڪ جو والد سڏيو وڃي ٿو، ڇو ته هن عورتن ۽ هيٺين ذاتين جي تعليم جي همت افزائي ڪئي. هن برهمڻن جي شاديءَ وارن ريتن—جهڙوڪ ٻال-شادي، ڪنوار-قيمت (bride price) جو نظام، ۽ بيواهن جي ٻي شاديءَ تي پابندي—خلاف جدوجهد ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |author1=John Leonard |editor1-last=Jones |editor1-first=Kenneth W |title=Religious controversy in British India |date=1992 |publisher=SUNY Press |url=https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |access-date=6 August 2024|chapter=Viresalingam and the idea of Social change in Andhra |archive-date=6 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104944/https://sites.socsci.uci.edu/~kbleonar/bio/Karen%20Religious%20Controversy%20in%20British%20India%20.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[File:Potti Sreeramulu.png|thumb|left|[[Potti Sreeramulu|پوٽي سري رامولو]]، جنهن جي 1952ع ۾ مرڻ تائين ورتل بک هڙتال [[آنڌرا رياست]] جي قيام جو سبب بڻي.]]
لساني سڃاڻپ جي بنياد تي آزاد رياست حاصل ڪرڻ ۽ [[مدراس رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ ماڻهن جي مفادن جي تحفظ لاءِ [[پوٽي سري رامولو]] 1952ع ۾ مرڻ تائين بک هڙتال ڪئي. 1 آڪٽوبر 1953ع تي مدراس رياست مان تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقو الڳ ڪري [[آنڌرا رياست]] قائم ڪئي وئي، ۽ [[ڪرنوول]] ان جي گادي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Struggle for Andhra state – AP state portal|url=https://www.ap.gov.in/?page_id=228|access-date=20 July 2020|archive-date=15 June 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200615190824/https://www.ap.gov.in/?page_id=228|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Gentlemen's Agreement of 1956|جنٽلمينز ايگريمينٽ 1956ع]] جي بنياد تي [[اسٽيٽس ري آرگنائيزيشن ايڪٽ، 1956]] پاڙيسري [[حيدرآباد رياست]] جي تيلوگو ڳالهائيندڙ علائقن کي گڏ ڪري 1 نومبر 1956ع تي [[آنڌرا پرديش (1956–2014)|آنڌرا پرديش]] ٺاهي، ۽ [[حيدرآباد]] کي گادي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html#Emergence |title=Post-independence era, then and now |publisher=aponline.gov.in |access-date=3 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220113947/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_post.html |archive-date=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt; 

متحده رياست ۾ 1983ع تائين [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] (INC) رياست تي حڪمراني ۾ هڪ قسم جي اجارداري برقرار رکي. ان کان پوءِ [[تيلوگو ديسم پارٽي]] (TDP) جي اڳواڻ [[اين. ٽي. راما راؤ]] (NTR) اقتدار ۾ آيو ۽ رياست تي حڪمراني ڪندڙ ٻي وڏي پارٽي بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |title=N.T. Rama Rao: A timeline |date=28 May 2017 |access-date=1 June 2023 |website=[[The Hindu]] |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601112102/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nt-rama-rao-a-timeline/article62061789.ece |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; 1967ع ۾ [[ناگارجونا ساگر بند]] ڪم شروع ڪيو، ۽ 1982ع ۾ [[سري سيلم ڊيم|سري سيلم هائيڊرو اليڪٽرڪ منصوبي]] جو افتتاح ٿيو؛ اهي آبپاشي ۽ بجليءَ جي منصوبن جا ڪجهه مثال آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |title=Nagarjuna Sagar Dam |access-date=18 July 2024 |website=Water resources department |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416064910/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/Nagarjuna.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=V. |first=Raghavendra |date=6 August 2023 |title=AP-Genco plans capital overhaul of Srisailam right bank powerhouse in phases |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |access-date=19 July 2024 |website=[[The Hindu]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105425/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-genco-plans-capital-overhaul-of-srisailam-right-bank-power-house-in-phases/article67164609.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سماجي تحريڪن جي اثر هيٺ رياست جي سماجي ۽ سياسي ميدانن ۾ عورتن، دلتن ۽ قبائلي ماڻهن جي موجودگي وڌي؛ پر ان سان گڏ انهن گروهن خلاف تشدد ۾ اضافو پڻ ڏٺو ويو. زمين جهڙن وسيلن تائين پهچ کي يقيني بڻائڻ جهڙا مقصد اڃا تائين رياست ۾ سندن معاشي موقعا وڌائڻ جي ڪوشش ۾ مڪمل طور حاصل نه ٿي سگهيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Human development report 2007 – Andhra Pradesh |date=2008 |publisher=Government of Andhra Pradesh |location=Hyderabad |pages=19–32 |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/in/human_revelop_report_andhra_pradesh_2007_full_report.pdf |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ جڏهن يونين ڪابينا [[تلنگانا تحريڪ|ٻيهر اُڀريل تلنگانا تحريڪ]] جي مطالبي کي نظر ۾ رکندي تلنگانا رياست ٺاهڻ بابت غور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته ان جي مخالفت ۾ [[سمايڪيانڌرا تحريڪ]] جنم ورتو ۽ رياست سياسي ڇڪتاڻ ۽ افراتفري مان گذري.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hyderabad on the edge; APNGOs meet today |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/hyderabad-on-the-edge-apngos-meet-today/article5101666.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 September 2013}}&lt;/ref&gt; آخرڪار [[آنڌرا پرديش ري آرگنائيزيشن ايڪٽ 2014ع]] جو بل [[ڀارت جي پارليامينٽ]] مان تلنگانا رياست جي قيام لاءِ منظور ڪيو ويو، جيتوڻيڪ رياست جي قانونساز اداري ان جي مخالفت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |title=A challenge to Indian federalism |date=28 October 2013 |access-date=20 June 2023 |website=[[The Hindu]] |author=Jayaprakash Narayan |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620002607/https://www.thehindu.com/opinion/lead/a-challenge-to-indian-federalism/article5278609.ece |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي صدر]] جي منظوري کان پوءِ 2 جون 2014ع تي نئين تلنگانا رياست وجود ۾ آئي، جڏهن ته بچيل رياست ساڳي نالي سان [[آنڌرا پرديش]] طور قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|title=Telangana state formation gazette|work=[[The New Indian Express]]|access-date=14 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706093144/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece|archive-date=6 July 2014|url-status=dead|accessdate=13 February 2026|archivedate=7 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307142700/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/Telangana-State-to-Be-Born-on-June-2/2014/03/04/article2090470.ece}}&lt;/ref&gt;

بچيل رياست ۾ TDP پهرين حڪومت ٺاهي، جنهن ۾ چندرابابو نائڊو وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece|title=Naidu takes oath as Andhra Pradesh CM|date=8 June 2014 |access-date=6 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610025100/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/naidu-takes-oath-as-andhra-pradesh-cm/article6094917.ece |archive-date=10 June 2014 |work=[[The Hindu]]|url-access= subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2017ع ۾ [[Government of Andhra Pradesh|آنڌرا پرديش جي حڪومت]] پنهنجي نئين گرين فيلڊ گادي [[امراوتي]] مان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن لاءِ 33,000 ايڪڙ زمين هڪ نئين ”لينڊ پولنگ“ اسڪيم ذريعي آبادگارن کان حاصل ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=P|first=Ashish|date=2 March 2017|title=Chief Minister Chandrababu Naidu inaugurates new Andhra Pradesh assembly|url=https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|access-date=9 March 2021|work=India Today|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414060454/https://www.indiatoday.in/india/story/new-andhra-pradesh-assembly-chandrababu-naidu-velagapudi-guntur-district-963618-2017-03-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[2019 Andhra Pradesh Legislative Assembly election|2019ع جي چونڊن]] ۾ [[واءِ. ايس. جگن موهن ريڊي]]، جيڪو [[واءِ ايس آر ڪانگريس پارٽي]] جو اڳواڻ آهي، 175 مان 151 سيٽون کٽي وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Jagan Mohan Reddy sworn in as Andhra Pradesh CM |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-mohan-reddy-sworn-in-as-andhra-pradesh-cm/article27316397.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=30 May 2019}}&lt;/ref&gt; هن ”ڳوٺ ۽ وارڊ رضاڪار“ نظام متعارف ڪرايو،&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Jagan rolls out grama and ward volunteer system |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |date=15 August 2019 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715003522/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/jagan-asks-volunteers-to-rise-and-shine/article29103714.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ رياست کي ٻيهر منظم ڪري 26 ضلعا ٺاهيا.&lt;ref name=&quot;apreorg-2022&quot;&gt;{{Cite news |last1=V. |first1=Raghavendra |title=Jagan launches 13 new districts of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/thirteen-new-districts-come-into-existence-in-andhra-pradesh/article65289032.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=4 April 2022}}&lt;/ref&gt; رياست جي لڳ ڀڳ سڀني اسڪولن ۾ پڙهائيءَ جو ذريعو انگريزي ڪرڻ جو فيصلو به ڪيو ويو. ٽي گاديون (امراوتي کي قانونساز گادي، وِزاگ کي انتظامي گادي، ۽ ڪرنوول کي عدالتي گادي) وارو قدم هاءِ ڪورٽ رد ڪري ڇڏيو. سندس حڪومت ان فيصلي خلاف سپريم ڪورٽ ۾ اپيل ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Supreme Court to examine if A.P. can insist on compulsory English medium education |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |date=3 September 2020 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903184404/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/supreme-court-to-examine-if-ap-can-insist-on-compulsory-english-medium-education/article32512075.ece |archive-date=3 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Three capitals case: Supreme Court adjourns hearing of SLP filed by A.P. govt. to December |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece |last=V |first=Raghavendra |date=12 July 2023 |access-date=15 July 2024 |work=[[The Hindu]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230713032159/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/three-capitals-case-supreme-court-adjourns-hearing-of-slp-filed-by-ap-govt-to-december/article67071078.ece|archive-date=13 July 2023}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي جاگرافي|آنڌرا پرديش جي دريائن جي فهرست}}

[[File:Andhra Pradesh relief map.svg|thumb|آنڌرا پرديش جو رليف نقشو]]
آنڌرا پرديش {{cvt|162970|km2}} ايراضيءَ سان [[انڊيا جي رياستن ۽ يونين ٽيرٽريز جي پکيڙ موجب فهرست|پکيڙ موجب ستون سڀ کان وڏو رياست]] آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} سياسي طور هي رياست اتر اوڀر ۾ [[اوڙيسا|اُڙياسا]]، اتر ۾ [[ڇتيسڳڙھ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪرناٽڪا]]، ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]]، اتر اولهه ۾ [[تلنگانا]] ۽ اوڀر ۾ [[خليج بنگال]] سان سرحدون شيئر ڪري ٿي. [[يانام ضلعو]]، جيڪو [[پڊوچيري (يونين ٽيرٽري)|پڊوچيري]] جو هڪ اينڪليو (enclave) آهي، رياست جي اندر [[ڪاڪيناڊا ضلعو]] جي سرحد ڀرسان واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |title=Political map of India 1:4000000 (10th edition) |date=1 January 2020 |access-date=16 June 2023 |website=Survey of India |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410024610/https://surveyofindia.gov.in/documents/polmap-eng-11012021.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; رياست جو سامونڊي ڪنارو لڳ ڀڳ {{Convert|974|km}} ڊگهو آهي، جنهن سبب هي ملڪ ۾ ٻيون سڀ کان ڊگهي سامونڊي پٽي رکندڙ رياست آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}

[[اوڀر گھاٽ]] رياست جي جاگرافي ۾ هڪ اهم ورهاست ڪندڙ لڪير آهن، جيڪي ساحلي ميداني علائقن کي [[پيني پلين]]ن کان جدا ڪن ٿا. اهي گھاٽ مسلسل نه آهن، ۽ انهن جا مختلف حصا مقامي نالن سان سڏجن ٿا. سامونڊي ڪناري جي ڏکڻ ۽ انتهائي اتر حصن ڏانهن گھاٽ وڌيڪ نمايان ٿين ٿا. انهن ۾ [[Horsley Hills|ھورسلي ھلز]]، سيساچالا ٽڪريون، [[Nallamala Hills|نللاملا ٽڪريون]] ۽ پاپي ھلز شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Kohli2013&quot;&gt;{{Cite book | author=M.S. Kohli | title=Mountains of India: Tourism, Adventure and Pilgrimage | url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC&amp;pg=PA36 | access-date=4 July 2013 | date=August 2010 | publisher=Indus Publishing, 2014 | isbn=978-81-7387-135-1 | pages=36–}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |title=7 offbeat hill stations in Andhra Pradesh that are worth exploring this season |date=3 January 2023 |access-date=29 April 2024 |website=Goindigo |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113347/https://www.goindigo.in/get-inspired/hill-stations-in-andhra-pradesh.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Sudhakar|last=G. |title=Compendium on Indian biosphere reserves: Progression during two decades of conservation |date=2012 |publisher=Ministry of environment and forests, Government of India |pages=178–183 |url=https://gbpihed.gov.in/PDF/Publication/comp_IBR.pdf |access-date=19 August 2024 |chapter=18 Seshachalam biosphere reserve|editor-last1=Palni |editor-first1=Lok Man Singh |editor-last2=Rawal |editor-first2=Ranbeer S |editor-last3= Rai|editor-first3=Rama K|editor-last4= S. |editor-first4=Venkata Reddy }}&lt;/ref&gt; [[Arma Konda|آرما ڪونڊا]]، جيڪو وشاکهاپٽنَم ضلعي ۾ واقع آهي، رياست جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.&lt;ref name=&quot;Kohli2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |title=Arma Konda, India |access-date=17 June 2023 |website=peakbagger |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105061047/https://peakbagger.com/peak.aspx?pid=52152 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رائيالسيميہ جو حصو بڻجندڙ پيني پلين اوڀر طرف ڍلان رکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=107}} [[اوڀر ساحلي ميدان]] خليج بنگال جي ڪناري سان ساحلي ضلعن جي علائقي تي مشتمل آهن، جن جي اولهه پاسي سرحد اوڀر گھاٽن تائين وڃي ٿي ۽ انهن جي ويڪر مختلف آهي. اهي گهڻو ڪري ڊيلٽا وارا علائقا آهن، جيڪي [[ڪرشنا درياهه|ڪرشنا]]، [[گوڊاوري درياهه|گوڊاوري]] ۽ [[Penna River|پينا]] دريائن جي ٺهيل آهن. رياست ۾ مٽيءَ جا پنج مختلف قسم آهن، جن مان اڪثريت ڳاڙهي ليٽيرائيٽڪ ۽ ڪاري مٽيءَ وارا قسم آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Natural forming – Andhra Pradesh |url=https://naturalfarming.niti.gov.in/andhra-pradesh/ |website=Niti Ayog |access-date=11 August 2024}}&lt;/ref&gt; ساحلي ميدانن جو وڏو حصو گهاٽي زرعي استعمال هيٺ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=D |first1=Kumara Charyulu|last2=D.|first2=Moses Shyam|last3=S.P.|first3=Wani|last4=KV |first4=Raju KV |title=Rythu Kosam: Andhra Pradesh primary sector mission Coastal Andhra region baseline summary report, Research report IDC-13 |url=https://oar.icrisat.org/9900/1/Cover%20and%20Text%20%20Rythu%20Kosam%20(Coastal%20Andhra%20Region%20Baseline)).pdf |publisher=ICRISAT |access-date=20 August 2024}}&lt;/ref&gt; [[Kadapa basin|ڪاڊاپا بيسن]]، جيڪو اوڀر گھاٽن جي ٻن وڪڙندڙ شاخن مان ٺهيو آهي، معدنيات سان ڀرپور علائقو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kadapa or Cuddapah basin|url=https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860|publisher=Directorate General of Hydrocarbons|access-date=2 June 2023|url-status=live|archive-date=26 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426141217/https://www.ndrdgh.gov.in/NDR/?page_id=860}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indian Grand Canyon Sudhakar Bichali.jpg|thumb|[[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]]، واءِ ايس آر ضلعو]]
واديُن ۾ [[آراڪو وادي]] شامل آهي، جيڪا حياتياتي تنوع ۾ مالا مال آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Visakhapatnam hub |publisher=Andhra Pradesh tourism authority |location=Vijayawada |pages=3–4 |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |access-date=19 August 2024 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712035933/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/11-e5315decdcefede21063bca108b108ce783f9e6d.pdf |date=12 July 2022 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[Gandikota|گنڊيڪوٽا گھاٽي]] به شامل آهي. گنڊيڪوٽا گھاٽي ايراملا ٽڪري سلسلي جي وچ ۾ ٺهيل هڪ ڪينين آهي، جنهن مان پينا (پيننار) درياهه وهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gandikota: The stunning Indian gorge that resembles the Grand Canyon |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-india-59731622 |publisher=BBC |access-date=19 August 2024|date=5 January 2022}}&lt;/ref&gt; [[بورا غارون]]، جيڪي لکين سالن اڳ پاڻيءَ جي سرگرميءَ سبب ٺهيون،&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Natural world heritage status for Borra Caves sought|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116062146/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/Natural-world-heritage-status-for-Borra-Caves-sought/article17041900.ece|archive-date=16 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان ڊگهو غارن جو نظام [[بيلم غارون]] به رياست ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Film tourism to boost Kurnool economy|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|access-date=13 May 2017|work=[[Deccan Chronicle]]|date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313031427/http://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/030217/film-tourism-to-boost-kurnool-economy.html|archive-date=13 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي ساحلي ضلعن ۾ ڪيترائي سامونڊي ڪنارا پڻ آهن، جهڙوڪ [[Rushikonda|رشيڪونڊا]]، [[Mypadu|ميپاڊو]] ۽ [[Suryalanka Beach|سوريالنڪا]].&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The charming beaches of Andhra Pradesh |publisher=AP tourism authority |url=https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |access-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |archive-date=12 July 2022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220712023755/https://aptourism.gov.in/media-data/brouchers/7-e96706d65633f39c39fc01a0514e30d260d77afc.pdf |date=12 July 2022 }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;134&quot;&gt;
Andhra Pradesh and Telangana Physical.jpeg|آنڌرا پرديش جو ٽوپوگرافي وارو نقشو
Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|آنڌرا پرديش جو نقشو جنھن ۾ سريسائلم ڊيم ۽ ندي ڏيکاريل
&lt;/gallery&gt;
ھن رياست جون حدون اتر اولھ ۾ [[تلنگانا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ [[اوڙيسيا]]، اولھ ۾ [[ڪرناٽڪا]]،  ڏکڻ ۾ [[تامل ناڊو]] ۽ اوڀر ۾ بنگالي سمنڊ سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Yanam of Puducherry |url=http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |publisher=Gov.t of Yanam |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513154001/http://yanam.gov.in/Mapofyanam.asp |archivedate=13 May 2013}}&lt;/ref&gt; ھن رياست ۾ ٻہ نديون وھن ٿيون جن ۾ [[ڪرشنا ندي]]  ۽[[گوداواري ندي]]&lt;ref name=coastline&gt;{{cite web|title=Andhra Pradesh Fact File|url=http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|website=Official portal of Andhra Pradesh Government|publisher=AP state portal|accessdate=1 July 2014|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603172005/http://www.ap.gov.in/AP%20State%20Statistical%20Abstract%20May%202014/1%20ADMINISTRATIVE%20AND%20GEOGRAPHICAL%20PROFILE.pdf|archive-date=3 June 2016|dead-url=yes|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 


=== ٻوٽا ۽ جاندار ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي قدرتي ٻوٽا ۽ جهنگلي حيات}}

[[File:Rose-ringed Parakeet (Psittacula krameri) feeding on Azadirachta indica (Neem) W2 IMG 8122.jpg|thumb|[[روز-رِنگڊ پئرٽ]] (طوطو) (رياستي پکي) [[ازاڊرچٽا انڊيڪا|نم]] (رياستي وڻ) جي ڦلن تي کاريندي.]]
رياست جو ڪُل ٻيلو ڍڪ {{convert|29784.3|km2}} آهي، جيڪو ڪُل ايراضيءَ جو 18.28٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Chapter 13: Forests and tree resources in states and union territories |year=2021 |pages=257–264|url=https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602105334/https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-13.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; اوڀر گھاٽن وارو علائقو گھاٽي ٽراپيڪل ٻيلن جو گھر آھي. جڏهن ته گھاٽ [[پيني پلين|پيني پلينن]] ۾ بدلجڻ سان نباتات گهٽجي رھي آھي ۽ جهنگلي جھاڙيون واري نباتات وڌيڪ عام ٿيندي پئي وڃي. رياست ۾ نباتات گهڻي ڀاڱي خشڪ پن ڇڻندڙ (dry deciduous) قسمن مان آهي، جنهن ۾ [[ساگوان]] (teak) ۽ ''[[ٽرمناليا (ٻوٽو)|ٽرمناليا]]''، ''[[ڊالبيرجيا]] (Dalbergia)''، ''[[پٽيروڪارپس]]''  وغيره جا نسل شامل آهن. رياست وٽ ڪجهه ناياب ۽ مقامي (endemic) ٻوٽا پڻ آهن، جهڙوڪ ''[[سائڪاس بيدومي]] (Cycas beddomei)''، ''[[پيٽروڪارپس سانٽالينس]]''، ''ٽرمناليا پالڊا''، ''[[سيزيگيم الٽرنيفوليم]]''، ''شوريا ٽمبرگيا'' وغيره.&lt;ref name=&quot;flora and fauna&quot;&gt;{{Cite book |title=India state of forest report 2019, Vol II |date=2019 |publisher=Forest Survey of India |pages=2–12 |url=https://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-andhra-pradesh.pdf |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt;

{{as of|2019|lc=y}} رياست ۾ 3 [[انڊيا جا قومي پارڪ|قومي پارڪ]] ۽ 13 [[انڊيا جا جهنگلي حيات پناهه گاهه|جهنگلي حيات پناهه گاهه]] آهن.&lt;ref name=&quot;flora and fauna&quot;/&gt; جاندارن جي تنوع ۾ [[ٽائيگر|واگھ]]، [[چيتو]] (leopard)، [[چٽڪمرو ھرڻ]]، [[سامبر ھرڻ|سامبر]]، [[سامونڊِي ڪڇون]] ۽ ڪيترائي پکي ۽ ريڙهيون پائيندڙ جانور شامل آهن. گوڊاوري ۽ ڪرشنا دريائن جا ڊيلٽا (estuaries) مئنگروو ٻيلن سان ڀرپور آهن، جتي [[مڇي ماريندڙ ٻلي|مڇي-شڪار ٻلي]] ۽ [[اوٽر|اُڏ]] [[بنيادي نوعون]] طور موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About-us |url=https://forests.ap.gov.in/about.php |publisher=AP Forest Department |access-date=6 June 2024 |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605071323/https://forests.ap.gov.in/about.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪورنگا جهنگلي حيات پناهه گاهه]] سمنڊ ڀرسان [[تمر|مئنگروو]] (Mangrove) ۽ لوڻ سَهندڙ ٻيلن جي نظام جو مثال آهي. انهن ٻيلن جو علائقو {{convert|582|km2|abbr=on}} آهي، جيڪو رياست جي مقامي ٻيلو ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 9٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |title=Coringa sanctuary |access-date=2 June 2023 |website=East godavari district, Government of AP |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602102822/https://eastgodavari.ap.gov.in/tourist-place/coringa-sanctuary/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻين پناهه گاهن ۾ [[ناگارجونا ساگر–سري سيلم ٻڳ محفوظ علائقو]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nstr.in/facts.php?page=facts |title=Facts &amp; Figures of NagarjunaSagar Srisailam Tiger Reserve Atmakur Andhra Pradesh |access-date=26 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202104626/http://nstr.in/facts.php?page=facts |archive-date=2 February 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Kolleru Bird Sanctuary|ڪوليرو پکي پناهه گاهه]]،&lt;ref name=&quot;lakes and wetlands&quot;&gt;{{Cite web|title=The list of wetlands of international importance|url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|website=The Ramsar convention on wetlands|publisher=The Secretariat of the Convention on Wetlands (Ramsar, Iran, 1971)|access-date=5 June 2014|page=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530015101/http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf|archive-date=30 May 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[نِيلاپٽّو پکي پناهه گاهه]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=G. |first1=Ravikiran |title=Rain brings back winged visitors |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/rain-brings-back-winged-visitors/article19994754.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=7 November 2017}}&lt;/ref&gt; [[نم]] (Azadirachta indica) رياستي وڻ، ياسمين رياستي گل، [[روز-رِنگڊ طوطو]] رياستي پکي، ۽ [[ڪارو هرڻ]] رياستي ٿڻيدار (mammal) آهي.&lt;ref name=&quot;dc-newsymbols&quot; /&gt;

[[فائل:Pichavaram Mangrove Forest.jpg|alt=|thumb|ڪاڪيناڊا لڳ [[تمر]] جو ٻيلو]]

2014 جي رياستي ورھاست بعد ٻيلن واري زمين ھن رياست ۾ 
22,862&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آھي.&lt;ref name=forests&gt;{{cite web|title=Forests in AP facts. |url=http://forest.ap.nic.in/About.htm |publisher=AP Forest department |accessdate=6 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150507042125/http://forest.ap.nic.in/about.htm |archivedate=7 May 2015}}&lt;/ref&gt;

=== معدني وسيلا ===
[[File:Mangampet Barytes.jpg|thumb|مانگمپيٽ [[Baryte|بيريٽس]]]]
مختلف قسم جي ارضياتي بناوٽن سبب رياست ۾ صنعتي معدنيات ۽ عمارتن لاءِ پٿرن جا ڪيترائي قسم ملن ٿا. اهم معدنيات، جيڪي قابلِ ذڪر مقدار ۾ ملن ٿا، انهن ۾ [[سامونڊي واري]], [[باڪسائيٽ]], [[چوني جو پٿر]], [[گرينائيٽ]] ۽ [[ھيرا|هيرن]] شامل آهن. ننڍن معدنيات ۾ [[بيريٽس]], [[ڪيلسائيٽ]] (calcite) ۽ [[ميڪا]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |title=Mineral reserves |access-date=29 April 2024 |website=Mines, Government of Andhra Pradesh |archive-date=7 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207071803/https://www.mines.ap.gov.in/miningportal/Inner/MineralReserves.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[يورينيم]] جا سڀ کان وڏا ذخيرا واءِ ايس آر ضلعي جي تُمالاپلّي ڳوٺ ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|title=India: 'Massive' uranium find in Andhra Pradesh|date=19 July 2011|publisher=[[BBC World News]]|access-date=19 July 2011|location=New Delhi|archive-date=19 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719112659/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14196372|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست وٽ [[تيل جا ذخيره |تيل]] ۽ [[nمقدرتي گيس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن.{{Sfn|MOPNG|2023}}

=== موسم ===
موسم جاگرافيائي علائقي موجب تمام گهڻو مختلف آهي. اونهارو مارچ کان جون تائين رهي ٿو. ساحلي ميدانن ۾ اونهاري جا گرمي پد عام طور رياست جي ٻين حصن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ گرمي پد {{convert|35|°C}} کان مٿي به هليو وڃي ٿو. اونهاري ۾ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد ڏکڻ اولهه جي پري علائقن ۾ لڳ ڀڳ {{convert|20|°C}} هوندو آهي. جولاءِ کان سيپٽمبر تائين [[Monsoon#Southwest monsoon|ڏکڻ اولهه مانسون]] جون ٽروپيڪل برساتون ٿينديون آهن. سياري جو موسم آڪٽوبر کان فيبروري تائين هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Britannica-ap&quot;/&gt; آڪٽوبر کان ڊسمبر تائين [[Monsoon#Northeast monsoon|اتر اوڀر مانسون]] سان گڏ خليج بنگال ۾ گهٽ دٻاءَ جا نظام ۽ [[tropical cyclone|ٽروپيڪل سائيڪلون]] ٺهن ٿيون، جيڪي رياست جي ڏکڻ ۽ ساحلي علائقن ۾ برساتون آڻين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=M |first1=Rajeevan |title=IMD Meteorological Monograph: Northeast Monsoon of South Asia |date=2022 |publisher=Indian Meteriological department |pages=5–7 |url=https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |access-date=7 August 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113415/https://mausam.imd.gov.in/imd_latest/contents/met_monograph.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سياري ۾ گرمي پد جو دائرو عام طور {{convert|30|to|35|°C}} هوندو آهي، سواءِ اتر اوڀر وارن علائقن جي، جتي اهو {{convert|15|°C}} کان هيٺ به ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Britannica-ap&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |title=Andhra Pradesh |last=Britannica |date=23 April 2024 |access-date=29 April 2024 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429041751/https://www.britannica.com/place/Andhra-Pradesh/People |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Lambasingi|لمباسينگي]] (الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾) کي “آنڌرا پرديش جو ڪشمير” سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي گرمي پد {{convert|0|to|10|°C}} جي حد ۾ رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Ganguly|first1=Nivedita|title=Lambasingi set to become tourist hotspot|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|access-date=26 November 2014|work=[[The Hindu]]|date=17 September 2014|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903183458/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/lambasingi-set-to-become-tourist-hotspot/article6416560.ece|archive-date=3 September 2015|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lambasingi records 2º c|url=https://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|access-date=26 November 2014|work=Deccan Chronicle|date=16 December 2013|location=Visakhapatnam|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713203422/http://www.deccanchronicle.com/131216/news-current-affairs/article/lambasingi-records-2%C2%BA-c|archive-date=13 July 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست جي سراسري سالياني برسات {{Convert|966|mm|abbr=on}} آهي.{{Sfn|DES|2021|p=31}}

== آبادي ۽ سماجي جوڙجڪ ==

{{See also|آنڌرا پرديش جا نسلي گروهه|آنڌرا پرديش جي آبادي|آنڌرا پرديش ۾ مذهب}}
{{Pie chart
| label1 = [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]
| value1 = 89.21
| color1 = #FF9966
| label2 = [[اردو]]
| value2 = 6.55
| color2 = green
| label3 = [[تامل ٻولي|تامل]]
| value3 = 1.04
| color3 = saddlebrown
| label4 = ٻيون
| value4 = 3.20
| color4 = grey
| caption = آنڌرا پرديش جون ٻوليون{{efn|name=lang1|2011 جي مردم شماري جي انگن اکرن جي بنياد تي، انهن ضلعن ۽ منڊلن کي خارج ڪندي جيڪي [[تلنگانا]] جو حصو آهن}} (2011)&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;/&gt;
}}

2011 جي [[انڊيا جي مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جي آبادي 49,577,103 آهي، ۽ آبادي جي گهاٽائي {{cvt|304|/km2}} آهي. ڳوٺاڻي آبادي 70.53٪ ۽ شهري آبادي 29.47٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}} رياست ۾ شيڊولڊ ڪاسٽ (SC) آبادي 17.08٪ ۽ شيڊولڊ ٽرائِب (ST) آبادي 5.53٪ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=16}} 0–6 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ ٻارن جو تعداد 5,222,384 آهي، جيڪو ڪُل آباديءَ جو 10.6٪ بڻجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Population in different age group – Census 2011 |publisher=MHRD |pages=3 |url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |access-date=28 May 2023 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010154018/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/statistics-new/Population2011.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست ۾ [[جنس جي تناسب]] موجب هر 1000 مردن تي 997 عورتون آهن، جيڪو قومي سراسري 926 في 1000 کان وڌيڪ آهي. رياست ۾ [[خواندگي جي شرح]] 67.35٪ آهي. اڳوڻو ويسٽ گوڊاوري ضلعو 74.32٪ سان سڀ کان وڌيڪ خواندگي رکي ٿو، جڏهن ته اڳوڻو [[وِزياناگرم ضلعو]] 58.89٪ سان سڀ کان گهٽ آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}

سال 2022 لاءِ رياست جو انساني ترقيءَ جو اشاريہ (HDI) 0.673 آهي.&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{Cite web |title=Sub-national HDI – area database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&amp;interpolation=1&amp;extrapolation=0&amp;nearest_real=0 |access-date=16 November 2024 |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; {{As of|2023|1|1}} تائين، ووٽرن جو تعداد 39,984,868 آهي، جنهن ۾ 3,924 ٽين-جنس (third-gender) ووٽر پڻ شامل آهن. ڪُرنول ضلعي ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽر 1,942,233 آهن، جڏهن ته الوري سيتاراما راجو ضلعي ۾ سڀ کان گهٽ 729,085 ووٽر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |title=A.P. has 3,99,84,868 voters, women outnumber men |date=5 January 2023 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Hindu]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528033458/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-has-39984868-voters-women-outnumber-men/article66342507.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[تيلگو ٻولي|تيلگو]] رياست جي پهرين سرڪاري ٻولي آهي، ۽ [[اردو]] رياست جي ٻي سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |title=Bill recognising Urdu as second official language passed |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bill-recognising-urdu-as-second-official-languagepassed/article65252966.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt; تيلگو لڳ ڀڳ 90٪ آباديءَ جي مادري ٻولي آهي.{{efn|name=lang1}}&lt;ref name=&quot;census2011-langreport&quot;&gt;{{Cite web |title=Table C-16 Population by mother tongue: Andhra Pradesh |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] |access-date=4 January 2023 |archive-date=12 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112190710/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سرحدي علائقن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] ڳالهايون وڃن ٿيون. [[لمباڙي ٻولي|لمباڙي]] ۽ ٻيون ڪيتريون ٻوليون رياست جي شيڊولڊ ٽرائِبن ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;nclmanurep2010&quot;&gt;{{Cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|title=Report of the commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|pages=122–126|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf|archive-date=13 May 2012|access-date=16 February 2012}}&lt;/ref&gt; 2019 جي چوٿين ٽه ماهي (Q4) واري انڊين ريڊرشپ سروي موجب 12+ ورهين جي آباديءَ مان 19٪ ماڻهو انگريزي پڙهي ۽ سمجهي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Indian readership survey 2019 Q4 |publisher=IRS |year=2020 |url=https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |page=20 |access-date=27 May 2023 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925203217/https://mruc.net/uploads/posts/cd072cdc13d2fe48ac660374d0c22a5d.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== مذهب ===
{{Pie chart
| label1 = [[هندومت]]
| label2 = [[انڊيا ۾ اسلام|اسلام]]
| label3 = [[آنڌرا پرديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]]
| label4 = [[جَين مت]]
| label5 = ٻيا 
| value1 = 90.89
| value2 = 7.30
| value3 = 1.38
| value4 = 0.05
| value5 = 0.37
| color1 = darkorange
| color2 = green
| color3 = blue
| color4 = pink
| color5 = grey
| caption = آنڌرا پرديش ۾ مذهب &lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;{{cite web  | title = Census of India – Religious Composition  | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs  | url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html  | access-date = 27 August 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150913045700/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html  | archive-date = 13 September 2015 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

2011 جي مردم شماري موجب، رياست ۾ وڏا مذهبي گروهه هندُو (90.89٪)، مسلمان (7.30٪) ۽ عيسائي (1.38٪) آهن.&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{Cite web|year=2011|title=Population by religion – Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|access-date=4 January 2023|archive-date=28 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528173240/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هندومت جا ڪجهه مشهور ياترا مرڪز [[تيروپتي ۾ تيروملا وينڪٽيشره مندر]]، [[سري سيلم ۾ مليڪارجونا مندر]]، [[وجياواڊا ۾ ڪناڪا دُرگا مندر]] ۽ [[سِمهاچلم ۾ وراهه لڪشمي نرسمها مندر]] آهن.{{Sfn|APTDC|2018}} [[امراوتي, پالناڊو ضلعو|امراوتي]] ۽ [[ناگارجونا ڪونڊا]] جا ٻُڌ مت جا ماڳ پڻ مشهور آهن.{{Sfn|APTDC|2019|p=18–25}}


=== ذيلي درجابندي ===
آنڌرا پرديش لاءِ [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|SC]] درجي ۾ 59 داخلائون، [[شيڊيولڊ ذاتيون ۽ قبيلا|ST]] درجي ۾ 34 داخلائون، ۽ [[ٻيا پسماندہ طبقا|OBC]] درجي ۾ 104 داخلائون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SC list – Andhra Pradesh |url=https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Scan-0001.jpg |website=Department of Social Justice and Empowement |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ST list |url=https://tribal.nic.in/ST/LatestListofScheduledtribes.pdf |website=Ministry of Tribal Affairs |access-date=25 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State/UT-wise Number of Entries in the Central List of OBCs (as on 12.04.2018 |url=https://socialjustice.gov.in/common/76674 |website=Department of Social Justice and Empowerment |access-date=25 August 2024 |date=12 April 2018}}&lt;/ref&gt; [[ڪوماتي (ذات)|ڪوماتي]]، [[تيلگو برھمڻ |برهمڻ]]، [[ڪم ما (ذات)|ڪمما]]، [[ڪاپو (ذات)|ڪاپو]]، [[راجو (ذات)]]، [[ريڊي (ذات)]] ۽ [[ويلاما (ذات)|ويلاما]] برادريون [[خوشحال ذاتيون|فارورڊ ڪاسٽ]] ۾ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister to release second tranche of YSR EBC Nestham on April 12 |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-chief-minister-to-release-second-tranche-of-ysr-ebc-nestham-on-april-12/article66725268.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=11 April 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh Chief Minister releases ₹536.77 crore aid for women under Kapu Nestham scheme in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chief-minister-releases-53677-crore-aid-for-women-under-kapu-nestham-scheme-in-andhra-pradesh/article67314648.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[The Hindu]] |date=16 September 2023}}&lt;/ref&gt;


== ثقافت ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي ثقافت}}

{{Map/Museums in Andhra Pradesh}}
آنڌرا پرديش ۾ 32 ميوزيم آهن، جن ۾ قديم مجسما، تصويرون، مورتيون، هٿيار، کائڻ جا اوزار، ڪتبا، لکتون ۽ مذهبي نوادرات جو متنوع ذخيرو موجود آهي.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023}}{{Efn|ٻه داخلائون ورجايل آهن}} [[امراوتي آرڪيالاجيڪل ميوزيم]] ۾ امراوتي جي فنّي روايتن ۽ ٻڌ جي تصويرن جي نمائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|title=Archaeological museum, Amaravati – Archaeological Survey of India|publisher=Asi.nic.in|access-date=19 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929190235/http://asi.nic.in/asi_museums_amravati.asp|archive-date=29 September 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; وجياواڊا ۾ [[باپو ميوزيم, وجيياواڊا|باپو ميوزيم]] ۾ تاريخي گيلريون، پٿر تي اُڪريل لکڻيون، سڪا، تلوارون، جسماني زرھ، ڍالون، هٿيار ۽ زيورن جي شين جي نمائش آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tourist Guide to Andhra Pradesh|publisher=Sura Books|isbn=978-81-747-8176-5|page=36|url=https://books.google.com/books?id=E4l78qG3TkAC&amp;dq=Mangalagiri+Sarees&amp;pg=PA36|accessdate=24 January 2016}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; وساکاپٽنم ۾ ''[[T
تيلگو سنسڪروٿڪا نڪيتنم]]'' آزادي کان اڳ واري دور جا تاريخي نوادرات ڏيکاري ٿو.{{Sfn|Seth|Sadiya|2023|p=18|loc=1.19}} [[Archaeological Survey of India|ڀارت جي آرڪيالاجيڪل سروي]] آنڌرا پرديش ۾ 135 مرڪزي طور تحفظ يافته يادگار سڃاتا آهن. انهن ۾ اَنوپو ۽ [[Nagarjunakonda|ناگارجوناڪونڊا]] جا ٻيهر تعمير ڪيل يادگار پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |title=Alphabetical list of monuments – Andhra Pradesh |access-date=24 May 2023 |website=Archaeological Survey of India |archive-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130155258/https://asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-andhra-pradesh/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''جياگرافيڪل انڊيڪيشن آف  گڊس (رجسٽريشن اينڊ پروٽيڪشن) ايڪٽ, 1999'' موجب، رياست ۾ زراعت، [[دستڪاري]]، [[کاڌي واريون شيون]] ۽ ڪپڙي جي شين جي زمرا ۾ 17 [[جغرافيائي سڃاڻپ]] (GI) رجسٽريشنون آهن.&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;&gt;{{Cite book |title=Annual report 2021-22 Intellectual property India |publisher=The Office of the controller general of patents, designs and geographical indications, Government of India |year=2022 |pages=76 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |access-date=30 May 2023 |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530054648/https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Final_Annual_Report_Eng_for_Net.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== لباس ===
[[File:Kalamkari Art.jpg|thumb|[[ڪلامڪاري]] فنّ جو ڪپڙي تي ڪم]]
مردن جو روايتي لباس ''پانچي'' آهي، جيڪو {{convert|4.5|m}} ڊگهو، اڇو ۽ مستطيل شڪل جو بغير سِليندڙ ڪپڙو هوندو آهي، جنهن جي ڪنارن تي اڪثر روشن رنگن جون پٽيون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Indian Dhoti|url=https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729202155/https://www.indianmirror.com/culture/clothing/dhoti.html|archive-date=29 July 2020|access-date=3 January 2021|website=Indian Mirror}}&lt;/ref&gt; عورتون روايتي طور ''[[sari|ساڙي]]'' پائين ٿيون، جيڪا {{convert|5|to|9|yd|}} ڊگهي ۽ {{convert|2|to|4|ft|}} ويڪري ڊراپ هوندي آهي؛ اها عام طور ڪمر جي چوڌاري وراڻي وڃي ٿي، ۽ هڪ ڇيڙو ڪلهي مٿان وڌو وڃي ٿو، جنهن سان پيٽ جو وچ وارو حصو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠ته ڀارتي فلسفي مطابق ناف کي زندگي ۽ تخليق جو سرچشمو سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Boulanger|first=Chantal|title=Saris: An Illustrated Guide to the Indian Art of Draping|year=1997|publisher=Shakti Press International|location=New York|isbn=978-0-966-14961-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lynton|first=Linda|title=The Sari|year=1995|publisher=Harry N. Abrams, Incorporated|location=New York|isbn=978-0-810-94461-9}}&lt;/ref&gt; شادين جهڙين خاص تقريبن تي عورتون رنگين [[ريشم|ريشمي]] ساڙيون پائين ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sociology of Religion|first1=Susanne|last1=C. Monahan|first2= William|last2= Andrew Mirola|first3=Michael|last3= O. Emerson|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=978-0-130-25380-4|page=83}}&lt;/ref&gt; ننڍين ڇوڪرين جو روايتي لباس بلائوز سان گڏ اڌ ساڙي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Lehnaga choli' back in vogue in Bengaluru this Diwali |url=https://www.onmanorama.com/lifestyle/beauty-and-fashion/2020/11/13/lehnaga-choli-back-in-vogue-in-bengaluru-diwali.html |website=Onmanorama |access-date=22 August 2024 |date=13 November 2020}}&lt;/ref&gt; ڇوڪرن ۽ مردن ۾ پينٽ ۽ شرٽ جهڙن مغربي ڪپڙن جو رواج عام ٿي ويو آهي، جڏهن⁠ته عورتون ساڙين سان گڏ ''سلواڙ قميص'' پڻ پائين ٿيون.{{citation needed|date=June 2025}} [[ڌرماورم ڪپڙا]]، [[پيڊانا ڪلامڪاري|مچيلي پٽنم]] ۽ [[سري ڪالھستي ڪلمڪاري|سري ڪالهستي]] جا [[ڪلامڪاري]] هٿ جي هنر جا ڪجهه مثال آهن، جيڪي لباس واري زمري ۾ GI حيثيت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kalamkari: Craft of the matter|url=http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|website=mid-day|access-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131082254/http://www.mid-day.com/articles/kalamkari-craft-of-the-matter/16478155|archive-date=31 January 2016|url-status=live|date=24 August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

=== کاڌ خوراڪ ===
{{Main|تيلگو کاڌ خوراڪ}}

[[File:Vegetarian Andhra Meal.jpg|thumb|اهم موقعن تي پيش ٿيندڙ سبزي وارو آنڌرا طعام]]
آنڌرا طعام ۾ مصالحيدار، ترش ۽ مٺن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي. آنڌرا کاڌي ۾ مرچ، املي ۽ ''[[گونگورا]]'' (روزيل جا پن) جو استعمال عام آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=54–63}} ڪيري پتا گهڻين ڪڙهين ۽ چٽڻين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. دالن سان گڏ [[ٽماٽو]]، [[پالڪ]]، گوگڙو، [[توري]] وغيره ملائي ''پپّو'' جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. ڪڙهين کان علاوه ''پلوسو''، جيڪو املي جي رس سان گڏ سبزين، سامونڊي کاڌي، ڪڪڙ، مُٽن وغيره سان ٺهندڙ ستو آهي، تمام مشهور آهي. ''پچّڊي''، جيڪا عام طور [[مڱ ڦري]]، تريل سبزيون ۽ مرچ گڏ ڪري تيار ٿيندڙ ليپ هوندي آهي، هر طعام ۾ لازمي سمجهي وڃي ٿي. آم، آملو، ليمون وغيره مان ٺهندڙ اچار ''پپّو'' سان گڏ شوق سان کاڌا ويندا آهن. طعام جي آخر ۾ چانورن سان گڏ لسّي يا ڏهي کائڻ سان جسم کي سڪون ملي ٿو، خاص ڪري اڳ ۾ مصالحيدار شيون کائڻ کان پوءِ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |title=Andhra cuisine: A symphony of spices |access-date=29 May 2023 |website=Indianculture.gov.in |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529003146/https://www.indianculture.gov.in/food-and-culture/south/andhra-cuisine-symphony-spices |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
گدامڙي تي ٻڌل هڪ مشهور کاڌو ''پُليھورا'' سڏبو آهي، جيڪو املي، مرچن، لوڻ ۽ هيڱ (asafoetida) جي گاڙهي چٽ سان ٺاهيو ويندو آهي. ان ۾ رائي، ڪيري پتا ۽ مڱ ڦريون جو ڇنڊڪو ڏنو ويندو آهي ۽ پوءِ چانورن سان ملائبو آهي. اهو ديوتائن کي پڻ چڙهايو ويندو آهي ۽ پوءِ مندرن ۾ عقيدتمندن کي ''[[پرساد]]'' (الاهي نذر) طور ڏنو ويندو آهي. مشهور سبزي واريون ڪڙهيون ''ڊونڊڪايا ڪورا'' (آئي وي گورڊ ناريل ۽ سائي مرچ سان) ۽ ''گُٽّيوانڪايا ڪورا'' (ڀريل بينگڻ جي ڪڙهي) آهن. ''ٿالاڪايا ڪورا'' (ٻڪريءَ جي مٿي جو سالن)، ''روييالا ڪورا'' (جهينگا املي ۾) ۽ ''ناتوڪوڊي ڪورا'' (مرچن سان ديسي ڪڪڙ جو سالن) گنٽور ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مشهور غير سبزي طعام آهن. [[Rayalaseema|رائلسيما]] ۾ ''ييتا مامسم ڪوبّري'' برياني (ناريل سان مُٽن)، ''سيما ڪوڊي'' (رائلسيما انداز جو ڪڪڙ)، ''چنّنور دُم برياني'' ۽ ''گونگورا مامسم'' (سورل سالن ۾ مُٽن) مشهور آهن. مڇيءَ جي طعامن ۾ ''پُلاسا پُلسو''—گوڊاوري جي پُلاسا قسم جي هڪڙي مڇيءَ مان ٺهندڙ خوشبودار ۽ ترش گاڙهو سالن—[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي. ''[[اريسيلو]]''، ''بُريلو''، ''[[لڊو]]'' ۽ ''[[پوٿاريڪولو]]'' اهي مٺايون آهن، جيڪي خاص ميلن ۽ موقعن تي تيار ٿين ٿيون. ''پوٿاريڪولو'' (کنڊ ۽ چانورن جي اٽي مان) ۽ ''تانڊري'' (آم جي ذائقي وارو سُڪيل ميوي جو جيلي) ڪوناسيما جي اٿريا پورم مان نڪرندڙ مشهور مٺايون آهن. [[ڪاڪينادا ضلعو|ڪاڪينادا]] جو ''کاجا''—پرت دار اٽو تلجي کنڊ جي شربت ۾ ٻوڙيل—هڪ ٻي مشهور مٺائي آهي.{{Sfn|APTDC|2019|p=60-62}} ''[[Bandar laddu|بندر لڊو]]'' ۽ ''[[Tirupati Laddu|تيروپتي لڊو]]'' انهن خوراڪي شين مان آهن جن کي GI حيثيت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Naidu|first1=T. Appala|title=Bandar laddu gets GI tag|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|access-date=13 May 2017|work=[[The Hindu]]|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112020245/https://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/bandar-laddu-gets-gi-tag/article17722857.ece|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

=== ادب ===
{{Main|تيلگو ادب}}

[[ننّيا]]، [[ٽِڪّانا]] ۽ [[يِرّاپرگادا]] انهن ٽنهي کي ان “تثليث” طور سڃاتو وڃي ٿو جن 11هين کان 14هين صديءَ دوران سنسڪرت مهاڳ ''[[مهاڀارت]]'' جو [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|pages=42–49}} ننّيا تيلگو گرامر بابت سنسڪرت ۾ پهريون رسالو ''آنڌرا شبدہ چنتامني'' لکيو.&lt;ref name=&quot;Padmapriya ch1&quot;&gt;{{Cite book |title= A comparative study of Andhrasabdachintamani and Balavyakaranam |last= Gopavaram |first= Padmapriya |author2=Subrahmanyam, Korada |year= 2011 |publisher= University of Hyderabad |location=Hyderabad|chapter=1}}&lt;/ref&gt; [[پوٿنا]] ''[[ڀڳوتا پراڻا|ڀاڳوتَم]]'' جو تيلگو ۾ ترجمو ڪيو.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=64}} [[ويمن]] هندي فيلسوف هو، جنهن يوگا، دانائي ۽ اخلاق سميت ڪيترن موضوعن تي سادي ٻولي ۽ ڏيهي محاورن ۾ تيلگو شاعري ڪئي.{{Sfn|Pandippedi|Mantripragada|1928|page=99}} [[پوٽولوري ويربرهميندر سوامي]] (17هين صديءَ جو “غيب دان” ۽ سماجي سڌارڪ) ''ڪالاگنانم'' لکيو، جيڪو پيشنگوين جو ڪتاب آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Celebrated Professor harassed for identifying 17th-century social reformer as 'Sudra' |url=https://thewire.in/caste/andhra-professor |last=Shaw |first=Padmaja |date=5 November 2019 |access-date=29 April 2024 |work=[[The Wire (India)|The Wire]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809105935/https://thewire.in/caste/andhra-professor |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Proceedings of the Andhra Pradesh oriental conference, first session, Andhra Saraswathi Parishat, Hyderabad, May 1977|url=https://books.google.com/books?id=HhlUAAAAYAAJ|publisher=The Conference|year=1979|page=131|quote=Kalagnana is a special type of discipline very popular in Andhra Desa because of the famous Kalagnanam of Sri Potuluri Veerabrahmendhra swami written in Telugu. It forecasts many incidents which are proved to be correct by the posterity.|access-date=2 June 2023}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=South Asian intellectuals and social change: A study of the role of vernacular-speaking intelligentsia|url=https://books.google.com/books?id=5ZvZAAAAMAAJ |access-date=29 April 2024|page=314|author=Yogendra K. Malik|publisher=Heritage|year=1981|isbn = 978-08-364-0825-6|quote=A later poet similar to Vemana was Potuluri Veerabrahmendhra swami, popularly known as Brahmamgaru}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[ڪنڊڪوري ويريسالنگم]] کان پوءِ واري تيلگو ادب کي ''اڌنيڪا تيلگو ساھتيم'' (جديد تيلگو ادب) چيو وڃي ٿو.{{Sfn|D.|1976|p=80}} هن 1880ع ۾ ڇپيل پهريون تيلگو [[social novel|سماجي ناول]] ''Rajasekhara Charitram'' لکيو.{{Sfn|D.|1976|p=88}} ادب ۾ ''گرانڌڪ'' (ڪلاسيڪي) انداز بدران روزمره (گفتگو) واري ٻوليءَ جي حمايت، جيڪا [[مگورجادا اپّاراو]] ۽ [[گڊوگو وينڪٽ رامامورتي|گڊوگو رامامورتي پنٿولو]] ڪئي، خواندگيءَ ۾ واڌ جو سبب بڻي.&lt;ref name=&quot;subbarayudu&quot;&gt;{{Cite book |url=https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |title=Handbook of twentieth-century literatures of India. |editor=Nalini Natarajan |publisher=Greenwoord press |year=1996 |chapter=Twentieth-century Telugu literature |access-date=30 May 2023 |first1=Subbarayudu |last1=GK |first2=Vijayasree |last2=C |archive-date=14 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114193908/https://omnilogos.com/twentieth-century-telugu-literature/ |date=14 January 2021 }}&lt;/ref&gt; شاعري، ناول ۽ مختصر ڪهاڻي جهڙيون ادبي صورتون ڦُلي ڦَٽي نظر آيون، جيئن مختلف شعبن ۾ قومي ۽ بين الاقوامي تبديلين جا اثر انساني زندگيءَ تي پيا.


=== تعميرات ===
[[File:TIRUMALA ,AP,INDIA - panoramio.jpg|thumb|left|[[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا]]، جنهن ۾ اڳيان ''گوپورم'' (وڏو برج) ۽ پٺيان سونهن رنگ ۾ ''ويمانا'' (ننڍو برج) ڏيکاريل آهي]]
روايتي مندرن جي تعميريات تي دراوڙي ۽ وجيانگر طرز جا اثر آهن. دراوڙي تعميريات—جنهن جو هڪ مثال [[وينڪٽيشورا مندر، تيروملا|تيروملا مندر]] آهي—۾ مندرن ۾ دروازي کان اڳ پورچ يا ''منٽاپا'' هوندا هئا جيڪي اندروني مقدس جاءِ ڏانهن ويندڙ در تي پهچائيندا هئا، چوطرفي گهيرائن ۾ مندر کي گهيريندڙ چوڪنڊي احاطن تي دروازي-پيراميڊ جهڙا ''[[گوپورم]]''، ۽ گهڻن مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''ستونن وارا هال'' شامل هوندا هئا. انهن کان سواءِ مندر ۾ عام طور هڪ تلاءُ به هوندو آهي جنهن کي ''ڪلياني'' يا ''پشڪرڻي'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Fergusson|first= James|title= History of Indian and Eastern Architecture|orig-date= 1910|edition= 3rd|year= 1997|publisher=Low Price Publications|location= New Delhi|page= 309}}&lt;/ref&gt; ''گوپورم'' هڪ يادگاري (monumental) برج هوندو آهي، جيڪو عام طور مندر جي مُکيه داخليءَ تي ڏاڍي سينگاريل صورت ۾ ٺهندو آهي ۽ نمايان خصوصيت بڻجي بيهندو آهي.&lt;ref name=&quot;Gopuram&quot;&gt;{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 2007|title= A Global History of Architecture|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-26892-5|page=762|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; انهن جي مٿان ''ڪلسَم'' رکيو ويندو آهي، جيڪو گولائيءَ وارو پٿريلو [[تاجي پٿر|فنيل]] (finial) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Francis D.K.|last= Ching|year= 1995|title= A Visual Dictionary of Architecture|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|isbn=978-0-471-28451-2|page=253}}&lt;/ref&gt; ''[[ويمانا]]'' اهڙيون ئي بناوتون آهن جيڪي مندر جي ''[[گربھگريهه]]'' يا اندرين مقدس حجري جي مٿان ٺاهيون وينديون آهن، پر عام طور ''گوپورم'' کان ننڍيون هونديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=S.R. Balasubrahmanyam|title = Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9-060-23607-9|pages=16–29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neela|first1=N.|last2=Ambrosia|first2=G.|title=Vimana architecture under the Cholas|journal=Shanlax International Journal of Arts, Science &amp; Humanities|date=April 2016|volume=3|issue=4|page=57|url=https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|access-date=5 July 2019|issn=2321-788X|archive-date=5 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705140824/https://www.shanlax.com/wp-content/uploads/SIJ_ASH_V3_N4_008.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; وجيانگر طرز—جنهن جو مثال [[ويرڀدر مندر، ليپاڪشي|ليپاڪشي ويرڀدر مندر]] آهي—۾ مُکيه مندر جي جوڙجڪ ٽي حصن تي ٻڌل هوندي آهي: گڏجاڻيءَ وارو هال جنهن کي ''مُکها منٽاپا'' چيو وڃي ٿو؛ ''اردا منٽاپا'' يا ''انترالا'' (وچ وارو اڳڪمره)؛ ۽ ''[[گربھگريهه]]'' يا اندروني مقدس حجرو.{{Sfn|Bhardwaj|1998|p=295}} سري [[وينڪٽيشورا]] روايتي مجسما سازي ۽ تعميريات جو ادارو، جيڪو [[تيروملا تيروپتي ديواستانم]] هلائي ٿو، ڊپلوما ڪورس فراهم ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=A.D. |first1=Rangarajan |title=Ornate sculptures delight visitors at SVITSA expo |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ornatesculptures-delight-visitors-at-svitsa-expo/article65143784.ece |access-date=11 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 March 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=T. |first1=Sudhakar |title=Institute of traditional sculpture, ancient architecture at Tirupati |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2014/Oct/05/institute-of-traditional-sculpture-ancient-architecture-at-tirupati-668114.html |access-date=22 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=5 October 2014}}&lt;/ref&gt; شهري تعميريات—جنهن ۾ گڏيل خانداني نظام کي سهارو ڏيڻ لاءِ اڱڻ واري بناوت ۽ سادن گول گهرن جي خاصيت هوندي هئي—هاڻي جديد اپارٽمينٽن جي جاءِ وٺي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The 'manduva logili' homes of Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/real-estate/the-manduva-logili-homes-of-andhra-pradesh/article19682124.ece |access-date=11 August 2024 |date=17 September 2017 |work=[[دي هندو]]}}&lt;/ref&gt;

=== فنون ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي موسيقي|تيلگو ٿييٽر|ڪرناٽڪ موسيقي}}

{{See also|ٿولو بومّلاتا}}

[[File:Kondapalli toys at a house in Vijayawada.jpg|thumb|[[ڪونڊاپلّي رانديڪا]] وجياواڊا جي هڪ گهر ۾]]
[[File:Prathiksha Kashi.jpg|thumb|upright|[[ڪوچيپوڊي]] ناچ]]
[[ڪونڊاپلّي رانديڪا]]، [[دُرگي، پالناڊو ضلعو|دُرگي]] جون نرم چونا پٿر جون مورتيون تراشڻ واريون ڪاريگريون&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|title=دُرگي پٿر جي دستڪاري|publisher=Cesdeva|access-date=20 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204034111/http://guntur.nic.in/durgi_stonecraft.html|archive-date=4 December 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ايتيڪوپّاڪا|ايتيڪوپّاڪا]] جا لئڪر لڳايل ڪاٺ جا رانديڪا، اهي ڪجهه دستڪاريون آهن جن کي جي آءِ حيثيت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |title=لئڪر واريون رانديڪا |access-date=30 May 2023 |website=Lepakshi handicrafts |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530055241/https://lepakshihandicrafts.gov.in/etikoppaka-toys.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt; [[ڪوچيپوڊي]]—اهو ثقافتي ناچ جنهن کي آنڌرا پرديش رياست جو سرڪاري ناچ سمجهيو وڃي ٿو—ڪرشنا ضلعي جي [[ڪوچيپوڊي، ڪرشنا ضلعو|ڪوچيپوڊي]] ڳوٺ مان شروع ٿيو.{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=67}} [[ڪرناٽڪ موسيقي]] جا ڪيترائي نامور سنگيتڪار جهڙوڪ [[اننّماچاريه]]، [[ڪشيترَيّا]]، [[تيياگراجا]] ۽ [[ڀدرآچلا رامداسُ|ڀدرآچلا رامداس]] هن رياست مان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڏکڻ ڀارت ۾ ڀجن جي روايت |last1=Kuppuswami |first1=Gowri |publisher=Sangeet Natak Academy |year=1982 |location=New Delhi |url=https://archive.org/details/dli.ministry.10217/page/36/mode/1up |last2=Hariharan |first2=M.}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Ragini Devi|1990|page=75}} شادين، گهريلو ۽ مندرن جي تقريبن ۾ ''سَنّنائي'' ۽ ''ڍولو'' عام موسيقي وارا ساز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=D. |first1=Surendra Kumar |title=22 سالن جي ڇوڪري سَنّنائي وسيلي پنهنجي والد جي ورثي کي زندهه رکي ٿي |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2022/Sep/11/22-year-old-keeps-her-fathers-legacy-alive-through-sannai-2497014.html |access-date=11 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=11 September 2022}}&lt;/ref&gt; ''هريڪٿا ڪلاڪشيپم'' (يا [[هريڪٿا|هريڪٿا]]) ۾ ڪا ڪهاڻي بيان ڪئي ويندي آهي ۽ ان سان لاڳاپيل گيت پڻ گڏ ٻڌايا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Thoomati Donappa|title=Telugu harikatha sarvasvam|oclc=13505520}}&lt;/ref&gt; ''بُرّا ڪٿا'' هڪ [[زباني قصه گوئي|زباني قصه گوئي]] جي طريقيڪار آهي، جنهن جو موضوع يا ته هندو ديومالائي ڪهاڻي هوندو آهي يا وري ڪا معاصر سماجي ڳالهه.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بُرّاکٿا |url=http://shilparamam.ap.gov.in/burrakatha-inner.html |publisher=The Andhra Pradesh Shilparamam Arts, Crafts &amp; Cultural Society |access-date=19 August 2024}}&lt;/ref&gt; ''ڊراما'' [[ڀارتي ٿييٽر|ڀارتي ٿييٽر]] جي هڪ فنّي صورت آهي، جيڪا اڃا تائين مقبول آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=‘نندي ناٽڪوٽسَوم’ آنڌرا پرديش ۾ دلچسپ ناٽڪن سان شروع |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |date=24 December 2023 |access-date=8 May 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113513/https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Dec/24/nandi-natakotsavam-begins-with-exciting-plays-in-andhra-pradesh-2644479.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; گورجادا اپّاراو پهريون ڀيرو ڳالهائجندڙ لهجي ۾ ناٽڪ [[ڪنياسُلڪم|ڪنياسُلڪم]] لکيو. اهو 1892ع ۾ پهريون ڀيرو پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Gurujada |first1=Venkata Apparao |title=ڇوڪريون وڪرو لاءِ: نوآبادي ڀارت مان هڪ ناٽڪ |date=2007 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34899-9 |url=https://books.google.com/books?id=pC8XkT8pGtAC |access-date=21 August 2024|translator-last1=Velcheru|translator-first1=Narayana Rao }}&lt;/ref&gt; اهو تيلگو ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ناٽڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|title=لا زوال طنزنگار جي ياد |first=Srihari|last=Gudipoodi|date=27 September 2012|work=[[دي هندو]]|access-date=16 June 2022|archive-date=17 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817061308/https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/remembering-the-immortal-satirist/article3938721.ece|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

تيلگو فلمي صنعت (جنهن کي &quot;[[ٽولي وُڊ|ٽولي وُڊ]]&quot; چيو وڃي ٿو) بنيادي طور حيدرآباد ۾ قائم آهي، جيتوڻيڪ ڪيترين فلمن جي شوٽنگ وِزاگ، تيروپتي ۽ راجامهندروورم ۾ به ٿيندي آهي. هر سال لڳ ڀڳ 300 فلمون تيار ڪيون وڃن ٿيون،&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڇا تيلگو سينما لاءِ منظر بدلجڻ وارو آهي؟ |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |last=Reddem |first=Appaji |date=5 March 2022 |access-date=23 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=23 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623100438/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/is-telugu-cinema-set-for-a-change-of-scene-from-hyderabad-to-visakhapatnam/article65191021.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[سي پُلّيا|سي پُلّيا]] کي تيلگو سينما جو “والد” سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/SATI-SAVITHRI-1933/article15677207.ece|title=ستي ساوِتري (1933) |work=[[دي هندو]]|date=7 November 2010|last=M. L.|first=Narasimham|access-date=8 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113225918/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/article871376.ece|archive-date=13 November 2010|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SoManyCinemas&quot;&gt;{{Cite book|title=So many cinemas: the motion picture in India|author=Bhagwan Das Garg|publisher=Eminence Designs|year=1996|isbn=978-81-900602-1-9|page=86|url=https://books.google.com/books?id=wXRZAAAAMAAJ&amp;q=%22East+India+Film+Company%22+-inpublisher:icon|access-date=17 February 2017}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; فلم پروڊيوسر [[ڊي. رامانايدو|ڊي. رامانايدو]] وٽ هڪ شخص پاران سڀ کان وڌيڪ فلمون ٺاهڻ جو [[گينيس عالمي رڪارڊ|گينيس]] رڪارڊ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ramakrishnan |first=Sathyalaya |url=http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |title=معزز ‘ڦالڪي’ انعام بزرگ فلم پروڊيوسر ڊي. رامانايدو کي ڏنو ويو |work=Asian Tribune |date=11 September 2010 |access-date=8 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu |archive-date=23 May 2012 |url-status=live |accessdate=13 February 2026 |archivedate=23 May 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120523215222/http://www.asiantribune.com/news/2010/09/11/prestigious-phalke-award-conferred-veteran-film-producer-d-rama-naidu }}&lt;/ref&gt; رياست جا موسيقي ترتيب ڏيندڙ ۽ پلے بئڪ گلوڪار [[گهنٽسالا]]، [[ايس پي بالاسوبرهمنيَم]]، [[پي سشيلا]]، [[ايس جانڪي]] ۽ [[پي بي سِرينيواس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Gopinath |first1=Rajendran |title=ياد رهڻ جهڙي آواز |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2022/Aug/24/a-voice-to-remember-2490667.html |access-date=19 August 2024 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |date=24 August 2022}}&lt;/ref&gt; فلم [[آر آر آر]] مان “ناٽو ناٽو” 2023ع ۾ [[اڪيڊمي اوارڊ براءِ بهترين اصل گيت|اڪيڊمي اوارڊ (بهترين اصل گيت)]] کٽندڙ ايشيائي فلم جو پهريون گيت بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ 95هين اڪيڊمي اوارڊز ۾ بهترين اصل گيت؛ ايم. ايم. ڪيراوڻي اسٽيج تي ڀارت لاءِ ترانو ڳايو |work=[[دي انڊين ايڪسپريس]] |date=13 March 2023 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313050942/https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/rrr-oscars-2023-naatu-naatu-wins-best-original-song-ss-rajamouli-8487068/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 March 2023 |title=آسڪر 2023: ‘آر آر آر’ جو ‘ناٽو ناٽو’ بهترين اصل گيت کٽي ويو |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |access-date=13 March 2023 |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313112208/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64935389 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وِزاگ کي فلمي صنعت جو مرڪز بڻائڻ لاءِ ترغيبي رعايتون ڏيڻ سميت ڪوششون جاري آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |title=فلمي مرڪز: وِزاگ تي ٻيهر ڌيان |date=17 February 2022 |access-date=30 May 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530052913/https://www.thehansindia.com/news/cities/visakhapatnam/film-hub-focus-on-vizag-again-729641 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== ميلا ۽ جشن ===

''[[سنڪراني|سنڪراني]]'' رياست ۾ ملهايو ويندڙ وڏو پوکائي (ڪٽائي) جو ميلو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ سنڪراني جا تہواري ذائقا |date=12 January 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Ganguli |first=Nivedita |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115642/https://www.thehindu.com/life-and-style/food/festive-flavours-of-sankranti-in-andhra-pradesh/article66368521.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; اهو جنوري جي ٻي هفتي ۾ چار ڏينهن ملهايو وڃي ٿو. تيلگو نئين سال جو پهريون ڏينهن ''[[اوگادي|اوگادي]]'' (مارچ/اپريل ۾) پڻ اهم جشن آهي، جنهن ۾ ڪچن آم، نيم جا گل، ڪاري مرچ جو پائوڊر، ڳُڙ ۽ املي مان ٺهندڙ اچار (''پچّڊي'') تيار ڪري ورهايو ويندو آهي. هن اچار جو چکڻ—جنهن ۾ ڪيترن ذائقن جو ميلاپ هوندو آهي—زندگيءَ جي سٺين ۽ اڻ وڻندڙ تجربن کي گڏجي قبول ڪرڻ جي اهميت سيکاري ٿو. جشن جو اختتام ايندڙ سال جون نجومي اڳڪٿيون پڙهڻ سان ٿيندو آهي، جنهن کي ''پنچانگ شروڻم'' چيو وڃي ٿو. [[وجيا دشمي|وجيا دشمي]] جيڪا عام طور دوسهرو سڏجي ٿي، ۽ [[ديپاولي|ديپاولي]] (روشنيءَ جو ميلو) ٻيا وڏا هندو جشن آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |title=آنڌرا پرديش جا ميلو ۽ ميلا |access-date=5 October 2023 |website=AP Tourism |archive-date=7 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220707162638/https://aptourism.gov.in/articles/3/festivals-fairs-of-andhra-pradesh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪوٽاپاڪونڊا|ڪوٽاپاڪونڊا]] ۾ شيوراتري ملهايو وڃي ٿو، جتي ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو 80–100 فُٽ اوچائيءَ جا ڍانچا تيار ڪن ٿا، جن کي ''پربھالو'' چيو وڃي ٿو، ۽ انهن کي جلوس ۾ کڻي “شائن” ڏانهن ويندا آهن. [[عيدالفطر|عيد]] خاص نمازُن سان ملهايو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |title=رمضان جي موقعي تي خاص نمازون |date=8 July 2016 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115641/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/Special-prayers-mark-Ramzan/article14477505.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[روٽيلا پنڊوگا|روٽيلا پنڊوگا]]'' [[نيلور|نيلور]] ۾ [[بارا شهيد درگاهه|بارا شهيد درگاهه]] تي مذهبي سرحدن کان مٿانهون ٿي ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |access-date=6 December 2011 |title=روٽيلا پنڊوگا لاءِ تياريون مڪمل |website=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 |archive-date=6 December 2011 |accessdate=13 February 2026 |archivedate=6 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111206091559/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/regions/nellore/stage-set-rottela-panduga-640 }}&lt;/ref&gt; عيسائي پنهنجا مذهبي جشن گڊ فرائيڊي، ايسٽر ۽ ڪرسمس جلوسن ۽ دعائن سان ملهاين ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=سموري رياست ۾ گڊ فرائيڊي ملهايو ويو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece |date=26 March 2016 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325205746/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/good-friday-observed-across-the-state/article8397137.ece|archive-date=25 March 2016|work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ايسٽر خوشي ۽ جوش سان ملهايو ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |date=10 April 2023 |access-date=7 May 2024 |work=[[ديڪڪن ڪرانيڪل]] |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507091522/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/100423/easter-celebrated-with-fervour-and-gaiety.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪرسمس جي جشن ۾ شانداري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece |date=26 December 2014 |access-date=7 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240507092835/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/grandeur-marks-christmas-celebrations/article6725551.ece|archive-date=7 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== حڪومت ۽ انتظاميه ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي حڪومت|آنڌرا پرديش جي سياست|آنڌرا پرديش جي قانون ساز اسيمبلي|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست}}

[[File:Secretariat14.jpg|thumbnail|امراوتي ۾ سيڪريٽريٽ جون عمارتون، جتي قانون ساز اسيمبلي ۽ ڪائونسل قائم آهن]]
[[File:Map of all Andhra Pradesh districts-en.svg|thumb|400px|آنڌرا پرديش جا ضلعا]]
رياست جي قانون ساز اسيمبلي ۾ ڪُل 175 [[آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي جي حلقن جي فهرست|اسيمبلي حلقا]] آهن.&lt;ref name=&quot;constitutiencies&quot;&gt;{{Cite web|title=پارلياماني ۽ اسيمبلي حلقن جي حد بندي جو حڪم، 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=ڀارت جي چونڊ ڪميشن|access-date=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[آنڌرا پرديش قانون ساز ڪائونسل|قانون ساز ڪائونسل]] مٿيون ايوان آهي، جنهن ۾ 58 ميمبر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=جائزو|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=آنڌرا پرديش قانون ساز اداري جي ويب سائيٽ|publisher=آنڌرا پرديش جي حڪومت|access-date=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي پارليامينٽ|ڀارت جي پارليامينٽ]] ۾ رياست وٽ ''[[لوڪ سڀا]]'' ۾ 25 سيٽون ۽ ''[[راجيا سڀا]]'' ۾ 11 سيٽون آهن.&lt;ref name=&quot;constitutiencies&quot;/&gt; [[ڀارت جي آئين]] مطابق، [[آنڌرا پرديش جو گورنر|گورنر]] رياست جو قانوني (قانوني حيثيت وارو) سربراهه هوندو آهي ۽ [[آنڌرا پرديش جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] مقرر ڪندو آهي، جنهن وٽ عملي طور انتظامي اختيار هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://interstatecouncil.gov.in/wp-content/uploads/2015/06/CHAPTERI.pdf|title=باب اول، ڀارت جو آئين|date=June 2015|publisher=[[ڀارت جي حڪومت]]|access-date=1 May 2024|page=5}}{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=[[درگا داس باسو]]|title=ڀارت جي آئين جو تعارف|year=2011|edition=22|pages=241, 245|publisher=[[يونيورسٽي آف مِشيگن]]|isbn=978-81-8038-559-9}}&lt;/ref&gt;

2019ع جي چونڊ نتيجن ۾ ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين گڏجي سيٽن جو 66٪ حصو حاصل ڪيو. [[2024 آنڌرا پرديش قانون ساز اسيمبلي چونڊ|2024ع جي اسيمبلي چونڊن]] ۾ به ريڊي، ڪمّا ۽ ڪاپو برادرين (اڳتي طبقن مان) کي وڏين سياسي پارٽين يا اتحادَن طرفان غيرمحفوظ زمري ۾ او بي سي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٽڪيٽن جي ورڇ ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جون چونڊون: سياسي طور بااثر ذاتين کي غيرمحفوظ سيٽن ۾ وڏو حصو مليو |url=https://www.thehindu.com/elections/andhra-pradesh-assembly/ap-elections-politically-influential-castes-get-a-lions-share-in-unreserved-seats/article68025222.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt; ٽي ڊي پي جي اڳواڻي وارو [[قومي جمهوري اتحاد]]، [[جنا سينا پارٽي]] ۽ [[ڀارتي جنتا پارٽي]] سان گڏ، موجوده حڪمران [[وائي ايس آر ڪانگريس پارٽي|وائي ايس آر سي پي]] (جنهن جي اڳواڻي [[وائي. ايس. جگن موهن ريڊي|جگن موهن ريڊي]] ڪري رهيو هو) کي شڪست ڏئي ڪامياب ٿيو. اتحاد 164 سيٽون کٽيون، جڏهن ته وائي ايس آر سي پي کي 11 سيٽون مليون—151 سيٽن کان وڏي گهٽتائي، جيڪي اڳ ۾ ان وٽ هيون. اين. چندرابابو نائڊو چوٿين ڀيري رياست جو وزيراعليٰ بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=چندرابابو نائڊو آنڌرا پرديش جي وزيراعليٰ طور حلف کنيو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |last=G.V.R. |first=Subba Rao |date=12 June 2024 |access-date=15 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=15 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715012042/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/chandrababu-naidu-sworn-in-as-andhra-pradesh-chief-minister/article68280396.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دي هندو روزاني ۾ عائشه منهاز جي هڪ راءِ مطابق، ڪيترن سببن—جن ۾ اڳوڻي حڪومت خلاف مخالف-اقتدار (اينٽي اِنڪمبنسي) ۽ اتحاد جو “دولت پيدا ڪرڻ سان گڏ ڀلائي” وارو واعدو—ٽي ڊي پي جي اڳواڻي واري اتحاد جي ڪاميابي ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Minhaz |first=Ayesha |date=11 June 2024 |title=ٽي ڊي پي-جي ايس پي-بي جي پي جو طاقتور اتحاد آنڌرا پرديش جي سياست ۾ وڏي تبديليءَ جو اشارو |url=https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |access-date=15 June 2024 |website=فرنٽ لائين|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809110052/https://frontline.thehindu.com/election-2024/andhra-pradesh-lok-sabha-election-chandrababu-naidy-jagan-mohan-reddy-anti-incumbency/article68266643.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش پوليس جي جوڙجڪ ضلعن، سب ڊويزن، سرڪل ۽ پوليس اسٽيشنن جي درجي بندي تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=پوليس جي آءِ ايس|url=https://apsac.ap.gov.in/dashboard-staging/ap-police-gis/ |website=آنڌرا پرديش اسپيس ايپليڪيشنز سينٽر |access-date=24 August 2024}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ 43.66٪ واڌ ٿي ۽ ڪيسن جو انگ 25,503 تائين پهتو—هي انگ نيشنل ڪرائم ريڪارڊس بيورو (اين سي آر بي) جي انگن اکرن موجب آهي. رياست ۾ 2,341 سائبر ڏوهن جا ڪيس هئا ۽ ملڪ ۾ پنجين نمبر تي بيٺي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Gilai |first1=Harish |title=2022ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ عورتن ۽ ٻارن خلاف ڏوهن ۾ واڌ، اين سي آر بي جي انگن موجب |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/crimes-against-women-and-children-rise-in-andhra-pradesh-in-2022-says-ncrb-data/article67607773.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=5 December 2023}}&lt;/ref&gt; [[آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ]] [[امراوتي]] ۾ قائم آهي ۽ ان جي سربراهي چيف جسٽس ڪندو آهي؛ عدالت ۾ 37 جج آهن. ضلعي عدليه ٽن درجن واري نظام ۾ منظم آهي: مٿي ضلعي عدالتون، وچ ۾ سول (سينيئر) ۽ اسسٽنٽ سيشن عدالتون، ۽ هيٺ سول (جونيئر) ۽ جوڊيشل فرسٽ ڪلاس مئجسٽريٽ عدالتون. انهن کان علاوه خاص عدالتون به آهن، جهڙوڪ خانداني عدالتون، سي بي آءِ، اي سي بي، زمين سڌارن جا اپيل ٽربيونل، ۽ صنعتي ٽربيونل.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سرڪاري اختيارين جون ذميواريون – عدالتي کاتي جو دستورالعمل |url=https://aphc.gov.in/docs/MANUAL_OF_JUDICIAL_DEPARTMENT.pdf |publisher=آنڌرا پرديش هاءِ ڪورٽ |access-date=24 August 2024 |date=1 November 2023}}&lt;/ref&gt;

تاريخي نگاهه سان آنڌرا پرديش ٻه علائقا تي مشتمل آهي: [[ساحلي آنڌرا]] ۽ [[رائلسيما]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=رائلسيما جو جنم |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/the-birth-of-rayalaseema/article5948111.ece |access-date=24 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=21 May 2016}}&lt;/ref&gt; ساحلي آنڌرا جي اتر حصي کي ڪڏهن ڪڏهن ڌار طرح [[اتر آنڌرا]] به چيو وڃي ٿو، ته جيئن اتي جي پوئتي پيل ترقي خلاف آواز اٿاري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |title=آنڌرا پرديش: قدرتي وسيلا گهڻا هجڻ باوجود اتر آنڌرا ۾ ترقي نه ٿي سگهي، مختلف پارٽين جا اڳواڻ چون ٿا |date=7 January 2023 |access-date=16 June 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=13 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113051040/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-development-eludes-north-andhra-region-despite-rich-in-natural-resources-say-leaders-of-various-political-parties/article66350378.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي ورهاستون ===
{{Main|آنڌرا پرديش جي ضلعن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي آمدني ورهاستن جي فهرست|آنڌرا پرديش جي منڊلن جي فهرست}}
رياست کي وڌيڪ 28 ضلعن ۾ ورهايو ويو آهي. اهي اڳتي 81 [[آمدني ورهاست|آمدني ورهاستن]] ۽ 680 [[تحصيل|منڊلن]] ۾ ورهايل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ضلعي ٻيهر تنظيم: نوان نوان... |url=https://www.andhrajyothy.com/2025/andhra-pradesh/andhra-pradesh-reorganized-into-28-districts-from-today-final-notifications-issued-1480335.html |date=2025-12-31 |access-date=2026-02-10 |website=آنڌراجيئوٿي |language=te}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|DOP|2023|p=431}} انتظامي تنظيم جي حصي طور 13,324 ڳوٺ پنچایتون پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ماهوار بليٽن |publisher=پنچایت راج واري وزارت، ڀارت حڪومت |year=2022 |pages=3 |url=https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&amp;name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603070851/https://egramswaraj.gov.in/FileRedirect.jsp?FD=Bulletin&amp;name=MonthlyBulletin_July_v01.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
انتظامي مقصدن لاءِ آنڌرا پرديش 28 ضلعن ۾ ورهايل آهي. اهي ضلعا اڳتي 79 آمدني ورهاستن ۾ گروهه بند آهن ۽ پوءِ 686 منڊلن ۾ ورهايا وڃن ٿا. هر ضلعي جو انتظام [[ضلعي مئجسٽريٽ|ضلعي ڪليڪٽر]] ڪندو آهي، جيڪو زميني آمدني، قانون ۽ امن، چونڊن ۽ ترقياتي ڪمن جي نگراني ڪندو آهي. آمدني ورهاستن جي سربراهي [[سب ڊويزنل مئجسٽريٽ|آمدني ورهاست آفيسر]] (آر ڊي او) ڪندو آهي، جيڪو سب-ڪليڪٽر (آءِ اي ايس آفيسر) يا ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سگهي ٿو. [[تحصيل|منڊل]]—ذيلي ضلعي سطح جا اهم يونٽ—ڪيترن ڳوٺن تي مشتمل هوندا آهن ۽ [[تحصيلدار|منڊل ريونيو آفيسر]] (ايم آر او) انهن کي هلائيندو آهي، جيڪو ضلعي انتظاميا ۽ ڳوٺ سطح جي حڪمراني جي وچ ۾ بنيادي ڪڙي هوندو آهي.

=== مقامي حڪومت ===
{{See also|آنڌرا پرديش جي شهري مڪاني ادارن جي فهرست}}
آنڌرا پرديش ۾ مقامي حڪومت ڳوٺاڻن علائقن ۾ ٽن درجن واري [[پنچائتي راج|پنچائتي راج نظام]] ۽ شهرن/قصبن ۾ [[ڀارت ۾ ميونسپل حڪمراني|شهري مڪاني ادارن]] ذريعي ڪم ڪندي آهي. ڳوٺاڻِي حڪمراني ۾ [[گرام پنچایت|گرام پنچایتون]]، [[پنچایت سمتي|منڊل پريشد]]، ۽ [[ضلعو ڪائونسل (ڀارت)|ضلعا پريشد]] شامل آهن، جڏهن ته شهري علائقن جو انتظام نگر پنچایتون، [[ميونسپل ڪائونسل (ڀارت)|ميونسپلٽيون]] ۽ [[ميونسپل ڪارپوريشن (ڀارت)|ميونسپل ڪارپوريشنون]] هلائينديون آهن. اهي ادارا مقامي انتظام، ترقياتي ڪم ۽ بنيادي خدمتن جي فراهمي جا ذميوار آهن.

آنڌرا پرديش ۾ شهري حڪمراني لاءِ 17 ميونسپل ڪارپوريشنون، 77 ميونسپلٽيون ۽ 29 نگر پنچایتون آهن. ڳوٺاڻِي حڪمراني ڳوٺ سطح تي 13,234 گرام پنچایتن، منڊل سطح تي 676 منڊل پريشدن ۽ ضلعي سطح تي 26 ضلعا پريشدن ذريعي هلائي ويندي آهي. انهن مان هر اداري وٽ چونڊيل ڪائونسلون ۽ ميمبر هوندا آهن.

=== شهر ۽ قصبا ===
رياست ۾ 123 [[آنڌرا پرديش جي شهري گڏجاڻين جي فهرست|شهري مڪاني ادارا]] آهن، جن ۾ 17 [[ڀارت جي ميونسپل ڪارپوريشنن جي فهرست|ميونسپل ڪارپوريشنون]]، 79 [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|ميونسپلٽيون]] ۽ 27 نگر پنچایتون شامل آهن. 2011ع جي مردم شماري موجب شهري آبادي 14.9 ملين (1.49 ڪروڙ) آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=18}} رياست ۾ ٻه شهر اهڙا آهن جن جي آبادي [[ڀارت جي شهرن جي آباديءَ موجب فهرست|10 لک کان وڌيڪ]] آهي، يعني [[وشاکاپٽنم]] ۽ [[وجياواڊا]].&lt;ref name=&quot;top cities&quot;&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش (ڀارت): رياست، وڏا شهري گڏجاڻا ۽ شهر – آباديءَ جا انگ، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب ڄاڻ |url=http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021060205/http://www.citypopulation.de/India-AndhraPradesh.html |archive-date=21 October 2018 |website=سٽي پاپيوليشن |access-date=7 September 2020}}&lt;/ref&gt;

ھي رياست ٻن خطن ۾ ورھايل آھي: (1) [[ساحلي آنڌرا]] جنھن ۾ 9 ضلعا واقع آھن، (2) [[رايلاسيما]] جنھن ۾ چار ضلعا واقع آھن. اھڙي طرح ھي رياست ٽوٽل تيرھن ضلعن ۾ ورھايل آھي جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر
! نمبر !! ضلعي جو نالو !! هيڊڪوارٽر
|-
| 1 || [[اننت پور ضلعو|اننت پور]] || اننت پور
| 8 || [[پراڪسم ضلعو|پراڪسم]] || اونگول
|-
| 2 || [[چتور ضلعو|چتور]] || چتور
| 9 || [[نيلور ضلعو|نيلور]] || نيلور
|-
| 3 || [[اوڀر گوداواري ضلعو|اوڀر گوداواري]] || ڪاڪيناڊا
| 10 || [[سريڪا ڪولم ضلعو|سريڪا ڪولم]] || سريڪا ڪولم
|-
| 4 || [[گنتر ضلعو|گنتر]] || گنتر
| 11 || [[وساکاپٽنم ضلعو|وساکاپٽنم]] || وساکاپٽنم
|-
| 5 || [[ڪڊاپا ضلعو|ڪڊاپا]] || ڪڊاپا
| 12 || [[وزيانا گارام ضلعو|وزيانا گارام]] || وزيانا گارام
|-
| 6 || [[ڪرشنا ضلعو|ڪرشنا]] || مچلي پٽنَم
| 13 || [[اولھ گوداواري ضلعو|اولھ گوداواري]] || ايلورو
|-
| 7 || [[ڪرنول ضلعو|ڪرنول]] || ڪرنول
|  ||  || 
|}
اھي تيرھن ضلعا وري 50 روينيو ڊويژنن ۾ ورھايل آھن جيڪي 671 [[منڊل|منڊلن]] ۾ ورھايل آھن جن مان سڀ کان وڌيڪ منڊل چتور ضلعي ۾ آھن جن جو تعداد 66 آھي &lt;ref name=&quot;mandal&quot;&gt;{{cite news |last1=India |first1=The Hans |title=Guntur urban divided into east, East mandals |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-03-31/Guntur-urban-divided-into-east-East-mandals/370772 |accessdate=26 April 2019 |work=www.thehansindia.com |date=31 March 2018 |location=Guntur} &lt;/ref&gt;
آنڌرا پرديش ۾ 31 شھر آھن جن م 16 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 14 ميونسپل ڪاميٽيون شامل آھن.


{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers&quot;
|+2011ع جي [[آنڌرا پرديش جي شهرن جي فهرست|مردم شماري]] موجب، آنڌرا پرديش جا سڀ کان وڌيڪ آبادي وارا شهر&lt;ref name=&quot;top cities&quot; /&gt;
|-
!scope=col|شهر/قصبو
!scope=col| ضلعو/ضلعا
!scope=col| آبادي (2011)
|-
!scope=row| [[وشاکاپٽنم]]
| وشاکاپٽنم، اناڪاپلّي&lt;ref&gt;{{Cite news |title=اناڪاپلّي ۽ ڀيملي ميونسپلٽين جو ضم ٿيڻ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gvmc-wards-up-from-72-to-81/article19505492.ece|work=[[دي هندو]]|date=17 August 2017|access-date=17 August 2017|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
| 1,728,128
|-
!scope=row| [[وجياواڊا]]
| اين ٽي آر
| 1,476,931
|-
!scope=row| [[گنٽور]]
| گنٽور
| 743,354
|-
!scope=row| [[نيلور]]
| نيلور
| 558,548
|-
!scope=row| [[ڪرنوول]]
| ڪرنوول
| 484,327
|-
!scope=row| [[راجامندري]]
| اوڀر گوڏاوري
| 476,873
|-
!scope=row| [[تيروپتي]]
| تيروپتي
| 461,900
|-
!scope=row| [[ڪاڪيناڊا]]
| ڪاڪيناڊا
| 443,028
|-
!scope=row| [[ڪڊاپا]]
| وائي ايس آر ڪڊاپا
| 344,893
|-
!scope=row| [[اننتاپور]]
| اننتاپور
| 340,613
|}

=== حڪومتي آمدني ۽ خرچ ===
2021–22ع لاءِ آنڌرا پرديش حڪومت جون ڪُل وصوليون ₹2.05 لک ڪروڙ هيون، جن ۾ ₹53,284 ڪروڙ قرض به شامل هو. رياستن جي ٽيڪس آمدني ₹70,979 ڪروڙ هئي. ٽيڪس آمدني جا ٽي سڀ کان وڏا ذريعا هي هئا: سامان ۽ خدمتن وارو ٽيڪس (جي ايس ٽي) (₹23,809 ڪروڙ)، سيلز ٽيڪس/ويليو ايڊڊ ٽيڪس (وي اي ٽي) (₹20,808 ڪروڙ)، ۽ رياستي ايڪسائيز (₹14,703 ڪروڙ).&lt;ref name=&quot;prsindia2023&quot;&gt;{{Cite web |url=https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |title=آنڌرا پرديش بجيٽ جو تجزيو 2023–24 |access-date=28 May 2023 |website=پي آر ايس انڊيا |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528001217/https://prsindia.org/budgets/states/andhra-pradesh-budget-analysis-2023-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رجسٽريشن خدمتن لاءِ 2.574 ملين ٽرانزيڪشنن مان حڪومت ₹7,345 ڪروڙ آمدني حاصل ڪئي. آمدني ۾ وڏو حصو ڏيندڙ شهر وشاکاپٽنم، وجياواڊا، گنٽور ۽ تيروپتي آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |title=آنڌرا پرديش ۾ رجسٽريشن ۽ اسٽامپس کاتي مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ ۾ واڌ |date=2 December 2022 |access-date=26 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526093314/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-witnesses-an-upswing-in-revenue-earned-through-registration-and-stamps-department/article66215408.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

حڪومت جا ڪُل خرچ ₹1,91,594 ڪروڙ هئا، جن ۾ ₹13,920 ڪروڙ قرض واپسي به شامل هئي. مالي خسارو جي ايس ڊي پي جو 2.1٪ هو. مجموعي واجب الادا قرض ₹3.89 لک ڪروڙ هو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ₹40,000 ڪروڙ وڌيڪ هو. هي رقم جي ايس ڊي پي جو 32.4٪ ٿي بيٺي، جيڪا مالياتي ذميواري ۽ بجيٽ انتظاميه واري قانون تحت عام حد 25٪ کان وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |title=مالي سال 2021–22ع ۾ آنڌرا پرديش حڪومت جو قرض ₹3.89 لک ڪروڙ تائين پهتو |date=13 March 2022 |access-date=28 May 2023 |work=بزنس لائين |location=چينئي |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528011200/https://www.thehindubusinessline.com/news/ap-govts-debt-mounts-to-389-lakh-crore-in-fy22/article65221649.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; واجب الادا گارنٽيءَ جو اندازو ₹1,38,875 ڪروڙ هو، جنهن مان توانائي وارو شعبو ₹38,473 ڪروڙ تي مشتمل هو، جيڪو جي ڊي پي جي 12٪ جي برابر آهي.&lt;ref name=&quot;prsindia2023&quot;/&gt; 2021–22ع ۾ رياست جي آڊٽ ٿيل ڪُل خرچ ₹1,77,674 ڪروڙ مان سماجي خدمتن جو حصو 42.65٪ ۽ سرمائيداري خرچ 9.21٪ هو. 2020–21ع جي ڀيٽ ۾ سرمائيداري خرچ 14٪ گهٽيو. ڪُل خرچ مان سماجي خدمتن جي وڏي ورڇ هيئن هئي: سماجي ڀلائي 16٪، تعليم/راند/فنون/ثقافت 15٪، ۽ صحت ۽ خانداني ڀلائي 6.3٪. ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل پنهنجي 2023ع جي رپورٽ ۾ خبردار ڪيو ته آمدني خرچ جي سطح وڌڻ ۽ سرمائيداري خرچ گهٽ رهڻ جو رجحان ڊگهي مدي ۾ ڍانچي جي ترقي، مجموعي طلب، روزگار پيدا ڪرڻ ۽ آمدني پيدا ڪرڻ تي ناڪاري اثر وجهندو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڀارت جي ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل جي رپورٽ – رياستي ماليات جي آڊٽ رپورٽ (سال ختم 31 مارچ 2022) |last=ڪنٽرولر ۽ آڊيٽر جنرل |year=2023 |pages=33}}&lt;/ref&gt;

==سياسي نظام== 

[[فائل:Guntur District Court, India.jpg|thumbnail|گنتر شھر جي ضلعي عدالت]]

[[فائل:Eluru District Collector Office.jpg|alt=|thumb|اولھ گوداواري جي اليرو ۾ ڪيليڪٽوريٽ جو ڪامپليڪس]]

ليجسليٽو اسيمبلي ھن رياست جو ھيٺيون ايوان آھي ۽ ليجسليٽو ڪائونسل وري مٿيون ايوان آھي جنھن جا 58 ميمبر آھن. انڊيا جي پارليامينٽ ۾ ھن رياست جي [[راجيا سڀا]] ۾ نمائندگي 11 سيٽون آهن ۽ [[لوڪ سڀا]] ۾ 25 سيٽون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.apassemblylive.com |title=Andhra Pradesh Legislative Assembly |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050401032522/http://www.apassemblylive.com/ |archivedate=1 April 2005}}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش جي ليجسليٽو اسيمبلي جون 175 سيٽون آهن جن مان اوڀر گوداواري ضلعي جي حدن ۾ سڀ کان گھڻا تڪ ٽوٽل 19 تڪ واقع آھن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=DELIMITATION OF PARLIAMENTARY AND ASSEMBLY CONSTITUENCIES ORDER, 2008|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=11 October 2014|pages=16–28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101005180821/http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf|archive-date=5 October 2010|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; رياست جي ليجسليٽو ڪائونسل جون 58 سيٽون آهن جيڪو  اسيمبلي سيٽن جو جملي ٽيون حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Overview|url=http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|website=AP Legislature|publisher=Government of Andhra Pradesh|accessdate=23 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519055636/http://www.aplegislature.org/web/legislative-council/overview|archive-date=19 May 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 1962 تائين ڪميونسٽ پارٽي آف انڊيا پنھنجي سوشلسٽ اتحادين سميت ڪردار ادا ڪيو پر 1967 جي اليڪشن ۾ ھارائي ويا ايتري قدر جو مخالف ڌر جي حيثيت بہ نہ ماڻي سگھيا. ھن رياست جو پھريون وزيراعلي [[نيلم سنجيو ريڊي]] ھيو جيڪو بعد ۾ انڊيا جو صدر پڻ رهيو. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|title=The Hindu, November 25, 2012|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=25 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220234650/http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/kiran-beats-pv-rosaiah-anjaiah-in-tenure/article4132949.ece|archive-date=20 December 2013|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|title=The Hindu, on the election and Presidency|accessdate=20 December 2013|location=Chennai, India|date=15 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015201558/http://www.thehindu.com/news/national/article3529044.ece?homepage=true|archive-date=15 October 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 1983 ۾ [[تيلگو ديسم پارٽي]] (ٽي ڊي پي) اليڪشن کٽي ۽ [[اين ٽي راما رائو]] رياست جو وزيراعلي بڻيو ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس جي ھڪ پارٽي جي اثر ۾ ڪمي اچي وئي.

== معيشت ==
{{Main|آنڌرا پرديش جي معيشت}}

سال 2022–23ع لاءِ موجوده قيمتن تي [[مجموعي رياستي پيداوار|مجموعي رياستي گهريلو پيداوار]] (جي ايس ڊي پي/جي ڊي پي) جو اندازو  ₹1,317,728 crore (US$160 بلين) (اڳواٽ اندازا) لڳايو ويو آهي. جي ايس ڊي پي ۾ زراعت جو حصو 36.19٪، صنعت جو 23.36٪ ۽ خدمتن جو 40.45٪ آهي. رياست مستقل قيمتن (2011–12) تي 7.02٪ جي رڪارڊ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته سڄي ملڪ جي واڌ 7٪ هئي. في فرد جي ڊي پي جو اندازو ₹ 219,518 (US$2,600) آهي. مستقل 2011–12ع قيمتن تي شعبي وار واڌ جون شرحون هيون: زراعت 4.54٪؛ صنعت 5.66٪ ۽ خدمتون 10.05٪.{{Sfn|DOP|2023|p=3}}&lt;ref name=&quot;SES 2022-23 news&quot;&gt;{{Cite news |last=M |first=Sambasiva Rao |date=16 March 2023 |title=آنڌرا پرديش گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 16.22٪ واڌ درج ڪئي |work=[[دي هندو]] |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |access-date=25 March 2023 |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325001840/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-posts-a-growth-of-1622-over-the-previous-year/article66623793.ece |url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ''نيتي آيوگ'' جي رپورٽ موجب غربت جي شرح 2023ع ۾ 4.2٪ تائين گهٽجي وئي آهي، جيڪا 2015–16ع ۾ 11.77٪ هئي. استعمال ٿيل طريقيڪار عالمي گهڻ-پاسو غربت واري اشاري تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ 10 اشارا آهن؛ اهي ٽن شعبن—صحت، تعليم ۽ زندگيءَ جي معيار—کي ڍڪين ٿا، ۽ اضافي طور مائرن جي صحت ۽ بئنڪ اڪائونٽس کي به شامل ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2005–06ع کان پوءِ ڀارت ۾ گهڻ-پاسو غربت |url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2024-01/MPI-22_NITI-Aayog20254.pdf |publisher=نيتي آيوگ |access-date=19 August 2024}}&lt;/ref&gt; جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع واري دوري جي [[دوري وار محنتي قوت سروي|دوري وار محنتي قوت سروي]] موجب آنڌرا پرديش ۾ گريجوئيشن وارن ماڻهن جي بيروزگاري جو اندازو 24٪ آهي، جيڪو ملڪ ۾ ٽيون سڀ کان وڌيڪ آهي. سڄي ڀارت لاءِ هي انگ 13.4٪ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=جولاءِ 2022ع کان جون 2023ع ۾ گريجوئيٽس ۾ بيروزگاري 13.4٪ تائين گهٽ ٿي |url=https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |date=17 December 2023 |access-date=19 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719015035/https://www.thehindu.com/news/national/unemployment-rate-among-graduates-declines-to-134-between-july-2022-and-june-2023/article67647219.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

''ڀارت جي معاشي سروي 2024–25'' موجب آنڌرا پرديش کي زراعت ۽ ساڳين شعبن (ٻيلن ۽ ڪاٺ ڪٽائي کان سواءِ) ۾ “اڳواڻ ڪارڪردگي” رکندڙ رياست طور سڃاڻپ ڏني وئي، جتي سالياني مرڪب واڌ جي شرح (سي اي جي آر) 8.80٪ رڪارڊ ٿي. ان کان پوءِ [[مدهيه پرديش]] 6.30٪ ۽ [[تامل ناڊو]] 4.80٪ سان رهيا. خدمتن واري شعبي ۾ [[مجموعي رياستي قدر-واڌ|مجموعي رياستي قدر-واڌ]] (جي ايس وي اي) جي لحاظ کان آنڌرا پرديش 10هين نمبر تي به آيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Raghavendra |first=V. |date=2025-01-31 |title=معاشي سروي: آنڌرا پرديش زراعت ۽ ساڳين شعبن ۾ 8.80٪ سي اي جي آر سان “اڳواڻ ڪارڪردگي” |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/economic-survey-andhra-pradesh-leading-performer-with-880-cagr-in-agriculture-and-allied-sectors/article69164646.ece |access-date=2025-08-21 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===
[[File:Konaseema greenery 1.JPG|thumb|alt=|[[ڪوناسيما ضلعو|ڪوناسيما]] ۾ سرسبز ٻنيون]]
زرعي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ، پولٽري فارمنگ ۽ مڇيگيري شامل آهن.{{Sfn|DES|2021|p=31}} ڀارت جا چار اهم درياهه—گوڏاوري، ڪرشنا، پينا ۽ [[تونگڀدرا درياهه|تونگڀدرا]]—رياست مان وهي گذرن ٿا ۽ آبپاشي فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;wrd-aboutus&quot;/&gt; 2020–21ع جي مالي ڊيٽا موجب زراعت ۽ لاڳاپيل سرگرمين ۾ لڳل آبادي 62.17٪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=vii (Executive summary)}} [[چانور]] رياست جو وڏو خوراڪي فصل ۽ بنيادي خوراڪ آهي.{{Sfn|DES|2021|p=9}} چانورن کان سواءِ، هاري [[سورگم بائيڪَلَر|جووار]]، [[پرل ملٽ|ٻاجرو]]، [[مڪئي]]، [[ڦليون|پلسز]] جا ڪيترائي قسم، [[ڪنڊ]]، [[ڪپهه]]، [[تمباڪو]]، ميوا ۽ ڀاڄيون پوکن ٿا.{{Sfn|DES|2021|p=110-113}} رياست ڀارت جي مڇي پيداوار ۾ 30٪ حصو ڏنو ۽ 2022–23ع ۾ ڀارت جي ڪُل [[سي فوڊ|سامونڊي خوراڪ]] جي برآمدات ۾ 35٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|DES|2021|p=6}} رياست ۾ ٽي زرعي برآمداتي علائقا آهن: ورهاست کان اڳ [[چِتّور ضلعو]] آم جي پلپ ۽ ڀاڄين لاءِ، ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] آم لاءِ، ۽ ورهاست کان اڳ [[گنٽور ضلعو]] [[مرچ|مرچن]] لاءِ.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=اتحاد ٿيل اي پي زرعي برآمدات ۾ ٻئي نمبر تي رهيو |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|access-date=17 January 2016|work=[[دي هندو]]|date=17 January 2016|location=Vijayawada|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117011133/http://www.thehindu.com/news/cities/Vijayawada/united-ap-stood-second-in-agri-exports/article8116244.ece|archive-date=17 January 2016|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ پيدا ٿيندڙ [[بنگاناپلي (آم)|بنگاناپلي آم]] کي 2017ع ۾ جي آءِ حيثيت ڏني وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=بنگاناپلي آم کي آخرڪار جي آءِ ٽئگ ملي ويو |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|access-date=13 May 2017|work=[[ديڪّن ڪرونڪل]]|date=4 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505001210/http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/040517/banaganapalle-mangoes-finally-get-gi-tag.html|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GIlist&quot;/&gt;

''ريٿو سيوا ڪيندر'' (آر ايس ڪي) يا هارين لاءِ سهولت مرڪز حڪومت 2020ع ۾ شروع ڪيا ته جيئن ٻج کان وٺي وڪرو تائين هارين جي ضرورتن لاءِ بي تڪليف، هڪ جاءِ تي حل مهيا ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=پهريئين مرحلي ۾ 195 ريٿو ڀروسو ڪيندر تيار |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece |date=19 February 2020 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301152031/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/195-rythu-bharosa-kendras-getting-ready-in-the-first-phase/article30952002.ece|archive-date=1 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Deekshitula |first1=Subrahmanyam |title=آر بي ڪي جو نالو بدلائي “ريٿو سيوا ڪيندر” رکيو ويو |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/rbks-renamed-as-rythu-seva-kendras-888407 |access-date=12 August 2024 |work=[[دي هانس انڊيا]] |date=1 July 2024}}&lt;/ref&gt; بئنڪنگ ڪوري اسپانڊنٽ وسيلي بئنڪنگ خدمتون به گڏ ڪيون ويون آهن. {{As of |2023|post=,}} 10,778 آر ايس ڪي ڪم ڪري رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ريٿو ڀروسو ڪيندر وڏي ڪاميابي، اي پي زرعي وزير |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece |date=26 February 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228040257/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/rythu-bharosa-kendras-a-big-success-says-ap-agriculture-minister/article66556800.ece|archive-date=28 February 2023}}&lt;/ref&gt; 2023ع ۾ اي پي زمين ٽائيٽلنگ ايڪٽ آندو ويو ته جيئن قبضي، رجسٽريشن يا وراثتي دستاويزن تي ٻڌل فرضي ملڪيت واري نظام بدران قطعي زميني ملڪيت وارو نظام آندو وڃي، جنهن ۾ حڪومت ملڪيت جي ضمانت ڏيندڙ طور بيهي ٿي. 6000 ڳوٺن ۾ ڊرونز وسيلي زمينن جي سروي ڪئي وئي ۽ مالڪن کي زمين جا ٽائيٽل سرٽيفڪيٽ ڏنا ويا، سندن زميني ٽڪرن جي [[جايو-حوالو بندي|جايو-حوالو بندي]] سان. هن ايڪٽ جا فائدا زميني تڪرارن ۾ گهٽتائي ۽ عوامي ضرورتن لاءِ زمين حاصل ڪرڻ ۾ آساني شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=دي هندو وضاحت ڪري ٿو {{!}} ڀارت کي قطعي زمين ٽائيٽلنگ ڇو گهرجي؟ |url=https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece |last=Jebaraj |first=Priscilla |date=21 February 2021 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221022017/https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-why-does-india-need-conclusive-land-titling/article33891718.ece|archive-date=21 February 2021}}&lt;/ref&gt; نئين ٺهيل ٽي ڊي پي اڳواڻي واري اين ڊي اي اتحادي حڪومت اختيارن جي غلط استعمال جي گنجائش ۽ مرڪز جي مسودي بل کان انحراف جو حوالو ڏئي ايڪٽ کي رد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڪئبنٽ اي پي لينڊ ٽائيٽلنگ ايڪٽ رد ڪرڻ جي منظوري ڏني، نئين مفت واري واري پاليسي به منظور |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/cabinet-gives-its-nod-for-repeal-of-ap-land-titling-act-ratifies-new-free-sand-policy/article68410871.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=16 July 2024}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش جي “شامل ۽ پائيدار زرعي ترقي ڪميشن” (چيئرمين پروفيسر آر. رادھڪرشنا) 2014ع ۾ ٺيڪيدار هارين جو انگ 24.25 لک اندازو لڳايو. ان ۾ 6.29 لک بي زمين ٺيڪيدار ۽ باقي ڪجهه زمين رکڻ وارا هئا. پوک هيٺ 60.73 لک هيڪٽر مان 27.15 لک هيڪٽر (44٪) ٺيڪيدارن پوکيو. 2021ع جي کاتياتي اندازن موجب ٺيڪيدار هارين جو انگ لڳ ڀڳ 16 لک هو. ٺيڪيدارن جي سڃاڻپ ۽ ضرورتن لاءِ 2019ع ۾ “ڪراپ ڪلٽيويٽر رائٽس ايڪٽ” (سي سي آر اي) آندو ويو. 2022ع جي ڊيٽا موجب رڳو 26٪ ٺيڪيدارن سي سي آر اي يا قرض اهليت ڪارڊ حاصل ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Tenant Farmers Study Report 2022 Andhra Pradesh |publisher=Rythy Swarajya Vedika |year=2022 |url=https://www.im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final%281%29.pdf |access-date=19 July 2024 |archive-date=29 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329075909/https://im4change.org/upload/files/Report-AP-TenantFarmersStudy-English-Final(1).pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== صنعتون ===
[[File:Isuzu manufacturing plant India.jpg|thumb|[[ايسوزو موٽرز انڊيا]] جي تياري ڪارخاني جو هوائي ڏيک، [[سري سٽي]]]]
[[File:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|thumb|upright| [[چندرَيَان-3]] – [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر|ايس ڊي ايس سي]]-شار، سريهريڪوٽا جي ٻئي لانچ پيڊ تان راڪيٽ اڏامندي]]
سالن 2019–20ع جي “سالياني صنعتن سروي” موجب ڪارخانن جو انگ 12,582 هو ۽ ملازم 681,224 هئا. روزگار جا چار وڏا فراهم ڪندڙ شعبا خوراڪي شيون (25.48٪)، غير ڌاتي معدنيات (11.26٪)، ڪپڙي جون صنعتون (9.35٪) ۽ دواسازي (8.68٪) آهن. صنعتي شعبي طرفان ڏنل [[مجموعي قدر-واڌ|مجموعي قدر-واڌ]] (جي وي اي) ₹55,035 ڪروڙ (US$6.5 ارب) هئي، جنهن مان خوراڪي شيون (18.95٪)، دواسازي (17.01٪) ۽ غير ڌاتي معدنيات (16.25٪) ٽي سڀ کان وڏا حصيدار هئا. ضلعي سطح تي مٿيان ٽي ضلعا [[وشاکاپٽنم]]، [[تيروپتي]] ۽ ورهاست کان اڳ [[ڪرشنا ضلعو]] هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Annual survey of industries |publisher=DES, GOAP |year=2020 |url=https://des.ap.gov.in/jsp/social/ASI2019-20.pdf |access-date=26 May 2023 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش ۾ 50 کان وڌيڪ نوٽيفائيڊ [[خصوصي اقتصادي علائقو|خصوصي اقتصادي علائقا]] (ايس اي زي) آهن، جن ۾ آءِ ٽي/آءِ ٽي اي ايس، دواسازي، گهڻ-پيداوار، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ ڪپڙي جا شعبا شامل آهن، ۽ ڌيان برآمد-مرڪوز واڌ تي آهي. ڪامياب هلندڙ مثالن ۾: [[وشاکاپٽنم خصوصي اقتصادي علائقو]]، [[سري سٽي]]، [[آنڌرا پرديش خصوصي اقتصادي علائقو]] ۽ ٻيا ڪيترائي شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-url=http://web.archive.org/web/20250501004310/https://vsez.gov.in/wp-content/uploads/2024/11/goms151-sez-policy.pdf |archive-date=2025-05-01 |access-date=2025-11-24 |website=vsez.gov.in}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SEZs in Andhra Pradesh |url=https://apiic.in/sezs-in-andhra-pradesh/ |access-date=2025-11-24 |website=APIIC |language=en}}&lt;/ref&gt;

دفاعي انتظام هيٺ [[هندستان شپ يارڊ لميٽيڊ]] 1948ع ۾ [[ڀارت]] جو پهريون ٻيڙو ٺاهيو.&lt;ref name=hsl&gt;{{Cite news |last1=Bhattacharjee |first1=Sumit |title=ڀارت ۾ ٻيڙو سازي جي 75 ورهين جي تاريخ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/sailing-through-the-75-year-history-of-shipbuilding-in-india/article66614566.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=14 March 2023|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 36 وڏا آٽو پليئر آهن، جهڙوڪ [[اشوڪ ليلينڊ]]، [[هيرو موٽرز]]، [[ايسوزو موٽرز انڊيا]] ۽ [[ڪِيا موٽرز انڊيا|ڪِيا موٽرز]]؛&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |title=Auto, automobiles &amp; EV |access-date=26 May 2023 |website=APEDB |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526050349/https://apedb.gov.in/automobile-industry.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; کوٽائي وارو شعبو 2021–22ع دوران رياست کي ₹ 3,390 ڪروڙ (US$400 ملين ڊالر) in  آمدني ڏني.{{Sfn|DOP|2023|p=9}} 1994ع کان 2011ع دوران ڪرشنا-گوڏاوري بيسن جي گهٽ اونهي سامونڊي علائقي ۾ [[راوّا تيل جو مقام|راوّا بلاڪ]] مان لڳ ڀڳ 225 ملين بيرل خام تيل پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ravva Oil and Gas Field |url=https://www.offshore-technology.com/projects/ravva-field/?cf-view |website=Offshore technology |access-date=22 August 2024 |date=18 August 2011}}&lt;/ref&gt; 2020–21ع ۾ رياست ڀارت جي خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ پيداوار جو 0.6٪ ۽ قدرتي گئس پيداوار جو 2.9٪ حصو رکندڙ هئي.{{Sfn|MOPNG|2023|p=30-33}}

20 جون 2023 تائين آنڌرا پرديش ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جون 190 تنظيمون ھيون، جن ۾ 12 مرڪزي ليبارٽريز ۽ ريسرچ ادارا شامل ھيا.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |title=List of S&amp;T organisations |access-date=20 June 2023 |website=India science, technology and innovation |publisher=Vigyan Prasar, Department of science and technology, Government of India |archive-date=20 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230620044153/https://www.indiascienceandtechnology.gov.in/organisations/state-st-organisations/all-st-institution?field_institute_state_tid=4449 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[سَتيش ڌَون اسپيس سينٽر]] (ايس ڊي ايس سي)، جنهن کي سريهريڪوٽا رينج (شار) چيو وڃي ٿو، [[سريهريڪوٽا]] جي رڪاوٽي ٻيٽ تي [[تيروپتي ضلعو]] ۾ قائم آهي ۽ [[ڀارتي خلائي تحقيق تنظيم]] جي هلائڻ هيٺ بنيادي سيٽلائيٽ لانچنگ اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.isro.gov.in/SDSC.html |title=SHAR |access-date=15 May 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809113906/https://www.isro.gov.in/SDSC.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== خدمتون ===
خدمتن واري درجي ۾، مستقل 2011–12ع قيمتن تي سال 2022–23ع لاءِ واپار، هوٽلن ۽ ريسٽورنٽن سڀ کان وڌيڪ 16.64٪ واڌ درج ڪئي، جڏهن ته عوامي انتظاميا سڀ کان گهٽ 4.24٪ واڌ ڏيکاري.{{Sfn|DOP|2023|p=29}} 2021ع ۾ گهريلو سياحن جي آمد جي لحاظ کان رياست ٽئين نمبر تي آئي: 93.2 ملين گهريلو سياح، جيڪو ڀارت جي سڀني گهريلو سياحن جو 13.8٪ بڻجي ٿو. سياحن جو وڏو حصو [[تيروپتي]]، [[وجياواڊا]] ۽ [[سري سيلام]] جي مندرن ڏانهن وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |title=گهريلو سياحن جي آمد ۾ اي پي ٽيون، تلنگانا ڇهون نمبر |date=5 December 2022 |access-date=26 May 2023 |website=Deccan Chronicle |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526090559/https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/travel/051222/ap-ranked-3rd-telangana-6th-in-domestic-tourist-footfalls.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021–22ع ۾ رياست مان [[ڀارت ۾ معلوماتي ٽيڪنالاجي|معلوماتي ٽيڪنالاجي]] برآمدات جو قدر ₹926 ڪروڙ (US$110 ملين ڊالر) هو، جيڪو ڀارت جي آءِ ٽي برآمدات جو 0.14٪ آهي. گذريل پنجن ورهين ۾ اهو حصو 0.2٪ کان هيٺ رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |title=آنڌرا پرديش جو آءِ ٽي برآمدات ۾ حصو 0.2٪ کان گهٽ، يونين وزير |date=5 April 2023 |access-date=24 May 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=24 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524120917/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradeshs-share-in-it-exports-is-below-02-says-union-minister/article66702647.ece |url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ڍانچو ==
=== آمدرفت ===
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ آمدرفت}}

==== رستا ====
[[File:Crowd at PNBS, Vijayawada 01.jpg| thumb|[[پنڊت نهرو بس اسٽيشن]]، [[وجياواڊا]] تي مسافر]]
{{As of|2023|post=,}} رياست وٽ ڪُل وڏو روڊ نيٽ ورڪ {{Convert|47244.83|km|mi|abbr=on}} آهي. هن ۾ [[ڀارت جا قومي شاهراهه|قومي شاهراهه]] {{Convert|8163.72|km|mi|abbr=on}}، [[ڀارت ۾ رياستي شاهراهه|رياستي شاهراهه]] {{Convert|12595.60|km|mi|abbr=on}}، ۽ وڏن ضلعي رستن جا {{convert|26485.51|km|mi|abbr=on}} ڪلوميٽر شامل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=168}} قومي شاهراهه واري درجي ۾، [[ڀارت ۾ قومي شاهراهه 16|قومي شاهراهه 16]] (اين ايچ 16) رياست اندر لڳ ڀڳ {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} نيٽ ورڪ سان [[گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبو|گولڊن ڪوادرليٽرل منصوبي]] جو حصو آهي. رجسٽر تي گاڏين ۾ 1.828 ملين ٽرانسپورٽ گاڏيون ۽ 13.7 ملين غير ٽرانسپورٽ گاڏيون شامل آهن. ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ سامان ڍوئڻ واريون گاڏيون 53.61٪، آٽو رڪشا 36.21٪، ۽ اسٽيچ گاڏيون 1.14٪ مٿيون ٽي درجا بڻجن ٿيون. غير ٽرانسپورٽ واري درجي ۾ موٽر سائيڪلون 89.5٪، چار ڦيٿا گاڏيون 7.29٪، ۽ ٽيڪسيون 5.96٪ مٿيون ٽي درجا رکن ٿيون.{{Sfn|DOP|2023|p=173}} رياست جي سرڪاري بس آمدرفت فراهم ڪندڙ ادارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ روڊ ٽرانسپورٽ ڪارپوريشن|آنڌرا پرديش رياستي روڊ ٽرانسپورٽ تنظيم]] آهي. اهو چئن زونن ۾ 129 ڊيپوٽن تي ورهايل آهي. هن وٽ 11,098 بسون ۽ 49,544 عملي جا ماڻهو آهن. 2023ع جي سماجي-معاشي سروي موجب اهو 1.11 بلين ڪلوميٽر هلندو آهي ۽ روزانو 3.68 ملين مسافرن کي سهولت ڏئي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=176}} {{As of|2023|post=,}}

==== ريلوي ====
رينِيگُنٽا رياست جي وڏين اسٽيشنن مان پهريون هو، جيڪو 1862ع ۾ مدراس ريلوي پاران مدراس سان ڳنڍجڻ وقت آنڌرا پرديش جي ريلوي نقشي تي ظاهر ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Goyal |first1=Shikha |title=1853 کان اڄ تائين ڀارتي ريلوي جي تاريخ |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/history-of-indian-railways-1644394598-1 |website=Jagranjosh |access-date=22 August 2024 |date=10 February 2022}}&lt;/ref&gt; راجامهندروورم–وِزاگ ۽ وجياواڊا–ڪووور سيڪشن 1893ع ۾ کوليا ويا. وجياواڊا–مدراس سيڪشن 1899ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1900ع ۾ ان کي هاورا تائين وڌايو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=وجياواڊا – تاريخي پسمنظر |url=https://digitalscr.in/books/4.pdf |website=Digitalscr |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt; {{As of|2022|post=,}} رياست وٽ ڪُل [[ويڪرو پٽو ريلوي|ويڪرو پٽو ريلوي]] رستو {{cvt|3969|km}} آهي، ۽ ريلوي گهڻائي 24.36&amp;nbsp;ڪم في 1000&amp;nbsp;چورس ڪلوميٽر آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=ڀارتي ريلوي ساليانو ڪتاب 2021–22 |publisher=Indian Railways |year=2022 |pages=62 |url=https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |access-date=19 May 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418130808/https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/2023/PDF%20Year%20Book%202021-22-English.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://indianrailways.gov.in/index/index.html |title=ڀارتي ريلوي نقشو (ڳولهي سگهڻ وارو) |access-date=30 April 2024 |website=[[انڊين ريلوي]] |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430005043/https://indianrailways.gov.in/index/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش جو ريلوي نيٽ ورڪ [[ڏکڻ-مرڪزي ريلوي زون|ڏکڻ-مرڪزي ريلوي]]،&lt;ref name=&quot;scr&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507070031/https://scr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&amp;id=0,1|url-status=live|archive-date=7 May 2017|title=رياست وار رستن جا ڪلوميٽر|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017}}&lt;/ref&gt; [[اوڀر-سامونڊي ريلوي زون|اوڀر-سامونڊي ريلوي]]،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,1290 |title=اوڀر-سامونڊي ريلوي جون ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=East coast railway |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171216/https://eastcoastrail.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,1290 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ۽ [[ڏکڻ-اولهه ريلوي زون|ڏکڻ-اولهه ريلوي]] زونن هيٺ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,261 |title=ڏکڻ-اولهه ريلوي – ڊويزنون |access-date=24 April 2023 |website=South Western railway |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424131825/https://swr.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?fontColor=black&amp;backgroundColor=LIGHTSTEELBLUE&amp;lang=0&amp;id=0,1,261 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2014ع کان 2022ع دوران، ڏکڻ-مرڪزي ريلوي ڊويزن هيٺ آنڌرا پرديش ۾ 350&amp;nbsp;ڪم نيون لائينون 44&amp;nbsp;ڪم في سال جي شرح سان ٺهيون. ان کان اڳ وارن پنجن سالن ۾ اها شرح رڳو 2&amp;nbsp;ڪم في سال هئي.{{Sfn|IR|2022|p=5}} [[ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي سيڪشن|ناڊي ڪُڊي–سري ڪالاھستي لائين]] (308.70&amp;nbsp;ڪم) کي 2011–12ع ۾ مرڪز ۽ رياست جي گڏيل منصوبي طور ₹ 22.89 بلين (US$270 ملين ڊالر) بجيٽ سان منظوري ملي، پر ترقي سستي آهي: 2021–22ع ۾ رڳو پهرئين مرحلي جا 46&amp;nbsp;ڪم—نيو پِدوگُرالا اسٽيشن کان ساوالياپورم تائين—مڪمل ٿيا.{{Sfn|IR|2022|p=29}} 2017ع جي جائزي موجب رياست ۾ ٽي اي-1 ۽ 23 اي-ڪيٽيگري ريلوي اسٽيشنون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ڪيٽيگري وار اسٽيشنن جو انگ ڏيکاريندڙ بيان|url=http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI&amp;ACategoryStns.pdf|website=South Central Railway|access-date=23 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128044328/http://www.indianrailways.gov.in/StationRedevelopment/AI%26ACategoryStns.pdf|archive-date=28 January 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[وشاکاپٽنَم]] کي 2018ع جي جائزي موجب ملڪ جي [[ڀارت ۾ سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشنون|سڀ کان صاف ريلوي اسٽيشن]] قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|title=وِزاگ کي سڀ کان صاف ريل اسٽيشن قرار |date=18 May 2017|work=[[دي هندو]]|access-date=4 January 2018|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104133007/http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-billed-the-cleanest-rail-station/article18478254.ece|archive-date=4 January 2018|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[شِميليگُڊا]] جي ريلوي اسٽيشن ملڪ ۾ اوچي اوچائيءَ تي موجود ٻئين ويڪرو پٽو ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪا ڄمون ۽ ڪشمير جي قاضي گُنڊ کان پوءِ اچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bhattacharjee|first1=Sumit|title=Hidden 100 – 58 سرنگهون، 84 پل: اراڪو واديءَ ۾ ڀليڪار |url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|access-date=23 April 2017|work=[[دي هندو]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609115011/http://www.thehindu.com/features/metroplus/hidden-100-58-tunnels-84-bridges-welcome-to-araku-valley/article2594651.ece|archive-date=9 June 2017|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2019ع ۾ [[ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون|ڏکڻ-سامونڊي ريلوي]] (ايس سي او آر) نالي نئين ريلوي زون جو اعلان ڪيو ويو، جنهن جو هيڊڪوارٽر [[وشاکاپٽنم]] ۾ رکڻ جو چيو ويو، پر اهو اڃا لاڳو ناهي ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|title=ڪئبنٽ ڏکڻ-سامونڊي ريلوي زون جي منظوري ڏني |website=Press Information Bureau|access-date=12 February 2022|archive-date=2 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402144738/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=189105|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=نئين ريلوي زون ۾ ديرون مسئلو بڻيل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |last=B |first=Madhu Gopal |date=28 December 2021 |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228045510/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/delays-dog-new-railway-zone/article38051643.ece |archive-date=28 December 2021}}&lt;/ref&gt;

==== هوائي اڏا ====
{{See also|آنڌرا پرديش ۾ هوائي اڏن جي فهرست}}
{{Map/Airports in Andhra Pradesh}}
[[تيروپتي هوائي اڏو]] 1976ع ۾ قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tirupati International Airport |url=https://www.tudaap.in/activity.php?category=Tirupati%20International%20Airport |website=Tirupati urban development authority |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt; [[وشاکاپٽنم هوائي اڏو|وشاکاپٽنم]] 1981ع ۾ شهري هوابازيءَ جو حصو بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visakhapatnam Airport Advertising |url=https://www.gingermediagroup.com/visakhapatnam-airport-advertising/ |website=Gingermediagroup |date=22 May 2024 |access-date=22 August 2024}}&lt;/ref&gt; [[وجياواڊا هوائي اڏو|وجياواڊا]] ڏانهن روزاني پروازون 2003ع ۾ شروع ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Air Deccan takes off finally |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/air-deccan-takes-off-finally/articleshow/227312.cms |access-date=22 August 2024 |work=[[The Times of India]] |date=11 October 2003}}&lt;/ref&gt; انهن ٽن (جيڪي بين الاقوامي هوائي اڏا آهن) کان سواءِ، رياست وٽ ٽي [[گهريلو هوائي اڏو|گهريلو هوائي اڏا]] به آهن: [[راجامهندروورم هوائي اڏو|راجامهندروورم]]، [[ڪداپا هوائي اڏو|ڪداپا]] ۽ [[ڪُرنول هوائي اڏو|ڪُرنول]].{{Sfn|DOP|2023|p=180-183}} هنگامي ۽ چارٽر پروازن لاءِ خانگي هوائي اڏو [[سري ستيه ساي هوائي اڏو|پُٽاپرتھي]] ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=پُٽاپرتھي هوائي اڏو هنگامي لئنڊنگن ۾ سهولت ڏيندو؛ سيڪيورٽي وڌيڪ مضبوط ڪئي ويندي |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |access-date=10 August 2021 |work=Deccan Chronicle |date=25 July 2021 |archive-date=10 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210810133924/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250721/puttaparthi-airport-to-facilitate-emergency-landings-security-to-be-b.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو [[وشاکاپٽنم]] ڀرسان 2,300 ايڪڙ ايراضي تي ₹4,750 ڪروڙ بجيٽ سان ٺهيو پيو وڃي، ۽ اميد آهي ته 2025ع تائين مڪمل ٿيندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ڀوگاپورم بين الاقوامي هوائي اڏو 2025ع تائين تيار ٿي ويندو: آنڌرا پرديش جي صنعتن واري وزير گڊيواڊا اَمرناتھ |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece |date=16 December 2023 |access-date=6 May 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217015305/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/bhogapuram-international-airport-will-be-ready-by-2025-says-andhra-pradesh-industries-minister-gudivada-amarnath/article67645263.ece|archive-date=17 December 2023}}&lt;/ref&gt; 2021–22ع (جنوري 2022ع تائين) دوران رياست جي پنجن هوائي اڏن تي گهريلو هوائي مسافرن جي آمد ۾ 60٪ واڌ ٿي: 24.74 لک مسافر، جڏهن ته گذريل مالي سال جي ساڳئي عرصي ۾ 15.48 لک هئا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=اي پي هوائي اڏن تي گهريلو مسافرن جي آمد ۾ 60٪ ٽپو |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece |last=Boda |first=Tarun |date=21 March 2022 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401101206/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/ap-airports-see-60-jump-in-domestic-passenger-footfall/article65246193.ece|archive-date=1 April 2022}}&lt;/ref&gt;

==== سامونڊي بندرگاهه ====
{{See also|آنڌرا پرديش جي بندرگاهن ۽ لنگرن جي فهرست}}
{{Map/Seaports in Andhra Pradesh}}[[File:Vizag seaport.jpg|thumb|وِزاگ بندرگاهه]]
رياست وٽ مرڪزي حڪومت جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ هڪ وڏو بندرگاهه [[وشاکاپٽنم بندرگاهه|وشاکاپٽنم]] ۾ آهي، ۽ رياست حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ 15 نوٽيفائيڊ بندرگاهه (ٽن “ڪيپٽو” بندرگاهن سميت) آهن.{{Sfn|DOP|2023|page=183}} وشاکاپٽنم بندرگاهه 1933ع ۾ سڀ کان اڳ ڪميشن ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=وشاکاپٽنم بندرگاهه 7 آڪٽوبر تي 90 ورهين جو ٿيندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/visakhapatnam-port-turning-90-on-october-7/article67388936.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt; گنگاورم بندرگاهه هڪ گهرو سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو 200,000–250,000 [[ڊيڊ ويٽ ٽنيج|ڊي ڊبليو ٽي]] تائين سمنڊِي جهازن کي جاءِ ڏئي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Patnaik |first1=Santosh |title=گنگاورم بندرگاهه جلد گنجائش ٻيڻي ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/gangavaram-port-to-double-capacity-soon/article7242475.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 May 2015}}&lt;/ref&gt; 2023–34ع دوران گنگاورم، ڪاڪيناڊا ڊيپ واٽر، ڪرشنپٽنم، راوّا، ڪاڪيناڊا اينڪريج، ۽ وشاکاپٽنم گڏجي 189.21 ملين ٽن ڪارگو هٿ ڪيو، جيڪو گذريل سال جي ڀيٽ ۾ 7.9٪ واڌ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش بندرگاهن تي ٻڌل واڌ ۾ سيڙپڪاري ڪري ٿو |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece |last=G |first=Naga Sreedhar |date=28 April 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[Business Line]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429054625/https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/andhra-pradesh-invests-in-port-led-growth/article68115119.ece|archive-date=29 April 2024}}&lt;/ref&gt; راماياپٽنم، ماچلي پٽنم، مُلاپيٽا ۽ ڪاڪيناڊا ۾ نوان بندرگاهه ٺهيا پيا وڃن.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش ۾ تعمير هيٺ بندرگاهن ۽ مڇيگيري لنگرن تي ڪم تيزيءَ سان جاري |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece |last=V. |first=Raghavendra |date=17 August 2023 |access-date=6 May 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824042832/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/works-apace-at-seaports-and-fishing-harbours-being-constructed-in-andhra-pradesh/article67205843.ece|archive-date=24 August 2023}}&lt;/ref&gt;

=== رابطا ===
جنوري 2023ع ۾ جاري ٿيل سماجي-معاشي سروي موجب آنڌرا پرديش ۾ {{formatnum:10605}} پوسٽ آفيسون آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} ڀارت سنچار نگم لميٽيڊ (بي ايس اين ايل) {{formatnum:1310}} ٽيليفون ايڪسچينج هلائي ٿو، 20.6 ملين لينڊ لائين ڪنيڪشنون رکي ٿو ۽ 5.4 ملين وائرليس سبسڪرائبر به آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=186}} ايئرٽيل، جيو، ووڊافون آئيڊيا، ۽ بي ايس اين ايل رياست ۾ موبائل خدمتون ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;trai-54/2024&quot;/&gt; {{As of |2023|post=,}} آنڌرا پرديش ۾ موبائل فون استعمال ڪندڙن جو انگ 82 ملين ۽ انٽرنيٽ سبسڪرائبرن جو انگ 67.1 ملين تائين پهتو. موبائل نيٽ ورڪ خدمتون 17,328 مان 15,322 ڳوٺن ۾ موجود آهن. 5 جي نيٽ ورڪ رابطي لاءِ 16,714 بيس ٽرانسفر اسٽيشنون مهيا ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آنڌرا پرديش ۾ موبائل ٽاور |url=https://www.rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/746437/1/PQ_262_08122023_U704_p275_p276.pdf |publisher=راجيا سڀا |access-date=19 August 2024 |date=8 December 2023}}&lt;/ref&gt; ڪيترائي فراهم ڪندڙ، جن ۾ رياست حڪومت جي ملڪيت وارو [[آنڌرا پرديش اسٽيٽ فائبرنيٽ لميٽيڊ|آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ]] پڻ شامل آهي، وائر لائين خدمتون هلائين ٿا، جيڪي انٽرنيٽ رابطي، ٽيليفوني، ۽ [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن]] کي سهارو ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;trai-54/2024&quot;&gt;{{Cite book |title=پريس رليز نمبر 54/2024 |date=20 August 2024 |publisher=ڀارت جي ٽيليڪام ريگيوليٽري اٿارٽي |location=نئين دهلي |pages=16–17 |url=https://trai.gov.in/sites/default/files/PR_No.54of2024_0.pdf |access-date=21 August 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش رياستي فائبر نيٽ لميٽيڊ واڌ لاءِ تيار: گوتم ريڊي |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/andhra-pradesh-state-fibernet-limited-is-poised-for-growth-says-goutham-reddy/article65381371.ece |access-date=20 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 May 2022}}&lt;/ref&gt; اي پي سڄي رياست وارو ايريا نيٽ ورڪ 668 هنڌن تي رياستي انتظاميا جي 2,164 آفيسن کي منڊل هيڊڪوارٽرن جي سطح تائين ڳنڍي ٿو.{{Sfn|DOP|2023|p=204}} هي نيٽ ورڪ ڊيٽا ۽ وڊيو ٻنهي قسمن جي رابطن کي سهارو ڏئي ٿو. بي ايس اين ايل ۽ قومي علمي نيٽ ورڪ ضلعي هيڊڪوارٽرن کي رياستي هيڊڪوارٽرن سان 34 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍين ٿا. منڊل هيڊڪوارٽر 8 ايم بٽ/سيڪنڊ بينڊوڊٿ سان ڳنڍيل آهن.{{Sfn|DOP|2023|p=195}}

=== پاڻي ===
رياست ۾ 40 وڏيون ۽ وچولي درجي جون نديون ۽ 40,000 ننڍا آبپاشي ذريعا آهن. گوداوري، ڪرشنا ۽ پينا اهم نديون آهن. ڪُل قابلِ پوک زمين 19.904 ملين ايڪڙ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/home |title=Home page |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh}}&lt;/ref&gt; وڏن، وچولي ۽ ننڍن آبپاشي منصوبن وسيلي 10.172 ملين ايڪڙ يا 51.1٪ زمين کي آبپاشي فراهم ڪئي وڃي ٿي {{As of |2015|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |title=Andhra Pradesh projects information |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=23 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223203420/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/projects |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{cbignore}} رياست جا ڪيترائي پاڻي منصوبا مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن. [[پولاورم منصوبو]] هڪ گهڻ-مقصد ذخيرو منصوبو آهي، جيڪو داوليشورم بيراج کان 42 ڪلوميٽر مٿي وهڪري تي واقع آهي. اهو 2014ع جي آنڌرا پرديش ٻيهر تنظيم قانون تحت قومي منصوبو قرار ڏنو ويو آهي. هن جي ذخيرو گنجائش 194.6 ٽي ايم سي آهي ۽ سالياني 322.73 ٽي ايم سي پاڻي استعمال ڪرڻ جي اميد آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=136}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |title=Polavaram Project |access-date=19 July 2024 |website=Water resources department, Government of Andhra Pradesh |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705102504/https://irrigationap.cgg.gov.in/wrd/static/approjects/polavaramnew.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{cbignore}} 2022ع جي ٻوڏن دوران ڊائفرام ڀت کي نقصان پهچڻ سبب تعمير هيٺ منصوبي کي جهٽڪا لڳا.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |title=Dam design review panel approves repairs to Polavaram diaphragm wall damaged in Godavari floods |date=5 March 2023 |access-date=30 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=30 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530065426/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/dam-design-review-panel-approves-repairs-to-polavaram-diaphragm-wall-damaged-in-godavari-floods/article66584237.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ويليگونڊا منصوبو]]، جيڪو پراڪاسم، نيللور ۽ مڊالا ضلعن جي ضرورتن لاءِ شروع ڪيو ويو، سست رفتاري سان اڳتي وڌي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Excavation works of Poola Subbaiah Veligonda Project's tunnel two completed in Andhra Pradesh, says official |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |date=24 January 2024 |work=[[دي هندو]] |access-date=26 March 2024 |archive-date=26 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326065108/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/excavation-works-of-poola-subbaiah-veligonda-projects-tunnel-two-completed-in-andhra-pradesh-says-official/article67772746.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[اننامايا منصوبو]]، جيڪو 2021ع جي ٻوڏن ۾ وهي ويو هو، 787 ڪروڙ رپين سان ٻيهر ڊزائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو پيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=S. |first1=Nagaraja Rao |title=Andhra Pradesh: Two years on, Annamayya project still awaits design approval |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2023/Nov/19/andhra-pradesh-two-yearson-annamayya-project-still-awaits-design-approval-2634294.html |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |access-date=19 August 2024 |date=19 November 2023}}&lt;/ref&gt; ورهاڱي کان پوءِ [[آنڌرا پرديش ۽ تلنگانا وچ ۾ تڪرار|ڪرشنا ۽ گوداوري جي پاڻي ورڇ بابت تلنگانا سان تڪرار]] جاري آهن.&lt;ref name=&quot;water-sharing&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |title=Explained : The Telangana- Andhra Pradesh water dispute |date=23 May 2023 |access-date=29 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529045556/https://www.thehindu.com/news/national/telangana/explained-the-telangana-andhra-pradesh-water-dispute/article66880971.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== توانائي ===
{{Main|آنڌرا پرديش جو توانائي شعبو}}

[[File:Rayalaseema Thermal Power Station.jpg|thumb|right|[[ريالاسِيما حرارتي توانائي اسٽيشن]]]]

[[حرارتي توانائي اسٽيشن|حرارتي]]، [[آبي بجلي|آبي]] ۽ [[قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد]] بجلي گهر رياست کي بجلي فراهم ڪن ٿا. سرڪاري شعبي جي پيداوار اسٽيشنن ۾ رياست جي لڳايل گنجائش 7,245 ميگاواٽ هئي. نجي شعبي جي لڳايل گنجائش 9,370 ميگاواٽ هئي، جنهن ۾ 1,961 ميگاواٽ آزاد پيدا ڪندڙن جي گنجائش شامل آهي. ڪُل لڳايل گنجائش 16,615 ميگاواٽ هئي. 2021–22ع دوران وڌ ۾ وڌ طلب 12,032 ميگاواٽ هئي ۽ في فرد استعمال 1,285 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ڪُل استعمال 68,972 ملين يونٽ هو.&lt;ref name=&quot;appower&quot;&gt;{{Cite book |title=Power development in Andhra Pradesh (Statistics) 2021–22 |year=2022 |url=https://aptransco.co.in/pds-fy2021-22-final.pdf |access-date=29 April 2024 |pages=1–2 }}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; توانائي استعمال 2018–19ع ۾ 54,555 ملين يونٽن کان وڌي 2023–24ع ۾ 69,113 ملين يونٽن تائين پهتو، جيڪو 4.8٪ واڌ جي شرح آهي. في فرد بجلي استعمال ۾ صرف 123 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي 146 ڪلوواٽ ڪلاڪ واڌ ٿي. ان جا سبب بجلي جي شرح ۾ تيز اضافو ۽ بجلي ڪٽوتين جو ٻيهر لاڳو ٿيڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ [[پولاورم آبي بجلي منصوبو]] (960 ميگاواٽ)، [[سري دامودرم سنجيويّا حرارتي توانائي اسٽيشن]] (ڪرشنپٽنم) اسٽيج-2 يونٽ-3 (800 ميگاواٽ) ۽ [[ڊاڪٽر نرلا ٽاٽا رائو حرارتي توانائي اسٽيشن]] اسٽيج-5 يونٽ-8 (800 ميگاواٽ) جي ڪمشننگ ۾ دير ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=White Paper on A.P. power sector reveals ₹1.29 lakh crore burden on govt. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece |last=M. |first=Sambasiva Rao |date=9 July 2024 |access-date=18 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240711015712/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/white-paper-on-ap-power-sector-reveals-129-lakh-crore-burden-on-govt/article68385541.ece|archive-date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;

=== صحت ===
صحت جو ڍانچو 13 ضلعي اسپتالن، 28 سب-ضلعي اسپتالن ۽ {{formatnum:6049}} شهري ۽ ديهي صحت مرڪزن تي مشتمل آهي {{As of 2019–20}}. ڳوٺن ۾ دروازي تائين صحت سهولتون {{formatnum:42060}} منظور شده سماجي صحت ڪارڪنن وسيلي فراهم ڪيون وڃن ٿيون {{As of July 2019}}.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Health dossier 2021 : Reflections on key health indicators – Andhra Pradesh |date=2021 |publisher=National health systems resource centre |location=New Delhi |pages=6–13 |url=https://nhsrcindia.org/sites/default/files/practice_image/HealthDossier2021/Andhra%20Pradesh.pdf}}&lt;/ref&gt; 108 سروس ايمرجنسي مريضن کي ويجهي صحت مرڪز ڏانهن منتقل ڪري تيز امداد فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته 104 سروس موبائل طبي يونٽن وسيلي هر مهيني گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو ڳوٺن ۾ پهچي صحت سهولتون مهيا ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |title=108 &amp; 104 totally dissimilar services |date=4 July 2022 |access-date=2 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |last=Vanam |first=Jwala Narasimha Rao |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602063749/https://www.thehansindia.com/hans/opinion/news-analysis/108-104-totally-dissimilar-services-751732 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سڀئي غريب خاندان مفت رياستي صحت انشورنس اسڪيم تحت {{INRConvert|2500000}} جي حد تائين ڍڪيل آهن، جيڪا 42.5 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sridhar |first=G. Naga |date=18 December 2023 |title=AP increases YSR Aarogyasri free treatment limit to ₹25 lakh |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece |work=Business Line|location=Chennai |access-date=30 April 2024|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219012519/https://www.thehindubusinessline.com/news/national/ap-increases-ysr-aarogyasri-free-treatment-limit-to-25-lakh/article67649885.ece|archive-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt; خدمتون سرڪاري ۽ نجي اسپتالن ۾ نيٽورڪ تحت مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2014–2018ع دوران فائدو وٺندڙن جي دعويٰ رقم ۾ واڌ ٿي، پر مهانگائي کي نظر ۾ رکڻ کان پوءِ گهٽتائي آئي. اموات جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي، جيڪا گهٽ خرچ تي بهتر نتيجن جي نشاندهي ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Utilization trends of a government-sponsored health insurance program in South India: 2014 to 2018 |journal=Value in Health Regional Issues |year=2022 |volume=27 |pages=82–89 |doi=10.1016/j.vhri.2021.02.007 |pmid=34844063 |last1=Singh |first1=P. |last2=Powell |first2=A. C. |s2cid=244706313 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 2,700 نجي اسپتالن مان 540 (20٪) خاص اسپتالون آهن. علاج ڪرايل مريضن جو انگ 2022–23ع ۾ 1.2 ملين کان وڌي 2023–24ع ۾ 1.39 ملين ٿيو، جڏهن ته بجيٽ ₹3,350 ڪروڙ تي برقرار رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=No free treatment for Arogyasari patients in Andhra |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |last=Apparasu |first=Srinivasa Rao |date=22 May 2024 |work=[[هندستان ٽائمز]] |access-date=18 July 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114023/https://www.hindustantimes.com/india-news/no-free-treatment-for-arogyasari-patients-in-andhra-101716321391891.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; قومي خانداني صحت سروي-5 (2019–21ع) موجب 85٪ کان وڌيڪ گهرن وٽ رهائش، بجلي، صاف ٻارڻ، بيت الخلاءُ، موبائل فون ۽ بئنڪ کاتي جي سهولت موجود آهي، جڏهن ته نلڪي پاڻي صرف 22٪ گهرن تائين محدود آهي. رياستي صحت انشورنس، ملازمن جي صحت اسڪيم، قومي صحت بيمه يوجنا، ملازمن جي رياستي انشورنس ۽ مرڪزي حڪومت جي صحت اسڪيم وسيلي گهٽ ۾ گهٽ هڪ فرد سان 70٪ گهر ڍڪيل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=National family health survey (NFHS-5), India, 2019–21: Andhra Pradesh |last=International Institute for Population Sciences (IIPS) and ICF |publisher=IIPS |year=2021 |location=Mumbai |url=http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |access-date=2 June 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602012114/http://rchiips.org/nfhs/NFHS-5Reports/Andhra_Pradesh.pdf |date=2 June 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== بينڪاري ===
31 مارچ 2023 رياست ۾ 33 نجي شعبي جون بينڪون، 12 سرڪاري شعبي جون بينڪون، ٽي ديهي بينڪون، ٽي ننڍيون مالياتي بينڪون، ٽي ادائيگي بينڪون، هڪ سهڪاري بينڪ ۽ هڪ رياستي مالياتي ڪارپوريشن ڪم ڪري رهيا آهن. ڪُل 7,881 شاخون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=SLBC meeting 223 Data Sheets |year=2023 |url=https://www.slbcap.nic.in/pages/SLBC%20Meetings/Data%20Sheets_223.pdf }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2023 ۾ جمع پونجي ₹435,183.49 ڪروڙ (US$51 بلين ڊالر) ۽ ڏنل قرض  ₹628,134.9 ڪروڙ (US$74 بلين ڊالر) هئا، جڏهن ته ڪريڊٽ-ڊپازٽ تناسب 144٪ هو، جيڪو ريزرو بينڪ آف انڊيا جي 60٪ معيار کان وڌيڪ آهي. ابتدائي شعبي جا قرض ڪُل قرض جو 60.13٪ هئا.{{Sfn|DOP|2023|p=189}} مارچ 2011ع تائين گڏيل آنڌرا پرديش ۾ خرد مالياتي صنعت 65٪ قومي قرضن سان ترقي ڪئي، پر 2010ع جي رياستي ضابطن کان پوءِ 31 مارچ 2023ع تائين قرض پورٽ فوليو 0.8٪ تي اچي ويو. عدالت پاران ضابطن خلاف فيصلو اچڻ بعد صنعت جي ٻيهر بحالي جي اميد آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Will the Telangana HC ruling change fortunes for Andhra microfinance sector? |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |date=31 October 2023 |access-date=18 July 2024 |work=The Economic Times |archive-date=18 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718145531/https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/financial-services/will-the-telangana-hc-ruling-change-fortunes-for-andhra-microfinance-sector/104838751 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ تعليم|آنڌرا پرديش ۾ اعليٰ تعليم جا ادارا}}

[[File:Andhra University Visakhapatnam.jpg|thumb|[[آنڌرا يونيورسٽي|آنڌرا يونيورسٽي، وشاکاپٽنم]]]]
پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولي تعليم سرڪاري ۽ نجي اسڪولن وسيلي ڏني وڃي ٿي، جنهن کي رياست جو اسڪولي تعليم کاتو ضابطو آڻي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=School education department |url=http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |website=Rashtriya Madhyamik Shiksha Abhiyan |publisher=School Education Department, Government of Andhra Pradesh |access-date=6 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319051231/http://rmsaap.nic.in/Notification_TSG_2015.pdf |archive-date=19 March 2016 |location=Hyderabad |date=26 March 2015}}&lt;/ref&gt; حڪومت 2021ع ۾ انهن امدادي اسڪولن کي مالي مدد بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جن جي تاريخ 1870ع واري ڏهاڪي تائين وڃي ٿي؛ نتيجي طور انهن کي مجبور ڪيو ويو ته يا ته امدادي عملي سميت اسڪول حڪومت حوالي ڪن يا نجي بڻجن.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nandam |first=Naresh |date=28 September 2021 |title=Ongole : Future of poor students hangs in balance as govt absorbs aided staff |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |work=[[دي هانس انڊيا]] |access-date=22 March 2024 |archive-date=9 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309091245/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/ongole-future-of-poor-students-hangs-in-balance-as-govt-absorbs-aided-staff-708426 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yallampalli |first1=Vaikuntham |title=Education and social change in South India: Andhra, 1880–1920 |date=1982 |publisher=New era publications |location=Madras |page=14 |url=https://books.google.com/books?id=P_U5AAAAMAAJ&amp;q=%22aided+schools%22 |access-date=26 August 2024}}&lt;/ref&gt; گڏيل ضلعي تعليمي ڄاڻ نظام پلس (يو ڊي آءِ ايس اي+) جي 2021–22ع رپورٽ موجب {{formatnum:61948}} اسڪولن ۾ ڪُل {{formatnum:8244647}} شاگرد داخلا ٿيل هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UDISE plus dashboard |url=https://src.udiseplus.gov.in/School/DataDashboard |website=Department of School education and literacy |access-date=9 August 2024}}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt; 2018–2022ع دوران درجن 1–8ع ۾ ديهي شاگردن جي پڙهڻ ۽ حسابي مهارتن جي ڪارڪردگي گهٽ ٿي، جنهن جو هڪ سبب ڪووڊ وبا به ٻڌايو ويو. مثال طور ڪلاس اَٺين جي پڙهڻ واري جاچ ۾ 2018ع جي 78٪ کان مٿي سطح 2022ع ۾ 67٪ تائين لهي وئي. تنهن هوندي به سرڪاري اسڪولن ۾ شاگردن جي داخلا 63.2٪ کان وڌي 71٪ ٿي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rao |first1=Umamaheswar |title=63% class V pupils can't read class II text in AP: ASER 2022 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/visakhapatnam/63-class-v-pupils-cant-read-class-ii-text-in-ap-aser-2022/articleshow/102121592.cms |access-date=26 August 2024 |work=[[دي ٽائمز آف انڊيا]] |date=26 July 2023}}&lt;/ref&gt; مارچ 2024ع جي سيڪنڊري اسڪول سرٽيفڪيٽ (ايس ايس سي) امتحان ۾ باقاعده ڌارا مان {{Nowrap|616,615}} شاگردن شرڪت ڪئي. ضلعن ۾ پروٿاويپورم-مانيم ضلعي سڀ کان وڌيڪ 96.37 پاس فيصد حاصل ڪيو. مجموعي پاس فيصد 86.69٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 14.43٪ واڌ آهي، ۽ 2,803 اسڪولن ۾ 100٪ نتيجا آيا.&lt;ref name=&quot;ssc2024&quot; &gt;{{Cite news |title=86.69% students pass SSC examinations in Andhra Pradesh, 2,803 schools record 100% results |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |last=Rajulapudi |first=Sreenivas |date=22 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809114016/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/8669-of-students-pass-ssc-examinations-in-andhra-pradesh-2803-schools-record-100-results/article68094695.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ssc2023&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls outperform boys by over 6% in SSC exams in Andhra Pradesh|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |access-date=17 June 2023 |date=6 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519233319/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-by-over-6-in-ssc-exams-in-andhra-pradesh/article66819882.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; 
مارچ 2024ع ۾ ٿيندڙ انٽرميڊيئيٽ (اعليٰ ثانوي) امتحانن ۾ 393,757 شاگردن شرڪت ڪئي. پاس فيصد 78٪ رهيو، جيڪو اڳئين سال جي ڀيٽ ۾ 7٪ واڌ آهي.&lt;ref name=&quot;inter2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls outperform boys in Intermediate Public Examination in Andhra Pradesh |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |last=P. |first=Sujatha Verma |date=12 April 2024 |access-date=3 May 2024 |work=[[دي هندو]] |url-access=subscription |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503061122/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/girls-outperform-boys-in-intermediate-public-examination-in-andhra-pradesh/article68057354.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;inter2023&quot;&gt;{{Cite news |title=Girls dominate boys in AP Intermediate 1 &amp; 2 results |url=https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |date=27 April 2023 |access-date=17 June 2023 |work=Deccan Chronicle |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509233151/https://www.deccanchronicle.com/education/260423/girls-dominate-boys-in-ap-intermediate-1-2-results.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رياست 2020ع ۾ تعليمي سڌارا شروع ڪيا، جن تحت اسڪولن جا ڇهه قسم ٺاهيا ويا: سيٽلائيٽ بنيادي اسڪول (پري-پرائمري)، بنيادي اسڪول (پري-پرائمري کان ڪلاس 2 تائين)، بنيادي اسڪول پلس (پري-پرائمري کان ڪلاس 5 تائين)، پري-هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 7/8 تائين)، هاءِ اسڪول (ڪلاس 3 کان ڪلاس 10 تائين)، ۽ هاءِ اسڪول پلس (ڪلاس 3 کان ڪلاس 12 تائين).{{Sfn|DOP|2023|p=12}} سڀني سرڪاري اسڪولن ۾ انگريزي-ميڊيم تعليم ڏانهن تبديلي 2020–2021ع جي تعليمي سال کان شروع ڪئي وئي، جنهن جي 2024–25ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. شروعاتي قدم طور 2022–23ع ۾ 1,000 سرڪاري اسڪولن کي [[مرڪزي ثانوي تعليم بورڊ]] سان الحاق ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=P. |first1=Sujatha Varma |title=New pattern of exam awaits students of CBSE-affiliated government schools in A.P. |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/new-pattern-of-exam-awaits-students-of-cbse-affiliated-government-schools-in-ap/article67379529.ece |access-date=19 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 October 2023}}&lt;/ref&gt; والدين جي سروي جي بنياد تي رياستي حڪومت احتجاجن ۽ عدالتي ڪيسن جي باوجود انگريزي-ميڊيم منصوبي کي اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;english-medium-roots&quot;&gt;{{Cite news |url=https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |title=Andhra schools' transition from Telugu to English medium has roots in the far past |date=19 May 2022 |access-date=25 April 2023 |website=The federal |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120649/https://thefederal.com/states/south/andhra-pradesh/english-medium-schools-andhra-pradesh/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن رياستي منصوبي لاءِ 2021–2026ع دوران &quot;سپورٽنگ آنڌراس لرننگ ٽرانسفارميشن&quot; منصوبي تحت ورلڊ بينڪ کان $250 ملين جو قرض جزوي طور فراهم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ڪلاس 2 تائين ٻارن جي سکيا نتيجن کي بهتر بڻائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Program appriasal document -SALT |publisher=World Bank |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |date=20 May 2021 |access-date=25 April 2023 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425120651/https://documents1.worldbank.org/curated/en/149391624240914510/pdf/India-Supporting-Andhras-Learning-Transformation-Operation-Program-for-Results-Project.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 کان رياست ۾ 169 سرڪاري-امدادي ڊگري ڪاليج ۽ 55 نجي-امدادي ڊگري ڪاليج آهن. قومي جائزي ۽ تصديق ڪائونسل طرفان 66 سرڪاري ڪاليجن ۽ 48 نجي-امدادي ڪاليجن کي گريڊ ڏنا ويا. 85 سرڪاري-امدادي ۽ 175 نجي پولي ٽيڪنڪ ڪاليج آهن، جن جي منظور شده گنجائش 75,906 شاگردن جي آهي.{{Sfn|DOP|2023|p=13-14}} فني تعليم جي درجي ۾ 685 ادارا ڊپلوما، انڊر گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڪورس پيش ڪن ٿا، جن جي داخلا گنجائش 299,608 آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Annual report 2021-22 |date=2022 |publisher=AICTE |location=New Delhi |page=121 |url=https://www.aicte-india.org/sites/default/files/AR/AICTE_Annual%20Report_2022_English.pdf |access-date=26 August 2024}}&lt;/ref&gt; آنڌرا پرديش رياستي ڪائونسل براءِ اعليٰ تعليم مختلف شعبي وار داخلا امتحان منظم ڪري ٿي ۽ داخلا لاءِ ڪائونسلنگ به ڪرائي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andhra Pradesh state council of higher education releases schedule of common entrance tests |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-state-council-of-higher-education-releases-schedule-of-common-entrance-tests/article68128933.ece |access-date=22 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=1 May 2024}}&lt;/ref&gt; تعليم يافته ماڻهن جي مهارت وڌائڻ ۽ روزگار لڳائڻ لاءِ آنڌرا پرديش رياستي مهارت ترقي ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Laxmi |first1=Pranathi |title=APSSDC empowers 1.35 lakh youth through skill training |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241223/apssdc-empowers-135-lakh-youth-through-skill-training.html |access-date=22 August 2024 |work=[[Deccan Chronicle]] |date=23 December 2023}}&lt;/ref&gt; {{As of|2021|post=,}} رياست ۾ ڪُل 36 يونيورسٽيون آهن: ٽي مرڪزي يونيورسٽيون، 23 رياستي سرڪاري يونيورسٽيون، ڇهه رياستي نجي يونيورسٽيون ۽ چار ڊيِمڊ يونيورسٽيون.{{Sfn|UGC|2021|p=100}} [[آنڌرا يونيورسٽي]] رياست جي سڀ کان پراڻي يونيورسٽي آهي، جيڪا 1926ع ۾ قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Old-timers recollect glorious days of AU|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|access-date=2 May 2017|work=[[دي هندو]]|archive-date=14 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214134019/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/au-old-timers-recollect-glorious-days/article18237557.ece|url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Statistical profile of universities in Andhra Pradesh|url=http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|website=Andhra Pradesh State Council of Higher Education|access-date=13 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052107/http://www.apsche.org/apsche/PDF/STATISTICAL%20PROFILE%20OF%20THE%20UNIVERSITIES.pdf|archive-date=22 December 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; حڪومت 2008ع ۾ [[راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز، نوزوِد|راجيو گانڌي يونيورسٽي آف ناليج ٽيڪنالاجيز]] قائم ڪئي ته جيئن رياست جي ديهي نوجوانن جي تعليمي ضرورتن کي پورو ڪري سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |title=Rajiv Gandhi University of Knowledge Technologies |publisher=Rgukt.in |access-date=8 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007142943/http://www.rgukt.in/home-aboutrgukt.html |archive-date=7 October 2011 }}&lt;/ref&gt; اين ٽي آر يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز روايتي دوائن کان جديد دوائن تائين 348 لاڳاپيل ڪاليجن ۾ طبي تعليم جي نگراني ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |title=Dr. N.T.R University of Health Sciences (NUHS) |access-date=9 August 2024 |website=Department of health, medical and family welfare, Government of Andhra Pradesh |archive-date=27 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227135857/http://hmfw.ap.gov.in/nuhs-org.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; سرڪاري يونيورسٽيون—جن ۾ ورثي واريون يونيورسٽيون جهڙوڪ آنڌرا، سري وينڪٽيشورا ۽ ناگارجُنا شامل آهن—سخت مالي تنگي ۽ عملي جي کوٽ جو شڪار آهن، ۽ منظور شده پوري وقت عملي جي رڳو 20٪ سان ڪم هلائي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |title=A.P. Spotlight {{!}} The slow descent of state-run varsities into oblivion in Andhra Pradesh |date=2 June 2023 |access-date=2 June 2023 |website=[[دي هندو]] |last=Bhattacharjee |first=Sumit |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602032058/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/state-run-varsities-slow-descent-into-oblivion/article66917267.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪونيرو لڪشمايا ڪاليج آف انجنيئرنگ|ڪي ايل يونيورسٽي]] 2023ع جي ڀارت درجابنديءَ ۾ مجموعي درجي اندر 50هين نمبر تي رهي، جڏهن ته آنڌرا يونيورسٽي 76هين نمبر تي رهي. هي درجابندي يونين وزارتِ تعليم جي قومي اداري درجابندي فريم ورڪ تحت هئي، جنهن ۾ 2,478 ادارن—جن ۾ رياست جا 242 ادارا شامل هئا—شرڪت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=NIRF Rankings: only two institutions from Andhra Pradesh figure in top 100 educational institutions |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |date=5 June 2023 |access-date=17 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=12 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612055947/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/nirf-rankings-only-two-institutions-from-andhra-pradesh-figure-in-top-100-educational-institutions/article66934394.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt; 18–23 عمر جي گروپ لاءِ اعليٰ تعليم ۾ مجموعي داخلا تناسب (جي اي آر) 2019–20ع ۾ 35.2٪ هو، جيڪو سڄي ڀارت جي 27.1٪ جي ڀيٽ ۾ بهتر آهي. عورتن جو جي اي آر 35.3 ۽ مردن جو 38.2 هو، تنهنڪري [[جنس برابري اشاري]] جو قدر 0.84 ٿيو، جڏهن ته ڀارت لاءِ لاڳاپيل قدر 1.01 هو.{{Sfn|UGC|2021|p=93}}

2020–21ع ۾ آنڌرا پرديش ۾ 510 صنعتي تربيتي ادارا (آءِ ٽي آءِ) هئا، جن مان 82 سرڪاري انتظام هيٺ ۽ 417 نجي انتظام هيٺ هئا. 2021ع ۾ ڪُل سيٽون 93,280 هيون، جن مان 48.90٪ ڀريون ويون. 2020ع ۾ 10,053 شاگردن آءِ ٽي آءِ مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Transforming industrial training institutes |publisher=Niti Ayog |year=2023 |pages=30|url=https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |access-date=17 June 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420214506/https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست ۾ 2,510 عوامي لائبريريون آهن، جن ۾ چار علائقائي لائبريريون ۽ 13 ضلعي مرڪزي لائبريريون سرڪاري انتظام هيٺ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Public library system in Andhra Pradesh: An overview |journal=Library Philosophy and Practice |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&amp;context=libphilprac |last=B |first=Deenadhayalu |date=5 June 2021 |publisher=University of Nebraska – Lincoln |access-date=19 June 2023 |archive-date=5 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805082011/https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=11045&amp;context=libphilprac |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[سراسوتا نيڪيتنم]]، جيڪو [[ويٽاپالم]] ۾ [[باپٽلا ضلعو]] اندر واقع آهي، نجي انتظام هيٺ 1918ع ۾ قائم ٿيل قديم ترين لائبريرين مان هڪ آهي، پر انٽرنيٽ جي ڦهلاءَ سان ان جي ڪشش گهٽجي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=This 100-year-old library loses its patrons as Internet spreads reach |url=https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |date=31 December 2018 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي نيو انڊين ايڪسپريس]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619055648/https://www.newindianexpress.com/cities/vijayawada/2018/dec/31/this-100-year-old-library-loses-its-patrons-as-internet-spreads-reach-1918656.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; حڪومت ڳوٺاڻن پنچائت جي سطح تي ڊجيٽل لائبريريون قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Digital libraries yet to materialise despite funding |url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |date=19 November 2022 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هانس انڊيا]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619053620/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/digital-libraries-yet-to-materialise-despite-funding-769781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ميڊيا ==

رياست ۾ سال 2020–21 دوران رجسٽرڊ اخبارن ۽ رسالن جو ڪل انگ 5,798 هو. انهن مان 1,645 روزاني اخبارون، 817 هفتيوار، 2,431 ماهوار ۽ 623 پندرهن روزه رسالا هئا. تيلگو روزاني اخبارن جو انگ 787 آهي جن جي گردش 9,911,005 آهي، جڏهن ته انگريزي روزاني اخبارون 103 آهن جن جي گردش 1,646,453 آهي.&lt;ref name=&quot;pin202021-ch9&quot;&gt;{{Cite book |title=پريس اِن انڊيا 2020–21 باب 9: رياستن ۽ يونين علائقن ۾ پريس |publisher=آر اين آءِ |year=2021 |url=https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |access-date=27 May 2023 |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528012037/https://rni.nic.in/pdf_file/pin2020_21/pin2020_21_eng/Chapter%209.pdf |url-status=live |page=524 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=آندھرا پرديش ۽ تيلنگانا رياستن ۾ تيلگو اخبارون ۽ رسالا: هڪ اڀياس |journal=انٽرنيشنل جرنل آف لائبريري اينڊ انفارميشن اسٽڊيز |url=https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |last1=Dudekula |first1=Dastagiri |last2=KVN |first2=Rajeswara Rao |last3=Kopparthi |first3=Adisesu |issue=4 |volume=8 |year=2018 |issn=2231-4911 |access-date=19 June 2023 |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619041411/https://www.ijlis.org/articles/telugu-newspapers-and-periodicals-in-andhra-pradesh-and-telangana-states-a-study.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[ايناڊو]]''، ''[[ساڪشي (اخبار)|ساڪشي]]'' ۽ ''[[آندھرا جيوٿي]]'' گردش جي لحاظ کان هندستان ۾ مٿيان ٽي تيلگو روزاني اخبارون آهن ۽ ساڳيءَ طرح مٿيان ٽي تيلگو خبرون ويب سائيٽون پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=گهڻي گردش وارين روزانين، هفتيوارين ۽ رسالن جي فهرست (مختلف ٻولين ۾) |url=http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20%28across%20languages%29.pdf?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=te&amp;_x_tr_hl=te&amp;_x_tr_pto=tc&amp;_x_tr_sch=http |access-date=8 March 2023 |website=آڊٽ بيورو |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408045534/http://www.auditbureau.org/files/JJ%202022%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=te&amp;_x_tr_hl=te&amp;_x_tr_pto=tc&amp;_x_tr_sch=http |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=تيلگو خبرن جي ويب سائيٽن جو ويبوميٽرڪ تجزيو: اليڪسا انٽرنيٽ ذريعي جائزو |journal=انٽرنيشنل جرنل آف ڊجيٽل لائبريري سروسز |last1=KT |first1=Naheem |last2=M |first2=Saraswati Rao |issue=2 |volume=7 |year=2017 |issn=2250-1142}}&lt;/ref&gt; بي بي سي تيلگو نيوز 2 آڪٽوبر 2017 تي شروع ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=بي بي سي تيلگو خبرن جي ويب سائيٽ شروع ڪندو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |date=10 December 2016 |access-date=19 June 2023 |work=[[دي هندو]] |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/BBC-to-launch-Telugu-news-website/article16863732.ece |url-access=subscription|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |title=بي بي سي نيوز تيلگو: هڪ سال... ڪجهه تجربا |date=2 October 2018 |access-date=19 June 2023 |publisher=بي بي سي |language=te |archive-date=19 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230619043902/https://www.bbc.com/telugu/india-45719172 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ڪيتريون خانگي خبرون ميڊيا اداريون رياست ۾ مخصوص سياسي پارٽين ڏانهن جانبدار سمجهيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |title=آندھرا پرديش: ميڊيا هائوسز وچ ۾ ڇڪتاڻ سياسي رنگ اختيار ڪري وئي |date=27 April 2023 |access-date=27 May 2023 |work=هندوستان ٽائيمز |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.hindustantimes.com/india-news/tussle-between-media-houses-turns-into-political-battle-in-andhra-pradesh-ahead-of-assembly-elections-jagan-govt-orders-probe-into-margadarsi-chit-fund-irregularities-targeting-eenadu-media-baron-ramoji-rao-101682535932951.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |title=آندھرا پرديش حڪومت طرفان ميڊيا کي وارننگ: ڇا اهو ذاتي رقابت آهي؟ |date=21 October 2019 |access-date=27 May 2023 |website=دي ٽيليگراف |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113836/https://www.telegraphindia.com/india/warning-to-media-by-andhra-pradesh-government-is-it-a-caste-rivalry/cid/1713295 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اطلاعات ۽ عوامي لاڳاپن واري کاتي طرفان منظوري حاصل ڪيل چينلن جو ڪل انگ 45 آهي، جن ۾ 23 خبرون چينل، 10 عام وندر چينل، ٻه صحت چينل، ڇهه مذهبي چينل، ٻه ٻيا چينل ۽ ٻه ڪيبل ورڇ چينل شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |title=ٽي وي اشتهارن ۽ اسڪرولز جي نشر لاءِ منظور ڪيل شرحون |access-date=27 May 2023 |website=آءِ پي آر، آندھرا پرديش حڪومت |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326000645/https://ipr.ap.nic.in/tv-rates.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{As of|2019|post=،}} [[آڪاشواني]]، جيڪا اڳ [[آل انڊيا ريڊيو]] جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، رياست ۾ 14 هنڌن تان 3 ميگاواٽ ۽ 17 ايف ايم ٽرانسميٽر هلائي ٿي. اها رياست جي 99٪ ايراضي ۽ 99.5٪ آبادي تائين پهچي ٿي، جڏهن ته صرف ايف ايم ڪوريج 36٪ ايراضي ۽ 45٪ آبادي تائين پهچي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |title=موجوده آءِ اي آر اسٽيشنون |date=1 April 2019 |access-date=4 May 2024 |website=[[آل انڊيا ريڊيو]] |archive-date=22 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240222105423/https://akashvani.gov.in/air/custom-includes/stations.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پنج خانگي آپريٽر 13 ايف ايم اسٽيشنون هلائن ٿا، جن مان [[ريڊ ايف ايم 93.5|ريڊ ايف ايم]] پنج هنڌن تان نشر ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |title=15.08.2022 تائين هلندڙ خانگي ايف ايم ريڊيو اسٽيشنن جا تفصيل |date=15 August 2022 |access-date=4 May 2024 |website=وزارتِ اطلاعات و نشريات، حڪومتِ هند |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616065842/https://mib.gov.in/sites/default/files/388%20operational%20channels.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== رانديون ==
{{Main|آنڌرا پرديش ۾ راندين}}

[[File:ACA-VDCA stadium at Madhurawada 02.jpg|thumb|[[اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکاپٽنم]]
ٻالڪپڻ دوران کيڏيون ويندڙ [[آنڌرا پرديش جون روايتي رانديون|روايتي رانديون]] ۾ ''ڏاگُدو موٽالو'' (لڪو ڇپو)، ''[[ٽوڪُدو بِلّا]]''، ''[[ييدو پينڪولاتا]]''، ''[[پَللانگُوزي|وامناگُنتالو]]''، ''چادرنگم'' ([[شطرنج]])، ''[[پُلي جُودم]]''، ''[[اشٽا چمّا]]''، ''وئڪنتاپالي'' ([[سانپ ۽ سيڙهيون]])، ''[[نالُگو اسٽمبالاٽا]]'' ۽ ''[[نالُگو رالا آٽا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=India |first=The Hans |date=2 July 2018 |title=روايتي راندين بابت اجلاس پورو ٿيو |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Andhra-Pradesh/2018-07-01/Meet-on-traditional-games-concludes/394219 |access-date=7 August 2023 |work=[[دي هنس انڊيا]]|archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809111049/https://www.thehansindia.com/news/national/null |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[ڪرّا سامو]]'' (لٺ بازي) رياست جي هڪ روايتي مارشل فن آهي. اها ڳوٺن ۾ چوري ۽ ڦر کان بچاءَ لاءِ پاڻ بچاءَ جو هڪ طريقو آهي. اها قومي راندين ۾ هڪ نظم طور شامل آهي، پر آندھرا پرديش ۾ راندين جي ڪوٽا واري ريزرويشن لاءِ سڃاتل ناهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=روايت جي بحالي: ڪرّا سامو ٻيهر آندھرا پرديش جي مارشل فن ميدان ۾ |url=https://www.thehindu.com/sport/reviving-tradition-karrasamu-returns-to-andhra-pradeshs-martial-arts-scene/article68104887.ece |last=Ganguly |first=Nivedita |date=26 April 2024 |access-date=17 July 2024 |work=[[دي هندو]]|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

آنڌرا پرديش اسپورٽس اٿارٽي راندين جي ڍانچي جي ترقي، ڪوچنگ ۽ راندين جي واڌاري وارين منصوبن جي انتظام سنڀالي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boda |first1=Tharun |title=مقصد اهو آهي ته بند پيل راندين جا ميدان عوام لاءِ دستياب ڪيا وڃن |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/aim-is-to-make-defunct-sports-arenas-available-for-the-public/article66171450.ece |access-date=21 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=25 November 2022}}&lt;/ref&gt; [[اسپورٽس اٿارٽي آف انڊيا]] (ايس اي آءِ) {{as of|2022|lc=y}} آندھرا پرديش ۾ ٽي تربيتي مرڪز هلائي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=سالياني رپورٽ ۽ حساب ڪتاب – ايس اي آءِ |date=2022 |publisher=نوجوانن جي معاملن ۽ راندين واري وزارت، حڪومتِ هند |page=93 |url=https://sportsauthorityofindia.nic.in/sai/public/assets/pdfs/annualreports/2021-22/SAI_AR_English_2021-22.pdf |access-date=21 August 2024}}&lt;/ref&gt; ڊاڪٽر واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول، پُتلَمپَلّي، ضلعو ڪڊاپا کي 2021ع ۾ ''[[کيلو انڊيا]]'' مرڪزِ ڪماليت طور ترقي ڏيڻ لاءِ چونڊيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=کيلو انڊيا ڪڊاپا جي واءِ ايس آر اسپورٽس اسڪول ۾ سهولتن کي اپگريڊ ڪري سگهي ٿو |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/280621/khelo-india-may-upgrade-the-facilities-in-kadapas-ysr-sports-school.html |access-date=21 August 2024 |work=[[ڊيڪن ڪرونيڪل]] |date=28 June 2021}}&lt;/ref&gt; [[ڊاڪٽر واءِ ايس راجاسيکھرا ريڊي اي سي اي–وي ڊي سي اي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، وشاکھاپٽنم ۾، بين الاقوامي ڪرڪيٽ مقابلن جي ميزباني لاءِ مشهور آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=اي سي اي–وي ڊي سي اي اسٽيڊيم بيٽرز جي جنت طور شهرت مضبوط ڪري ٿو |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/aca-vdca-stadium-bolsters-its-reputation-as-a-batters-paradise/article68025850.ece |access-date=25 August 2024 |work=[[دي هندو]] |date=4 April 2024}}&lt;/ref&gt;

[[پُليلا گوپي چند]] ڀارتي [[بيڊمينٽن]] جو اڳوڻو رانديگر آهي. هن 2001ع ۾ [[آل انگلينڊ اوپن بيڊمينٽن چيمپيئن شپ]] کٽي، ۽ [[پراڪاش پڊوڪون]] کان پوءِ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ ٻيون ڀارتي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آزادي جا 75 سال، ڀارتي راندين جا 75 يادگار لمحات: نمبر 29 – 11 مارچ 2001: پُليلا گوپي چند آل انگلينڊ چيمپيئن شپ کٽي |url=https://sportstar.thehindu.com/badminton/75-years-independence-iconic-moments-indian-sports-pullela-gopichand-wins-all-england-championships-march-11-2001/article38506915.ece |work=[[دي هندو]] |access-date=19 August 2024 |date=29 June 2022}}&lt;/ref&gt; [[پي وي سنڌھو]] ڀارت جي سڀ کان ڪامياب رانديگرن مان هڪ آهي، جنهن اولمپڪس ۽ [[بي ڊبليو ايف ورلڊ ٽور]] جهڙن اهم مقابلن ۾ تمغا کٽيا، جن ۾ [[2019 بي ڊبليو ايف ورلڊ چيمپيئن شپ]] ۾ سون جو تمغو به شامل آهي. هوءَ پهرين ڀارتي آهي جنهن بيڊمينٽن ۾ عالمي چيمپيئن بڻجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو ۽ ٻي ڀارتي آهي جنهن لڳاتار ٻه اولمپڪ تمغا کٽيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 August 2021 |title=پي وي سنڌھو ٽوڪيو 2020 ۾ برانز سان بار بار تمغا کٽيندڙن جي چونڊيل فهرست ۾ شامل |url=https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |access-date=1 August 2021 |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801170847/https://olympics.com/en/featured-news/pv-sindhu-joins-select-group-of-repeat-medalists-with-tokyo-2020-bronze |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[ڪرنام ماليسواري]] پهرين ڀارتي عورت آهي جنهن [[اولمپڪ تمغو]] کٽيو. هن 2000ع جي اولمپڪ راندين ۾ 69 ڪلوگرام وزن کڻڻ واري مقابلي ۾ ڪانسي جو تمغو حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Ganguly|first=Meenakshi|date=27 December 2000 |url=http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |access-date=5 January 2013|title=ڳالهيون: ‘مون پنهنجي ملڪ لاءِ جيڪو ٿي سگهيو سو ڪيو’|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20130105183659/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html |archive-date=5 January 2013 }}&lt;/ref&gt; سريڪانتھ ڪِدامبي، هڪ بيڊمينٽن رانديگر، 2021ع ۾ مردن جي سنگلز ۾ عالمي چيمپيئن شپ جي فائنل تائين پهچندڙ ۽ چاندي جو تمغو کٽيندڙ پهريون ڀارتي بڻيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=سريڪانتھ ڪدامبي |url=https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |publisher=انٽرنيشنل اولمپڪ ڪميٽي |access-date=28 October 2022 |archive-date=28 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221028095843/https://olympics.com/en/athletes/srikanth-kidambi |url-status=live }}&lt;/ref&gt; رياست 2022ع ۾ منعقد ٿيل 36هين قومي راندين ۾ 16 تمغا حاصل ڪيا ۽ مقابلي ۾ 21هين درجي تي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |title=قومي رانديون: اي پي 16 تمغن سان 21هين درجي تي |date=12 October 2022 |access-date=28 May 2023 |website=[[دي هندو]] |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528061533/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/national-games-ap-settles-with-16-medals-21st-rank/article66002671.ece |url-access=subscription|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2022ع ۾ چين ۾ ٿيل 19هين ايشيائي راندين ۾ رياست جي رانديگرن ٽينس، تيراندازي، بيڊمينٽن، ائٿليٽڪس، شطرنج ۽ ڪرڪيٽ ۾ 11 تمغا حاصل ڪيا.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ايشيائي راندين جا تمغيدار آندھرا پرديش مان وزيراعليٰ جاگن سان ملاقات |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |last=GVR |first=Subba Rao |date=20 October 2023 |work=[[دي هندو]] |access-date=16 July 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102442/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/asian-games-medalists-from-andhra-pradesh-call-on-chief-minister-jagan/article67442583.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023ع جي ڇهين ايڊيشن ''کيلو انڊيا يوتھ گيمز'' ۾ 27 تمغا کٽي رياست 13هين پوزيشن تي رهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=آنڌرا پرديش جا رانديگر 27 تمغا کٽي، جن ۾ 7 سون جا شامل |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |date=31 January 2024 |access-date=16 July 2024 |work=[[دي هندو]] |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716102441/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/sportspersons-from-andhra-pradesh-win-27-medals-including-7-gold-in-khelo-india-youth-games/article67797042.ece |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آنڌرا پرديش]] 
[[زمرو:ڏکڻ ھندستان]]
[[زمرو:ڀارت جي رياستون]]

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links}}

=== حڪومت ===
* {{Official website}}

=== عام ڄاڻ ===
* {{OSM relation|2022095}}

{{آنڌرا پرديش موضوعات}}
{{آنڌرا پرديش جون رياستي ايجنسين}}
{{ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا}}
{{subject bar|جاگرافي|ايشيا|ڀارت|auto=1}}
{{Authority control}}

[[زمرو:آنڌرا پرديش| ]]
[[زمرو:ڏکڻ ڀارت]]
[[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]]
[[زمرو:1956ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1956ع ۾ ڀارت ۾ قيام]]</text>
      <sha1>obccdm8os8t4mzmwhrdib347lfc6xw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Plain text</title>
    <ns>828</ns>
    <id>50355</id>
    <revision>
      <id>372675</id>
      <parentid>161631</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372675</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2223" sha1="hoter5uo4etb5wdwstjvk8cajoqttvl" xml:space="preserve">--converts text with wikilinks to plain text, e.g &quot;[[foo|gah]] is [[bar]]&quot; to &quot;gah is bar&quot;
--removes anything enclosed in tags that isn't nested, mediawiki strip markers (references etc), files, italic and bold markup
require[[strict]]
local p = {}

function p.main(frame)
	local text = frame.args[1]
	local encode = require('Module:yesno')(frame.args.encode)
	return p._main(text, encode)
end

function p._main(text, encode)
	if not text then return end
	text = mw.text.killMarkers(text)
		:gsub('&amp;nbsp;', ' ') --replace nbsp spaces with regular spaces
		:gsub('&lt;br ?/?&gt;', ', ') --replace br with commas
		:gsub('&lt;span.-&gt;(.-)&lt;/span&gt;', '%1') --remove spans while keeping text inside
		:gsub('&lt;i.-&gt;(.-)&lt;/i&gt;', '%1') --remove italics while keeping text inside
		:gsub('&lt;b.-&gt;(.-)&lt;/b&gt;', '%1') --remove bold while keeping text inside
		:gsub('&lt;em.-&gt;(.-)&lt;/em&gt;', '%1') --remove emphasis while keeping text inside
		:gsub('&lt;strong.-&gt;(.-)&lt;/strong&gt;', '%1') --remove strong while keeping text inside
		:gsub('&lt;sub.-&gt;(.-)&lt;/sub&gt;', '%1') --remove subscript markup; retain contents
		:gsub('&lt;sup.-&gt;(.-)&lt;/sup&gt;', '%1') --remove superscript markup; retain contents
		:gsub('&lt;u.-&gt;(.-)&lt;/u&gt;', '%1') --remove underline markup; retain contents
		:gsub('&lt;.-&gt;.-&lt;.-&gt;', '') --strip out remaining tags and the text inside
		:gsub('&lt;.-&gt;', '') --remove any other tag markup
		:gsub('%[%[%s*[Ff][Ii][Ll][Ee]%s*:.-%]%]', '') --strip out files
		:gsub('%[%[%s*[Ii][Mm][Aa][Gg][Ee]%s*:.-%]%]', '') --strip out use of image:
		:gsub('%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:.-%]%]', '') --strip out categories
		:gsub('%[%[[^%]]-|', '') --strip out piped link text
		:gsub('([^%[])%[[^%[%]][^%]]-%s', '%1') --strip out external link text
		:gsub('^%[[^%[%]][^%]]-%s', '') --strip out external link text
		:gsub('[%[%]]', '') --then strip out remaining [ and ]
		:gsub(&quot;'''''&quot;, &quot;&quot;) --strip out bold italic markup
		:gsub(&quot;'''?&quot;, &quot;&quot;) --not stripping out '''' gives correct output for bolded text in quotes
		:gsub('%-%-%-%-+', '') --remove ---- lines
		:gsub(&quot;^%s+&quot;, &quot;&quot;) --strip leading
		:gsub(&quot;%s+$&quot;, &quot;&quot;) --and trailing spaces
		:gsub(&quot;%s+&quot;, &quot; &quot;) --strip redundant spaces
	if encode then
		return mw.text.encode(text)
	else
		return text
	end
end

return p</text>
      <sha1>hoter5uo4etb5wdwstjvk8cajoqttvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عرب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54617</id>
    <revision>
      <id>372661</id>
      <parentid>367584</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21281" sha1="bpkckri21wu06nowvgqye004ax204up" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو نسلي گروھ
| group = عرب&lt;!-- [[WP:NOETHNICGALLERIES --&gt;
| native_name = {{lang|ar|عَرَبٌ}} ({{lang|ar-Latn|'arab}}) {{in lang|ar}}
| native_name_lang = ar&lt;!-- ethnolinguistic/ethnic group [[Talk:Arabs#Proposal|under discussion]] --&gt;
| population = {{Circa|
43 ڪروڙ}} (2011 جو تخمينو)&lt;ref name=&quot;Nydell&quot;&gt;Margaret Kleffner Nydell [https://books.google.com/books?id=ZNoiieefqAcC&amp;printsec Understanding Arabs: A Guide For Modern Times], Intercultural Press, 2005, {{ISBN|1931930252}}, page xxiii, 14&lt;/ref&gt;
| popplace = {{flag|Arab League}}
| pop1 = 430,000,000&lt;ref&gt;total population 450 million, [[CIA Factbook]] estimates an Arab population of 450 million, see article text.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Arabic Language Day {{!}} United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-days/world-arabic-language-day/|website=Unesco.org|accessdate=18 December 2017}}&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- --&gt;
| region1 = {{flag|Brazil}}
| pop1 = 120 کان 130 لک 
|ref1= &lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2019-04-28|first=Marina |last=Sarruf |title=Brazil - Brasil - BRAZZIL - News from Brazil - Arabs: They are 12 Million in Brazil - Brazilian Immigration - سيپٽمبر 2004|url=http://www.brazzil.com/2004/html/articles/sep04/p118sep04.htm|website=www.brazzil.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Larry |last1=Luxner |first2=Douglas |last2=Engle |title=The Arabs of Brazil|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm|date=سيپٽمبر–October 2005 |website=Aramco World}}
&lt;/ref&gt; 
| region3 = {{flag|France}}
| pop3 =  33 لکن  &lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2019-01-30|title=France's crisis of national identity|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/frances-crisis-of-national-identity-1826942.html|date=25 November 2009|website=The Independent}}&lt;/ref&gt; کان  55   &lt;ref&gt;{{cite news|accessdate=2019-01-30|title=To count or not to count|url=https://www.economist.com/europe/2009/03/26/to-count-or-not-to-count|newspaper=The Economist|date=26 March 2009|issn=0013-0613|via=The Economist}}&lt;/ref&gt;  تائين ماڻھو جيڪي اتر آفريڪي ۽ بربر نسلن جا آھن .&lt;ref name=&quot;variety.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.variety.com/article/VR1117979837.html?categoryid=2879&amp;cs=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100221202920/http://www.variety.com/article/VR1117979837.html?categoryid=2879&amp;cs=1 |archive-date=21 February 2010 |title=French-Arabs battle stereotypes - Entertainment News, French Cinema, Media |publisher=Variety |date=29 January 2008 |accessdate=22 August 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flag|Indonesia}}
| pop4= {{plainlist|
* لڳ ڀڳ 40 کان 50 لک عرب نسل جا&lt;ref&gt;{{cite news |title=The world's successful diasporas |url=http://www.worldbusinesslive.com/research/article/648273/the-worlds-successful-diasporas/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401110233/http://www.worldbusinesslive.com/research/article/648273/the-worlds-successful-diasporas/ |url-status=dead |archive-date=2008-04-01 |accessdate=2019-04-25 |publisher=World Business |date=2007-04-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadramaut dan Para Kapiten Arab&quot;&gt;{{cite web|last=Shihab|first=Alwi|url=http://alwishahab.wordpress.com/2009/08/20/hadramaut-dan-para-kapiten-arab/|title=Hadramaut dan Para Kapiten Arab|date=2003-12-21|publisher=Republika|accessdate=2015-03-25|author-link=Alwi Shihab}}&lt;/ref&gt;
* 87,227 انڊونيشيائي عرب (2005 جي آدمشماري مطابق  &lt;ref name=&quot;Suryadinata2008&quot;&gt;{{cite book|author=Leo Suryadinata|title=Ethnic Chinese in Contemporary 
Indonesia|url=https://books.google.com/books?id=UFNKQcvGNSAC&amp;pg=PA29|year=2008|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-835-1|page=29}}&lt;/ref&gt;
* 12 لک سيد نسل جا  &lt;ref name=&quot;MusliModerat 2017&quot;&gt;{{cite web |title=Mengenal Keturunan Nabi Muhammad SAW di Indonesia |url=http://www.muslimoderat.net/2017/01/mengenal-keturunan-nabi-muhammad-saw-di.html |website=Berita Berimbang Untuk Muslim Nusantara |language=Indonesian |publisher=MusliModerat |accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tirto&quot;&gt;{{cite web |last1=Subandoyo |first1=Arbi |title=Mereka yang Habib dan yang Bukan Habib |url= https://tirto.id/mereka-yang-habib-dan-yang-bukan-habib-chde |language=Indonesian |website=Tirto.Id |accessdate=2019-04-23}}&lt;/ref&gt;
*}}
| region5 = {{flag|Turkey}}
| pop5 = 5,000,000&lt;ref&gt;{{cite web|last1=(UNHCR)|first1=United Nations High Commissioner for Refugees|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|website=UNHCR Syria Regional Refugee Response|language=en|access-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305121532/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|archive-date=5 March 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=iraqisinturkey&gt;{{cite web|url=http://cadmus.eui.eu/handle/1814/11298|title=The Iraqi Refugee Crisis and Turkey: a Legal Outlook|year=2009|last=Kaya|first=Ibrahim|website=cadmus.eui.eu|accessdate=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.washingtoninstitute.org&quot;&gt;{{cite web|title=The Impact of Syrian Refugees on Turkey|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/the-impact-of-syrian-refugees-on-turkey|website=www.washingtoninstitute.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.aljazeera.com&quot;&gt;{{cite web|title=Turkey's demographic challenge|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2016/02/turkey-demographic-challenge-arabs-syria-refugees-isis-160218063810080.html|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHCR-Turkey&quot;&gt;{{cite web|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response/ Turkey|author=|date=31 December 2015|work=[[UNHCR]]|accessdate=17 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305121532/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|archive-date=5 March 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region6 = {{flag|Argentina}}
| pop6 = 4,500,000 جزوي نسل جا &lt;ref name=&quot;Fearab.org.ar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |title=Inmigración sirio-libanesa en Argentina |language=es |publisher=Fearab.org.ar |accessdate=13 April 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620004217/http://www.fearab.org.ar/inmigracion_sirio_libanesa_en_argentina.php |archivedate=20 June 2010 |df=dmy}}&lt;/ref&gt;
| region7 = {{flag|United States}}
| pop7 = 3,700,000&lt;ref name=&quot;aaiusa.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aaiusa.org/demographics|title=Demographics|publisher=Arab American Institute|accessdate=18 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| region8 = {{flag|Venezuela}}
| pop8 = 1,600,000&lt;ref name=&quot;thedailybeast.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/09/15/abdel-el-zabayar-from-parliament-to-the-frontlines.html|title=Abdel el-Zabayar: From Parliament to the Frontlines|work=The Daily Beast}}&lt;/ref&gt;
| region9 = {{flag|Colombia}}
| pop9 = 1,500,000&lt;ref name=&quot;Las mil y una historias&quot;&gt;{{cite web|title= Las mil y una historias|url= http://www.semana.com/especiales/articulo/las-mil-historias/68653-3|publisher= semana.com|year= 2004|language= Spanish}}There is an estimated population of 1,500,000 Arabs in Colombia.&lt;/ref&gt;
| region10 = {{flag|Iran}}
| pop10 = 1,500,000&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=Iran |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate=3 February 2012
|accessdate=3 August 2013}}&lt;/ref&gt;
| region11 = {{flag|Mexico}}
| pop11 = 1,500,000&lt;ref&gt;{{cite web|title=Arabs Making Their Mark in Latin America: Generations of Immigrants in Colombia, Venezuela and Mexico {{!}} Al Jadid Magazine|url=http://www.aljadid.com/content/arabs-making-their-mark-latin-america-generations-immigrants-colombia-venezuela-and-mexico|website=www.aljadid.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ben Cahoon&quot;&gt;{{cite web|author=Ben Cahoon |url=http://www.worldstatesmen.org/Mexico.htm |title=World Statesmen.org |publisher=World Statesmen.org |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}&lt;/ref&gt;
| region12 = {{flag|Chad}}
| pop12 = 1,536,000 (est.)&lt;ref name=&quot;chad&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cd.html |title=Chad |accessdate=3 April 2019}}&lt;/ref&gt;
| region13 = {{flag|Spain}}
| pop13 = 1,350,000&lt;ref name=&quot;europapress-18-millones&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.europapress.es/sociedad/noticia-musulmanes-espana-superan-18-millones-20150330182141.html|title=Los musulmanes en España superan los 1,8 millones|language=es|date=30 March 2015|website=www.europapress.es|accessdate=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alertadigital-16-millones&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.alertadigital.com/2012/10/09/la-cifra-de-musulmanes-en-espana-casi-alcanza-los-16-millones-de-los-que-casi-un-tercio-viven-en-cataluna/|title=La cifra de musulmanes en España alcanza los 1,6 millones, de los que casi un tercio viven en Cataluña|language=es|date=9 October 2012|author=Redaction|website=www.alertadigital.com|accessdate=25 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| region14 = {{flag|Germany}}
| pop14 = 1,155,390&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/|title=Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2015 und 2016|work=statista|language=German}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Publikationen/Thematisch/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendBevoelkerung2010200167004.pdf?__blob=publicationFile|title=Bevölkerung und Erwerbstätigkeit|work=Statistisches Bundesamt|language=German|date=20 June 2017|access-date=11 March 2018}}&lt;/ref&gt;
| region15 = {{flag|Chile}}
| pop15 = 800,000&lt;ref name=&quot;aurora-israel.co.il&quot;&gt;{{in lang|es}} [http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ En Chile viven unas 700.000 personas de origen árabe y de ellas 500.000 son descendientes de emigrantes palestinos que llegaron a comienzos del siglo pasado y que constituyen la comunidad de ese origen más grande fuera del mundo árabe.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318054736/http://www.aurora-israel.co.il/articulos/israel/Titulares/24782/ |date=18 March 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibtimes.com&quot;&gt;{{cite web|title=Arabs In The Andes? Chile, The Unlikely Long-Term Home Of A Large Palestinian Community|url=http://www.ibtimes.com/arabs-andes-chile-unlikely-long-term-home-large-palestinian-community-1449718|website=International Business Times|date=31 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adnkronos.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www1.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |title=Chile: Palestinian refugees arrive to warm welcome |publisher=Adnkronos.com |date=7 April 2003 |accessdate=17 سيپٽمبر 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919202702/http://www.adnkronos.com/AKI/English/CultureAndMedia/?id=1.0.2050534508 |archive-date=19 سيپٽمبر 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Laventana.casa.cult.cu&quot;&gt;{{cite web|url=http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=514|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722073846/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=514|archivedate=22 July 2009 |title=500,000 descendientes de primera y segunda generación de palestinos en Chile |publisher=Laventana.casa.cult.cu |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}&lt;/ref&gt;
| region16 = {{flag|Canada}}
| pop16 = 750,925&lt;ref name=&quot;canadianarabinstitute.org&quot;&gt;
{{cite web|title=Canadian Arab Institute :: 750,925 Canadians Hail from Arab Lands|url=http://www.canadianarabinstitute.org/publications/reports/750925-canadians-hail-arab-lands/|website=www.canadianarabinstitute.org}}&lt;/ref&gt;
| region17= {{flag|Italy}}
| pop17 = 680,000&lt;ref name=&quot;ISTAT&quot;&gt;{{cite web|last1=Dati ISTAT 2016|first1=counting only immigrants from the [[Arab world]]|title=Cittadini stranieri in Italia - 2016|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri-2016/|website=tuttitalia.it}}&lt;/ref&gt;
| region18 = {{flag|United Kingdom}}
| pop18 = 500,000&lt;ref&gt;{{cite web|title=The British Arab|url=http://www.naba.org.uk/CONTENT/articles/Diaspora/british_arabs.htm|publisher=National Association of British Arabs|accessdate=17 April 2012|author=Anthony McRoy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103180941/http://www.naba.org.uk/Content/articles/Diaspora/british_arabs.htm|archive-date=3 January 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| region19 = {{flag|Australia}}
| pop19 = 500,000&lt;ref&gt;{{cite web|title=australianarab.org/about-us |url=http://australianarab.org/about-us |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161030002545/http://australianarab.org/about-us |archivedate=30 October 2016}}&lt;/ref&gt;
| region20 = {{flag|Macedonia}}
| pop20 = 
| region21 = {{flag|Ecuador}}
| pop21 = 250,000 &lt;ref&gt;{{cite web|title=La emigración árabe a El Ecuador |url= http://revistas.ucm.es/index.php/ANQE/article/viewFile/ANQE9797110057A/3864|df=}}&lt;/ref&gt;
| region22 = {{flag|Honduras}}
| pop22 = 275,000 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |title=The Arabs of Honduras |publisher=Saudi Aramco World |accessdate=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009182011/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |archive-date=9 October 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Arabs of Honduras&quot;&gt;{{cite web|url=http://archive.aramcoworld.com/issue/200104/the.arabs.of.honduras.htm |title=The Arabs of Honduras |publisher=Saudiaramcoworld.com |date=27 June 1936 |accessdate=17 سيپٽمبر 2011}}&lt;/ref&gt;
| region23 = {{flag|Belgium}}
| pop23 = 800,000 (600,000
مراڪش سان تعلق رکندڙ ){{citation needed|date=April 2018}}
| region24 = {{flag|Netherlands}}
| pop24 = 480,000–613,800&lt;ref&gt;{{citation|url=http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228151603/http://www.media-citizenship.eu/images/stories/pdf/Amsterdam_national_focus_group_report.pdf |url-status=dead |archive-date=28 February 2019 |title=Dutch media perceived as much more biased than Arabic media – Media &amp; Citizenship Report conducted by University of Utrecht |periodical=Utrecht University |date=10 سيپٽمبر 2010 |accessdate=29 November 2010}}&lt;/ref&gt;
| region25 = {{flag|Sweden}}
| pop25 = 425,000{{citation needed|date=July 2017}}
| region26 = {{flag|Denmark}}
| pop26 = 121,000{{citation needed|date=April 2018}}
| region27 = {{flag|El Salvador}}
| pop27 = More than 100,000&lt;ref&gt;{{citeweb
|url=https://newsvideo.su/video/10798241|title=Why So Many Palestinians Live In El Salvador}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb
|url=http://theidentitychef.com/2009/09/06/lebanese-diaspora-worldwide-geographical-distribution|title=Lebanese Diaspora Worldwide Geographical Distribution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Zielger|first1=Matthew|title=El Salvador: Central American Palestine of the West?|url=http://www.dailystar.com.lb/Culture/Art/2004/Apr-27/91857-el-salvador-central-american-palestine-of-the-west.ashx#axzz3EZpwYUKb|website=The Daily Star|accessdate=27 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb |url=https://latinx.com/discover/aj-plus-the-palestinians-of-el-salvador/ |title=AJ Plus: The Palestinians of El Salvador |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113091131/https://latinx.com/discover/aj-plus-the-palestinians-of-el-salvador/ |archive-date=13 November 2019 |url-status=dead |access-date=13 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb
|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2004-03-21-0403210538-story,amp.html|title=El Salvador vote divides 2 Arab clans}}&lt;/ref&gt;
| region28 = {{flag|Japan}}
| pop28 = less than 100,000&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=2019-08-26|title=Muslim population in Japan increases with Islamic demands|url=https://www.dailysabah.com/asia/2015/05/31/muslim-population-in-japan-increases-with-islamic-demands|website=DailySabah}}&lt;/ref&gt;
| languages = [[عربي]]
| rels = غالب مذھب: [[اسلام]]&lt;br&gt; ([[سني اسلام|سني]] {{·}}[[شيعه اسلام|شيعه]]  {{·}} [[صوفي ازم|صوفي]] 
{{·}} [[اباضي]] {{·}}[[علوي]])&lt;br/&gt; وڏيون اقليتون:[[عيسائيت]] &lt;br/&gt;([[يوناني آرٿوڊڪس چرچ|گريڪ آرٿوڊڪس]]{{·}}[[يوناني ڪيٿولڪ|گريڪ ڪيٿولڪ]])&lt;br/&gt; معمولي اقليتون : ٻيا توحيدي مذھب 
([[دروزي]]{{·}}[[بھائي عقيدو]])&lt;br/&gt; ماضي وارا مذھب:[[اسلام کان اڳ وارا مذھب|عربستان ۾ اسلام کان اڳ وارا ديوتائن وارا مذھب]] 
| related =  ٻيا [[ايفروئيشيائي ٻوليون|ايفروئيشيائي]] ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھو، خاص ڪري [[سامي نسل]] وارا جن ۾ [[اشوري]]، [[يھودي]]، [[امھارائي ماڻھو|امھارائي]] ۽ [[تيگرائي ماڻھو|تيگرائي]]  شامل آهن .&lt;ref name=&quot;evolutsioon&quot;&gt;{{cite journal|pmid=15300852|url=http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|year=2004|last1=Shen|first1=P|last2=Lavi|first2=T|last3=Kivisild|first3=T|last4=Chou|first4=V|last5=Sengun|first5=D|last6=Gefel|first6=D|last7=Shpirer|first7=I|last8=Woolf|first8=E|last9=Hillel|first9=J|title=Reconstruction of patrilineages and matrilineages of Samaritans and other Israeli populations from Y-chromosome and mitochondrial DNA sequence variation|volume=24|issue=3|pages=248–60|doi=10.1002/humu.20077|journal=Human Mutation|access-date=2020-01-21|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526121008/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420110753/http://evolutsioon.ut.ee/publications/Shen2004.pdf |date=2020-04-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;evolutsioon&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Studies Show Jews' Genetic Similarity|first= Nicholas|last= Wade|date=9 June 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html?_r=0|work=New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s004390000426|url=http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf|title=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews|year=2000|last1=Nebel|first1=Almut|last2=Filon|first2=Dvora|last3=Weiss|first3=Deborah A.|last4=Weale|first4=Michael|last5=Faerman|first5=Marina|last6=Oppenheim|first6=Ariella|last7=Thomas|first7=Mark G.|journal=Human Genetics|volume=107|issue=6|pages=630–41|pmid=11153918|access-date=2020-01-21|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224213531/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf%20|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224213531/http://www.ucl.ac.uk/tcga/tcgapdf/Nebel-HG-00-IPArabs.pdf%20 |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sciencedaily&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2000/05/000509003653.htm |title=Jews Are The Genetic Brothers Of Palestinians, Syrians, And Lebanese |publisher=Sciencedaily.com |date=9 May 2000 |access-date=12 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abraham 2010&quot;&gt;{{cite journal|pmc=3032072|year=2010|last1=Atzmon|first1=G|last2=Hao|first2=L|last3=Pe'Er|first3=I|last4=Velez|first4=C|last5=Pearlman|first5=A|last6=Palamara|first6=PF|last7=Morrow|first7=B|last8=Friedman|first8=E|last9=Oddoux|first9=C|title=Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry|volume=86|issue=6|pages=850–59|doi=10.1016/j.ajhg.2010.04.015|journal=American Journal of Human Genetics|pmid=20560205}}&lt;/ref&gt;
| footnotes =  
}}
[[فائل:PLATE8CX.jpg|200px|thumb|ڇھين صدي عيسويءَ جون عربياڻيون]]

'''عرب''' {{lang-ar|عَرَبٌ}} &lt;small&gt;[[ISO 233]]&lt;/small&gt; {{transl|ar|‘arab}}; &lt;small&gt;عربي اچار :&lt;/small&gt; {{IPA-ar|ˈʕarab||Arabspronouncedar.oog.ogg}}
عربي ڳالھائيندڙ ماڻھو يا عربن جي ملڪن جا سامي نسل جا ٻيون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھو جيڪي وچ اوڀر ۾  عربي اپٻيٽ (عربستان)، شام ۽ عراق سان گڏوگڏ اتر آفريڪا ۾ وڏي اڪثريت سان رھن ٿا. انھن ملڪن کي عرب قومن واريون رياستون سڏيو ويندو آهي. اسلام جو آغاز پڻ انھن ماڻھن ۾ مڪي شھر کان ٿيو. ھي ماڻھو قبيلن ۽ ذاتين تي مشتمل آھن. اسلام جي آمد کان اڳ عرب قبيلن جي صورت ۾ اڪثريت ۾  عربي اپٻيٽ يا عربستان واري علائقي جا رھاڪو ھيا. تاريخ ۾ عربن جو سڀ کان پھريون ذڪر اشورين جي متن ۾ نائين صدي قبل مسيح ۾  ٿيل آھي. بيابان ۾ رھندڙ عرب بدوي سڏبا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:عرب ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:عربستان]]
[[زمرو:عرب ثقافت]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ٻولي]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]</text>
      <sha1>bpkckri21wu06nowvgqye004ax204up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فوجي راڄ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59456</id>
    <revision>
      <id>372648</id>
      <parentid>245130</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="j5tok72s4359k1o2gu22f7croau3ehs" xml:space="preserve">فوجي قانون، فوجي راڄ  (مارشل لا / martial law) اهڙي قانون ۽ ضابطي کي سڏبو آهي جيڪو ڪنهن ملڪ يا علائقي جي انتظام کي هلائڻ جي لاءِ، هڪ عسڪري يا فوج پاران لاڳو ڪيو ويو هُجي. سولين سرڪار يا حڪومت اثرائتي طريقي سان ڪم ڪرڻ ۾ ناڪام رهي تڏهن فوجي راڄ يا مارشل لا عام طور تي هڪ عارضي بنياد تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. مڪمل پيماني تي مارشل لا ۾، سڀ کان وڌيڪ درجابندي فوجي آفيسر اڳوڻن ايگزيڪٽو، قانون سازي ۽ حڪومت جي عدالتي شاخن تان تمام طاقت کي هٽائڻ، فوجي گورنر جي طور تي يا حڪومت جي سربراهه طور، سان لاڳو ڪيو ويندو آهي.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}


== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{commons category|Martial law}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/366852/martial-law انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا ۾ ’مارشل لا‘]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4402748.stm 2005 ۾ ٿائلينڊ ۾ مارشل لا]
* [https://web.archive.org/web/20090707174631/http://www.filipiniana.net/ArtifactView.do?artifactID=E00000000001 فلپائن ۾ 1972 جي مارشل لا جو پورو متن]
* [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/05/20070509-12.html NSPD-51]
* [http://www.movementforruleoflaw.com/emergency.php 3 نومبر 2007 پاڪستان جو ايمرجنسي ضابطو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916082744/http://www.movementforruleoflaw.com/emergency.php |date=2019-09-16 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Martial Law}}
[[زمرو:فوجي قانون]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>j5tok72s4359k1o2gu22f7croau3ehs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آئرش ماڻهو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59722</id>
    <revision>
      <id>372662</id>
      <parentid>335185</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7994" sha1="3mvzzvyqwrt4oufo2gystguki5fv3b7" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|
| group = آئرش ماڻھو&lt;br&gt;Irish People
| pop =دنيا ۾ لڳ ڀڳ 7 کان 8 ڪروڙ ماڻھو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/Publications/2009/05/28141101/6|title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland|first=Scottish Government, St. Andrew's House, Regent Road, Edinburgh EH1 3DG Tel:0131 556 8400|last=ceu@scotland.gsi.gov.uk|date=29 May 2009|website=www.scotland.gov.uk}}&lt;/ref&gt;
[[File:Map of the Irish Diaspora in the World.svg|center|frameless|260x260px]]
| regions = &lt;div style=&quot;line-height:1.3em;&quot;&gt;&lt;!--
 --&gt;{{flag|Republic of Ireland}}{{spaces|3}}4,045,473 (2020 جو تخمينو)&lt;ref&gt;Ethnic Irish
at&amp;nbsp;Ethnologue&amp;nbsp;(22nd ed., 2020)&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;[[اتر آئرلينڊ]]{{spaces|3}}1,810,863 (2011)&lt;ref&gt;[[Demography of Northern Ireland]]&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;&lt;!-- Do not add in the Northern Irish 'flag' as it is not official. The only 'recognised' flag of NI is the Union Jack.--&gt;
| region1 = {{flagcountry|United States}}
| pop1 = 40,000,000+
| ref1 = &lt;ref&gt;{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-parsed=true&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-format= |title=U.S. Census Bureau, 2007 |publisher=Factfinder.census.gov |accessdate=2010-05-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100410054142/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-parsed=true&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-_caller=geoselect&amp;-format= |archivedate=10 April 2010 }}&lt;/ref&gt;
| region2 = {{flagcountry|United Kingdom}} (نادرن آئرلينڊ کانسواءِ)
| pop2 = 650,000 پھريون نسل
| ref2 = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/magazine-37246769|title=How many Britons are entitled to an Irish passport?|first=Simon|last=Maybin|date=2 September 2016|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
| region3 = {{flagcountry|Australia}}
| pop3 = 7,000,000
| ref3 = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dfa.ie/home/index.aspx?id=32623|title=Department of Foreign Affairs - Emigrant Grants|date=28 July 2013|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728145239/http://www.dfa.ie/home/index.aspx?id=32623|archivedate=28 July 2013}}&lt;/ref&gt;
| region4 = {{flagcountry|Canada}}
| pop4 = 4,544,870
| ref4 = &lt;ref name=&quot;CanadaCensus&quot;&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=|title=Ethnic Origin (264), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age Groups (10) and Sex (3) for the Population in Private Households of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2011 National Household Survey|publisher=[[Statistics Canada]] |year=2011}}&lt;/ref&gt;
| region5 = {{flagcountry|New Zealand}}
| pop5 = 600,000
| ref5 = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eastonbh.ac.nz/2003/06/ithe_irish_in_new_zealand_historical_contexts_and_perspectivesi/|title=The Irish in New Zealand: Historical Contexts and Perspectives - Brian Easton|website=www.eastonbh.ac.nz}}&lt;/ref&gt;
| region6 = {{flagcountry|Argentina}}
| pop6 = 500,000
| ref6 = &lt;ref name=&quot;Argentina&quot;&gt;{{cite web|url=http://westernpeople.ie/news/story.asp?j=36054 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014183725/http://westernpeople.ie/news/story.asp?j=36054 |url-status=dead |archive-date=14 October 2007 |title=Flying the Irish flag in Argentina |publisher=Western People |date=14 March 2008 |accessdate=4 July 2008}}&lt;/ref&gt;
| region7 = {{flagcountry|Chile}}
| pop7 = 120,000
| ref7 = &lt;ref name=&quot;Irlandeses, 120.000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ohigginstours.com/esp/irlandeses.php |author=O'Higgins Tours |title=Los irlandeses en Chile |accessdate=10 January 2010}}&lt;/ref&gt;
| region8 = {{flagcountry|France}}
| pop8 = 15,000
| ref8 = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/irlande/presentation-de-l-irlande/|title=Présentation de l'Irlande|website=France Diplomatie : : Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères}}&lt;/ref&gt;
| langs = [[آئرش ٻولي|آئرش ]] * [[انگريزي ٻولي|اھبرنو انگريزي]] * [[اسڪاٽ ٻولي|اسڪاٽش (السٽر اسڪاٽ لھجو)]] * [[سيلٽڪ ٻولي|شيلٽا]]
| rels = گھڻي ڀاڱي [[عيسائيت]] ([[رومن ڪيٿولڪ]])&lt;br&gt;
(اقليت ۾ [[رومن ڪيٿولڪ مذھب]]،
 [[پروٽسٽينٽ]] ۽ عيسائيت جا ٻيا فرقا)
| related = آئرش سيلاني، اينگلو آئرش، گيئل، بريٽن، ڪورنش، انگريز،  آئس لينڊر&lt;ref&gt;
{{cite journal | last1 = Helgason | first1 = Agnar |display-authors=etal | year = 2000 | title = Estimating Scandinavian and Gaelic ancestry in the male settlers of Iceland | journal = The American Journal of Human Genetics | volume = 67 | issue = 3| pages = 697–717 | doi=10.1086/303046| pmid = 10931763 | pmc = 1287529 }}&lt;/ref&gt; مينيخ، نورس، اسڪاٽ، السٿر اسڪاٽ، ويلش
}}'''آئرش ماڻھو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Irish People  '''}}  ھڪ نسلي گروھه ۽ قوم جو نالو آهي جنھن جو تعلق [[آئرلينڊ]] جي ٻيٽ سان آھي جيڪي ساڳين ابن ڏاڏن، شناخت ۽ ثقافت سان تعلق رکندڙ آھن. آئرلينڊ 12, 500 سال اڳ آباد ٿيڻ شروع ٿيو ھو. آئرش اصل ۾ گيئل نسل سان تعلق رکندا ھئا. نائين صدي عيسويءَ ۾ اتي [[اسڪينڊينيويا]] جي نورس ماڻھن جي ننڍي تعداد اچي آباد ٿي، جنهن کي وائي ڪنگ (Vikings) سڏيو ويندو هو. اھي گيئل ماڻھن سان ملي ويا ۽ آبادي نورس-گيئل ٿي وئي. اينگلو نارمن ماڻهو آئرلينڊ جي ڪجهه حصن کي ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ فتح ڪيو ۽ ان کانپوء 16هين ۽ 17هين صدي عيسويءَ ۾ [[انگلينڊ جي بادشاهت|انگلينڊ جي ڪنگڊم]] آئرلينڊ کي فتح ڪيو، جن کان پوء ھتي [[انگريز|انگريزن]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽ ماڻھن]] جي آمد وڌي خاص طور تي اترئين پاسي انھن جو اضافو ٿيو. اڄ اھو اتريون علائقو [[اتر آئرلينڊ]] [[گڏيل بادشاھت|يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ شامل آهي ۽ باقي آئرلينڊ جو ڏاکڻو وڏو حصو [[آئرلينڊ|آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] جي نالي سان ھڪ آزاد رياست آھي.

آئرش ماڻھو پنھنجي الڳ ثقافت؛ ريتون ۽ رسمون، معاشرت،  ٻولي، موسيقي، ثقافتي رقص، کاڌا، رانديون ۽ لباس رکن ٿا. انھن جي مادري ٻولي گهڻو ڪري انگريزي ٿي چڪي آهي، پر آئرش ٻولي به بطور مادري ٻولي ڳالھائي وڄي ٿي ۽ اها آئرلينڊ جمهوريا جي پھرين سرڪاري ٻولي آھي. ھتان جا ماڻھو پھرين [[بت پرستي|بت پرست]] مقامي مذھبن سان تعلق رکندڙ ھئا، پوء چوٿين کان اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ھتي جا ماڻھو عيسائيت ۾ داخل ٿي ويا. ھنن ماڻھن کي عيسائي درويشن ۽ عالمن جي قوم پڻ سڏيو ويندو هو. اڪثريت [[عيسائيت|رومن ڪيٿولڪ چرچ]] سان تعلق رکي  ٿي، پر اتر آئرلينڊ ۾ چرچ آف انگلينڊ (پروٽسٽنٽ) سان تعلق رکندڙ اڪثريت ۾ آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آئرش ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:آئرلينڊ جا ماڻهو]]
[[زمرو:يورپي نسل]]
[[زمرو:يورپ جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]</text>
      <sha1>3mvzzvyqwrt4oufo2gystguki5fv3b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Always substitute</title>
    <ns>10</ns>
    <id>60645</id>
    <revision>
      <id>372668</id>
      <parentid>363713</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="moh1s2w4e8pzueurcl2s41wvjdi4h7r" xml:space="preserve">{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst|main|$B=
{{Ombox
| name  = Subst only
| type  = notice
| text  = '''هي سانچو هميشه [[مدد: تبديلي|تبديلي ذريعي استعمال ٿيڻ گهرجي]]''' (يعني استعمال ڪريو &lt;!--
 --&gt;{{{اصل سانچو|{{template other|{{Tlsp|{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox={{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}}}}}|{{Tlsu|{{FULLPAGENAME}}}}}}}}}). &lt;!--
 --&gt;{{#if:{{yesno|{{{auto|no}}}}} |جيڪڏهن غلطي سان هي سانچو سڌو شامل ڪيو ويو ته بوٽ ان کي پاڻمرادو تبديل ڪري ڇڏيندو۔{{{1|}}}{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox=|[[زمرو: وڪيپيڊيا سانچا پاڻمرادو تبديل ٿيڻ کپن]]}}}} &lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{alt|}}} |شامل ڪرڻ لاءِ ان جي بدران {{Tl|{{{alt|}}}}} استعمال ڪريو۔}}
}}{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[زمرو:وڪيپيڊيا عيوضي سانچا]]}}}}

&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>moh1s2w4e8pzueurcl2s41wvjdi4h7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372669</id>
      <parentid>372668</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="985" sha1="23pfqr8wmp06p6p9i1s3p6iawv8cxqp" xml:space="preserve">{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst|main|$B=
{{Ombox
| name  = Subst only
| type  = notice
| text  = '''هي سانچو هميشه [[مدد: تبديلي|تبديلي ذريعي استعمال ٿيڻ گهرجي]]''' (يعني استعمال ڪريو) &lt;!--
 --&gt;{{{اصل سانچو|{{template other|{{Tlsp|{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox={{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}}}}}|{{Tlsu|{{FULLPAGENAME}}}}}}}}}. &lt;!--
 --&gt;{{#if:{{yesno|{{{auto|no}}}}} |جيڪڏهن غلطي سان هي سانچو سڌو شامل ڪيو ويو ته بوٽ ان کي پاڻمرادو تبديل ڪري ڇڏيندو۔{{{1|}}}{{#switch:{{SUBPAGENAME}}|doc|sandbox=|[[زمرو: وڪيپيڊيا سانچا پاڻمرادو تبديل ٿيڻ کپن]]}}}} &lt;!--
 --&gt;{{#if:{{{alt|}}} |شامل ڪرڻ لاءِ ان جي بدران {{Tl|{{{alt|}}}}} استعمال ڪريو۔}}
}}{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|{{PAGENAME}}|[[زمرو:وڪيپيڊيا عيوضي سانچا]]}}}}

&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>23pfqr8wmp06p6p9i1s3p6iawv8cxqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيردالان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60659</id>
    <revision>
      <id>372746</id>
      <parentid>251970</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="c8wnjbq1yne671jo5t6it5lqlgs037f" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name =خيردالان&lt;br&gt;Xırdalan
|settlement_type=
|native_name = خيردالان
|image_skyline= Heydar Aliyev park in Xirdalan.jpg
|imagesize=300px
|image_seal           =
|seal_size            = 80px
|pushpin_map            =Azerbaijan
|pushpin_mapsize                =300
|subdivision_type       =ملڪ
|subdivision_name       = {{flag|Azerbaijan}}
|subdivision_type1      =[[آذربائيجان جا ضلعا|ضلعو]]
|subdivision_name1      =[[ابشرون ريئن]]
|leader_title           = 
|leader_name            = 
|established_title      = شھر جو قيام
|established_date       = 2006
|area_total_km2           = 47
|area_footnotes           = 
|population_as_of         = 2014
|population_total         = 95200 
|population_footnotes =
|population_density_km2   = auto
|timezone =[[آذربائيجان جو وقت|AZT]]
|utc_offset             = +4
|timezone_DST           =[[آذربائيجان جو وقت|AZT]] 
|utc_offset_DST         = +5
|coordinates            = {{coord|40|26|55|N|49|45|23|E|region:AZ|display=inline,title}}
|elevation_m            = 50
|postal_code_type       = پوسٽل ڪوڊ
|postal_code            = AZ 0100
|area_code              = 12
|registration_plate     = 01
|website                = 
}}
'''خيردالان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Xirdalan '''}} يا {{ٻيا نالا|انگريزي= '''  Khirdalan'''}}  آذربائيجان جي صوبي [[ابشرون معاشي ريجن]] جي ضلعي يا ريئن [[ابشرون ريئن|ابشرون]] جو ضلعي صدر مقام آھي جنھن جي آبادي 95,200 آهي&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-cities.htm |access-date=2020-10-27 |archive-date=2012-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418013656/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-cities.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. ھي شھر پھرين ھڪ ننڍڙي آبادي ھئي جنھن کي 29 نومبر 2006ع ۾ آذربائيجان جي نيشنل اسيمبلي پاران شھر جو درجو ڏنو ويو&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/society/33324.html Khirdalan settlement receives a city status]&lt;/ref&gt;. آذربائيجان جي بيئر جو سڀ کان وڏو ڪارخانو ھن شھر ۾ آھي. ان جي بيئر جو نالو پھرين خيردالان بيئر ھيو ھاڻي بالٽيڪا باڪو جي نالي سان تيار ٿئي ٿو&lt;ref&gt;[http://eng.baltika.ru/plant/13/baltika-baku.html Baltika-Baku] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090617230842/http://eng.baltika.ru/plant/13/baltika-baku.html |date=June 17, 2009}}&lt;/ref&gt;. 2007 ۾ ھن شھر ۾ مصر جي صدر حسني مبارڪ جو مجسمو لڳايو ويو هو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/01/31/against/|title=Азербайджанская оппозиция ополчилась на памятник Мубараку близ Баку
|publisher= &quot;Лента.Ру&quot;|date=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. سوويت آذربائيجان واري دؤر جو مشھور شاعر ۽ ناول نگار نبي حازري جو تعلق ھن شھر سان آهي.

==خارجي ڳنڍڻا==
*{{GEOnet2|32FA881509993774E0440003BA962ED3|خيردالان)}}

== حوالا ==</text>
      <sha1>c8wnjbq1yne671jo5t6it5lqlgs037f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:وڪيپيڊيا سانچا محفوظ ڪيل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>63398</id>
    <revision>
      <id>372591</id>
      <parentid>214261</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="594dh7o8ptfeec9t1crrr6u4pipqs58" xml:space="preserve">{{Template category}}
{{Wikipedia category|hidden=yes}}

هي زمرو انهن [[Help:Template|سانچن]] تي مشتمل آهي، جيڪي [[Wikipedia:Protection policy|سانچو-تحفظ]] هيٺ آهن، جنهن جو مطلب آهي ته انهن ۾ ترميم صرف سانچو ايڊيٽرن، منتظمين ۽ انٽرفيس ايڊيٽرن طرفان ڪري سگهجي ٿي۔

{{CatAutoTOC}}

[[زمرو:وڪيپيڊيا محفوظ سانچا|سانچو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا سانچو-تحفظ ٿيل صفحا|سانچا]]</text>
      <sha1>594dh7o8ptfeec9t1crrr6u4pipqs58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372592</id>
      <parentid>372591</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="561" sha1="fts55i01n2h6fu17g1a0jfxh7evi0ie" xml:space="preserve">{{Template category}}
{{Wikipedia category|hidden=yes}}

هي زمرو انهن [[مدد: سانچو|سانچن]] تي مشتمل آهي، جيڪي [[وڪيپيڊيا: تحفظ پاليسي|سانچو-تحفظ]] هيٺ آهن، جنهن جو مطلب آهي ته انهن ۾ ترميم صرف سانچو ايڊيٽرن، منتظمين ۽ انٽرفيس ايڊيٽرن طرفان ڪري سگهجي ٿي۔

{{CatAutoTOC}}

[[زمرو:وڪيپيڊيا محفوظ سانچا|سانچو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا سانچو-تحفظ ٿيل صفحا|سانچا]]</text>
      <sha1>fts55i01n2h6fu17g1a0jfxh7evi0ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عاليہ بخشل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69350</id>
    <revision>
      <id>372679</id>
      <parentid>295250</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10145" sha1="51rhwzhwanbxo2zlfafekb0bpbnu0cc" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو شخصيت|name=عاليہ بخشل|image=|caption=''caption''|birth_name=عليا بخشل|birth_date=03 جون 1978|nationality=[[پاڪستاني]]|occupation=سياسي ورڪر ۽ آرگنائيزر|known_for=فيمينسٽ ، جنرل سيڪريٽري [[وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ]] ، عورت سيڪريٽري [[عوامي ورڪرز پارٽي]] ، سن&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Reporter |first1=A. |title=‘Liberal feminism not enough to address social oppression women face’ |url=https://www.dawn.com/news/1260735 |work=DAWN.COM |date=26 May 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''عاليہ بخشل'''  ( [[اردو]] : عالیہ بخشل ، پيدائش: 3 جون 1978 -) ھڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] [[ناري واد|فيمينسٽ]] ، سياسي ورڪر ۽ آرگنائيزر آھي. هوءَ وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1549279|title=Concerns raised over healthcare workers contracting infection|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=15 April 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; جنرل سيڪريٽري ۽ عوامي ورڪرز پارٽي ، [[سنڌ]] . جي عورت سيڪريٽري آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1201206/way-forward-fanoos-gujjar-takes-awp-mantle|title=Way forward: Fanoos Gujjar takes up AWP mantle|date=17 October 2016|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;

== سياست ==
عاليہ بخشل هڪ آهي [[اشتراڪيت|سوشلسٽ]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1644689/1-short-course-held-irtiqa-institute-mark-200-years-karl-marx|title=Short course held at Irtiqa Institute to mark 200 years of Karl Marx|date=25 February 2018|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; فيمينسٽ  منتظم &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|title=Rally against police for double murder case|date=26 September 2016|work=Daily Times|access-date=8 September 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121256/https://dailytimes.com.pk/55571/rally-against-police-for-double-murder-case/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/10/30/wdf-demands-to-repeal-ban-on-media-coverage-of-kps-girls-schools/|title=WDF demands to repeal ban on media coverage of KP’s girls’ schools {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://jang.com.pk/news/696429-sindh|title=طالبات کو ہراساں کرنے کے خلاف سندھ شاگرد اتحاد کامظاہرہ|work=jang.com.pk}}&lt;/ref&gt; خير پور ميرس سنڌ پاڪستان سان تعلق رکي ٿي هن وقت [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ، [[سنڌ]] . ۾ رهندڙ آهي.

'''عوامي ورڪرز پارٽي'''

بخشل عوامي ورڪرز پارٽي (AWP) جي سينئر ۽ معروف ميمبر آھي ۽ عورت سيڪريٽري AWP سنڌ طور خدمتون سرانجام ڏئي رھي آھي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|title=&quot;Aurat Jagi&quot;: The Left Way|date=13 March 2015|work=The Friday Times|access-date=8 September 2021|archive-date=23 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323192831/https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/|dead-url=yes|accessdate=8 September 2021|archivedate=23 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323192836/https://www.thefridaytimes.com/aurat-jagi-the-left-way/}}&lt;/ref&gt;

== فيمينزم ==
'''وومين ايڪشن فورم'''

بخشل جي سياسي جدوجهد ۽ فيمينزم جي شروعات تڏهن ٿي جڏهن هوءَ [[ويمن ايڪشن فورم|وومين ايڪشن فورم ۾ شامل ٿي]] . &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1212429|title=WAF launches ‘Stop killing women’ campaign|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=12 October 2015|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; بعد ۾ هوءَ عوامي ورڪرز پارٽيءَ ۾ شامل ٿي وئي. هوء ناري جمھوري محاز  ( عورتن ڊيموڪريٽڪ فرنٽ ) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/03/08/wdf-launched-to-give-womens-movement-a-new-impetus/|title=WDF inaugurated to give women’s movement a new impetus {{!}} Pakistan Today|work=www.pakistantoday.com.pk}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/212473/womens-democratic-front-launched-to-build-a-vibrant-socialist-and-a-feminist-movement/|title=Women's Democratic Front launched to build a vibrant, socialist and a feminist movement|date=9 March 2018|work=Daily Times}}&lt;/ref&gt; هڪ سوشلسٽ فيمنسٽ تنظيمن جنهن جي شروع عورت آزادي مارچ (عورتن جي آزادي مارچ) &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|title=World marks Women’s Day hot on heels of rights demands – The High Asia Herald|access-date=2021-09-08|archive-date=2023-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://thehighasia.com/world-marks-womens-day-hot-on-heels-of-rights-demands/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ملهائڻ 2018 ۾ تحريڪ [[عورتن جو عالمي ڏينهن|عالمي عورتن جي ڏينهن]] هر سال ۽ ناريواد ميگزين.

'''عورتن جي جمهوري محاذ'''

بخشل جنرل سيڪريٽري طور ڪم ڪري رهي آهي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/290051-reflection-of-increasing-awareness-acceptance-of-women-s-rights|title=Reflection of increasing awareness, acceptance of women’s rights|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; عورت جمهوري محاذ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|title=Justice demanded for girls killed in name of ‘honour’ in Waziristan|date=18 May 2020|work=Daily Times|access-date=8 September 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/|dead-url=yes|accessdate=8 September 2021|archivedate=25 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230225121254/https://dailytimes.com.pk/614302/justice-demanded-for-girls-killed-in-name-of-honour-in-waziristan/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1553811|title=‘Neoliberal economic system has failed, structural changes are only way forward’|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=2 May 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt; WDF جي سرگرم ميمبر آهي ، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/588930-wdf-hails-passing-of-sindh-women-agriculture-workers-bill|title=WDF hails passing of Sindh Women Agriculture Workers Bill|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; هن سنڌ جي ڪيترن ئي سياسي اسڪولن ۽ مطالعي جي حلقن کي منظم ڪيو آهي ته جيئن سنڌي عورتن جي پورهيت طبقي کي منظم ڪري سگهجي. وبائي مرض دوران ، هن پنهنجو آواز بلند ڪيو WDF فورم کان صحت جي سارسنڀال جي ڪمزورين تي &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/644431-wdf-voices-concern-over-growing-vulnerability-of-healthcare-workers-to-covid-19|title=WDF voices concern over growing vulnerability of healthcare workers to COVID-19|date=April 15, 2020|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; پورهيت طبقو ، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2211087/2-pandemic-lays-bare-world-orders-failure|title=‘Pandemic lays bare world order’s failure’|date=30 April 2020|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ عورتن تي گهريلو تشدد. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/2220994/1-violence-women-neglected-lockdown|title=‘Violence against women neglected in lockdown’|date=13 May 2020|work=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt; هوءَ شاگرد مارچ 2020 جي منتظمين ۾ شامل هئي جتي هن مطالبو ڪيو ته شاگرد يونين جي بحالي جمهوري حق طور ڪئي وي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1592737|title=Rally demands restoration of student unions|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=28 November 2020|work=DAWN.COM|language=en}}&lt;/ref&gt;

'''عورت آزادي مارچ'''

عورتن جمهوري محاذ جي ٻين ميمبرن سان گڏ عاليہ بخشل کي منظم ڪرڻ آهي عورت آزادي مارچ ۾ [[سنڌ]] 2018. کان &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567420-made-aurat-march-possible|title=What made Aurat March possible? {{!}} Dialogue {{!}} thenews.com.pk|date=March 17, 2019|work=www.thenews.com.pk|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|title=Aurat Azadi March for emancipation today – The High Asia Herald|access-date=2021-09-08|archive-date=2019-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011090226/https://thehighasia.com/aurat-azadi-march-for-emancipation-today/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== عورت آزادي مارچ ==


عورتن جمهوري محاذ جي ٻين ميمبرن سان گڏ عاليہ بخشل کي منظم ڪرڻ آهي عورت آزادي مارچ ۾ سنڌ 2018. کان

== پڻ ڏسو ==

* پاڪستان ۾ عورتون
* پاڪستان ۾ فيمينزم
* [https://www.youtube.com/watch?v=pKf6H4UxjKM عاليہ بخشل]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:1978ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نارين جا حقَ]]
[[زمرو:پاڪستان ناري واد]]
[[زمرو:فيمينسٽ پاڪستاني]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني سياسي عورتون]]
[[زمرو:عورتن جي حقن لاءِ جاکوڙيندڙ]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>51rhwzhwanbxo2zlfafekb0bpbnu0cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سينٽ پيٽرسبرگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70366</id>
    <revision>
      <id>372678</id>
      <parentid>361856</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7547" sha1="bpqsor7isoxwh5lugfkl874m74qet0m" xml:space="preserve">{{Infobox Russian federal subject
|en_name        =سينٽ پيٽرزبرگ
|ru_name        =Санкт-Петербург
|image_skyline  ={{Photomontage
 | photo1a      = Winter Palace Panorama 3.jpg{{!}} ونٽر پئليس
 | photo2a      = Palace Bridge SPB (img2).jpg{{!}}پئليس برج
 | photo2b      = RUS-2016-Aerial-SPB-Peter and Paul Cathedral.jpg{{!}} پيٽر ۽ پال ڪيٿيڊرل
 | photo3a      = Saint Isaacs cathedral Southern facade.jpg{{!}} سينٽ آئزڪ واري ڪيٿيڊرل
 | photo3b      = Western Military District buildings Saint Petersburg arch.jpg{{!}} جنرل اسٽاف بلڊنگ
 | photo4a      = Spb 06-2017 img01 Spit of Vasilievsky Island.jpg{{!}}Spit of Vasilievsky Island and the Neva
 | color        = white
 | color_border = white
 | position     = center
 | spacing      = 2
 | size         = 266
}}
|image_caption='''مٿان کان ھيٺ، کاٻي کان ساڄي:''' [[ونٽر پئليس]]; [[پئليس برج]]; [[سينٽ پيٽر ۽ سينٽ پال ڪيٿيڊرل]]; [[سينٽ آئزڪ واري ڪيٿيڊرل]]; [[جنرل اسٽاف بلڊنگ، سينٽ پيٽرزبرگ|جنرل اسٽاف بلڊنگ]]; [[واسليئيوسڪي ٻيٽ]] ۽ [[نيوا]] جي پاڻي ۾ زميني ڦتيل
|image_map=Locator map of Saint Petersburg, Russia (2014–2022).svg
|coordinates = {{coord|59|56|15|N|30|18|31|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
|image_coa= Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg
|coa_caption= نسبتي نشان
|image_flag=Flag of Saint Petersburg Russia.svg
|flag_caption=[[سينٽ پيٽرزبرگ جو جھنڊو|جھنڊو]]
|anthem=
|anthem_ref=
&lt;!--POLITICAL STATUS--&gt;
|political_status=وفاقي شھر
|political_status_link=روس جو وفاقي شھر
|federal_district=[[اتراولھائون وفاقي ضلعو]]
|economic_region=[[اتر اولھائين معاشي ريجن]]
&lt;!--STATS--&gt;
| area_km2=1439
| area_km2_rank=82nd
| area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;Area_FS&quot;&gt;Official website of St.&amp;nbsp;Petersburg. [http://gov.spb.ru/helper/day/ Петербург в цифрах] (''St.&amp;nbsp;Petersburg in Figures'') {{in lang|ru}} {{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;
| established_title = قيام
| established_date={{start date|1703|05|27|df=yes}}
| established_date_ref=&lt;ref name=&quot;Dates&quot;&gt;Official website of St.&amp;nbsp;Petersburg. [http://eng.gov.spb.ru/figures St.&amp;nbsp;Petersburg in Figures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219033509/http://eng.gov.spb.ru/figures |date=19 February 2009 }}&lt;/ref&gt;
| license_plates=78, 98, 178, 198
|ISO=RU-SPE
&lt;!--GOVERNMENT--&gt;
| leader_title=[[سينٽ پيٽرزبرگ جا گورنر|گورنر]]
| leader_title_ref=
| leader_name=[[اليگزينڊر بيگلوف]] ([[يونائيٽيڊ رشيا (سياسي پارٽي)]])
| leader_name_ref=
| legislature=[[سينٽ پيٽرزبرگ جي مقننه|مقننه]]
| legislature_ref=
| website={{URL|https://www.gov.spb.ru/}}
| website_ref=
| date=October 2018
}}


''' سينٽ پيٽرزبرگ  ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''   Saint Petersburg'''}} [[يورپ]] ۾ واقع [[روس]] جو ٻيون نمبر وڏو شھر ۽ بندرگاھ آھي. جنھن جو 1914 کان 1924 تائين نالو '''پيٽروگراڊ''' ('''Petrograd''') ھيو ۽ 1924 ۾ ان تي نئون نالو '''ليننگراڊ''' ('''Leningrad''')  رکيو ويو جيڪو 1991ع تائين برقرار رھيو پر 1991 ۾ سويت يونين جي ٽٽڻ بعد ان جو نالو تبديل ڪري اصل نالو سينٽ پيٽرزبرگ بحال ڪيو ويو. [[نيوا ندي]] تي  بالٽڪ سمنڊ جي [[فنلئنڊ وارو نار|فنلئنڊ واري نار]] لڳ واقع جي شھر روس جو [[ماسڪو]] بعد ٻيون نمبر وڏو شھر آھي جنھن جي آبادي اٽڪل 54 لک آهي&lt;ref name=est.2020&gt;{{cite web|title=RUSSIA: Severo-Zapadnyj Federal'nyj Okrug: Northwestern Federal District|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/northwestern/|publisher=City Population.de|date=8 August 2020|access-date=29 August 2020}}&lt;/ref&gt;. يورپ جو چوٿون نمبر وڏو گھاٽي آبادي وارو شھر آھي ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] تي واقع سڀ کان وڏو شھر آھي. 

وفاقي انتظام ھيٺ جي شھر بالٽڪ سمنڊ جي بندرگاھ آهي ۽ اھو روسي ايمپائر جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھو. ھن شھر جو بنياد 27 مئي 1703ع ۾ روسي زار يا بادشاھ پيٽر اعظم رکيو ۽ ان جو نالو عيسائي [[سينٽ پيٽر]] جي نالي تي رکيو. ھن گادي ماسڪو مان ان نئين شھر منتقل ڪئي. جنھن بعد 1713 ۾ پيٽر اعظم روسي ايمپائر جو بنياد وجھي پاڻ کي شھنشاھ قرار ڏئو ۽ اھا نئين ايمپائر يورپ جي ھڪ وڏي طاقت بڻجي وئي&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html|title=Город четырех революций – Дух преобразования...|work=Фонд Анатолия Собчака|first=Anatoly|last=Sobchak|access-date=23 May 2020|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034039/http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208034039/http://sobchak.org/rus/books/izlen/2.html |date=8 February 2017 }}&lt;/ref&gt; وچ ۾ ڪجهه وقت لاء 1728 کان 1730 تائين ماسڪو وري گادي جو هنڌ ٿيو ھو&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rusmania.com/history-of-russia/18th-century|title=18th Century in the Russian history|work=Rusmania|access-date=December 3, 2020}}&lt;/ref&gt; 1917 واري آڪٽوبر انقلاب بعد بالشويڪن گادي ماسڪو ڏانھن منتقل ڪئيط&lt;ref name=&quot;McColl&quot;&gt;{{cite book|editor=McColl, R.W.|title=Encyclopedia of world geography|volume=1|publisher=Infobase Publishing |location=New York |year=2005 |isbn=978-0-8160-5786-3|pages=633–634|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&amp;pg=PA633|access-date=9 February 2011}}&lt;/ref&gt;. ھي شھر ھاڻي روس جو ثقافتي گادي طور سڃاتو وڃي ٿو&lt;ref&gt;V. Morozov. ''[https://books.google.com/books/?id=gY_yGwAACAAJ The Discourses of Saint Petersburg and the Shaping of a Wider Europe]'', [[Copenhagen Peace Research Institute]], 2002. {{ISSN|1397-0895}}&lt;/ref&gt; جي شھر روس ۾ سياحت جو ھڪ وڏو مرڪز آهي. رڳو 2018 ۾ ان شھر م اٽڪل ڏيڍ ڪروڙ سياح گھمڻ آيا&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.st-petersburg-essentialguide.com/st-petersburg-tourism.html|title=Saint Petersburg Tourism – A Look At The Growth of Tourism in Russia's Northern Capital|publisher=St Petersburg Essential Guide|access-date=12 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tourism-review.com/number-of-tourists-in-saint-petersburg-went-up-news10930|title=Saint Petersburg: Number Of Tourists Increased As Well As The Black Market|publisher=TourismReview|first=Nick|last=Fes|date=4 February 2019|access-date=12 August 2020}}&lt;/ref&gt; روس جي نيشنل لائبريري، روسي سپريم ڪورٽ۽ روسي بحريه جو صدر مقام، دنيا جو سڀ کان وڏو آرٽ ميوزيم ۽ کوڙ عالمي ورثو قرار ڏنل تاريخي جايون پڻ اتي واقع آھن

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سينٽ پيٽرسبرگ]]
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس ۾ شهر]]
[[زمرو:روس ۾ آباد ساحلي هنڌ]]</text>
      <sha1>bpqsor7isoxwh5lugfkl874m74qet0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Template link general/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>72705</id>
    <revision>
      <id>372755</id>
      <parentid>367939</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11184" sha1="r4u7kyzfxvnoybm0zs1nl9wqt0w30q3" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --&gt;
{{#switch:{{FULLPAGENAME}}|Template:Template link with subst|Template:Template link expanded={{used in system}}|#default=
{{#ifexpr:{{#invoke:Transclusion count|fetch|0}} &gt; 2000|{{high-use}}}}}}
{{tsh|{{{1|tlg}}}|{{{2|}}}}}
{{lua|Module:Template link general}}

ھي سانچو، جيڪو عام طور {{tlnull|{{#switch:{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}
| tlg | template link general = tlg
| tlb | template link with bold = tlb
| tlc | template link code = tlc
| tlw | template link with linked braces = tlw
| tlf | template link with link off = tlf
| tltss | template link with title span, subst = tltss
| tlx | template link expanded = tlx
| tlxb | template link expanded with bold = tlxb
| tlxi | template link expanded with italic = tlxi
| tlxs | template link expanded with subst = tlxs
| tls | template link with subst = tls
| tnull | template link null = tnull
| tlp | template link with parameters = tlp
}}}} جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سانچن جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي. ٺھندڙ ڪوڊ سڌي طرح لائين اندر ڏيکاريو ويندو.

=== پيراميٽر ===
{{mono|alttext}} کان سواءِ، سڀ نالي وارا پيراميٽر ٽوگل آھن جيڪي يا ته خالي ڇڏيا ويندا (ڊفالٽ) يا فعال ڪيا ويندا (مثال طور &quot;on&quot;، &quot;yes&quot;، &quot;true&quot;، &quot;include&quot; وغيره سان). اھي ڪنھن به ترتيب ۾ شامل ڪري سگھجن ٿا. ڪجھ سانچن ۾ &quot;on&quot; ڊفالٽ طور فعال ھوندو؛ سڀني اختيارن لاءِ مکيه ٽيبل ڏسو. جيڪڏھن ڪا قطار اڳئين قطار وانگر ڏيکاري ٿي، ان جو مطلب اھو آھي ته موجوده سانچو اھو اختيار سپورٽ نٿو ڪري ۽ {{tlx|tlg}} استعمال ڪرڻ گھرجي.

== مثال ==
ڪوڊ ڪالم ۾ ڏيکاريل قدر استعمال ڪريو، اصل سورس ڪوڊ نه.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! پيراميٽر !! عمل !! استعمال !! ڊفالٽ فعال
|-
| || ڊفالٽ (بغير اضافي پيراميٽرن) ||
|-
| brace || سانچي جي لنڪ ۾ بريسيز شامل ڪري ||
|-
| braceinside || اندرين بريسيز شامل ڪري ||
|-
| bold || سانچي جو نالو '''بولڊ''' ڏيکاري ||
|-
| code || HTML &lt;code&gt;code&lt;/code&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| italic || پيراميٽر ''اٽالڪ'' ۾ ڏيکاري ||
|-
| kbd || HTML &lt;kbd&gt;kbd&lt;/kbd&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| nolink || سانچي جو نالو لنڪ طور نه ڏيکاري ||
|-
| nowrap || لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| nowrapname || رڳو نالي ۾ لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| plaincode || سادي ڪوڊ اسٽائل استعمال ڪري ||
|-
| subst || subst: اڳيان شامل ڪري ||
|-
| alttext || لنڪ لاءِ متبادل متن ڏيکاري ||
|-
| _show_result || سانچي جو نتيجو پڻ ڏيکاري ||
|-
| _expand || وڌايل سانچي واري صفحي ڏانھن لنڪ ڏيکاري ||
|-
| a || سانچي ڪوڊ کان اڳ اسٽار (*) شامل ڪري ||
|}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو، جيڪو عام طور tlg سڏبو آهي، سانچي جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي.&quot;,
	&quot;params&quot;: {},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
{{Template-linking templates}}
{{Semantic markup templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:Internal template-link templates]]
[[زمرو:Wikitext typing-aid templates]]
[[زمرو:Variadic templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;class&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}</text>
      <sha1>r4u7kyzfxvnoybm0zs1nl9wqt0w30q3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372756</id>
      <parentid>372755</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سانچي جي ڊيٽا */</comment>
      <origin>372756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11195" sha1="hwoyv6y2z756do5dt1mgiu1vtsc2uld" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --&gt;
{{#switch:{{FULLPAGENAME}}|Template:Template link with subst|Template:Template link expanded={{used in system}}|#default=
{{#ifexpr:{{#invoke:Transclusion count|fetch|0}} &gt; 2000|{{high-use}}}}}}
{{tsh|{{{1|tlg}}}|{{{2|}}}}}
{{lua|Module:Template link general}}

ھي سانچو، جيڪو عام طور {{tlnull|{{#switch:{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}
| tlg | template link general = tlg
| tlb | template link with bold = tlb
| tlc | template link code = tlc
| tlw | template link with linked braces = tlw
| tlf | template link with link off = tlf
| tltss | template link with title span, subst = tltss
| tlx | template link expanded = tlx
| tlxb | template link expanded with bold = tlxb
| tlxi | template link expanded with italic = tlxi
| tlxs | template link expanded with subst = tlxs
| tls | template link with subst = tls
| tnull | template link null = tnull
| tlp | template link with parameters = tlp
}}}} جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سانچن جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي. ٺھندڙ ڪوڊ سڌي طرح لائين اندر ڏيکاريو ويندو.

=== پيراميٽر ===
{{mono|alttext}} کان سواءِ، سڀ نالي وارا پيراميٽر ٽوگل آھن جيڪي يا ته خالي ڇڏيا ويندا (ڊفالٽ) يا فعال ڪيا ويندا (مثال طور &quot;on&quot;، &quot;yes&quot;، &quot;true&quot;، &quot;include&quot; وغيره سان). اھي ڪنھن به ترتيب ۾ شامل ڪري سگھجن ٿا. ڪجھ سانچن ۾ &quot;on&quot; ڊفالٽ طور فعال ھوندو؛ سڀني اختيارن لاءِ مکيه ٽيبل ڏسو. جيڪڏھن ڪا قطار اڳئين قطار وانگر ڏيکاري ٿي، ان جو مطلب اھو آھي ته موجوده سانچو اھو اختيار سپورٽ نٿو ڪري ۽ {{tlx|tlg}} استعمال ڪرڻ گھرجي.

== مثال ==
ڪوڊ ڪالم ۾ ڏيکاريل قدر استعمال ڪريو، اصل سورس ڪوڊ نه.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! پيراميٽر !! عمل !! استعمال !! ڊفالٽ فعال
|-
| || ڊفالٽ (بغير اضافي پيراميٽرن) ||
|-
| brace || سانچي جي لنڪ ۾ بريسيز شامل ڪري ||
|-
| braceinside || اندرين بريسيز شامل ڪري ||
|-
| bold || سانچي جو نالو '''بولڊ''' ڏيکاري ||
|-
| code || HTML &lt;code&gt;code&lt;/code&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| italic || پيراميٽر ''اٽالڪ'' ۾ ڏيکاري ||
|-
| kbd || HTML &lt;kbd&gt;kbd&lt;/kbd&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| nolink || سانچي جو نالو لنڪ طور نه ڏيکاري ||
|-
| nowrap || لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| nowrapname || رڳو نالي ۾ لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| plaincode || سادي ڪوڊ اسٽائل استعمال ڪري ||
|-
| subst || subst: اڳيان شامل ڪري ||
|-
| alttext || لنڪ لاءِ متبادل متن ڏيکاري ||
|-
| _show_result || سانچي جو نتيجو پڻ ڏيکاري ||
|-
| _expand || وڌايل سانچي واري صفحي ڏانھن لنڪ ڏيکاري ||
|-
| a || سانچي ڪوڊ کان اڳ اسٽار (*) شامل ڪري ||
|}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو، جيڪو عام طور tlg سڏبو آهي، سانچي جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي.&quot;,
	&quot;params&quot;: {},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
{{Template-linking templates}}
{{Semantic markup templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:Internal template-link templates]]
[[زمرو:Wikitext typing-aid templates]]
[[زمرو:Variadic templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;

=== اعلیٰ درجي وارا پيراميٽر ===
; ''bodyclass''
; ''aboveclass''
; ''groupclass''
; ''listclass''
; ''belowclass''
: هي گروپ يا فهرست وارن خانن سان CSS ڪلاس ڳنڍڻ جي سهولت ڏئي ٿو. ''listclass'' جو سڀ کان عام استعمال ان کي &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس ڏيڻ آهي، جنهن سان فهرستون افقي صورت ۾ ڏيکاربيون. اهي سڀئي پيراميٽر &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس قبول ڪن ٿا، پر جيڪڏهن &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; لاءِ هڪ کان وڌيڪ پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن، ته پوءِ {{para|bodyclass|hlist}} استعمال ڪيو وڃي.
:{{tl|navbox}} پاڻمرادو &lt;code&gt;nowraplinks&lt;/code&gt; ڪلاس شامل ڪري ٿو، جنهن کي مثال طور &lt;code&gt;{{para|listclass|wraplinks}}&lt;/code&gt; سان مٽائي سگهجي ٿو.
; ''innerstyle''
: هي تمام گهڻو ڳوڙهو پيراميٽر آهي، جيڪو رڳو انهن اعليٰ درجي جي ميٽا-سانچن لاءِ استعمال ٿيڻ گهرجي، جيڪي نيو باڪس کي ڪم ۾ آڻين ٿا. اندروني طور نيو باڪس سرحد ٺاهڻ لاءِ هڪ ٻاهرين ٽيبل استعمال ڪري ٿو، ۽ پوءِ باقي سڀني شين (عنوان/مٿيون حصو/گروپ/فهرستون/هيٺيون حصو/تصويرون وغيره) لاءِ هڪ اندروني ٽيبل استعمال ڪري ٿو. ''style''/''bodystyle'' پيراميٽر ٻاهرين ٽيبل لاءِ طرز مقرر ڪري ٿو، جنهن مان اندروني ٽيبل وراثت وٺي ٿو؛ پر ڪجهه ڳوڙهن حالتن (ميٽا-سانچن) ۾ شايد اندروني ٽيبل جي طرز کي سڌو سنئون مقرر ڪرڻ جي ضرورت پوي. هي پيراميٽر انهيءَ اندروني ٽيبل تائين رسائي ڏئي ٿو ته جيئن ان تي طرز لاڳو ڪري سگهجي. پنهنجي ذميواري تي استعمال ڪريو.
; ''nowrapitems''
: &lt;code&gt;|nowrapitems=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان فهرست جي هر سٽ تي، ۽ ڪنهن به &lt;code&gt;above&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;below&lt;/code&gt; واري شيءِ تي nowrap لاڳو ٿي ويندو.
; ''يتيم''
: ٻار نيو باڪس ۾ &lt;code&gt;|orphan=yes&lt;/code&gt; مقرر ڪرڻ سان طاق/جفت قطارن جي اسٽرپنگ درست ٿي وڃي ٿي ۽ [[:زمرو:نيو باڪس يتيم]] ختم ٿي وڃي ٿو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;ڪلاس&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

==== مائڪروفارميٽس ====
; ''bodyclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي مجموعي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.
; ''titleclass''
: هي پيراميٽر نيو باڪس جي عنواني عبارت جي &quot;ڪلاس&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو مائڪروفارميٽ معلومات شامل ڪرڻ جي سهولت رکي ٿو. اهو مختلف ڊيٽا خانن ۾ &quot;class&quot; خاصيتون شامل ڪرڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته اندر ڪهڙي قسم جي معلومات موجود آهي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن نيو باڪس کي ڪنهن شخص بابت [[ايڇ ڪارڊ]] معلومات تي مشتمل طور نشان لڳائڻو هجي، ته هيٺيون پيراميٽر شامل ڪيو وڃي:

&lt;pre&gt;
| bodyclass = vcard
&lt;/pre&gt;

''۽''

&lt;pre&gt;
| titleclass = fn
&lt;/pre&gt;

''يا'' (مثال طور):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
| title = &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;[[ائين بئنڪس]]&lt;/span&gt; جا ڪتاب
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...۽ اهڙيءَ ريت اڳتي.

وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور مائڪروفارميٽن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}</text>
      <sha1>hwoyv6y2z756do5dt1mgiu1vtsc2uld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372757</id>
      <parentid>372756</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6008" sha1="s899imby05pnvv2mjgm9pl59nkcdl5b" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --&gt;
{{#switch:{{FULLPAGENAME}}|Template:Template link with subst|Template:Template link expanded={{used in system}}|#default=
{{#ifexpr:{{#invoke:Transclusion count|fetch|0}} &gt; 2000|{{high-use}}}}}}
{{tsh|{{{1|tlg}}}|{{{2|}}}}}
{{lua|Module:Template link general}}

ھي سانچو، جيڪو عام طور {{tlnull|{{#switch:{{lc:{{ROOTPAGENAME}}}}
| tlg | template link general = tlg
| tlb | template link with bold = tlb
| tlc | template link code = tlc
| tlw | template link with linked braces = tlw
| tlf | template link with link off = tlf
| tltss | template link with title span, subst = tltss
| tlx | template link expanded = tlx
| tlxb | template link expanded with bold = tlxb
| tlxi | template link expanded with italic = tlxi
| tlxs | template link expanded with subst = tlxs
| tls | template link with subst = tls
| tnull | template link null = tnull
| tlp | template link with parameters = tlp
}}}} جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سانچن جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي. ٺھندڙ ڪوڊ سڌي طرح لائين اندر ڏيکاريو ويندو.

=== پيراميٽر ===
{{mono|alttext}} کان سواءِ، سڀ نالي وارا پيراميٽر ٽوگل آھن جيڪي يا ته خالي ڇڏيا ويندا (ڊفالٽ) يا فعال ڪيا ويندا (مثال طور &quot;on&quot;، &quot;yes&quot;، &quot;true&quot;، &quot;include&quot; وغيره سان). اھي ڪنھن به ترتيب ۾ شامل ڪري سگھجن ٿا. ڪجھ سانچن ۾ &quot;on&quot; ڊفالٽ طور فعال ھوندو؛ سڀني اختيارن لاءِ مکيه ٽيبل ڏسو. جيڪڏھن ڪا قطار اڳئين قطار وانگر ڏيکاري ٿي، ان جو مطلب اھو آھي ته موجوده سانچو اھو اختيار سپورٽ نٿو ڪري ۽ {{tlx|tlg}} استعمال ڪرڻ گھرجي.

== مثال ==
ڪوڊ ڪالم ۾ ڏيکاريل قدر استعمال ڪريو، اصل سورس ڪوڊ نه.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! پيراميٽر !! عمل !! استعمال !! ڊفالٽ فعال
|-
| || ڊفالٽ (بغير اضافي پيراميٽرن) ||
|-
| brace || سانچي جي لنڪ ۾ بريسيز شامل ڪري ||
|-
| braceinside || اندرين بريسيز شامل ڪري ||
|-
| bold || سانچي جو نالو '''بولڊ''' ڏيکاري ||
|-
| code || HTML &lt;code&gt;code&lt;/code&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| italic || پيراميٽر ''اٽالڪ'' ۾ ڏيکاري ||
|-
| kbd || HTML &lt;kbd&gt;kbd&lt;/kbd&gt; ٽيگ سان ڏيکاري ||
|-
| nolink || سانچي جو نالو لنڪ طور نه ڏيکاري ||
|-
| nowrap || لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| nowrapname || رڳو نالي ۾ لائين ٽٽڻ کان روڪي ||
|-
| plaincode || سادي ڪوڊ اسٽائل استعمال ڪري ||
|-
| subst || subst: اڳيان شامل ڪري ||
|-
| alttext || لنڪ لاءِ متبادل متن ڏيکاري ||
|-
| _show_result || سانچي جو نتيجو پڻ ڏيکاري ||
|-
| _expand || وڌايل سانچي واري صفحي ڏانھن لنڪ ڏيکاري ||
|-
| a || سانچي ڪوڊ کان اڳ اسٽار (*) شامل ڪري ||
|}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو، جيڪو عام طور tlg سڏبو آهي، سانچي جي ڏيک کي اسٽائل سان ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي بغير اصل سانچي کي استعمال ڪرڻ جي.&quot;,
	&quot;params&quot;: {},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
{{Template-linking templates}}
{{Semantic markup templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني لنڪس وڪيڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:Internal template-link templates]]
[[زمرو:Wikitext typing-aid templates]]
[[زمرو:Variadic templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;

== ٽيبل جي ترتيب ==
=== تصوير، مٿيون حصو ۽ هيٺيون حصو کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| title  = {{{title}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
}}

=== تصوير، مٿئين حصي ۽ هيٺئين حصي سان ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن '''سان''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image  = {{{image}}}
| title  = {{{title}}}
| above  = {{{above}}}
| group1 = {{{group1}}}
| list1  = {{{list1}}}
| group2 = {{{group2}}}
| list2  = {{{list2}}}
| list3  = {{{list3}}} ''بغير {{{group3}}} جي''
| group4 = {{{group4}}}
| list4  = {{{list4}}}
| below  = {{{below}}}
}}

=== تصوير سان ۽ گروپن کان سواءِ ===
{{tl|Navbox}} ذريعي ٺهندڙ ٽيبل، ''image''، ''imageleft''، ''lists'' '''سان'''، ۽ ''groups''، ''above''، ''below'' کان '''سواءِ''' (رڳو وضاحت لاءِ فهرست جو خاڪستري پسمنظر رنگ شامل ڪيو ويو آهي):

{{{{PAGENAMETDOC}}
| name = Navbox/doc
| state = uncollapsed
| liststyle = background: silver;
| image = {{{image}}}
| imageleft = {{{imageleft}}}
| title = {{{title}}}
| list1 = {{{list1}}}
| list2 = {{{list2}}}
| list3 = {{{list3}}}
| list4 = {{{list4}}}
}}</text>
      <sha1>s899imby05pnvv2mjgm9pl59nkcdl5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74595</id>
    <revision>
      <id>372711</id>
      <parentid>349813</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="oz9spgf6hk7ym2hczeepookb0r2cx0v" xml:space="preserve">{{Short description|Light emitted by the Sun}}
[[File:STS-134 EVA4 view to the Russian Orbital Segment.jpg|thumb|right|سج، جيئن بين الاقوامي خلائي اسٽيشن کي نظر ڪندي، زمين جي گهٽ مدار مان ڏٺو وڃي ٿو. هتان سج جي روشني هيٺين ڌرتي جي وايو منڊل پاران فلٽر نه ڪيل آهي. جيڪو هن جي اسپيڪٽرم جو گهڻو حصو بلاڪ ڪري ٿو.]]
{{multiple image
 | align     = right
 | direction = vertical
 | image1    = Spring Lake, New Jersey Beach at Sunrise.jpg|
 | width1    = 225
 | caption1  =
 | alt1      =
 | image2    = Cape may.jpg
 | width2    = 225
 | caption2  = Sunlight shining upon two different sides of the [[U.S. state]] of [[New Jersey]]. [[Sunrise]] on the [[Jersey Shore]] at [[Spring Lake, New Jersey|Spring Lake]], [[Monmouth County, New Jersey|Monmouth County]] (above), and [[sunset]] on the Shore at [[Sunset Beach (New Jersey)|Sunset Beach]], [[Cape May County, New Jersey|Cape May County]] (below). Both are filtered through high [[stratus clouds]].
 | alt2      =
}}
[[File:Apollo 7 Florida.jpg|thumb|right|Sunrise over the [[Gulf of Mexico]] and [[Florida]]. Taken on 20 October 1968 from [[Apollo 7]].]]
'''اُس''' يا '''[[سج جي روشني]]''' (&lt;small&gt;Sunlight&lt;/small&gt;) [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسي تابڪاري]] جو حصو آهي جيڪي سج جي يعني شمسي تابڪاري ذريعي خارج ٿئي ٿي ۽ ڌرتي طرفان حاصل ڪئي ويندي آهي، خاص طور تي انساني اک کي محسوس ٿيندڙ نظر ايندڙ روشني سان گڏ پوشيده [[انفرا ريڊ|انفراريڊ]] (عام طور تي انسانن پاران گرمي جي طور تي سمجهيو ويندو آهي) ۽ [[الٽرا وائلٽ|الٽراوائليٽ]] (جنهن جا جسماني اثر ٿي سگهن ٿا جهڙوڪ ڏسڻ ۾ خرابي) روشنيون. بهرحال، آمريڪي موسمياتي سوسائٽي جي مطابق، &quot;متضاد روايتون آهن ته ڇا هن ٽنهي (ڏسڻ قابل، انفرا ريڊ ۽ الٽراوائليٽ) کي روشني طور حوالو ڏنو وڃي ٿو، يا ڇا اهو اصطلاح صرف اسپيڪٽرم جي نظر ايندڙ حصي تي لاڳو ڪيو وڃي&quot;. ڌرتيءَ تي پهچڻ تي، سج جي روشني زمين جي وايومنڊل ۾ ڏينهن جي روشني جي طور تي پکڙيل ۽ فلٽر ڪئي ويندي آهي جڏهن سج افق کان مٿي هوندو آهي. جڏهن سڌي شمسي تابڪاري [[ڪڪر|ڪڪرن]] پاران بلاڪ نه ڪئي ويندي آهي، ته ان کي سج جي روشني طور محسوس ڪيو ويندو آهي، روشن روشني ۽ تابڪاري گرمي (ماحول) جو ميلاپ. جڏهن ڪڪرن طرفان بلاڪ ڪيو ويندو آهي يا ٻين شين مان عڪاسي ڪيو ويندو آهي، سج جي روشني ڦهلجي ويندي آهي. ذريعن جو اندازو آهي ته 24 ڪلاڪن جي ڏينهن دوران عالمي سراسري 164 واٽ کان 340 واٽ في چورس ميٽر جي وچ ۾ آهي؛ هي انگ [[ناسا]] پاران ڌرتيء جي سراسري ڪل شمسي شعاعن جو چوٿون حصو هجڻ جو اندازو لڳايو ويو آهي.

سج، جيئن بين الاقوامي خلائي اسٽيشن کي نظر ڪندي، زمين جي گهٽ مدار مان ڏٺو وڃي ٿو. هتان سج جي روشني هيٺين ڌرتي جي وايو منڊل پاران فلٽر نه ڪيل آهي. جيڪو هن جي اسپيڪٽرم جو گهڻو حصو بلاڪ ڪري ٿو.

[[سج]] مان نڪرندڙ روشنيءَ کي چيو ويندو آھي. اس انسانن، جانورن، ٻوٽن ۽ ٻين جاندارن جي جياپي لاءِ تمام اھم آھي. اس نه رڳو روشنيءَ جو ذريعو آھي پر اھا جاندارن کي ضروري سگهه ۽ ڪيميائي تبديليون ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي.

[[File:Sunlight.jpg|thumb|ھڪ بلور تي پوندڙ اُس]]

'''Sunlight''' is the portion of the [[electromagnetic radiation]] which is emitted by the [[Sun]] (i.e. solar radiation) and received by the [[Earth]], in particular the [[visible spectrum|visible]] light perceptible to the [[human eye]] as well as invisible [[infrared]] (typically perceived by humans as warmth) and [[ultraviolet]] (which can have physiological effects such as [[sunburn]]) lights. However, according to the [[American Meteorological Society]], there are &quot;conflicting conventions as to whether all three [...] are referred to as light, or whether that term should only be applied to the visible portion of the spectrum&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sunlight |website=Glossary of Meteorology |publisher=American Meteorological Society |access-date=2025-03-23 |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/Sunlight#:~:text=Light%20from%20the%20sun%3B,greater%20than%20about%200.7%20%CE%BCm.}}&lt;/ref&gt; Upon reaching the Earth, sunlight is [[light scattering by particles|scattered]] and [[attenuation|filtered]] through the [[atmosphere of Earth|Earth's atmosphere]] as [[daylight]] when the Sun is above the [[horizon]]. When direct [[solar radiation]] is not blocked by [[cloud]]s, it is experienced as '''sunshine''', a combination of bright [[light]] and [[radiant heat]] (atmospheric). When [[cloud cover|blocked by clouds]] or [[diffuse reflection|reflected off other objects]], sunlight is [[diffuser (optics)|diffused]]. Sources estimate a global average of between 164 watts to 340 watts&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-01-27|title=Climate and Earth's Energy Budget|url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance/page2.php|date=14 January 2009|website=earthobservatory.nasa.gov}}&lt;/ref&gt; per square meter over a 24-hour day;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://zebu.uoregon.edu/disted/ph162/l4.html | title=Basics of Solar Energy | access-date=2016-12-06 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20161128021408/http://zebu.uoregon.edu/disted/ph162/l4.html | archive-date=2016-11-28 }}&lt;/ref&gt; this figure is estimated by NASA to be about a quarter of Earth's average [[total solar irradiance]].

Sunlight takes about 8.3&amp;nbsp;minutes to reach Earth from the surface of the Sun.&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Introduction to the Sun and Stars |edition=illustrated |first1=S. Jocelyn |last1=Bell Burnell |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-54622-5 |page=56 |url=https://books.google.com/books?id=lb5owLGIQGsC}} [https://books.google.com/books?id=lb5owLGIQGsC&amp;pg=PA56 Extract of page 56]&lt;/ref&gt; A photon starting at the center of the Sun and changing direction every time it encounters a [[charged particle]] would take between 10,000 and 170,000 years to get to the surface.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |title= The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core |publisher= [[NASA]] |website= SunEarthDay.NASA.gov |access-date= 2012-02-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120122162340/http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |archive-date= 2012-01-22 }}&lt;/ref&gt; Sunlight is a key factor in [[photosynthesis]], the process used by plants and other [[autotroph]]ic organisms to convert [[light energy]], normally from the Sun, into [[chemical energy]] that can be used to synthesize carbohydrates and fuel the organisms' activities. The ultraviolet radiation in sunlight has both positive and negative health effects, as it is both a requisite for [[vitamin D3|vitamin D&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] synthesis and a [[mutagen]].

''[[Daylighting (architecture)|Daylighting]]'' is the natural lighting of interior spaces by admitting sunlight.
''[[Solar irradiance]]'' is the rate of solar energy received by a unit area from sunlight.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Commons category-inline|Sunlight}}
* [http://www.eoearth.org/article/Solar_radiation Solar radiation – Encyclopedia of Earth]
&lt;!-- *[https://web.archive.org/web/20031204001103/http://www.ngdc.noaa.gov/stp/SOLAR/ftpsolarirradiance.html http://www.ngdc.noaa.gov/stp/solar/solarirrad.html Total solar irradiance data archive 1978–2007] not found --&gt;
* [https://www.ncei.noaa.gov/products/space-weather/legacy-data/total-solar-irradiance Total Solar Irradiance (TSI) Daily mean data] at the website of the [[National Geophysical Data Center]]
* [https://web.archive.org/web/20110830221302/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present] by World Radiation Center, Physikalisch-Meteorologisches Observatorium Davos (pmod wrc)
* [http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2002 A Comparison of Methods for Providing Solar Radiation Data to Crop Models and Decision Support Systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108133051/http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2002 |date=2012-11-08 }}, Rivington et al.
* [http://www.macaulay.ac.uk/LADSS/papers.html?2005 Evaluation of three model estimations of solar radiation at 24 UK stations], Rivington et al.
* [http://bass2000.obspm.fr/solar_spect.php High resolution spectrum of solar radiation] from [[Paris Observatory|Observatoire de Paris]]
* [https://web.archive.org/web/20040213233926/http://avc.comm.nsdlib.org/cgi-bin/wiki_grade_interface.pl?Measuring_Solar_Radiation Measuring Solar Radiation] : A lesson plan from the National Science Digital Library.
* [https://web.archive.org/web/20060423090912/http://websurf.nao.rl.ac.uk/surfbin/first.cgi Websurf astronomical information]: Online tools for calculating Rising and setting times of Sun, Moon or planet, Azimuth of Sun, Moon or planet at rising and setting, Altitude and azimuth of Sun, Moon or planet for a given date or range of dates, and more.
* [https://web.archive.org/web/20070305050844/http://www.ecy.wa.gov/programs/eap/models/solrad.zip An Excel workbook] with a solar position and solar radiation time-series calculator; by [https://web.archive.org/web/20070525051436/http://www.ecy.wa.gov/programs/eap/models.html Greg Pelletier]
* [http://www.astm.org/Standards/G173.htm ASTM Standard] for solar spectrum at ground level in the US (latitude ~37 degrees).
* [http://apod.nasa.gov/apod/ap100627.html Detailed spectrum of the Sun] at [http://apod.nasa.gov/apod/archivepix.html Astronomy Picture of the Day].

{{The Sun}}
{{Star}}
{{Portal bar|Astronomy|Spaceflight|Outer space|Solar System}}
{{Nature}}
{{Natural resources}}
{{Meteorological variables|state=autocollapse}}
{{climate change}}
{{authority control}}


[[زمرو:سج]]
[[زمرو:توانائي]]
[[زمرو:تابڪاري]]
[[زمرو:شمسي توانائي]]
[[زمرو:فضائي تابڪاري]]
[[زمرو:روشني جا ذريعا]]
[[Category:Climate forcing]]
[[Category:IARC Group 1 carcinogens]]</text>
      <sha1>oz9spgf6hk7ym2hczeepookb0r2cx0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنگال جي نار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76369</id>
    <revision>
      <id>372742</id>
      <parentid>366348</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5010" sha1="98sfcp0boejt99m4c9qmzvgbgufzwc6" xml:space="preserve">{{Infobox body of water|name=بنگال جي نار&lt;br&gt;Bay of Bengal|image=Bay of Bengal map.png|caption=بنگال جي نار جو نقشو|alt=Map of the Bay of Bengal|image_bathymetry=|caption_bathymetry=TSM|location=South Asia and Southeast Asia|coords={{coord|15|N|88|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}}|type=نار|inflow=Indian Ocean|outflow=|catchment=|basin_countries=Bangladesh&lt;br /&gt;India&lt;br /&gt;Indonesia&lt;br /&gt;Myanmar&lt;br /&gt;Sri Lanka&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/baybengal.htm|title=Map of Bay of Benglal- World Seas, Bay of Bengal Map Location – World Atlas|date=4 February 2021|access-date=18 November 2011|archive-date=3 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703043447/http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/baybengal.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chowdhury |first=Sifatul Quader |year=2012 |chapter=Bay of Bengal |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bay_of_Bengal |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211339/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bay_of_Bengal |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|length={{convert|2090|km|mi|abbr=on}}|width={{convert|1610|km|mi|abbr=on}}|area={{convert|26,00,000|km2|sqmi|abbr=on}}|depth={{convert|2600|m|ft|abbr=on}}|max-depth={{convert|4694|m|ft|abbr=on}}|other_name=خلیج بنگال}}
'''بنگال جي نار''' یا خليج بنگال (Bay of Bengal) [[هندي سمنڊ]] جو اتر اوڀر وارو حصو آهي. دنيا جی سڀ کان وڏي نار، جاگرافيائي طور تي [[ننڍو کنڊ|برصغير پاڪ و ھند]] ۽ انڊوچائنیز اپٻيٽ جي وچ ۾ واقع آهي، [[بنگال|جيڪو بنگال جي علائقي]] (موجوده [[بنگلاديش|بنگلاديش جي]]) هيٺان واقع آهي (جنهن جي بنياد تي هن خليج جو نالو [[برطانوي راڄ]] دوران رکيو ويو هو).

ڪيترائي [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ ايشيائي]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر ايشيائي]] ملڪ بنگال جي نار تي منحصر آهن. جغرافيائي طور تي، نار اولهه ۽ اتر اولهه طرف هندستان، اتر ۾ بنگلاديش، ۽ اوڀر ۾ ميانمار ۽ هندستان جي انڊمان ۽ نيڪوبار ٻيٽن سان جڙيل آهي. ان جي ڏاکڻي حد سنگامان ڪانڊا، سري لنڪا ۽ سماترا جي اتر اولهه واري نقطي، انڊونيشيا جي وچ ۾ هڪ لڪير آهي. ڪاڪس بازار، دنيا جو سڀ کان ڊگهو سامونڊي ڪناري ۽ سندربن، سڀ کان وڏو مينگروو ٻيلو ۽ بنگال ٽائيگر جي قدرتي رهائش، نار سان گڏ واقع آهن.

خليج بنگال {{Convert|2600,000|km2}} جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;اسڪوائر&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt; بنگال جي نار ۾ ڪيتريون ئي وڏيون نديون وهن ٿيون: [[گنگا]]۔هوگلي، پدما، برهمپترا۔جمنا، برڪ۔سورما۔ميگھنا، ایراودي ندي، گوداوري ندي، مهاندي، برهماڻي ندي، بيتراني ندي، ڪرشنا ندي ۽ ڪاويري ندي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{wiktionary-inline|Bay of Bengal}}
* {{Commons category-inline|Bay of Bengal}}
* [http://www.india-seminar.com/2000/487/487%20suryanarayan.htm 487 V. Suryanarayan, Prospects for a Bay of Bengal Community]
* [https://www.britannica.com/place/Arabian-Sea Arabian Sea: depth contours and undersea features – Map/Still – Britannica Concise]
* [http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Bengal-B.html Bay of Bengal in Encyclopedia]
* [http://www.boblme.org/ Bay of Bengal Large Marine Ecosystem Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130822041633/http://www.boblme.org/ |date=2013-08-22 }}

{{List of seas}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Bay of Bengal}}

[[زمرو:نارون]]
[[زمرو:بنگال جي نار]]
[[زمرو:ايشيا جون نارون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ پاڻي جا جسم]]
[[زمرو:ايشيا جي سامونڊي جاگرافي]]
[[زمرو:هندي سمنڊ جا حاشيائي سمنڊ]]  
[[زمرو:سامونڊي آثار قديمه]] 
[[زمرو:بنگلاديش-هندستان حد]] 
[[زمرو:بنگلاديش-ميانمار حد]] 
[[زمرو:ڀارت جون نارون]] 
[[زمرو:بنگلاديش جا پاڻي جا جسم]] 
[[زمرو:انڊونيشيا جون نارون]] 
[[زمرو:ميانمار جا پاڻي جا جسم]] 
[[زمرو:سري لنڪا جا پاڻي جا جسم]]</text>
      <sha1>98sfcp0boejt99m4c9qmzvgbgufzwc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قابل تجديد توانائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81767</id>
    <revision>
      <id>372680</id>
      <parentid>319708</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T00:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12381" sha1="sftnjj1raaahjq2gyzqmcrk3dw3g6dw" xml:space="preserve">{{Short description|Energy collected from renewable resources}}
{{multiple image
| perrow            = 2
| total_width       = 340
| image1  = Andasol Guadix 4.jpg
| alt1 = Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged in rectangles shining on a flat plain with snowy mountains in the background
| image4  = Jhimpir Wind Powerproject.jpg
| alt4 = Wind turbines beside a red dirt road
| image2 = ThreeGorgesDam-China2009.jpg
| alt2 = The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China
| image3  = Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg
| alt3  = Biomass plant in Scotland
| footer  = قابل تجديد توانائي جي ذريعن جون مثالون: مٿيان ساڄي کا گهڙي وار، [[چين]] ۾ [[هائيڊرو اليڪٽرڪ پاور]] جي پيداوار لاءِ [[يانگزي|يانگزي درياءَ]] تي ٿري گورجز ڊيم؛ [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واء کان بجلي جي پيداوار لاء [[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ]]؛ [[اسڪاٽلينڊ]] ۾ فضلي (biomass) کان [[بايو گيس]] جي پيداوار لاءِ پلانٽ؛ [[اسپين]] ۾ [[شمسي توانائي]] جو پلانٽ، پگھريل لوڻ واري اسٽوريج سان گڏ}}
'''قابل تجديد توانائي''' (Renewable Energy)، جنهن کي گرين انرجي پڻ سڏيو ويندو آهي، قابل تجديد قدرتي وسيلن، جيڪا انساني وقت جي پيماني تي ٻيهر ڀري ويندا آهن، مان ٺهيل توانائي آهي. سڀ کان وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ قابل تجديد توانائي جي قسمن ۾ شمسي توانائي، واء جي طاقت &lt;small&gt;(Wind Power)&lt;/small&gt; ۽ پاڻي جي طاقت &lt;small&gt;(Hydro Power)&lt;/small&gt; آهن. حياتياتي ايندن &lt;small&gt;(Biofuels)&lt;/small&gt; ۽ ڌرتيء جي حرارت جي طاقت &lt;small&gt;(Geothermal Power)&lt;/small&gt; پڻ ڪجھ ملڪن ۾ اھم آھن. ڪجھ ماڻهو ايٽمي طاقت کي به قابل تجديد توانائي جو ذريعو سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ اهو تڪراري آهي، جيئن ته ايٽمي توانائي لاء، يورينيم کي کاڻن ذريعي حاصل ڪرڻ، هڪ غير قابل تجديد وسيلي، جي ضرورت آهي. 

قابل تجديد توانائي جون تنصيبون وڏيون يا ننڍيون ٿي سگهن ٿيون ۽ شهري ۽ ٻهراڙي واري علائقن، ٻن لاءِ موزون آهن. قابل تجديد توانائي جو استعمال اڪثر ڪري وڌيڪ بجليءَ جي تنصيب &lt;small&gt;(Electrification)&lt;/small&gt; سان گڏو گڏ ڪئي ويندي آهي. ھن جا ڪيترائي فائدا آھن: بجلي حرارت ۽ گاڏين کي موثر طريقي سان منتقل ٿي سگھي ٿي ۽ استعمال کان پهريان صاف آھي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Armaroli|first1=Nicola|author-link=Nicola Armaroli|last2=Balzani|first2=Vincenzo|author-link2=Vincenzo Balzani|year=2011|title=Towards an electricity-powered world|journal=[[Energy and Environmental Science]]|volume=4|issue=9|pages=3193–3222|doi=10.1039/c1ee01249e|issn=1754-5692}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Armaroli|first1=Nicola|last2=Balzani|first2=Vincenzo|year=2016|title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition|journal=[[Chemistry – A European Journal]]|volume=22|issue=1|pages=32–57|doi=10.1002/chem.201503580|pmid=26584653}}&lt;/ref&gt; متغير قابل تجديد توانائي، جهڙوڪ واء جي طاقت ۽ شمسي طاقت، جا ذريعا اها آهن جنھن ۾ فطرت ۾ وقت سان ڦيرڦار جي ذريعي تبديلي ٿيندي رهندي آهي. ڊيمن واري پن بجلي &lt;small&gt;(Hydroelectric)&lt;/small&gt;، حياتي فضلي واري توانائي &lt;small&gt;(Bioenergy)&lt;/small&gt; ۽ ارضي حرارت جي طاقت &lt;small&gt;(Geothermal Power)&lt;/small&gt;، ڪنٽرول ٿي سگھن وارا قابل تجديد توانائي جا ذريعا آهن. 
[[File:Global Renewable Energy Production by Countries and Sources in 2023.svg|thumb|alt=Percentages of various types of sources in the top renewable energy-producing countries across each geographical region in 2023.|Percentages of various types of sources in the top renewable energy-producing countries across each geographical region in 2023.]]
گذريل 30 سالن ۾ قابل تجديد توانائي جا نظام تيزيءَ سان وڌيڪ موثر ۽ سستا ٿي چڪا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|title=Global renewable energy trends|website=Deloitte Insights|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|archive-date=29 January 2019|access-date=28 January 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; دنيا ۾ نئين نصب ٿيل بجلي جي پيدائش جي وڏي مقدار، هاڻي قابل تجديد وسيلن جي ذريعي ٿي رهي آهي. قابل تجديد توانائي جي ذريعن، جهڙوڪ شمسي توانائي ۽ واء جي طاقت، جي لاگت ۾ گذريل ڏهاڪي ۾ گهٽتائي آئي آهي، جيڪا انهن کي روايتي فوسل ايندھن جي مقابلي ۾، وڌيڪ ڪوسٽ افيڪٽيو بنائي ڇڏيو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/|title=2023 Levelized Cost Of Energy+|website=www.lazard.com|language=en|access-date=2024-06-10}}&lt;/ref&gt; هاڻي اڪثر ملڪن ۾، فوٽووولٽائڪ شمسي نظام يا سمنڊ جي ساحلن تي نصب ٿيل واء جي طاقت جا نظام ئي سستي بجلي پيدا ڪري رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 20202&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}&lt;/ref&gt; سال 2011ع کان 2021ع تائين، قابل تجديد توانائي جو حصو، عالمي بجلي جي فراهمي جي 20 سيڪڙو کان 28 سيڪڙو تائين وڌيو آهي، سج ۽ واء جي طاقت هن واڌ جو سڀ کان وڏو سبب آهن ۽ توانائي جي گڏيل ذريعن مان انهن جو استعمال، %2 کان وڌي %10 ٿي ويو آهي، جيڪا فوسل توانائي جي استعمال کي 68 سيڪڙو کان گهٽائي 62 سيڪڙو تائين ڪري ڇڏيو آهي. &lt;ref name=&quot;:82&quot;&gt;{{cite journal|date=14 June 2019|title=Renewables 2022|url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/|journal=Global Status Report|issue=renewable energies|page=44|access-date=5 September 2022}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |date=24 May 2019 }}&lt;/ref&gt; سال 2022ع ۾، قابل تجديد ذريعن جو حساب، عالمي بجلي جي پيداوار جو 30 سيڪڙو ڪيو ويو ۽ سال 2028ع تائين 42 سيڪڙو کان مٿي تائين پهچڻ جو امڪان آهي.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables|title=Share of electricity production from renewables|date=2023|website=Our World in Data|access-date=15 August 2023}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iea.org/energy-system/renewables|title=Renewables - Energy System|website=IEA|language=en-GB|access-date=2024-05-23}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي ملڪن ۾ اڳ ۾ ئي قابل تجديد توانائين جا نظام موجود آهن جيڪي انهن جي ڪل توانائي جي فراهمي جو 20 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو ڏئي رهيا آهن. ڪجھ ملڪ انهن جي سموري بجلي جو اڌ کان وڌيڪ يا ان کان به وڌيڪ، قابل تجديد ذريعن کان بجلي پيدا ڪرڻ لاء استعمال ڪري رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Ritchie|first1=Hannah|author-link=Hannah Ritchie|last2=Roser|first2=Max|author2-link=Max Roser|last3=Rosado|first3=Pablo|date=January 2024|title=Renewable Energy|url=https://ourworldindata.org/renewable-energy|journal=[[Our World in Data]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity|last=Sensiba|first=Jennifer|date=2021-10-28|website=CleanTechnica|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/|archive-date=17 November 2021|access-date=2021-11-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

قابل تجديد توانائي جي ذريعن سان فوسل ايندھن کي تبديل ڪرڻ جو بنيادي مقصد موسمياتي تبديلين، اڪثر ڪري گرين هائوس گيس جي اخراج جي ڪري، کي سست ڪرڻ ۽ آخرڪار روڪڻ لاء وڏي پيماني تي اتفاق ڪيو ويو آهي. عام طور تي، قابل تجديد توانائي جا ذريعا فوسل ايندھن جي ڀيٽ ۾ تمام گھٽ اخراج جو سبب بڻجن ٿا. بين الاقوامي توانائي ايجنسي جو اندازو آهي ته سال 2050ع تائين خالص صفر اخراج حاصل ڪرڻ لاء، عالمي بجلي جي پيداوار جو %90  قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly|title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly|date=2024-05-30|website=International Energy Agency|language=en|access-date=2024-05-31}}&lt;/ref&gt; قابل تجديد توانائيون پڻ فوسل ايندھن جي ڀيٽ ۾ تمام گھٽ فضائي آلودگي، عوام جي صحت کي بهتر بڻائڻ ۽ گهٽ شور، جو سبب بڻجن ٿيون.

قابل تجديد توانائي جي تعیناتي اڃا تائين رڪاوٽن کي منهن ڏئي ٿي. خاص طور تي فوسل فيول جي استعمال تي ڏنل سبسڊي مان. موجوده پاور فراهم ڪندڙن پاران لابنگ. ۽ قابل تجديد تنصيب لاءِ زمين جي استعمال جي مقامي مخالفت. سڀني کان کني وانگر. ڪيترن ئي قابل تجديد توانائي ٽيڪنالاجيز لاءِ گهربل معدنيات جو اخراج. ماحولياتي نقصان جي نتيجي ۾ پڻ. ان کان علاوه. جيتوڻيڪ اڪثر قابل تجديد توانائي جا ذريعا پائيدار آهن. ڪجهه نه آهن.

==جائزو==
==مکيه ٽيڪنالاجيون==
==اڀرندڙ ٽيڪنالاجيون==
==مارڪيٽ ۽ صنعت جا رجحان==
==پاليسي==
==فنانس==
==بحث== 
==سماج ۽ ثقافت==
==تاريخ==
==پڻ ڏسو==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{sister project links|d=Q12705|n=category:Renewable energy|q=renewable energy|wikt=renewable energy|c=Category:Renewable energy|voy=no|m=no|mw=no|species=no|b=Renewable Energy|v=Renewable energy|s=Category:Renewable energy}}

*[https://energypedia.info/wiki/Energypedia Energypedia] – a wiki platform for collaborative knowledge exchange on renewable energy in developing countries
*[https://www.renewableenergyconference.org Renewable Energy Conference] – a global platform for industry professionals, academics, and policymakers to exchange knowledge and discuss advancements in renewable energy technologies, with a focus on innovation, sustainability, and future energy solutions.
{{Authority control}}

[[زمرو:توانائي]]
[[زمرو:ماحوليات]]
[[زمرو:ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:متبادل توانائي]]
[[Category:Renewable energy technology]]
[[Category:Low-carbon economy]]
[[Category:Technological change]]
[[Category:Bright green environmentalism]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>sftnjj1raaahjq2gyzqmcrk3dw3g6dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيهنوم پين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83988</id>
    <revision>
      <id>372691</id>
      <parentid>367185</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18018" sha1="4m80k8puz02cci9mj8k2efnw876fs9i" xml:space="preserve">{{short description|Capital of Cambodia}}
{{Infobox settlement
| name = پهنوم پين &lt;br&gt;Phnom Penh
| native_name = ភ្នំពេញ
| official_name = {{Ubl
| {{raise|0.2em|Phnom Penh Capital}}
| {{lang|km|រាជធានីភ្នំពេញ}}
}}
| nickname = {{Ubl
  | '''Pearl of Asia''' 
  | ايشيا جو موتي 
  }}
| settlement_type = [[راڄڌاني|راڄڌاني شهر ۽ خودمختيار ميونسپلٽي]]&lt;ref&gt;
{{cite web |title=ISO 3166 — Codes for the representation of names of countries and their subdivisions: Cambodia KH |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:KH |website=ISO |access-date=October 28, 2018}}&lt;/ref&gt;
| motto = 
| image_skyline = {{multiple image
| border                   = infobox
| total_width              = 300
| image_style              = border:1;
| perrow                   = 1/2/2/1
| image1 = Skyline of Koh Pich Cambodia.jpg
| caption1 = پهنوم پين جي اسڪائي لائين 
| image2 = Royal University of Phnom Penh Campus 2.JPG
| caption2 = رائل يونيورسٽي، پهنوم پين
| image3 = Le_Palais_Royal_(Phnom_Penh)_(6997773481).jpg
| caption3 = ڪمبوڊيا جو شاهي محل 
| image4 = Wat Phnom.jpg
| caption4 = واٽ پهنوم مندر 
| image5 = Pagoda of Wat Phnom.jpg
| caption5 = يادگار 
| image6        = 
View of Phnom Penh from SVAY CHROM.jpg
| caption6 = پهنوم پين، رات جو ڏيک 
}}
| image_caption = 
| image_flag = 
| image_seal = 
| pushpin_map = Cambodia#Asia
| pushpin_label_position = left
| pushpin_map_caption = Location within Cambodia##Location within Asia
| pushpin_mapsize = 
| pushpin_relief = yes
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Cambodia}}
| parts_type = ذيلي ورهاستون
| parts_style = &lt;!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --&gt;
| parts = 14 ''[[List of districts in Cambodia|khan]]s''&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|title=Government establishes new districts, town for better management|first=Koemseoun|last=Soth|work=[[The Phnom Penh Post]]|date=January 31, 2019|access-date=9 July 2019|quote=Two new districts, Boeung Keng Kang and Kamboul, have been added to Phnom Penh, the sub-decree states.|archive-date=30 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221230062417/https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management|dead-url=yes|accessdate=13 August 2025|archivedate=30 December 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221230062417/https://phnompenhpost.com/national/government-establishes-new-districts-town-better-management}}&lt;/ref&gt;
| government_footnotes = 
| government_type = ميونسپل ڪائونسل
| leader_title = گورنر
| leader_name = کئونگ سرين
| leader_party = [[Cambodian People's Party|CPP]]
| leader_title1 = شهري آبادي
| leader_name1 = 23,52,851 (2024ع آدمشماري)
| established_title1 = بنياد پيو
| established_date1 = 1372ع
| established_title2 = راڄڌاني جو درجو
| established_date2 = 1434ع - 1497ع
| established_title3 = راڄڌاني طور ٻيهر منظم ڪيو ويو
| established_date3 = 1865ع
| established_title4 = نالي تي رکيو ويو
| established_date4 = واٽ پيهنوم ۽ ليڊي پينهه
| named_for = 
| unit_pref = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes = 
| area_total_km2 = 679 &lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
| area_rank = [[Administrative divisions of Cambodia|24th]]
| area_metro_km2 = 3858
| population_as_of = 2024 census
| population_footnotes = &lt;ref name=census2019&gt;{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=26 January 2021|access-date=26 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| population_note = 
| population_total = {{increase}} 2,352,851
| population_metro = 3,483,532
| population_rank = 1st
| population_density_km2 = 3,361
| population_density_rank = 1st
| population_demonym = {{Ubl
  | Phnom Penher
  | ({{langx|fr|Phnom Penhois(e)}})
  }}
| timezone = [[Time in Cambodia|ICT]]
| utc_offset = +07:00
| coordinates = {{coord|11|34|10|N|104|55|16|E|region:KH_type:city|display=inline,title}}
| elevation_footnotes = &lt;!--for references: use tags--&gt;
| elevation_m = 11.89
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code = [[Telephone numbers in Cambodia|+855]] (023)
| blank_name = 
| blank_info = a
| blank1_name = 
| blank1_info = 
| blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2022)
| blank_info_sec1 = {{Ubl
  | 0.696&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=23 January 2023}}&lt;/ref&gt;
  | {{color|#fc0|medium}} · [[List of Cambodian provinces by Human Development Index|1st]]
  }}
| website = {{URL|phnompenh.gov.kh}}
| footnotes = 
| flag_size = 
| established_title = آباد ٿيو
| established_date = پنجين صدي
}}
'''پهنوم پين''' (&lt;small&gt;'''[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Phnom Penh؛ [[خمير ٻولي|کمير]]: ភ្នំពេញ'''&lt;/small&gt;) [[ڪمبوڊيا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. سال 1865ع ۾ قومي گاديءَ جي هنڌ بنجڻ وارو، پهنوم پين، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ان جو سياسي، اقتصادي، صنعتي ۽ ثقافتي مرڪز بڻجي چڪو آهي. شهر جو نالو &quot;واٽ پيهنوم&quot;، هڪ ٻڌ مندر ۽ شهر جي باني &quot;ليڊي پينه&quot; تان ورتل آهي. اهو ٽونلئساپ ۽ ميڪونگ دريائن جي سنگم تي واقع آهي ۽ باسڪ نديءَ جي شروعات آهي. اها ڪمبوڊيا جي بادشاهت جو مرڪز پڻ آهي، جيڪو شاهي محل تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;
{{cite book|last=Wells|first=John|author-link=John C. Wells|title=Longman Pronunciation Dictionary|publisher=Pearson Longman|edition=3rd|date=3 April 2008|isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |entry-url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/phnom_penh|archive-url=https://web.archive.org/web/20190606011214/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/phnom_penh|archive-date=6 June 2019|entry=Phnom Penh |dictionary=Oxford Dictionaries {{!}} English|publisher=Oxford University Press|access-date=6 June 2019 |title=Phnom Penh {{pipe}} Definition of Phnom Penh in US English by Oxford Dictionaries }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite dictionary |entry-url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/phnom-penh|entry=Phnom Penh |dictionary=Collins English Dictionary|publisher=HarperCollins Publishers|language=en|access-date=6 June 2019}}&lt;/ref&gt;

سال 1372ع ۾ قائم ٿيو، پنوم پين 1434ع ۾ انگڪور ٿام جي جاءِ تي قومي گاديءَ جو هنڌ بڻيو. انگڪور جي زوال کانپوءِ، 1497ع تائين راڄڌاني طور رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://phnompenh.gov.kh/en/phnom-penh-city/history/|title=History of Phnom Penh|website=phnompenh.gov.kh|publisher=Phnom Penh Capital Hall|access-date=August 18, 2019}}&lt;/ref&gt; فرانسيسي نوآبادياتي دور ۾ ان پنهنجي گاديءَ جي هنڌ واري حيثيت ٻيهر حاصل ڪيو. ڪمبوڊيا جي آزادي کانپوء ان ۾ سيڙپڪاري ۽ جديديت جو دور گذريو. هن جي نوآبادياتي فرانسيسي، نئين کمير ۽ آرٽ ڊيڪو فن تعمير لاءِ &quot;ايشيا جو موتي&quot; جو لقب حاصل ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/travel/article/20110616-phnom-penhs-fast-fading-architectural-treasures|title=Phnom Penh's fast-fading architectural treasures|last=De Launey|first=Guy|date=June 17, 2011|access-date=November 12, 2022|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;    1960 ۽ 1970ع جي ڏهاڪي ۾، جيئن ويٽنام جنگ دوران پناهگير گهرو ويڙهه ۽ آمريڪي بمباري کان ڀڄي هتي آيا، شهر جي آبادي وڌي وئي. پيهنوم پين جي پوري آبادي کي 1975ع ۾ کمير روج حڪومت پاران زبردستي خالي ڪرايو ويو ۽ شهر  ظلم، جبري مزدوري ۽ نسل ڪشي جو سامنا ڪيو. &quot;جمهوريه ڪمپوچيا&quot; دور ۾، جيستائين ويٽنام جي حمايت يافته فوجون سال 1979ع ۾ شهر تي قبضو نه ڪيو، پنوم پين وڏي پيماني تي غير آباد رهيو. هن کانپوء شهر کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو ۽ بين الاقوامي سيڙپڪاري ۽ امداد سان انفراسٽرڪچر بهتر ڪيو ويو. سال 2019ع تائين، اهو ويهه لک کان وڌيڪ (ڪمبوڊيا جي ڪل آبادي جو لڳ ڀڳ %14) جو گهر هو. 

گريٽر پيهنوم پين علائقي ۾ ويجھي &quot;ٽا کماؤ شهر&quot; ۽ ڪانڊال صوبي جا ڪجهه ضلعا شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://phnompenh.gov.kh/en/phnom-penh-city/facts/|title=Facts: Phnom Penh|work=Phnom Penh Capital Hall|access-date=July 21, 2020}}&lt;/ref&gt; شهر اڳ ۾ ڪپڙي، دواسازي، مشينون ٺاهڻ ۽ چانورن جي صفائي سان گڏ پروسيسنگ سينٽر طور ڪم ڪندو هو. اهو ڪيترن ئي مشهور اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جو گهر پڻ آهي. ان جا ثقافتي ادارا ۽ تقريبون، ان کي ملڪي ۽ بين الاقوامي سياحت جو مرڪز بڻايو آهن.

شهر ڪيترن ئي علائقائي ۽ بين الاقوامي تقريبن ۽ رانديون جي مقابلن جي ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر 2002ع، 2012ع ۽ 2022ع آسيان سربراهي اجلاس، 32هين ڏکڻ اوڀر ايشيائي رانديون ۽ 12هين آسيان معذورن جي رانديون آهن. پينوم پين سال 2029ع ۾ ايشيائي نوجوانن جي راندين جي ميزباني ڪرڻ وارو پهريون ڪمبوڊين شهر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جو ٻيو شهر هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ocasia.org/news/2499-cambodia-to-host-ocas-5th-asian-youth-games-in-2029.html|title=OCA » Cambodia to host OCA's 5th Asian Youth Games in 2029|website=ocasia.org|access-date=2023-08-01}}&lt;/ref&gt;

==نالو==
==تاريخ==
==جاگرافي==
==انتظام، حڪومت ۽ سياست==

==آباديات==
==شهر جو لينڊ اسڪيپ==
==معيشت==
==ٽرانسپورٽ==
==انفراسٽرڪچر==
==تعليم==
==صحت جي سار سنڀال==
==سياحت==

== ثقافت==

==جڙيا شهر==
پيهنوم پين هن شهرن سان جوڙيو ويو آهي:

{{div col|colwidth=17em}}
* {{flagicon|THA}} [[بينڪاڪ]]، [[ٿائيلينڊ]]&lt;ref&gt;
{{cite web|title=Relationship with Sister Cities|url=http://iad.bangkok.go.th/en/list|publisher=Bangkok Metropolitan Administration|access-date=January 8, 2021|archive-date=June 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611230221/http://iad.bangkok.go.th/en/list|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|China}} [[بيجنگ]]، [[چين]]&lt;ref&gt;
{{cite web |title=Sister Cities|url=http://english.beijing.gov.cn/beijinginfo/sistercities/|website=beijing.gov.cn|publisher=Beijing|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[بوسان]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]&lt;ref&gt;
{{cite web |title=List of Sister Cities|url=https://english.busan.go.kr/SisterCities|website=english.busan.go.kr|publisher=Busan Metropolitan City|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Chongqing]], China&lt;ref&gt;{{cite web|title=34年来重庆的朋友圈里有37个友好城市|url=http://cq.sina.cn/news/sh/2016-11-11/detail-ifxxsmic5961247.d.html|website=cq.sina.cn|publisher=Sina|language=zh|date=November 11, 2016|access-date=January 8, 2021|archive-date=August 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811160749/http://cq.sina.cn/news/sh/2016-11-11/detail-ifxxsmic5961247.d.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|USA}} [[Cleveland, Tennessee|Cleveland]], United States&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cleveland, Tenn., is now sister city to... Phnom Penh?|url=https://www.timesfreepress.com/news/2012/jul/24/tn-cleveland-phnom-penh-are-sister-cities/|publisher=Chattanooga Times Free Press|date=2012-07-24|access-date=2024-10-05}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Vietnam}} [[Hanoi]], Vietnam&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khánh thành Đại lộ mang tên hai thủ đô kết nghĩa Phnom Penh-Hà Nội|url=http://baodongnai.com.vn/thegioi/201703/khanh-thanh-dai-lo-mang-ten-hai-thu-do-ket-nghia-phnom-penh-ha-noi-2788423/|website=baodongnai.com.vn|publisher=Đồng Nai|language=vi|date=March 6, 2017|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Hefei]], China&lt;ref&gt;{{cite web|title=A List of Sister Cities of Anhui|url=http://english.ah.gov.cn/AboutAnhui/InternationalExchanges/SisterProvincesandCities/4004821.html|website=ah.gov.cn|publisher=Anhui Province|access-date=January 8, 2021|archive-date=August 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220802172652/http://english.ah.gov.cn/AboutAnhui/InternationalExchanges/SisterProvincesandCities/4004821.html}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Vietnam}} [[Ho Chi Minh City]], Vietnam&lt;ref&gt;{{cite web |title=Danh sách địa phương nước ngoài kết nghĩa với TpHCM|url=http://www.mofahcm.gov.vn/vi/hoptac_qt/nr041014110554/ns150417132533|website=mofahcm.gov.vn|publisher=Ho Chi Minh City|language=vi|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|KOR}} [[Incheon]], South Korea&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities &amp; Affiliated Cities|url=https://www.incheon.go.kr/en/EN020101|website=incheon.go.kr|publisher=Incheon Metropolitan City|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|JAP}} [[Kitakyushu]], Japan&lt;ref&gt;{{cite web|title=姉妹・友好都市の紹介|url=https://www.city.kitakyushu.lg.jp/soumu/file_0233.html|website=city.kitakyushu.lg.jp|publisher=Kitakyushu|language=ja|access-date=January 8, 2021|archive-date=August 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826002134/https://www.city.kitakyushu.lg.jp/soumu/file_0233.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Kunming]], China&lt;ref name=kunming&gt;{{cite web|title=Sister Cities|url=https://kunming.cn/en/sister_cities/index.shtml|website=kunming.cn|publisher=Kunming|access-date=January 8, 2021|archive-date=March 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328080610/https://kunming.cn/en/sister_cities/index.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|USA}} [[Long Beach, California|Long Beach]], United States&lt;ref&gt;{{cite web |title=Home|url=https://www.sistercitiesoflongbeach.org/|website=sistercitiesoflongbeach.org|publisher=Sister Cities of Long Beach, California|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|USA}} [[Lowell, Massachusetts|Lowell]], United States&lt;ref&gt;{{cite web |title=Phnom Penh, Lowell Enter 'Sister City' Relationship|url=https://english.cambodiadaily.com/news/phnom-penh-lowell-enter-sister-city-relationship-76170/|website=cambodiadaily.com|publisher=The Cambodia Daily|date=January 15, 2015|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Shanghai]], China&lt;ref&gt;{{cite web|title=市级友好城市|url=http://wsb.sh.gov.cn/node550/index.html|website=sh.gov.cn|publisher=Shanghai|language=zh|access-date=January 8, 2021|archive-date=September 19, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919163609/http://wsb.sh.gov.cn/node550/index.html}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Shenzhen]], China&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sister Cities|url=http://www.sz.gov.cn/en_szgov/govt/cities/sister/index.html|website=sz.gov.cn|publisher=Shenzhen|access-date=January 8, 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|CHN}} [[Shantou]], China&lt;ref&gt;{{cite news |author1=姚天爵 |title=汕头与金边缔结为友好交流城市 13个项目签约逾6亿元 |url=https://strb.dahuawang.com/content/202408/13/c161890.htm |work=汕头日报 |date=2024-08-13 |language=zh |archive-date=August 13, 2024 |access-date=August 13, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813201144/https://strb.dahuawang.com/content/202408/13/c161890.htm |url-status=dead |accessdate=August 13, 2025 |archivedate=August 13, 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240813201144/https://strb.dahuawang.com/content/202408/13/c161890.htm }}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

==پڻ ڏسو==
[[File:2016 Phnom Penh, Muzeum Narodowe Kambodży (15).jpg|thumb|ڪمبوڊيا قومي عجائب گهر، پهنوم پين]]

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [http://www.phnompenh.gov.kh/ Official city website]
*[http://worldclock.com/asia/cambodia/time-in-phnom-penh/ Time in Phnom Penh]

{{Portal bar|Cambodia}}
{{Geographic location
|Centre = Phnom Penh
|North = [[Mukh Kampul|Mukh Kampol]], [[Kandal province|Kandal]]
|Northeast = [[Khsach Kandal]], [[Kandal province|Kandal]]
|East = [[Lvea Aem|Lavear Em]], [[Kandal province|Kandal]]
|Southeast = [[Ta Khmau|Ta Khmao]], [[Kandal province|Kandal]]
|South = [[Kandal Stueng|Kandal Stung]], [[Kandal province|Kandal]]
|Southwest = [[Angk Snuol|Ang Snuol]], [[Kandal province|Kandal]]
|West = [[Angk Snuol|Ang Snoul]], [[Kandal province|Kandal]]
|Northwest = [[Ponhea Leu District|Ponhea Leu]], [[Kandal province|Kandal]]
}}
{{Navboxes
|list  =
{{Provinces of Cambodia}}
{{Cities in Cambodia}} 
{{Most populous cities in Cambodia}}
{{List of Asian capitals by region}}
{{Phnom Penh Bus Rapid Transit stations}}
}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڪمبوڊيا]]
[[زمرو:پيهنوم پين]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:ڪمبوڊيا ۾ شهر]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>4m80k8puz02cci9mj8k2efnw876fs9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌرتي جي ارضياتي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86650</id>
    <revision>
      <id>372693</id>
      <parentid>371726</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62022" sha1="5w81ed56ib6kul8afl6jt0avr5z54lh" xml:space="preserve">{{short description|none}}
[[File:Geologic Clock with events and periods.svg|thumb|right|325px|ارضياتي وقت هڪ ڊائيگرام، جن کي &quot;ارضياتي گھڙي&quot;سڏيو ويندو آهي، ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو زمين جي تاريخ جي ڪيترن ئي دورن جي نسبتي ڊيگھه، اهم واقعن کي نوٽ ڪندي، ڏيکاري ٿو.]]
'''ڌرتيءَ جي ارضياتي تاريخ''' (&lt;small&gt;Geological&lt;/small&gt; &lt;small&gt;History of Earth&lt;/small&gt;) [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي ماضي ۾ ٿيندڙ اهم ارضياتي واقعن جي، ارضياتي ٽائيم اسڪيل، جيڪو ڌرتيءَ جي پٿر جي پرتن جي مطالعي، اسٽراٽيگرافي (&lt;small&gt;Stratigraphy&lt;/small&gt;) تي ٻڌل تاريخ جي ماپ جو هڪ نظام آهي، جي بنياد تي، پيروي ڪري ٿي. ڌرتيءَ تقريبن 4.54 ارب سال اڳ شمسي نيبولا مان جمع ٿيڻ ذريعي ٺهي هئي، جيڪو سج جي ٺهڻ کان بچيل مٽي ۽ گئس جو هڪ ڊسڪ جي شڪل وارو ماس هو، جنهن باقي [[شمسي نظام]] کي به ٺاهيو.

شروعات ۾ زمين انتهائي آتش فشاني ۽ ٻين جسمن سان بار بار ٽڪراءَ جي ڪري، پگھريل مايع حالت ۾ هئي. آخرڪار ڌرتيء جي ٻاهرئين پرت ٿڌي ٿي هڪ مضبوط ڪرسٽ بڻجي وئي. جڏهن ته پاڻي وايو منڊل ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ هن کان پوء چنڊ، ممڪن طور تي زمين سان هڪ پروٽوپلانٽ جي ٽڪراءَ جي نتيجي ۾ ٺهيو. ٻاهر نڪرندڙ گيسون ۽ آتش فشاني سرگرمي ابتدائي فضائي منڊل پيدا ڪيو. پاڻي جي بخارات کي شهابين ڳرڻ مان پهچائيندڙ برف ذريعي وڌايو ويو، جيڪا سمنڊ پيدا ڪيا. بهرحال، سال 2020ع ۾، محققن ٻڌايو ته سمنڊن کي ڀرڻ لاءِ ڪافي پاڻي شايد ڌرتيءَ جي ٺهڻ جي شروعات کان وٺي هميشه ڌرتيءَ تي رهيو هجي.&lt;ref name=&quot;SCI-20200828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827wu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827aa&quot; /&gt;

جيئن مٿاڇري مسلسل لکين سالن کان پاڻ کي ٻيهر شڪل ڏني، کنڊ ٺهيا ۽ ٽٽيا. اها ڌرتيء جي مٿاڇري تي لڏپلاڻ ڪندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن گڏ ٿي هڪ سپر براعظم ٺاهيندا هئا. لڳ ڀڳ 750 ملين سال اڳ روڊينيا (قديم ڄاتل سُڃاتل سُپر کنڊ) ٽٽڻ شروع ٿيو. اها وڏا ٽڪرا پوء، 600 کان 540 ملين سال اڳ، ٻيهر گڏ ٿي پينوٽيا ۽ آخرڪار پينگيا، جيڪو 200 ملين سال اڳ ٽٽي پيو. 

برفاني دور جو موجوده نمونو، تقريباً 200 ملين سال اڳ شروع ٿيو، پوءِ پلائيوسين جي آخر ۾ تيز ٿيو. تڏهن کان قطبي علائقا گليشيئر ۽ پگھلڻ جي بار بار چڪرن مان گذريا آهن. هر &lt;small&gt;'''40,000'''&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;'''1,00,000'''&lt;/small&gt; سالن ۾ ورجائيندا رهيا آهن. موجوده برفاني دور جو آخر دور تقريباً 10,000 سال اڳ ختم ٿيو. 

[[File:Tectonic plate model 1Ga.webm|thumb|250px|نيوپروٽيروزوئڪ کان اڃ  تائين جي ڌرتيء جي پليٽن جي لھه وڇڙ (Tectonics)
{{legend-line|#ac1f25 solid 3px|{{0}} مرتڪز حدون}}
{{legend-line|#a08eda solid 3px|{{0}} انحرافي حدون}}
{{legend-line|#000000 solid 3px|{{0}} تبديل ٿيل حدون}}
{{legend-line|#66ffee|[[^]] تير جيڪا مٿيان ٿيندڙ پرتون ڏيکارڻ ٿا}}
{{legend|#b5b71f|{{0}} براعظمي پرتون (پراڻيون)}}
{{legend|#6f8ebf|{{0}} براعظمي پرتون (نيون)}}
{{legend|#ffffff|{{0}} سامونڊي پرتون}}]]

== پري ڪئمبريئن دور ==
{{Main|پري ڪئمبريئن دور}}

پري ڪئمبريئن دور  ۾  ارضياتي وقت جو لڳ ڀڳ %90 شامل آهي. اهو 4 ارب 60 ڪروڙ سال اڳ کان وٺي ڪيمبرين دور جي شروعات تائين (لڳ ڀڳ 53 ڪروڙ 90 لک سال اڳ) تائين پکڙيل آهي. ان ۾ ڌرتيءَ جي تاريخ کان اڳ جي چئن دورن مان پهرين ٽي (هيڊيئن، آرڪيئن ۽ پروٽيروزوئڪ ايون) شامل آهن ۽ فينيروزوئڪ ايون کان اڳ آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nisbet |first1=E.G. |title=Of clocks and rocks - The four aeons of Earth |journal=Episodes |date=December 1991 |volume=14 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.18814/epiiugs/1991/v14i4/003 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;   

زمين جي ماحول کي تبديل ڪندڙ ۽ ختم ٿيڻ جو سبب بڻجندڙ وڏا آتش فشاني واقعا گذريل &lt;small&gt;'''3'''&lt;/small&gt; ارب سالن ۾ &lt;small&gt;'''10'''&lt;/small&gt; ڀيرا وڌيڪ ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scientificamerican.com/article/earth-rsquo-s-lost-history-of-planet-altering-eruptions-revealed/?WT.mc_id=SA_FB_ENGYSUS_NEWS|title=Earth's Lost History of Planet-Altering Eruptions Revealed|last=Witze|first=Alexandra|work=Scientific American|access-date=2017-03-14|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== هئڊيئن ايون ===
{{Main|هئڊيئن ايون}}
[[File:The Mysterious Case of the Disappearing Dust.jpg|thumb|left|250px|فنڪار جو هڪ پروٽوپلانيٽري ڊسڪ جو تصور]]
هئڊيئن دور &lt;small&gt;460&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; کرب سال اڳ (&lt;small&gt;4.6-4 Ga&lt;/small&gt;) جي دوران،  شايد سج جي چوڌاري گئس ۽ مٽي جي هڪ وڏي ڪڪر اندر، جن کي هڪ ايڪريشن ڊسڪ سڏيو ويندو آهي جنهن مان لڳ ڀڳ 4 کرب 50 ارب سال اڳ ڌرتي ٺهي، [[آڪاش منڊل|شمسي نظام]] ٺهي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | date=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | isbn=978-0-8047-1569-0 }}&lt;/ref&gt; هئڊيئن ايئون (eon) کي رسمي طور تي تسليم نه ڪيو ويو آهي، پر اهو بنيادي طور تي ان دور جي نشاندهي ڪري ٿو جڏهن اسان وٽ اهم مضبوط پٿرن جو مناسب رڪارڊ موجود هجي. سڀ کان پراڻا تاريخ وارا زرڪون لڳ ڀڳ 4 کرب 40 ارب سال اڳ جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gradstein |editor-first1=Felix M. |editor-last2=Ogg |editor-first2=James G. |editor-last3=Smith |editor-first3=Alan G. |title=A geologic time scale 2004 |url=https://archive.org/details/geologictimescal2004grad |url-access=limited |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78673-7 |page=[https://archive.org/details/geologictimescal2004grad/page/n166 145]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2015-01.pdf | title=International Chronostratigraphic Chart v.2015/01 | publisher=[[International Commission on Stratigraphy]] | date=January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilde |first1=Simon A. |last2=Valley |first2=John W. |last3=Peck |first3=William H. |last4=Graham |first4=Colin M. |title=Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago |journal=Nature |date=January 2001 |volume=409 |issue=6817 |pages=175–178 |doi=10.1038/35051550 |pmid=11196637 |bibcode=2001Natur.409..175W }}&lt;/ref&gt;

[[File:Hadean.png|thumb|250px|Artist's impression of a Hadean landscape and the Moon looming large in the sky, both bodies still under extreme [[volcanism]].]]

[[Earth]] was initially molten due to extreme [[volcanism]] and frequent collisions with other bodies. Eventually, the outer layer of the planet cooled to form a solid [[crust (geology)|crust]] when water began accumulating in the atmosphere. The [[Moon]] formed soon afterwards, possibly as a result of the [[giant impact hypothesis|impact]] of a large planetoid with Earth.&lt;ref&gt;{{cite conference |author1=Canup, R. M. |author1-link=Robin Canup |author2=Asphaug, E. | title = An impact origin of the Earth-Moon system | book-title = Abstract #U51A-02 | publisher = American Geophysical Union | date = 2001 | bibcode = 2001AGUFM.U51A..02C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Canup |first1=Robin M. |last2=Asphaug |first2=Erik |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |journal=Nature |date=August 2001 |volume=412 |issue=6848 |pages=708–712 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |bibcode=2001Natur.412..708C }}&lt;/ref&gt;  More recent potassium isotopic studies suggest that the Moon was formed by a smaller, high-energy, high-angular-momentum giant impact cleaving off a significant portion of Earth.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Kun |last2=Jacobsen |first2=Stein B. |title=Potassium isotopic evidence for a high-energy giant impact origin of the Moon |journal=Nature |date=October 2016 |volume=538 |issue=7626 |pages=487–490 |doi=10.1038/nature19341 |pmid=27617635 |bibcode=2016Natur.538..487W }}&lt;/ref&gt; Some of this object's mass merged with Earth, significantly altering its internal composition, and a portion was ejected into space. Some of the material survived to form the orbiting Moon. Outgassing and [[Volcano|volcanic]] activity produced the primordial atmosphere. Condensing [[water vapor]], augmented by ice delivered from [[comet]]s, [[Origin of the world's oceans|produced the oceans]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Morbidelli |first1=A. |last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth |journal=Meteoritics &amp; Planetary Science |date=November 2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |bibcode=2000M&amp;PS...35.1309M |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; However, in 2020, researchers reported that [[Origin of water on Earth|sufficient water to fill the oceans]] may have always been on [[Earth]] since the beginning of the [[Earth#Formation|planet's formation]].&lt;ref name=&quot;SCI-20200828&quot;&gt;{{cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |journal=Science |date=28 August 2020 |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |doi=10.1126/science.aba1948 |pmid=32855337 |bibcode=2020Sci...369.1110P |url=https://hal.science/hal-02933795 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827wu&quot;&gt;{{cite news |author=Washington University in St. Louis |author-link=Washington University in St. Louis |date=27 August 2020 |title=Meteorite study suggests Earth may have been wet since it formed - Enstatite chondrite meteorites, once considered 'dry,' contain enough water to fill the oceans -- and then some |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php |access-date=28 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030083120/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php |accessdate=15 April 2026 |archivedate=30 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030083120/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827aa&quot;&gt;{{cite news |author=[[American Association for the Advancement of Science]] |title=Unexpected abundance of hydrogen in meteorites reveals the origin of Earth's water |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php |date=27 August 2020 |work=[[EurekAlert!]] |access-date=28 August 2020 |archive-date=28 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028083307/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php |accessdate=15 April 2026 |archivedate=28 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028083307/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php }}&lt;/ref&gt;

During the Hadean the [[Late Heavy Bombardment]] occurred (approximately {{Ma|4100|3800}}) during which a large number of impact craters are believed to have formed on the Moon, and by inference on Earth, [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], and [[Mars]] as well. However, some scientists argue against this hypothetical Late Heavy Bombardment, pointing out that the conclusion has been drawn from data which are not fully representative (only a few crater hotspots on the Moon have been analyzed).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brasser |first1=R. |last2=Mojzsis |first2=S.J. |last3=Werner |first3=S.C. |last4=Matsumura |first4=S. |last5=Ida |first5=S. |date=December 2016 |title=Late veneer and late accretion to the terrestrial planets |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=455 |pages=85–93 |doi=10.1016/j.epsl.2016.09.013 |arxiv=1609.01785 |bibcode=2016E&amp;PSL.455...85B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mojzsis |first1=Stephen J. |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Kelly |first3=Nigel M. |last4=Abramov |first4=Oleg |last5=Werner |first5=Stephanie C. |title=Onset of Giant Planet Migration before 4480 Million Years Ago |journal=The Astrophysical Journal |date=August 2019 |volume=881 |issue=1 |page=44 |doi=10.3847/1538-4357/ab2c03 |arxiv=1903.08825 |bibcode=2019ApJ...881...44M |hdl=10852/76601 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Archean Eon ===
{{Main|Archean}}
[[File:Archean.png|thumb|upright=1.3|Artist's impression of Earth during its second [[Eon (geology)|eon]], the [[Archean]]. The eon started with the [[Late Heavy Bombardment]] around 4.031 billion years ago. As depicted,&amp;nbsp;Earth's [[Earth's crust|planetary crust]] had largely cooled, leaving a water-rich barren [[planetary surface|surface]] marked by [[volcano]]es and [[continent]]s, eventually developing [[stromatolite|round]] [[microbialite]]s. The Moon orbited Earth much closer, appearing much larger, producing more frequent and wider [[eclipse]]s as well as [[tidal effect]]s.&lt;ref name=&quot;Lunar and Planetary Institute&quot;&gt;{{cite web | title=Earth-Moon Dynamics | website=Lunar and Planetary Institute | url=https://www.lpi.usra.edu/exploration/training/illustrations/earthMoon/ | access-date=September 2, 2022}}&lt;/ref&gt;]]
Earth of the early Archean ({{Ma|4031|2500}}) may have had a different tectonic style. It is widely believed that the early Earth was dominated by vertical tectonic processes, such as [[stagnant lid]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Debaille |first1=Vinciane |last2=O'Neill |first2=Craig |last3=Brandon |first3=Alan D. |last4=Haenecour |first4=Pierre |last5=Yin |first5=Qing-Zhu |last6=Mattielli |first6=Nadine |last7=Treiman |first7=Allan H. |title=Stagnant-lid tectonics in early Earth revealed by 142Nd variations in late Archean rocks |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=July 2013 |volume=373 |pages=83–92 |doi=10.1016/j.epsl.2013.04.016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bédard |first1=Jean H. |title=Stagnant lids and mantle overturns: Implications for Archaean tectonics, magmagenesis, crustal growth, mantle evolution, and the start of plate tectonics |journal=Geoscience Frontiers |date=January 2018 |volume=9 |issue=1 |pages=19–49 |doi=10.1016/j.gsf.2017.01.005 |bibcode=2018GeoFr...9...19B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[heat-pipe tectonics|heat-pipe]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moore |first1=William B. |last2=Webb |first2=A. Alexander G. |title=Heat-pipe Earth |journal=Nature |date=September 2013 |volume=501 |issue=7468 |pages=501–505 |doi=10.1038/nature12473 |pmid=24067709 |bibcode=2013Natur.501..501M }}&lt;/ref&gt; or [[sagduction]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sizova |first1=E. |last2=Gerya |first2=T. |last3=Stüwe |first3=K. |last4=Brown |first4=M. |title=Generation of felsic crust in the Archean: A geodynamic modeling perspective |journal=Precambrian Research |date=December 2015 |volume=271 |pages=198–224 |doi=10.1016/j.precamres.2015.10.005 |bibcode=2015PreR..271..198S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Tim E. |last2=Brown |first2=Michael |last3=Gardiner |first3=Nicholas J. |last4=Kirkland |first4=Christopher L. |last5=Smithies |first5=R. Hugh |title=Earth's first stable continents did not form by subduction |journal=Nature |date=9 March 2017 |volume=543 |issue=7644 |pages=239–242 |doi=10.1038/nature21383 |pmid=28241147 |bibcode=2017Natur.543..239J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nebel |first1=O. |last2=Capitanio |first2=F. A. |last3=Moyen |first3=J.-F. |last4=Weinberg |first4=R. F. |last5=Clos |first5=F. |last6=Nebel-Jacobsen |first6=Y. J. |last7=Cawood |first7=P. A. |title=When crust comes of age: on the chemical evolution of Archaean, felsic continental crust by crustal drip tectonics |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |date=13 November 2018 |volume=376 |issue=2132 |article-number=20180103 |doi=10.1098/rsta.2018.0103 |pmc=6189554 |pmid=30275165 |bibcode=2018RSPTA.37680103N }}&lt;/ref&gt; which eventually transitioned to plate tectonics during the planet's mid-stage evolution. However, an alternative view proposes that Earth never experienced a vertical tectonic phase and that plate tectonics have been active throughout its entire history.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Korenaga |first1=Jun |title=Hadean geodynamics and the nature of early continental crust |journal=Precambrian Research |date=July 2021 |volume=359 |article-number=106178 |doi=10.1016/j.precamres.2021.106178 |bibcode=2021PreR..35906178K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hastie |first1=Alan R. |last2=Law |first2=Sally |last3=Bromiley |first3=Geoffrey D. |last4=Fitton |first4=J. Godfrey |last5=Harley |first5=Simon L. |last6=Muir |first6=Duncan D. |date=2023-08-24 |title=Deep formation of Earth's earliest continental crust consistent with subduction |journal=Nature Geoscience |volume=16 |issue=9 |pages=816–821 |doi=10.1038/s41561-023-01249-5 |bibcode=2023NatGe..16..816H |doi-access=free |hdl=20.500.11820/db2ca817-5623-48ff-b3f0-5ba6ccde1d2a |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Harrison |first1=T. Mark |title=We don't know when plate tectonics began |journal=Journal of the Geological Society |date=July 2024 |volume=181 |issue=4 |article-number=jgs2023-212 |doi=10.1144/jgs2023-212 |bibcode=2024JGSoc.181..212H }}&lt;/ref&gt; During this time, Earth's [[Crust (geology)|crust]] cooled enough that rocks and continental plates began to form. Some scientists think because Earth was hotter in the past,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Herzberg |first1=Claude |last2=Condie |first2=Kent |last3=Korenaga |first3=Jun |title=Thermal history of the Earth and its petrological expression |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=15 March 2010 |volume=292 |issue=1–2 |pages=79–88 |doi=10.1016/j.epsl.2010.01.022 |bibcode=2010E&amp;PSL.292...79H }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dash |first1=Sarbajit |last2=Babu |first2=E.V.S.S.K. |last3=Ganne |first3=Jérôme |last4=Mukherjee |first4=Soumyajit |title=Plate tectonics through Earth's history: constraints from the thermal evolution of Earth's upper mantle |journal=International Geology Review |date=16 February 2025 |volume=67 |issue=4 |pages=500–533 |doi=10.1080/00206814.2024.2394994 }}&lt;/ref&gt; plate tectonic activity was more vigorous than it is today, resulting in a much greater rate of recycling of crustal material. This may have prevented [[craton]]ization and continent formation until the [[Mantle (geology)|mantle]] cooled and convection slowed down. Others argue that the subcontinental lithospheric mantle is too buoyant to [[Subduction|subduct]] and that the lack of Archean rocks is a function of [[erosion]] and subsequent [[tectonic]] events. Some geologists view the sudden increase in aluminium content in zircons as an indicator of the beginning of [[plate tectonics]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ackerson |first1=M.R. |last2=Trail |first2=D. |last3=Buettner |first3=J. |title=Emergence of peraluminous crustal magmas and implications for the early Earth |journal=Geochemical Perspectives Letters |date=May 2021 |volume=17 |pages=50–54 |doi=10.7185/geochemlet.2114|bibcode=2021GChPL..17...50A |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Unlike [[Proterozoic]] rocks, Archean rocks are distinguished by the presence of heavily metamorphosed deep-water sediments, such as [[graywacke]]s, [[mudstone]]s, volcanic sediments and [[banded iron formation]]s. [[Greenstone belt]]s are typical Archean formations, consisting of alternating high- and low-grade metamorphic rocks. The high-grade rocks were derived from volcanic [[island arc]]s, while the low-grade metamorphic rocks represent deep-sea sediments eroded from the neighboring island rocks and deposited in a [[forearc|forearc basin]]. In short, greenstone belts represent sutured protocontinents.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=302&amp;ndash;303}}&lt;/ref&gt;

The [[Earth's magnetic field]] was established 3.5 billion years ago. The [[solar wind]] flux was about 100 times the value of the modern [[Sun]], so the presence of the magnetic field helped prevent the planet's atmosphere from being stripped away, which is what probably happened to the [[atmosphere of Mars]]. However, the field strength was lower than at present and the [[magnetosphere]] was about half the modern radius.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |url=https://phys.org/news/2010-03-oldest-earth-magnetic-field-reveals.html |work=Phys.org |publisher=University of Rochester |date=4 March 2010 }}&lt;/ref&gt;

=== Proterozoic Eon ===
{{Main|Proterozoic}}
The geologic record of the Proterozoic ({{Ma|2500|538.8}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt;) is more complete than that for the preceding [[Archean]]. In contrast to the deep-water deposits of the Archean, the Proterozoic features many [[stratum|strata]] that were laid down in extensive shallow [[Epeiric Sea|epicontinental seas]]; furthermore, many of these rocks are less [[Metamorphic rock|metamorphosed]] than Archean-age ones, and plenty are unaltered.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Study of these rocks shows that the eon featured massive, rapid [[continent]]al accretion (unique to the Proterozoic), [[supercontinent cycle]]s, and wholly modern [[orogeny|orogenic]] activity.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=315&amp;ndash;318, 329&amp;ndash;332}}&lt;/ref&gt; Roughly {{Ma|750}},&lt;ref name=&quot;ICS2008&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090612082758/http://www.stratigraphy.org/upload/ISChart2008.pdf International Stratigraphic Chart 2008, International Commission on Stratigraphy]&lt;/ref&gt; the earliest-known supercontinent [[Rodinia]], began to break apart. The continents later recombined to form [[Pannotia]], 600–540&amp;nbsp;Ma.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murphy |first1=J. Brendan |last2=Nance |first2=R. Damian |title=How Do Supercontinents Assemble? One theory prefers an accordion model; another has the continents travel the globe to reunite |journal=American Scientist |date=2004 |volume=92 |issue=4 |pages=324–333 |doi=10.1511/2004.48.935 |id={{Gale|A122581613}} {{ProQuest|215260277}} |jstor=27858421 }}&lt;/ref&gt;

The first-known glaciations occurred during the Proterozoic, one that began shortly after the beginning of the eon, while there were at least four during the Neoproterozoic, climaxing with the [[Snowball Earth]] of the Varangian glaciation.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=320&amp;ndash;321, 325}}&lt;/ref&gt;

[[File:Snowball Huronian.jpg|thumb|250px|Artist's rendition of a fully-frozen [[Snowball Earth]] with no remaining liquid surface water.]]

==فئنيروزوئڪ==
{{Main|فئنيروزوئڪ}}
فئنيروزوئڪ دور ارضياتي وقت جي ماپ ۾ موجوده دور آهي. اهو لڳ ڀڳ 53 ڪروڙ 90 لک (539 ملين) سالن تي محيط آهي. فئنيروزوئڪ ٽن دورن؛ پئليوزوئڪ، ميسوزوئڪ ۽ سينوزوئڪ ۾ ورهايل آهي.  هن دور دوران، کنڊ الڳ ٿي ويا، پر آخرڪار، موجوده براعظمي زميني ماس ۾ ٻيهر ورهائڻ کان اڳ، هڪ واحد زميني ماس ۾ گڏ ٿيا، جنهن کي پينگيا سڏيو ويندو آهي. گهڻ گهرڙن واري حيات جو گهڻو ارتقا هن دور دوران ٿيو. 
====پئليوزوئڪ دور====
{{Main|پئليوزوئڪ دور}}
پئليوزوئڪ دور لڳ ڀگ &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;90&lt;/small&gt; لک سال اڳ کان &lt;small&gt;25&lt;/small&gt; ڪروڙ 10 لک تائين (Ma 539-251) تي پکڙيل هو&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي ڇهن ارضياتي دورن: سڀ کان پراڻي کان تازي تائين، اها ڪئمبريئن، آرڊووشيئن، سلوريئن، ڊيوونيئن، ڪاربونيفيرس ۽ پرميئن دور ۾ ورهايو ويو آهي. ارضياتي طور تي، پئليوزوئڪ هڪ سپر براعظم جي ٽٽڻ کان ٿوري دير پوء ۽ هڪ عالمي برفاني دور جي آخر ۾ شروع ٿئي ٿو جنهن کي پينوٽيا سڏيو ويندو آهي. شروعاتي پيليوزوئڪ دوران، ڌرتيءَ جو زميني حصو نسبتاً ننڍي کنڊن جي هڪ وڏي تعداد ۾ ورهايل هو. دور جي آخر ۾، هي سڀني ننڍا کنڊ هڪ سپر براعظم ۾ گڏ ٿيا جنهن کي پينگيا سڏيو ويندو هو، جنهن ۾ زمين جو گهڻو حصو زميني علائقو شامل هو. 

====ڪئمبريئن دور====
{{Main|ڪئمبريئن دور}}
ڪئمبرين دور لڳ ڀڳ &lt;small&gt;'''53'''&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;'''89'''&lt;/small&gt; لک سال اڳ شروع ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيمبرين دور کنڊن کي پينوٽيا نالي هڪ نيوپروٽيروزوئڪ وڏي کنڊ جي ٽٽڻ جو نتيجو سمجهيو ويندو آهي. ڪيمبرين دور جو پاڻي وسيع ۽ گهٽ هو. براعظمي وهڪري جي شرح غير معمولي طور تي وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. پينوٽيا جي سپر کنڊ جي ٽٽڻ کان پوءِ [[لوراشيا|لارينشيا]]، [[بالٽڪ علائقو|بالٽيڪا]] ۽ [[سائبيريا]] آزاد براعظم رهيا. [[گونڊوانا]] [[ڏاکڻي قطب|ڏکڻ قطب]] ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. پينٿالاسا ڏکڻ اڌ گول جي گھڻي حصي کي ڍڪي ڇڏيو، ۽ ننڍن سمنڊن ۾ پروٽو-ٽيٿيس سمنڊ، آئيپيٽس سمنڊ ۽ خانٽي سمنڊ شامل هئا.

==== Ordovician period ====
{{Main|Ordovician}}

The ''Ordovician'' period started at a major extinction event called the [[Cambrian–Ordovician extinction event]] some time about 485.4 ± 1.9 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt;  During the [[Ordovician]] the southern continents were collected into a single continent called Gondwana. Gondwana started the period in the equatorial latitudes and, as the period progressed, drifted toward the South Pole. Early in the Ordovician the continents Laurentia, Siberia and Baltica were still independent continents (since the break-up of the supercontinent Pannotia earlier), but [[Baltica]] began to move toward Laurentia later in the period, causing the Iapetus Ocean to shrink between them. Also, [[Avalonia]] broke free from Gondwana and began to head north toward Laurentia. The [[Rheic Ocean]] was formed as a result of this. By the end of the period, Gondwana had neared or approached the pole and was largely glaciated.{{Citation needed|date=June 2024}}

The Ordovician came to a close in a series of [[extinction event]]s that, taken together, comprise the second-largest of the five major extinction events in [[History of Earth|Earth's history]] in terms of percentage of [[genus|genera]] that became extinct. The only larger one was the Permian-Triassic extinction event. The extinctions occurred approximately {{Ma|447|444}} &lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt; and mark the boundary between the Ordovician and the following [[Silurian]] Period.

The most-commonly accepted theory is that these events were triggered by the onset of an [[ice age]], in the Hirnantian faunal stage that ended the long, stable [[greenhouse]] conditions typical of the Ordovician. The ice age was probably not as long-lasting as once thought; study of oxygen [[isotope]]s in fossil brachiopods shows that it was probably no longer than 0.5 to 1.5 million years.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=358}}&lt;/ref&gt;  The event was preceded by a fall in atmospheric carbon dioxide (from 7000ppm to 4400ppm) which selectively affected the shallow seas where most organisms lived. As the southern supercontinent [[Gondwana]] drifted over the South Pole, ice caps formed on it. Evidence of these ice caps has been detected in Upper Ordovician rock strata of North Africa and then-adjacent northeastern South America, which were south-polar locations at the time.{{Citation needed|date=June 2024}}

==== Silurian Period ====
{{Main|Silurian}}

The ''Silurian'' started about 443.8 ± 1.5 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt; During the [[Silurian]], Gondwana continued a slow southward drift to high southern latitudes, but there is evidence that the Silurian ice caps were less extensive than those of the late Ordovician glaciation. The melting of ice caps and glaciers contributed to a rise in [[sea level]]s, recognizable from the fact that Silurian sediments overlie eroded Ordovician sediments, forming an [[unconformity]]. Other [[craton]]s and continent fragments drifted together near the equator, starting the formation of a second supercontinent known as [[Euramerica]]. The vast ocean of Panthalassa covered most of the northern hemisphere. Other minor oceans include Proto-Tethys, Paleo-Tethys, Rheic Ocean, a seaway of Iapetus Ocean (now in between Avalonia and Laurentia), and newly formed [[Ural Ocean]].

==== Devonian Period ====
{{Main|Devonian}}

The ''Devonian'' spanned roughly from 419 to 359 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  The period was a time of great tectonic activity, as [[Laurasia]] and Gondwana drew closer together. The continent Euramerica (or Laurussia) was created in the early Devonian by the collision of Laurentia and Baltica, which rotated into the natural dry zone along the [[Tropic of Capricorn]]. In these near-deserts, the [[Old Red Sandstone]] sedimentary beds formed, made red by the oxidized iron ([[hematite]]) characteristic of drought conditions. Near the equator Pangaea began to consolidate from the plates containing North America and Europe, further raising the northern [[Appalachian Mountains]] and forming the [[Caledonian Mountains]] in [[Great Britain]] and [[Scandinavia]]. The southern continents remained tied together in the supercontinent of [[Gondwana]]. The remainder of modern Eurasia lay in the Northern Hemisphere. Sea levels were high worldwide, and much of the land lay submerged under shallow seas. The deep, enormous Panthalassa (the &quot;universal ocean&quot;) covered the rest of the planet. Other minor oceans were Paleo-Tethys, Proto-Tethys, Rheic Ocean and Ural Ocean (which was closed during the collision with Siberia and Baltica).

==== Carboniferous Period ====
{{Main|Carboniferous}}

The ''Carboniferous'' extends from about 358.9 ± 0.4 to about 298.9 ± 0.15 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

A global drop in sea level at the end of the Devonian reversed early in the [[Carboniferous]]; this created the widespread epicontinental seas and carbonate deposition of the [[Mississippian age|Mississippian]]. There was also a drop in south polar temperatures; southern Gondwana was glaciated throughout the period, though it is uncertain if the ice sheets were a holdover from the Devonian or not. These conditions apparently had little effect in the deep tropics, where lush [[coal]] swamps flourished within 30 degrees of the northernmost glaciers. A mid-Carboniferous drop in sea-level precipitated a major marine extinction, one that hit [[crinoid]]s and [[ammonite]]s especially hard. This sea-level drop and the associated unconformity in North America separate the [[Mississippian (geology)|Mississippian period]] from the [[Pennsylvanian period]].&lt;ref name=&quot;Stanley, 414&quot;&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=414}}&lt;/ref&gt;

The Carboniferous was a time of active mountain building, as the supercontinent Pangea came together. The southern continents remained tied together in the supercontinent Gondwana, which collided with North America-Europe ([[Laurussia]]) along the present line of eastern [[North America]]. This continental collision resulted in the [[Hercynian orogeny]] in Europe, and the [[Alleghenian orogeny]] in North America; it also extended the newly uplifted Appalachians southwestward as the [[Ouachita Mountains]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=414&amp;ndash;416}}&lt;/ref&gt; In the same time frame, much of present eastern [[Eurasian Plate]] welded itself to Europe along the line of the [[Ural Mountains]]. There were two major oceans in the Carboniferous: the Panthalassa and Paleo-Tethys. Other minor oceans were shrinking and eventually closed the [[Rheic Ocean]] (closed by the assembly of South and North America), the small, shallow [[Ural Ocean]] (which was closed by the collision of [[Baltica]], and [[Siberia (continent)|Siberia]] continents, creating the Ural Mountains) and Proto-Tethys Ocean.
[[File:Pangea animation 03.gif|thumb|Pangaea separation animation]]

==== Permian Period ====
{{Main|Permian}}

The ''Permian'' extends from about 298.9 ± 0.15 to 252.17 ± 0.06 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Permian]] all Earth's major landmasses, except portions of East Asia, were collected into a single supercontinent known as [[Pangaea]]. Pangaea straddled the equator and extended toward the poles, with a corresponding effect on ocean currents in the single great ocean (''[[Panthalassa]]'', the ''universal sea''), and the [[Paleo-Tethys Ocean]], a large ocean that was between Asia and Gondwana. The Cimmeria continent rifted away from Gondwana and drifted north to Laurasia, causing the Paleo-Tethys to shrink. A new ocean was growing on its southern end, the Tethys Ocean, an ocean that would dominate much of the Mesozoic Era. Large continental landmasses create climates with extreme variations of heat and cold (&quot;continental climate&quot;) and monsoon conditions with highly seasonal rainfall patterns. [[Desert]]s seem to have been widespread on Pangaea.

=== Mesozoic Era ===
{{Main|Mesozoic}}

[[File:249 global.png|thumb|Plate tectonics - {{Ma|249}}]]
[[File:290 global.png|thumb|Plate tectonics - {{Ma|290}}]]
The ''Mesozoic'' extended roughly from {{Ma|252|Cenozoic}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

After the vigorous convergent plate mountain-building of the late [[Paleozoic]], [[Mesozoic]] tectonic deformation was comparatively mild. Nevertheless, the era featured the dramatic rifting of the supercontinent [[Pangaea]]. Pangaea gradually split into a northern continent, [[Laurasia]], and a southern continent, [[Gondwana]]. This created the [[passive continental margin]] that characterizes most of the [[Atlantic]] coastline (such as along the U.S. East Coast) today.

==== Triassic Period ====
{{Main|Triassic}}

The ''Triassic'' Period extends from about 252.17 ± 0.06 to 201.3 ± 0.2 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  During the [[Triassic]], almost all Earth's landmass was concentrated into a single [[supercontinent]] centered more or less on the equator, called [[Pangaea]] (&quot;all the land&quot;). This took the form of a giant &quot;[[Pac-Man]]&quot; with an east-facing &quot;mouth&quot;  constituting the [[Tethys Ocean|Tethys sea]], a vast gulf that opened farther westward in the mid-Triassic, at the expense of the shrinking [[Paleo-Tethys Ocean]], an ocean that existed during the [[Paleozoic]].

The remainder was the world-ocean known as [[Panthalassa]] (&quot;all the sea&quot;). All the deep-ocean sediments laid down during the Triassic have disappeared through [[subduction]] of oceanic plates; thus, very little is known of the Triassic open ocean. The supercontinent Pangaea was rifting during the Triassic&amp;mdash;especially late in the period&amp;mdash;but had not yet separated. The first nonmarine sediments in the [[rift]] that marks the initial break-up of Pangea&amp;mdash;which separated [[New Jersey]] from [[Morocco]]&amp;mdash;are of Late Triassic age; in the U.S., these thick sediments comprise the [[Newark Supergroup]].&lt;ref name=lasdtri&gt;{{cite web
| url = http://rainbow.ldeo.columbia.edu/courses/v1001/10.html
| title = Great Triassic Assemblages Pt 1 - The Chinle and Newark
| work = Dinosaurs and the History of Life
| date = 1997
| first = Paul E. |last =Olsen
| publisher = Lamont–Doherty Earth Observatory of Columbia University
}}&lt;/ref&gt;
Because of the limited shoreline of one super-continental mass, Triassic marine deposits are globally relatively rare; despite their prominence in [[Western Europe]], where the Triassic was first studied. In [[North America]], for example, marine deposits are limited to a few exposures in the west. Thus Triassic [[stratigraphy]] is mostly based on organisms living in lagoons and hypersaline environments, such as ''Estheria'' crustaceans and terrestrial vertebrates.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Sereno P. C. | date = 1993 | title = The pectoral girdle and forelimb of the basal theropod Herrerasaurus ischigualastensis | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 13 | issue = 4| pages = 425–450 | doi=10.1080/02724634.1994.10011524}}&lt;/ref&gt;

==== Jurassic Period ====
{{Main|Jurassic}}

The ''Jurassic'' Period extends from about 201.3 ± 0.2 to 145.0 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;
During the early [[Jurassic]], the supercontinent [[Pangaea]] broke up into the northern supercontinent [[Laurasia]] and the southern supercontinent [[Gondwana]]; the [[Gulf of Mexico]] opened in the new rift between North America and what is now [[Mexico]]'s [[Yucatan Peninsula]]. The Jurassic North [[Atlantic Ocean]] was relatively narrow, while the South Atlantic did not open until the following Cretaceous Period, when Gondwana itself rifted apart.&lt;ref name=panjur2&gt;{{cite web
| url = http://www.scotese.com/late1.htm
| title = Pangea Begins to Rift Apart
| access-date = 2007-07-19
| publisher = C. R. Scotese
}}&lt;/ref&gt;
The [[Tethys Ocean|Tethys Sea]] closed, and the [[Mediterranean Basin|Neotethys]] basin appeared. Climates were warm, with no evidence of [[glacier|glaciation]]. As in the Triassic, there was apparently no land near either pole, and no extensive ice caps existed. The Jurassic geological record is good in western [[Europe]], where extensive marine sequences indicate a time when much of the continent was submerged under shallow tropical seas; famous locales include the [[Jurassic Coast]] [[World Heritage Site]] and the renowned late Jurassic ''[[lagerstätte]]n'' of [[Holzmaden]] and [[Solnhofen limestone|Solnhofen]].&lt;ref name=lasdjur&gt;{{cite web
| url = http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm
| title = Land and sea during Jurassic
| access-date = 2007-07-19
| publisher = Urwelt museum hauff
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070714073301/http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archive-date = 2007-07-14}}&lt;/ref&gt;
In contrast, the North American Jurassic record is the poorest of the Mesozoic, with few outcrops at the surface.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |title=Jurassic Rocks – 208 to 146 million years ago |access-date= 2007-07-19 |work=nationalatlas.gov |publisher=United States Department of the Interior |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930212425/http://nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |archive-date=2014-09-30 }}&lt;/ref&gt; Though the [[Epeiric Sea|epicontinental]] [[Sundance Sea]] left marine deposits in parts of the northern plains of the [[United States]] and [[Canada]] during the late Jurassic, most exposed sediments from this period are continental, such as the [[alluvium|alluvial]] deposits of the [[Morrison Formation]]. The first of several massive [[batholith]]s were emplaced in the northern [[American cordillera|Cordillera]] beginning in the mid-Jurassic, marking the [[Nevadan orogeny]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Monroe |first1= James S. |first2=Reed |last2= Wicander |year=1997 |title=The Changing Earth: Exploring Geology and Evolution |edition= 2nd |location=Belmont |publisher=West Publishing Company |isbn=0-314-09577-2 |page = [https://archive.org/details/changingearthexp0002monr/page/607 607] |url-access= registration |url=https://archive.org/details/changingearthexp0002monr }}&lt;/ref&gt; Important Jurassic exposures are also found in Russia, India, South America, Japan, [[Australasia]] and the United Kingdom.

==== Cretaceous Period ====
{{Main|Cretaceous}}

[[File:100 global.png|thumb|Plate tectonics - 100 Ma,&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; [[Cretaceous]] period]]
The ''Cretaceous'' Period extends from circa {{Ma|145.0}} to {{Ma|Paleogene}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Cretaceous]], the late [[Paleozoic]]-early Mesozoic [[supercontinent]] of [[Pangaea]] completed its breakup into present day [[continent]]s, although their positions were substantially different at the time. As the [[Atlantic Ocean]] widened, the convergent-margin [[orogeny|orogenies]] that had begun during the Jurassic continued in the [[American cordillera|North American Cordillera]], as the [[Nevadan orogeny]] was followed by the [[Sevier orogeny|Sevier]] and [[Laramide orogeny|Laramide orogenies]]. Though Gondwana was still intact in the beginning of the Cretaceous, [[Gondwana]] itself broke up as [[South America]], [[Antarctica]] and [[Australia]] rifted away from [[Africa]] (though [[India]] and [[Madagascar]] remained attached to each other); thus, the South Atlantic and [[Indian Ocean]]s were newly formed. Such active rifting lifted great undersea mountain chains along the welts, raising [[sea level|eustatic sea levels]] worldwide.

To the north of Africa the [[Tethys Sea]] continued to narrow. Broad shallow seas advanced across central [[North America]] (the [[Western Interior Seaway]]) and Europe, then receded late in the period, leaving thick marine deposits sandwiched between [[coal]] beds. At the peak of the Cretaceous [[transgression (geology)|transgression]], one-third of Earth's present land area was submerged.&lt;ref&gt;Dougal Dixon et al., ''Atlas of Life on Earth'', (New York: Barnes &amp; Noble Books, 2001), p. 215.&lt;/ref&gt; The Cretaceous is justly famous for its [[chalk]]; indeed, more chalk formed in the Cretaceous than in any other period in the [[Phanerozoic]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=280}}&lt;/ref&gt; [[Mid-ocean ridge]] activity—or rather, the circulation of seawater through the enlarged ridges—enriched the oceans in calcium; this made the oceans more saturated, as well as increased the bioavailability of the element for [[Coccolithophores|calcareous nanoplankton]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=279&amp;ndash;281}}&lt;/ref&gt; These widespread [[carbonate]]s and other [[sedimentary rock|sedimentary deposits]] make the Cretaceous rock record especially fine. Famous [[Geologic formation|formations]] from North America include the rich marine fossils of [[Kansas]]'s [[Smoky Hill Chalk|Smoky Hill Chalk Member]] and the terrestrial fauna of the late Cretaceous [[Hell Creek Formation]]. Other important Cretaceous exposures occur in [[Europe]] and [[China]]. In the area that is now India, massive [[lava]] beds called the [[Deccan Traps]] were laid down in the very late Cretaceous and early Paleocene.

=== Cenozoic Era ===
{{Main|Cenozoic}}

The ''Cenozoic'' Era covers the {{period start|Cenozoic}}&amp;nbsp;million years since the [[Cretaceous–Paleogene extinction event]] up to and including the present day. By the end of the [[Mesozoic]] era, the continents had rifted into nearly their present form. [[Laurasia]] became [[North America]] and [[Eurasia]], while [[Gondwana]] split into [[South America]], [[Africa]], [[Australia]], [[Antarctica]] and the [[Indian subcontinent]], which collided with the Asian plate. This impact gave rise to the Himalayas. The Tethys Sea, which had separated the northern continents from Africa and India, began to close up, forming the [[Mediterranean Sea]].

==== Paleogene Period ====
{{Main|Paleogene}}

The ''Paleogene'' (alternatively ''Palaeogene'') [[geologic period|Period]] is a unit of [[geologic time]] that began {{period start|Paleogene}} and ended 23.03 Ma&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and comprises the first part of the [[Cenozoic]] Era. This period consists of the [[Paleocene]], [[Eocene]] and [[Oligocene]] Epochs.

===== Paleocene Epoch =====
{{Main|Paleocene}}

The ''Paleocene'', lasted from {{Ma|Paleocene}} to {{Ma|56.0}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

In many ways, the [[Paleocene]] continued processes that had begun during the late Cretaceous Period. During the Paleocene, the [[continent]]s continued to drift toward their present positions. Supercontinent [[Laurasia]] had not yet separated into three continents. [[Europe]] and [[Greenland]] were still connected. [[North America]] and [[Asia]] were still intermittently joined by a land bridge, while Greenland and North America were beginning to separate.&lt;ref name=&quot;Hooker&quot;&gt;{{cite book |last1=Hooker |first1=J.J. |title=Encyclopedia of Geology |chapter=TERTIARY TO PRESENT &amp;#124; Paleocene |date=2005 |pages=459–465 |doi=10.1016/B0-12-369396-9/00054-X |isbn=978-0-12-369396-9 }}&lt;/ref&gt; The [[Laramide orogeny]] of the late Cretaceous continued to uplift the [[Rocky Mountains]] in the American west, which ended in the succeeding epoch. South and North America remained separated by equatorial seas (they joined during the [[Neogene]]); the components of the former southern supercontinent [[Gondwana]] continued to split apart, with [[Africa]], South America, [[Antarctica]] and [[Australia]] pulling away from each other. Africa was heading north toward [[Europe]], slowly closing the [[Tethys Ocean]], and [[India]] began its migration to Asia that would lead to a tectonic collision and the formation of the [[Himalayas]].

===== Eocene Epoch =====
{{Main|Eocene}}

During the ''[[Eocene]]'' ({{Ma|56.0}} - {{Ma|33.9}}),&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; the continents continued to drift toward their present positions. At the beginning of the period, Australia and Antarctica remained connected, and warm [[equator]]ial currents mixed with colder Antarctic waters, distributing the heat around the world and keeping global temperatures high. But when Australia split from the southern continent around 45 [[annum|Ma]], the warm equatorial currents were deflected away from Antarctica, and an isolated cold water channel developed between the two continents. The Antarctic region cooled down, and the ocean surrounding Antarctica began to freeze, sending cold water and ice floes north, reinforcing the cooling. The present pattern of [[ice age]]s began about {{Ma|40}}.&lt;ref&gt;[{{GBurl|mIUI3Q8rIxUC|p=336}} Page 336] in: {{cite book |last1=McDowell |first1=Patricia F. |last2=Webb |first2=Thompson |last3=Bartlein |first3=Patrick J. |title=Ecological Time Series |chapter=Long-Term Environmental Change |date=1995 |pages=327–370 |doi=10.1007/978-1-4615-1769-6_16 |isbn=978-0-412-05201-9 }}&lt;/ref&gt;

The northern [[supercontinent]] of [[Laurasia]] began to break up, as [[Europe]], [[Greenland]] and [[North America]] drifted apart. In western North America, [[Orogeny|mountain building]] started in the Eocene, and huge lakes formed in the high flat basins among uplifts. In Europe, the [[Tethys Sea]] finally vanished, while the uplift of the [[Alps]] isolated its final remnant, the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]], and created another shallow sea with island [[archipelago]]s to the north. Though the North [[Atlantic Ocean|Atlantic]] was opening, a land connection appears to have remained between North America and Europe since the faunas of the two regions are very similar. [[India]] continued its journey away from [[Africa]] and began its collision with [[Asia]], creating the [[Himalaya]]n orogeny.{{fact|date=March 2026}}

===== Oligocene Epoch =====
{{Main|Oligocene}}

The ''Oligocene'' Epoch extends from about {{Ma|34}} to {{Ma|23}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; During the [[Oligocene]] the continents continued to drift toward their present positions.

[[Antarctica]] continued to become more isolated and finally developed a permanent [[ice cap]]. [[Orogeny|Mountain building]] in western [[North America]] continued, and the [[Alps]] started to rise in [[Europe]] as the [[African Plate]] continued to push north into the [[Eurasian Plate]], isolating the remnants of [[Tethys Sea]]. A brief marine incursion marks the early Oligocene in Europe. There appears to have been a land bridge in the early Oligocene between [[North America]] and [[Europe]] since the [[Fauna (animals)|faunas]] of the two regions are very similar. During the Oligocene, [[South America]] was finally detached from [[Antarctica]] and drifted north toward [[North America]]. It also allowed the [[Antarctic Circumpolar Current]] to flow, rapidly cooling the continent.

==== Neogene Period ====
{{Main|Neogene}}

The ''Neogene'' Period is a unit of [[geologic timescale|geologic time]] starting 23.03 Ma.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and ends at 2.588 Ma.  The Neogene Period follows the [[Paleogene]] Period. The Neogene consists of the [[Miocene]] and [[Pliocene]] and is followed by the [[Quaternary]] Period.

===== Miocene Epoch =====
{{Main|Miocene}}

The ''Miocene'' extends from about 23.03 to 5.333 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Miocene]] continents continued to drift toward their present positions. Of the modern geologic features, only the land bridge between [[South America]] and [[North America]] was absent, the subduction zone along the [[Pacific Ocean]] margin of South America caused the rise of the [[Andes]] and the southward extension of the [[Meso-American]] peninsula. [[India]] continued to collide with [[Asia]]. The Tethys Seaway continued to shrink and then disappeared as [[Africa]] collided with [[Eurasia]] in the [[Turkey|Turkish]]-[[Arabia]]n region between 19 and 12 [[annum|Ma]] ([[International Commission on Stratigraphy|ICS]] 2004). Subsequent uplift of mountains in the western [[Mediterranean]] region and a global fall in sea levels combined to cause a temporary drying up of the Mediterranean Sea resulting in the [[Messinian salinity crisis]] near the end of the Miocene.

===== Pliocene Epoch =====
{{Main|Pliocene}}

The ''Pliocene'' extends from {{Ma|5.333}} to {{Ma|2.588}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  During the [[Pliocene]] continents continued to drift toward their present positions, moving from positions possibly as far as {{convert|250|km|mi|0}} from their present locations to positions only 70&amp;nbsp;km from their current locations.

South America became linked to North America through the [[Isthmus of Panama]] during the Pliocene, bringing a nearly complete end to South America's distinctive [[Marsupialia|marsupial]] faunas. The formation of the Isthmus had major consequences on global temperatures, since warm equatorial ocean currents were cut off and an Atlantic cooling cycle began, with cold Arctic and Antarctic waters dropping temperatures in the now-isolated Atlantic Ocean. [[Africa]]'s collision with [[Europe]] formed the [[Mediterranean Sea]], cutting off the remnants of the [[Tethys Ocean]]. Sea level changes exposed the land-bridge between [[Alaska]] and Asia. Near the end of the Pliocene, about {{Ma|2.58}} (the start of the Quaternary Period), the [[Quaternary glaciation|current ice age]] began. The polar regions have since undergone repeated cycles of glaciation and thaw, repeating every 40,000–100,000&amp;nbsp;years.

==== Quaternary Period ====
{{Main|Quaternary}}

===== Pleistocene Epoch =====
{{Main|Pleistocene}}

The ''Pleistocene'' extends from {{Ma|2.588}} to 11,700 years before present.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  The modern [[continent]]s were essentially at their present positions during the [[Pleistocene]], the [[tectonic plate|plates]] upon which they sit probably having moved no more than {{convert|100|km|mi|0}} relative to each other since the beginning of the period.

===== Holocene Epoch =====
{{Main|Holocene}}

[[File:Earth dry elevation.stl|thumb|right|Current Earth - without water, elevation greatly exaggerated (click/enlarge to &quot;spin&quot; 3D-globe).]]
The ''Holocene'' Epoch began approximately 11,700 calendar years before present&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and continues to the present. During the [[Holocene]], continental motions have been less than a kilometer.

The [[last glacial period]] of the [[Quaternary ice age|current ice age]] ended about 10,000&amp;nbsp;years ago.&lt;ref&gt;{{cite web | author = Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | access-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110825080642/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | archive-date = 2011-08-25 }}&lt;/ref&gt; Ice melt caused world [[Sea level rise|sea levels to rise]] about {{convert|35|m|ft|0}} in the early part of the Holocene. In addition, many areas above about [[40th parallel north|40 degrees north]] latitude had been depressed by the weight of the Pleistocene [[glacier]]s and rose as much as {{convert|180|m|ft|0}} over the late Pleistocene and Holocene, and are still rising today. The sea level rise and temporary land depression allowed temporary marine incursions into areas that are now far from the sea. Holocene marine fossils are known from [[Vermont]], [[Quebec]], [[Ontario]] and [[Michigan]]. Other than higher latitude temporary marine incursions associated with glacial depression, Holocene fossils are found primarily in lakebed, floodplain and cave deposits. Holocene marine deposits along low-latitude coastlines are rare because the rise in sea levels during the period exceeds any likely upthrusting of non-glacial origin. [[Post-glacial rebound]] in [[Scandinavia]] resulted in the emergence of coastal areas around the [[Baltic Sea]], including much of [[Finland]]. The region continues to rise, still causing weak [[earthquake]]s across [[Northern Europe]]. The equivalent event in North America was the rebound of [[Hudson Bay]], as it shrank from its larger, immediate post-glacial [[Tyrrell Sea]] phase, to near its present boundaries.

==هالوسين دور==
[[File:Earth dry elevation.stl|thumb|right|موجوده ڌرتي (پاڻي کانسواءِ) - بلندي تمام گهڻي وڌي وئي.]]
هولوسين دور تقريبن &lt;small&gt;'''11,700'''&lt;/small&gt; ڪئلينڊر سال اڳ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. هولوسين دور جي دوران، براعظمي حرڪتون هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ رهيون آهن.

موجوده برفاني دور جو آخري دور تقريباً &lt;small&gt;'''10,000'''&lt;/small&gt; سال اڳ ختم ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates|author=Staff|publisher=Page Paleontology Science Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825080642/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|archive-date=2011-08-25|access-date=2007-03-02}}&lt;/ref&gt; برف پگھلڻ سبب هولوسين جي شروعاتي حصي ۾ دنيا جي سمنڊ جي سطح تقريباً &lt;small&gt;'''35'''&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;'''115'''&lt;/small&gt; فوٽ) وڌي وئي. ان کانسواء، تقريباً &lt;small&gt;'''40'''&lt;/small&gt; درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ کان مٿي ڪيترائي علائقا پلائسٽوسين گليشيئرز جي وزن جي ڪري دٻجي ويا ۽ پلائسٽوسين ۽ هولوسين جي آخر ۾ &lt;small&gt;'''180'''&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;'''591'''&lt;/small&gt; فوٽ) تائين وڌي ويا ۽ اڄ به وڌي رهيا آهن. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ عارضي زميني دٻاءُ عارضي طور تي سمنڊن کي انهن علائقن ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني، جيڪا هاڻي سمنڊن کان پري آهن. هالوسين دور جا سامونڊي فوسلز [[ورمونٽ]]، [[ڪيوبيڪ]]، [[اونٽاريو]] ۽ [[مشي گن]] مان مليا آهن.

برفاني دٻاءُ سان لاڳاپيل اعليٰ ويڪرائي ڦاڪ واري عارضي سامونڊي حملي کان سواءِ، هولوسين فوسلز بنيادي طور تي ڍنڍن جي ترن، ٻوڏ جي ميدان ۽ غارن جي ذخيرن ۾ مليا آهن. گهٽ ويڪرائي ڦاڪ واري ساحلي پٽين تي هولوسين سامونڊي ذخيرا ناياب آهن ڇاڪاڻ ته ان عرصي دوران سمنڊ جي سطح ۾ اضافو غير برفاني اصل جي ڪنهن به امڪاني اڀرڻ کان وڌيڪ آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ برفاني ريبائونڊ کان پوءِ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ساحلي علائقن جي اڀرڻ جي نتيجي ۾، جنهن ۾ [[فنلينڊ]] جو گهڻو حصو شامل آهي، علائقو وڌي رهيو آهي، جيڪو اڃا تائين اتر يورپ ۾ ڪمزور زلزلن جو سبب بڻجندو آهي. [[اتر آمريڪا]] ۾ برابر واقعو هڊسن بي جو ريبائونڊ هو، ڇاڪاڻ ته اهو پنهنجي وڏي، فوري پوسٽ گليشيئر ٽائريل سمنڊ جي مرحلي کان پوء پنهنجي موجوده حدن جي ويجهو    گهٽجي ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|Geology|Earth Sciences|ارضيات |ڌرتي سائنس}} 
* [[ڪائنات]]
* [[بگ بينگ]]
* [[آڪاش منڊل]]
* [[فطري تاريخ]]
* [[پليٽ ٽيڪٽانڪس|پليٽ ٽيڪٽونڪس]]
* [[ارضياتي وقت جو پيمانو]]
* [[فلڪيات جي تاريخ]] 
* ڌرتيء جا دور 
* ڪائنات جا دور
* آثار قديمه جي تاريخ 
* مطلق تاريخ 
* نسبتي تاريخ 
* مرحلو (آثار قديمه) 
* آثار قديمه جي تنظيمون 
* ڌرتيء جو مستقبل 
* فطري تاريخ جو خاڪو 
* ارضياتي نالن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
*{{cite book|last=Stanley|first=Steven M.|title=Earth system history|date=1999|publisher=W. H. Freeman|location=New York|isbn=978-0-7167-3377-5|edition=New }}
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Geological history of Earth}}
*[https://web.archive.org/web/20070716082613/http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] — ڪائنات جي شروعات کان وٺي موجوده وقت تائين واقعن تي هڪ تفصيلي نظر.
*جان ڊبليو. وئلي &quot;[https://web.archive.org/web/20060328222214/http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;colID=1&amp;articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 A Cool Early Earth?]&quot; سائنٽيفڪ آمريڪن. آڪٽوبر، 2005ع، صفلو 58-65؛ سمنڊن جي ٺهڻ جي وقت ۽ ڌرتيءَ جي شروعاتي تاريخ ۾ ٻين اهم واقعن تي بحث ڪري ٿو. 
*پال ڊيويز &quot;[https://www.theguardian.com/science/story/0,3605,1671164,00.html Quantum leap of life]&quot;. دي گارجين. 20 دسمبر، 2005ع. - زندگيءَ جي شروعات ۾ ڪوانٽم سسٽم جي ڪردار بابت قياس آرائي تي بحث ڪري ٿو. 
*[http://www.johnkyrk.com/evolution.html Evolution timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022084620/http://johnkyrk.com/evolution.html |date=2012-10-22 }} تقريبن &lt;small&gt;13,700,000,000&lt;/small&gt; کان وٺي زندگيءَ جي متحرڪ ڪهاڻي بگ بينگ کان وٺي ڌرتيءَ جي ٺهڻ ۽ بيڪٽيريا ۽ ٻين جاندارن جي ترقي تائين انسان جي عروج تائين هر شيءِ ڏيکاري ٿي. (فليش پلئر تي)
*[https://web.archive.org/web/20030729055405/http://www.uwmc.uwc.edu/geography/Hutton/Hutton.htm Theory of the Earth and Abstract of the Theory of the Earth]
*[http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_0 Paleomaps Since 600 Ma (Mollweide Projection, Longitude 0)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072005/http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_0 |date=2012-10-20 }}
*[http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_180 Paleomaps Since 600 Ma (Mollweide Projection, Longitude 180)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072011/http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_180 |date=2012-10-20 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Geological History Of Earth}}
[[زمرو:ڌرتي جي ارضياتي تاريخ]]
[[زمرو:ارضياتي تاريخ]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ڌرتي جا ارضياتي دور]]
[[زمرو:ارتقاء سان لاڳاپيل خاڪا]] 
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>5w81ed56ib6kul8afl6jt0avr5z54lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آتشي ھٿيار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90553</id>
    <revision>
      <id>372650</id>
      <parentid>357095</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:بارودي هٿيار]]; added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4914" sha1="glgmlhvk4tv4u2i03pvt9qauf934zto" xml:space="preserve">{{Short description|بارودي دٻاءَ سان گولي فائر ڪندڙ هٿيار}}

'''آتشي هٿيار''' يا '''فائر آرم''' ({{lang-en|Firearm}}) اھڙي [[بندوق]] جي قسم جو هٿيار آهي جيڪو ڪيميائي بارود جي سڙڻ (deflagration) سان پيدا ٿيندڙ تيز ڌماڪيدار دٻاءَ ذريعي [[گولي]] يا ٻيو [[پروجيڪٽائل]] فائر ڪري ٿو. قديم هٿيارن ۾ عام طور [[ڪارو بارود]] استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد هٿيارن ۾ [[سموڪ ليس بارود]] يا ٻيا ڌماڪيدار مادا استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{cite book |title=Firearms: An Illustrated History |publisher=DK}}&lt;/ref&gt;

'''ننڍا هٿيار''' ({{lang-en|Small arms}}) هلڪن آتشي هٿيارن جو ذيلي درجو آهن، جيڪي هڪ فرد طرفان آسانيءَ سان کڻي ۽ هلائي سگهجن ٿا.

مختلف ملڪن ۾ “فائر آرم” جي فني ۽ قانوني تعريف مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن عام ٻوليءَ ۾ هن اصطلاح کي هر قسم جي بندوق لاءِ (ڪڏهن غلط طور) استعمال ڪيو ويندو آهي.

== تاريخ ==

پهريان آتشي هٿيار 10هين صديءَ ۾ [[سونگ خاندان]] واري [[چين]] ۾ ظاهر ٿيا (ڏسو: [[سونگ خاندان ۾ بارودي هٿيار]]). شروعاتي صورت ۾ بانس جي نلين ۾ بارود ۽ گولين جهڙا ذرا ڀري، انهن کي برڇي تي لڳايو ويندو هو، جنهن کي '''فائر لانس''' چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;ref2&quot;&gt;{{cite journal |title=The Origins of Firearms |journal=Journal of Military History}}&lt;/ref&gt;

1132ع ۾ [[ڊي آن جو محاصرو]] دوران هن هٿيار کي اثرائتي نموني استعمال ڪيو ويو. 13هين صديءَ ۾ بانس جي نلين جي جاءِ تي ڌاتي نليون استعمال ٿيڻ لڳيون ۽ اهڙيءَ ريت '''هينڊ ڪينن''' وجود ۾ آيو. 14هين صديءَ دوران هي ٽيڪنالاجي سڄي [[يوروشيا]] ۾ پکڙجي وئي.

== جوڙجڪ ۽ ڪم ڪرڻ جو طريقو ==

قديم آتشي هٿيار عام طور [[ڪارو بارود]] استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته جديد هٿيار [[سموڪ ليس بارود]] يا ٻين ڌماڪيدار پروپيلنٽن تي ٻڌل آهن.

گهڻا جديد هٿيار (سواءِ [[سموٿ بور شاٽ گن]] جي) نالي اندروني کڏن ('''رائفلنگ''') سان ٺاهيا ويندا آهن، جيڪي گولي کي گهمڻ ڏين ٿيون ته جيئن پرواز دوران استحڪام ۽ درستگي وڌي.

== درجابندي ==

جديد آتشي هٿيارن کي هيٺين بنيادن تي بيان ڪيو وڃي ٿو:

=== ڪيلبر (Caliber) ===
* هٿ بندوق ۽ [[رائفل]] لاءِ قطر ملي ميٽر يا انچ ۾ (مثال: 7.62mm يا .308 انچ)
* [[شاٽ گن]] لاءِ گيج يا بور (مثال: 12 گيج يا .410 بور)

=== ايڪشن جو قسم ===
* [[مزل لوڊر]]
* [[بريچ لوڊر]]
* [[ليور ايڪشن]]
* [[بولٽ ايڪشن]]
* [[پمپ ايڪشن]]
* [[ريوالور]]
* [[سيمي آٽو ميٽڪ]]
* [[مڪمل خودڪار هٿيار]]

=== فائرنگ جو ميڪانيزم ===
* [[ميچ لاڪ]]
* [[فلنٽ لاڪ]]
* [[وِيل لاڪ]]
* [[ڪيپ لاڪ]]
* [[رم فائر]]
* [[سينٽر فائر]]

=== استعمال جي بنياد تي ===
* [[شڪار رائفل]]
* [[سروس رائفل]]
* [[گيٽلنگ گن]]
* [[سنائپر رائفل]]
* [[اينٽي ميٽيريل رائفل]]

== نشانو ۽ حد ==

شوتر (فائر ڪندڙ) هٿ-اک جي هم آهنگي سان نشانو لڳائيندا آهن، ۽ [[آئرن سائيٽ]] يا [[آپٽيڪل سائيٽ]] جهڙوڪ اسڪوپ، ريڊ ڊاٽ يا هولوگرافڪ سائيٽ استعمال ڪندا آهن.

* هٿ بندوق ۽ شاٽ گن جي اثرائتي حد عام طور 100 ميٽر تائين هوندي آهي.
* گهڻيون رائفلون 500 ميٽر تائين درستگي سان فائر ڪري سگهن ٿيون.
* خاص تيار ڪيل [[سنائپر رائفل]] ۽ [[اينٽي ميٽيريل رائفل]] 2,000 ميٽر کان وڌيڪ فاصلي تي به درست فائر ڪري سگهن ٿيون.

(نوٽ: گولي پنهنجي درست حد کان گهڻو اڳتي به خطرناڪ يا جان ليوا ٿي سگهي ٿي، تنهن ڪري حفاظتي فاصلو هميشه وڌيڪ رکڻ ضروري آهي.)

== پڻ ڏسو ==

* [[بندوق]]
* [[بارود]]
* [[توپخانو]]
* [[فوجي ٽيڪنالاجي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[زمرو:هٿيار]]
[[زمرو:فوجي ٽيڪنالاجي]]
[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>glgmlhvk4tv4u2i03pvt9qauf934zto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اويغور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92091</id>
    <revision>
      <id>372659</id>
      <parentid>362327</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11024" sha1="p15598zznfsks5cc0womdy21vv1pszb" xml:space="preserve">{{Short description|ترڪ نسل جو هڪ گروھ}}
{{Infobox ethnic group
| group            = اويغور (Uyghurs)
| native_name      = {{hlist|{{lang|ug|ئۇيغۇرلار}}|{{lang|ug-Cyrl|Уйғурлар}}|{{lang|ug-Latn|Uyghurlar}}}}
| image            = Uyghur man in Kashgar.jpg
| image_caption    = [[کاشغر]] ۾ هڪ اويغور مرد
| total            = تڪراري؛ 12 ملين کان وڌيڪ {{NoteTag|name=PopulationDispute|اويغور آبادي جي تعداد تي چيني اختيارين ۽ چين کان ٻاهر اويغور تنظيمن جي وچ ۾ اختلاف آهي.}}
| region1          = چين&lt;br /&gt;(خاص طور تي [[سنڪيانگ]] ۾)
| pop1             = 11,774,538 (2020 جي آدمشماري)
| ref1             = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Geographic Distribution and Population of Ethnic Minorities|url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/2021/indexeh.htm|website=China Statistical Yearbook 2021|access-date=4 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/china-ethnic-2020.htm|title=Ethnic composition of China 2020|website=pop-stat.mashke.org|access-date=8 July 2025}}&lt;/ref&gt;
| region2          = [[ڪازاخستان]]
| pop2             = 305,648 (2025 تخمينو)
| ref2             = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/178068/file/en/|title=Kazakhstan population by ethnic groups|access-date=18 June 2025}}&lt;/ref&gt;
| region3          = [[پاڪستان]]
| pop3             = 1,000 (2021)
| ref3             = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Чей Кашмир? Индусов,Пакистацев или уйгуров?|url=https://dzen.ru/a/Y7nr3SMGQETzz7ag|access-date=29 January 2023}}&lt;/ref&gt;
| region4          = [[ترڪي]]
| pop4             = 100,000
| ref4             = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://east-turkistan.net/about-the-uyghurs/|title=About The Uyghurs|date=4 March 2021|publisher=East Turkistan Government in Exile|access-date=11 October 2022|archive-date=2 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002101421/https://east-turkistan.net/about-the-uyghurs/}}&lt;/ref&gt;
| region5          = [[ڪرغزستان]]
| pop5             = 60,210 (2021)
| ref5             = &lt;ref&gt;{{cite news |title=Национальная самобытность: О жизни уйгуров в Кыргызстане |url=https://www.mk.kg/social/2021/04/14/nacionalnaya-samobytnost-o-zhizni-uygurom-v-kyrgyzstane.html |work=[[Moskovskij Komsomolets]] |language=ru |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt;
| region6          = ازبڪستان
| pop6             = 48,500 (2019)
| ref6             = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Uyghur|url=https://www.ethnologue.com/language/uig|website=Ethnologue|access-date=23 May 2022}}&lt;/ref&gt;
| region7          = شام
| pop7             = 15,000 تائين
| ref7             = &lt;ref&gt;{{cite web|title=China’s Syria Quandary: Uyghur Fighters in the Army|url=https://thediplomat.com/2025/09/chinas-syria-quandary-uyghur-fighters-in-the-army/}}&lt;/ref&gt;
| region8          = [[آمريڪا]]
| pop8             = 8,905 (2015 آمريڪي مردم شماري) – 15,000 (ETGE تخمينو 2021)
| ref8             = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over: 2009–2013 |url=https://www.census.gov/data/tables/2013/demo/2009-2013-lang-tables.html |website=United States Census Bureau |access-date=25 March 2021}}&lt;/ref&gt;
| region9          = سعودي عرب
| pop9             = 8,730 (2018)
| ref9             = &lt;ref&gt;{{cite web |title =Uyghurs in Saudia Arabia|work=Ethnologue (Free All) |url=https://www.ethnologue.com/language/uig}}&lt;/ref&gt;
| region10         = ايران
| pop10            = 6,900
| ref10            = &lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/15755|title=Uyghur people group in all countries &amp;#124; Joshua Project|website=joshuaproject.net|access-date=8 July 2025}}&lt;/ref&gt;
| region11         = آسٽريليا
| pop11            = 4,000
| ref11            = &lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.sbs.com.au/news/uighur-abuse-australia-urged-to-impose-sanctions-on-china|title= Uighur abuse: Australia urged to impose sanctions on China|work= www.sbs.com.au|access-date= 11 September 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180911120528/https://www.sbs.com.au/news/uighur-abuse-australia-urged-to-impose-sanctions-on-china|archive-date= 11 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| region12         = روس
| pop12            = 3,696 (2010)
| ref12            = &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title= Перепись населения России 2010 года |trans-title=Russian census 2010 |access-date= 3 March 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20120201195659/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |archive-date= 1 February 2012 }}&lt;/ref&gt;
| region13         = انڊيا
| pop13            = 2,000
| ref13            = &lt;ref&gt;{{cite web |last=Kumar |first=Kumar |date=18 December 2016 |url=https://www.aljazeera.com/features/2016/12/18/for-uighur-exiles-kashmir-is-heaven |url-status=live |access-date=9 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005130734/https://www.aljazeera.com/features/2016/12/18/for-uighur-exiles-kashmir-is-heaven |archive-date=5 October 2020 |title=For Uighur exiles, Kashmir is heaven |publisher=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]] |language=en-IN }}&lt;/ref&gt;
| languages        = {{hlist|'''[[اويغور ٻولي|اويغور]]'''&lt;br /&gt;[[عيني ٻولي|عيني]], [[مينڊرين چيني|مينڊرين]], [[روسي ٻولي|روسي]]
 }}
| religions        = بنيادي طور تي [[سني اسلام]]
| related_groups   = [[ازبڪ]],&lt;ref&gt;{{cite book|title=Central Asia and the Caucasus: Transnationalism and Diaspora|year=2004|page=31|author=Touraj Atabaki, Sanjyot Mehendale|quote=The Uighurs, too, are Turkic Muslims, linguistically and culturally more closely related to the Uzbeks than the Kazakhs.}}&lt;/ref&gt; [[ايلي ترڪ]], [[عيني ماڻهو]]
}}

'''اويغور''' (Uyghurs)، جنهن کي '''ايغور''' پڻ لکيو ويندو آهي، هڪ [[ترڪي نسل]] جو نسلي گروهه آهي، جنهن جو تعلق ۽ ثقافتي لاڳاپو عام طور تي [[وسطي ايشيا]] ۽ [[اوڀر ايشيا]] جي خطي سان آهي. اويغورن کي [[اتر اولهه چين]] جي [[سنڪيانگ]] اويغور خودمختيار علائقي جي [[قوميت]] طور سڃاتو وڃي ٿو. اهي [[چين ۾ نسلي اقليتون|چين جي 55 سرڪاري طور تي تسليم ٿيل نسلي اقليتن]] مان هڪ آهن.&lt;ref name=&quot;Celtic&quot;&gt;{{cite news|date=28 August 2006|title=The mystery of China's celtic mummies|work=[[The Independent]]|location=London|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html|access-date=28 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080403234936/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/a-meeting-of-civilisations-the-mystery-of-chinas-celtic-mummies-413638.html|archive-date=3 April 2008}}&lt;/ref&gt;

اويغور روايتي طور تي [[تڪلامڪان ريگستان]] جي اندر [[تاريم بيسن]] ۾ پکڙيل نخلستانن (oases) ۾ آباد آهن. تاريخي طور تي اهي نخلستان آزاد رياستن طور ڪم ڪندا هئا يا مختلف تهذيبن جي ڪنٽرول هيٺ رهيا، جن ۾ چيني، منگول، تبتي ۽ ترڪ طاقتون شامل آهن. اويغورن 10 هين صدي عيسويءَ ۾ آهستي آهستي اسلام قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ۽ 16 هين صدي تائين اڪثر اويغور مسلمان طور سڃاڻپ رکندا هئا. تڏهن کان وٺي اويغور ثقافت ۽ سڃاڻپ ۾ اسلام هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.

هڪ تخميني موجب سنڪيانگ جي اويغورن جو 80 سيڪڙو اڃا تائين تاريم بيسن ۾ رهي ٿو.{{sfn|Dillon|2004|p=24}} سنڪيانگ جا باقي اويغور گهڻو ڪري يننگ (Ghulja)، ڪارامائي، تاچينگ ۽ [[ارمچي]] ۾ رهن ٿا، جيڪو سنڪيانگ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. سنڪيانگ کان ٻاهر اويغورن جي وڏي برادري [[هونان]] جي تايوان ڪائونٽي ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;english.people.com.cn&quot;&gt;{{cite news|url=http://english.people.com.cn/english/200012/28/eng20001228_59085.html|title=Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese|date=29 December 2000|newspaper=People's Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016232615/http://english.people.com.cn/english/200012/28/eng20001228_59085.html|archive-date=16 October 2007|access-date=15 March 2007}}&lt;/ref&gt; اويغورن جي وڏي تعداد ٻين ترڪ ملڪن جهڙوڪ [[ڪازاخستان]]، [[ڪرغزستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪي]] ۾ پڻ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/ps053.pdf |title= Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |access-date= 28 August 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110927103523/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/ps053.pdf |archive-date= 27 September 2011 }}&lt;/ref&gt; ننڍيون برادريون سعودي عرب، اردن، آسٽريليا، جاپان، ڪئناڊا، روس، سويڊن، نيوزيلينڊ، شام ۽ آمريڪا ۾ رهن ٿيون.

2014 کان وٺي، [[چيني حڪومت]] تي مختلف حڪومتن ۽ تنظيمن، جهڙوڪ [[هيومن رائٽس واچ]] پاران الزام لڳايو ويو آهي ته اهي سنڪيانگ ۾ رهندڙ اويغورن تي وڏي پيماني تي ظلم ڪري رهيا آهن، جن ۾ جبري نس بندي، ۽ جبري مزدوري شامل آهي.{{sfn|Hahn|2006|p=4}}{{sfn|Drompp|2005|p=7}} ماهرن جو اندازو آهي ته 2017 کان وٺي سنڪيانگ جي نظربندي ڪيمپن ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک اويغورن کي من ماني طور تي قيد ڪيو ويو آهي؛ چيني سرڪاري عملدارن جي دعويٰ آهي ته اهي ڪيمپ سياسي نظريي جي پيروي ڪرڻ، عليحدگي پسندي کي روڪڻ، دهشتگردي سان وڙهڻ، ۽ اويغورن کي حرفوي تربيت ڏيڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. مختلف عالمن، انساني حقن جي تنظيمن ۽ حڪومتن اويغورن جي خلاف ٿيندڙ انهن زيادتين کي انسانيت جي خلاف ڏوھ ۽ نسل ڪشي (genocide) قرار ڏنو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اويغور]]
[[زمرو:ماڻھو]]
[[زمرو:چين جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ نسلي گروهه]]</text>
      <sha1>p15598zznfsks5cc0womdy21vv1pszb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فضائي فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94304</id>
    <revision>
      <id>372620</id>
      <parentid>368353</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="b3b9tletgyos4itnwe2tdj0ykmaoc66" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فضائي دفاع]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>b3b9tletgyos4itnwe2tdj0ykmaoc66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372637</id>
      <parentid>372620</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="600vsefb34fql2jgq1z21fafb6innbg" xml:space="preserve">
[[زمرو:فضائي دفاع]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>600vsefb34fql2jgq1z21fafb6innbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372639</id>
      <parentid>372637</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:فضائي دفاع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="rtsz9chq15lg94wyo6h1knqnmwj1wuv" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>rtsz9chq15lg94wyo6h1knqnmwj1wuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372641</id>
      <parentid>372639</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="pwr1d4ojemihunvbx2ucmr4tf70jhev" xml:space="preserve">[[زمرو:فضائي دفاع]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>pwr1d4ojemihunvbx2ucmr4tf70jhev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فضائي دفاع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94305</id>
    <revision>
      <id>372638</id>
      <parentid>368352</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:58:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="biyrct7u017ekkoa0x7hnucie4lb3f3" xml:space="preserve">[[زمرو:فضا]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]</text>
      <sha1>biyrct7u017ekkoa0x7hnucie4lb3f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ايئر فورس جي فعال جهازن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94697</id>
    <revision>
      <id>372689</id>
      <parentid>370380</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20390" sha1="d6qlagqota91qev8f8oiok7kzvugvhz" xml:space="preserve">هيٺ ڏنل فوجي هوائي جهازن جي فهرست آهي جيڪا هن وقت پاڪستان ايئر فورس سان فعال سروس ۾ آهن. 
==فهرست==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!هوائي جهاز
!***ٺاهيندڙ***
!تصوير
!اصل ملڪ   
!ڪلاس
!ڪردار
!داخلا جي تاريخ 
!خدمت ۾   
!ڪل نمبر 
!نوٽ
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;10&quot; |جنگي جهاز 
|-
|[[جي-10 ويگور ڊريگن]] 
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''چينگڊو ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| [[File:J-10B with PL-10 and PL-12.jpg|200px]]
|[[چين]]
|جيٽ
|ملٽي رول
|&lt;sub&gt;'''11 مارچ 2022&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.thehindu.com/news/international/pakistan-inducts-china-made-j-10c-fighter-jets-into-paf/article65214438.ece |عنوان= باكستان تضم مقاتلات J-10C الصينية إلى قواتها الجوية | تاريخ=11 March 2022|تاريخ الوصول= 4 January 2024|عمل=The Hindu|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250212111028/https://www.thehindu.com/news/international/pakistan-inducts-china-made-j-10c-fighter-jets-into-paf/article65214438.ece|تاريخ أرشيف=2025-02-12}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/sub&gt;
| 20
| 20&lt;ref name=&quot;pakistantoday.com.pk&quot;&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.pakistantoday.com.pk/2021/12/30/pakistan-acquires-squadron-of-elite-j-10c-fighter-reports/ | عنوان=باكستان تحصل على سرب من مقاتلات J-10C المتطورة | تاريخ=30 December 2021 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20241130063153/https://www.pakistantoday.com.pk/2021/12/30/pakistan-acquires-squadron-of-elite-j-10c-fighter-reports/|تاريخ أرشيف=2024-11-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;defenseworld.net&quot;&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.defenseworld.net/news/31096/Pakistan_Orders_36_Chinese_J_10C_Fighters | عنوان=عالم الدفاع|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20220325065028/https://www.defenseworld.net/news/31096/Pakistan_Orders_36_Chinese_J_10C_Fighters|تاريخ أرشيف=2022-03-25}}&lt;/ref&gt;
| &lt;sub&gt;J-10CE (20 تم تسليمها، 16 تحت الطلب)&lt;ref name=&quot;pakistantoday.com.pk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;defenseworld.net&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب|مسار= https://nationalinterest.org/blog/buzz/chinas-j-10c-fighter-jet-killer-sky-207294 |عنوان = مقاتلة J-10C الصينية قاتلة في السماء |تاريخ= 20 August 2024 |تاريخ الوصول= 15 December 2024|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20240904134721/https://nationalinterest.org/blog/buzz/chinas-j-10c-fighter-jet-killer-sky-207294|تاريخ أرشيف=2024-09-04}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
|-
|[[جئ ايف 17 ٿنڊر|'''&lt;small&gt;جي ايف-17 ٿنڊر&lt;/small&gt;''']]
|'''&lt;sub&gt;پاڪستان ايرو اسپيس انڊسٽريز ڪمپليڪس&lt;/sub&gt;''' 
| [[File:Pakistan JF-17 (modified).jpg|200px]]
|'''&lt;small&gt;[[پاڪستان]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[چين]]'''
|جيٽ
|ملٽي رول
|&lt;sub&gt;'''&lt;small&gt;18 فيبروري 2010&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=http://pk.china-embassy.gov.cn/eng/zbgx/201002/t20100219_1133169.htm | عنوان=أول سرب JF-17 ثاندر ينضم لسلاح الجو الباكستاني |موقع=pk.china-embassy.gov.cn|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250212060152/http://pk.china-embassy.gov.cn/eng/zbgx/201002/t20100219_1133169.htm|تاريخ أرشيف=2025-02-12}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;'''&lt;/sub&gt;
| 156
| 161&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{استشهاد بويب|مسار=https://quwa.org/2019/05/26/pakistan-air-force-cas-outlines-next-procurement-steps-2/|عنوان=قائد سلاح الجو الباكستاني يحدد خطوات الشراء القادمة|تاريخ=26 May 2019|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20240416040306/https://quwa.org/2019/05/26/pakistan-air-force-cas-outlines-next-procurement-steps-2/|تاريخ أرشيف=2024-04-16}}&lt;/ref&gt;
| &lt;sub&gt;JF-17A بلوك 1 (50) &lt;br&gt; JF-17A بلوك 2 (62) &lt;br&gt; JF-17B بلوك 2 (26)&lt;ref&gt;{{استشهاد بخبر | مسار=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force | عنوان=مجمع كامرا يسلّم آخر 14 طائرة JF-17B للقوات الجوية الباكستانية |صحيفة=Janes.com|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20240424082439/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|تاريخ أرشيف=2024-04-24}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; JF-17C بلوك 3 (27)&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://eurasiantimes.com/pakistan-inducts-jf-17-block-3-fighter-jet-into-its-black-panthers/?amp | عنوان=باكستان تضم مقاتلات JF-17 بلوك 3 إلى سرب &quot;الفهود السوداء&quot; | تاريخ=March 5, 2023|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20241214032714/https://www.eurasiantimes.com/pakistan-inducts-jf-17-block-3-fighter-jet-into-its-black-panthers/?amp|تاريخ أرشيف=2024-12-14}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; جميع طائرات بلوك 1 و2 يتم ترقيتها لمعيار بلوك 3.&lt;/sub&gt;
|-
|[[ايف-16 فائٽنگ فالڪن]] 
|&lt;small&gt;'''جنرل ڊائنامڪس لاڪ هيڊ مارٽن'''&lt;/small&gt;
| [[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|200px]]
|[[آمريڪا]]   
|جيٽ
|ملٽي رول
|&lt;small&gt;15جنوري 1983&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://stratagem.pk/setting-the-record-straight/pakistan-air-force-love-f-16/ | عنوان=لماذا يعشق سلاح الجو الباكستاني طائرات F-16؟ | تاريخ=11 April 2016 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250124002434/http://stratagem.pk/setting-the-record-straight/pakistan-air-force-love-f-16/|تاريخ أرشيف=2025-01-24}}&lt;/ref&gt;
| 75
| 85&lt;ref name=&quot;F16 database&quot;&gt;{{استشهاد بويب|مسار=https://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/serials-and-inventory/airforce/PAF/|عنوان=قاعدة بيانات طائرات F-16 – باكستان|موقع=www.f-16.ne|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250212132208/https://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/serials-and-inventory/airforce/PAF/|تاريخ أرشيف=2025-02-12}}&lt;/ref&gt;
| &lt;sub&gt;&lt;small&gt;'''F-16AM بلوك 15 MLU (31) &lt;br&gt; F-16BM بلوك 15 MLU (23) &lt;br&gt; F-16A بلوك 15 ADF (9) &lt;br&gt; F-16B بلوك 15 ADF (4) &lt;br&gt; F-16C بلوك 52+ (12) &lt;br&gt; F-16D بلوك 52+ (6)'''&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
|-
|[[ميراج III]] 
|ڊاسالٽ ايرو اسپيس
| [[File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|200px]]
|[[فرانس]]
| جيٽ
| ملٽي رول
| 1968
| 58
| 135
| &lt;sub&gt;&lt;small&gt;'''عدة نسخ مع تطويرات واسعة ضمن مشروع ROSE. جميع طائرات ميراج III يتم استبدالها بـ JF-17C وJ-10CE.&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.youtube.com/watch?v=Eas4b9xJ5Uo | عنوان=في مثل هذا اليوم قبل 55 عامًا، تم إدخال أول دفعة من طائرات ميراج إلى سلاح الجو الباكستاني | موقع=[[يوتيوب]] | تاريخ=8 March 2023 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20241226191345/https://www.youtube.com/watch?v=Eas4b9xJ5Uo|تاريخ أرشيف=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2022&quot;&gt;{{استشهاد بويب|مسار= https://www.flightglobal.com/download?ac=83735|عنوان = World Air Forces 2022|ناشر= Flightglobal Insight |سنة= 2021 |تاريخ الوصول= 24 November 2022|التسجيل=registration|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250507082859/https://www.flightglobal.com/download?ac=83735|تاريخ أرشيف=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.france24.com/en/20180429-thrifty-50-pakistan-keeps-ageing-mirages-flying | عنوان=خمسون عامًا من الخدمة: باكستان تُبقي طائرات ميراج القديمة في الخدمة | تاريخ=29 April 2018 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20241226081926/https://www.france24.com/en/20180429-thrifty-50-pakistan-keeps-ageing-mirages-flying|تاريخ أرشيف=2024-12-26}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
|-
| [[ميراج 5]] 
| ڊاسالٽ ايرو اسپيس
| [[File:Pakistan Air Force Dassault Mirage 5 ROSE III taking off.jpg|200px]]
| [[فرانس]]
| جيٽ
|&lt;small&gt;'''حملو ۽ جاچ'''&lt;/small&gt;
| 1970
| 78
| 138
| &lt;sub&gt;&lt;small&gt;'''عدة نسخ مع تطويرات واسعة ضمن مشروع ROSE. جميع طائرات ميراج 5 يتم استبدالها بـ JF-17C وJ-10CE.&lt;ref name=&quot;france24.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2022&quot; /&gt;'''&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''هاربن Y-12'''&lt;/small&gt;
|هاربن ايئر ڪرافٽ گروپ
| [[File:Iran - Revolutionary Guard Air Force Harbin Y12-II.jpg|200px]]
| '''[[چين]]'''
|ٽربوجيٽ  
|&lt;small&gt;هلڪو ٽرانسپورٽ&lt;/small&gt;
| 1993
| 2
| 2
| Y-12II.&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2024&quot;/&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''ايئربس A319'''&lt;/small&gt;
|ايئربس
| [[File:United Airbus A319 (13942617705).jpg|200px]]
| [[فرانس]]
|جيٽ
|ٽرانسپورٽ 
|جولاءِ 2022
| 1
| 1
| &lt;sub&gt;A319-112 &lt;br&gt; كانت تعمل سابقاً لدى Avion Express (ليتوانيا).&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2024&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.airliners.net/photo/Pakistan-Air-Force/Airbus-A319-112/7022361?qsp=eJxVjT0OwjAMha9SeWaiokO3MrDSgQtYjgVRSxPZliCqenecdmLz8/d%2BVqC0GH/tUTJDD8oo9IITZBR8K/QrBDQeiDgbB3e03cXxxOWTJLgBRpyiGi7NEKW5JSF2rknsWpz%2BpY//XQJLRay0Lz3r8rmeLOOh2s5liJpn3FvYMM6wbT9fkDmp | عنوان=صورة طيران: إيرباص A319-112 - سلاح الجو الباكستاني |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250124003045/https://www.airliners.net/photo/Pakistan-Air-Force/Airbus-A319-112/7022361?qsp=eJxVjT0OwjAMha9SeWaiokO3MrDSgQtYjgVRSxPZliCqenecdmLz8/d%2BVqC0GH/tUTJDD8oo9IITZBR8K/QrBDQeiDgbB3e03cXxxOWTJLgBRpyiGi7NEKW5JSF2rknsWpz%2BpY//XQJLRay0Lz3r8rmeLOOh2s5liJpn3FvYMM6wbT9fkDmp|تاريخ أرشيف=2025-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
|-
| '''&lt;small&gt;سيسنا&lt;/small&gt;'''
| سيسنا
| [[File:cessna uc-35a citation 560 ultra v arp.jpg|200px]]
| [[آمريڪا]]
|جيٽ
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''VIP ٽرانسپورٽ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| -
| 1
| 1
|&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%202372.html bell | cessna | lockheed jetstar | 2004 | 09–2372 | Flight Archive]. Flightglobal.com (22 November 2004). Retrieved on 2012-07-01. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227182145/https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%202372.html |date=2019-02-27 }}&lt;/ref&gt; 
|-
|&lt;small&gt;'''گلف اسٽريم IV'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;گلف اسٽريم&lt;/small&gt;
| [[File:PAF GSIV Government.png|200px]]
|[[آمريڪا]] 
|جيٽ
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''VIP ٽرانسپورٽ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| 2004
| 2
| 2
| &lt;sub&gt;گلف اسٽريم IV-SP &lt;br&gt; گلف اسٽريم IV   G-450&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.airliners.net/photo/Pakistan-Air-Force/Gulfstream-Aerospace-G-IV-Gulfstream-IV-SP/6744749?qsp=eJwtjbEOwjAQQ3%2BlupkNwdCtDKx04AdOFwuilia6Owmiqv9OUthsP8teSdLi%2BPi9ZFBPBlZ50oEyK7%2BM%2BpUmlHfSUDWNPEVzXrohandNKqhNS%2BqXUmlgxyCC7Aj//KYB2hBM9tFHOzk1CR1/7niuNkTLM%2B8rcI4zbdsXIKszaQ%3D%3D | عنوان=صورة طيران: جلف ستريم IV-SP - سلاح الجو الباكستاني |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250120175405/https://www.airliners.net/photo/Pakistan-Air-Force/Gulfstream-Aerospace-G-IV-Gulfstream-IV-SP/6744749?qsp=eJwtjbEOwjAQQ3%2BlupkNwdCtDKx04AdOFwuilia6Owmiqv9OUthsP8teSdLi%2BPi9ZFBPBlZ50oEyK7%2BM%2BpUmlHfSUDWNPEVzXrohandNKqhNS%2BqXUmlgxyCC7Aj//KYB2hBM9tFHOzk1CR1/7niuNkTLM%2B8rcI4zbdsXIKszaQ%3D%3D|تاريخ أرشيف=2025-01-20}}&lt;/ref&gt;&lt;/sub&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''ايمبريئر فينم 100'''&lt;/small&gt;
|ايمبريئر 
| [[File:Embraer EMB-500 Phenom 100 AN1695056.jpg|200px]]
|[[برازيل]]
|جيٽ
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''VIP ٽرانسپورٽ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| 2009
| 4
| 4
|&lt;ref&gt;[http://www.aero-news.net/getmorefromann.cfm?do=main.textpost&amp;id=c33433a3-c998-491a-9798-2ed577a9dff0 إمبراير تسلم أول Phenom 100 لسلاح الجو الباكستاني]. aero-news.net (26 March 2009). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250212120722/https://www.aero-news.net/getmorefromann.cfm?do=main.textpost&amp;id=c33433a3-c998-491a-9798-2ed577a9dff0 |date=2025-02-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;small&gt;'''چينگڊو &lt;sup&gt;ايف-7 CAC&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''چينگڊو ايوي ايشن انڊسٽري ڪارپوريشن'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| [[File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|200px]]
| '''[[چين]]'''
| جيٽ
| &lt;small&gt;'''&lt;sub&gt;ايئر انٽرسيپٽر&lt;/sub&gt;'''&lt;/small&gt;
| 2002
| 53
| 60&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://www.airforce-technology.com/projects/j7f7fighteraircraft/ | عنوان=مقاتلات J-7 / F-7 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250403144743/https://www.airforce-technology.com/projects/j7f7fighteraircraft/|تاريخ أرشيف=2025-04-03}}&lt;/ref&gt;
| &lt;sub&gt;&lt;small&gt;'''سڀئي ايف-7 پي جي کي جي ايف-17 سي سان تبديل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://timesofislamabad.com/25-Jan-2019/pakistan-air-force-to-replace-entire-f17-fighter-jets | عنوان=سلاح الجو الباكستاني سيستبدل جميع مقاتلات F-7P بطائرات JF-17 | تاريخ=25 January 2019 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20230407101447/https://timesofislamabad.com/25-Jan-2019/pakistan-air-force-to-replace-entire-f17-fighter-jets|تاريخ أرشيف=2023-04-07}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;10&quot; | تربيتي هوائي جهاز
|-
|&lt;small&gt;'''هانگڊو    GL-8'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''هانگڊو-پاڪستان ايرو اسپيس ڪمپليڪس'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| [[File:Pakistan Air Force Hongdu K-8P Karakorum Jordan.jpg|200px]]
| '''[[چين]]'''، '''&lt;small&gt;[[پاڪستان]]&lt;/small&gt;'''
|جيٽ
|&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''ميڊيم جيٽ ٽرينر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| 1994
| 58
| 60
| &lt;small&gt;K-8 (12) &lt;br&gt; K-8P (48)&lt;/small&gt; 
&lt;sub&gt;'''&lt;small&gt;ڪراڪورم-8 جي طور تي لائسنس يافته پي اي سي پيداوار.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب|مسار=https://www.pac.org.pk/k-8 |عنوان=مجمع باكستان لصناعات الطيران كامرا – طائرة Karakorum-8 (K-8) |ناشر=Pac.org.pk |تاريخ الوصول=2022-09-16|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20240819040444/https://www.pac.org.pk/k-8|تاريخ أرشيف=2024-08-19}}&lt;/ref&gt;'''&lt;/sub&gt;
|-
| &lt;small&gt;'''سيسنا T-37 ٽوئيٽ'''&lt;/small&gt;
| سيسنا
| [[ملف:T-37 021203-O-9999G-003.jpg|200px]]
| [[آمريڪا]]
| جيٽ
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''ميڊيم جيٽ ٽرينر'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| 1962
| 69
| 73
| T-37B/C.&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب|مسار=http://www.flightglobal.com/articles/2008/08/21/315034/pakistan-to-receive-more-t-37-trainers.html|عنوان=باكستان ستتسلم المزيد من طائرات التدريب T-37|الأخير=Govindasamy|الأول=Siva|تاريخ=2008-08-21|عمل=Flight International|ناشر=flightglobal.com|تاريخ الوصول=10 July 2010|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20110520141741/http://www.flightglobal.com/articles/2008/08/21/315034/pakistan-to-receive-more-t-37-trainers.html|تاريخ أرشيف=2011-05-20}}&lt;/ref&gt; سيتم 
سيسنا ٽي-37 ٽوئيٽ سيسنا پراڻا ماڊل بتدريج ڪي-8 پي سان تبديل ڪيا ويندا.
استبدال الطرازات القديمة بـ K-8P تدريجيًا.
|-
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''MFI-17'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;  مشاق
| &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سويڊن-پاڪستان ايرو اسپيس  ڪمپليڪس'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
| [[ملف:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|200px]]
| '''&lt;small&gt;[[پاڪستان]][[سويڊن]]&lt;/small&gt;'''
| ٽربو انجن 
| بنيادي تربيت
| 1974
| 145
| 151
| MFI-17 
مشاق  (115) سپر مشاق  (30) ڪجهه ايم ايف آءِ-17 کي سپر مشاق    معيار تي اپ گريڊ ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%202371.html?search=Pakistan%20JF-17 air force | combat aircraft | super lynx | 2004 | 09–2371 | Flight Archive]. Flightglobal.com (22 November 2004). Retrieved on 2012-07-01. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190227181940/https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%202371.html?search=Pakistan%20JF-17 |date=2019-02-27 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;10&quot; | اسٽريٽجڪ ٽرانسپورٽ ۽ ايئر ريفيولنگ
|-
| &lt;small&gt;'''اليوشين   L-78'''&lt;/small&gt;
| اليوشين
| [[File:Ilyushin IL-78 (R09-001) Pakistan Air Force.jpg|200px]]
| [[روس]]
| جيٽ
| اسٽريٽجڪ ٽرانسپورٽ ۽ ايئر ريفيولنگ
| 2009
| 4
| 4
| Il-78MP ٽرانسپورٽ/ايئر ريفيولنگ ڊبل رول ٽرانسپورٽ ۽ ريفيولنگ
جهاز يوڪريني هوائي فوج پاران استعمال ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب|مسار=https://www.defenseworld.net/news/29831/Ukrainian_Firm_Signs_Contract_to_Repair_Pakistani_IL_78_Refueling_Aircraft#.YhhL0-hBxPY|عنوان=شركة أوكرانية توقع عقداً لصيانة طائرات التزود بالوقود IL-78 الباكستانية|تاريخ=17 June 2021 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20220325072806/https://www.defenseworld.net/news/29831/Ukrainian_Firm_Signs_Contract_to_Repair_Pakistani_IL_78_Refueling_Aircraft|تاريخ أرشيف=2022-03-25}}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;10&quot; | فوجي ٽرانسپورٽ جهاز
|-
|[[لاڪ هيڊ سي-130 هرڪيولس]]
|&lt;small&gt;'''لاڪ هيڊ مارٽن'''&lt;/small&gt;
| [[File:4148 Lockheed C-130E Pakistan Air Force Konya 30.6.22 (52207186888).jpg|200px]]
| [[آمريڪا]]
|ٽربوجيٽ
|ٽرانسپورٽ ٽيڪٽيڪل 
| 1963
| 23
| 25
| C-130B (5) &lt;br&gt; C-130E (7) &lt;br&gt; C-130H (13)&lt;ref&gt;{{استشهاد بويب|مسار=https://resonantnews.com/2024/12/27/final-3-belgian-c-130s-delivered-to-pakistan-air-force/#:~:text=In%20November%202024%2C%20the%20Pakistan,Departed%20on%20Friday%2C%20November%2029.|عنوان=Final 3 Belgian C-130s Delivered to Pakistan Air Force - RESONANT NEWS&lt;!-- عنوان مولد بالبوت --&gt;|تاريخ الوصول=2025-05-13|لغة=en-US|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20241227163204/https://resonantnews.com/2024/12/27/final-3-belgian-c-130s-delivered-to-pakistan-air-force/|تاريخ أرشيف=2024-12-27}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; جميع الطائرات تم تطويرها وصيانتها بواسطة PAC.&lt;ref name=&quot;C-130 aircraft bought from Belgium inducted into PAF fleet&quot;&gt;{{استشهاد بويب| مسار=https://urdu.dunyanews.tv/index.php/ur/Business/731170/ | عنوان=طائرات C-130 المشتراة من بلجيكا تدخل الخدمة في سلاح الجو الباكستاني | تاريخ=11 June 2023 |مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250213110915/https://urdu.dunyanews.tv/index.php/ur/Business/731170/|تاريخ أرشيف=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[ساب 2000]]
| ساب
| [[File:Pakistan Air Force Saab 2000 Asuspine.jpg|200px]]
|{{flag|Sweden}}
|ٽربوجيٽ
| ٽرانسپورٽ
| 2008
| 7
| 7
| تُستخدم أيضاً لتدريب طواقم طائرات الإنذار المبكر Saab 2000 Erieye.&lt;ref name=&quot;World Air Forces 2024&quot;&gt;{{استشهاد بويب|مسار= https://www.flightglobal.com/download?ac=98881 |عنوان = World Air Forces 2024|ناشر= Flightglobal Insight |سنة= 2024 |تاريخ الوصول= 10 April 2024|التسجيل=registration|مسار أرشيف=http://web.archive.org/web/20250413174917/https://www.flightglobal.com/download?ac=98881|تاريخ أرشيف=2025-04-13}}&lt;/ref&gt;
|}

==پڻ ڏسو==
{{Portal|Pakistan|Aviation}}
* [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]]
* [[جهازن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جو فوجي سامان]] 
[[زمرو:فوجي جهازن جي فهرست]]</text>
      <sha1>d6qlagqota91qev8f8oiok7kzvugvhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94755</id>
    <revision>
      <id>372727</id>
      <parentid>370665</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12576" sha1="jfl400yrxzutadrdvp74gcqq6frlnng" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. &lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=9 July 2025|archivedate=25 January 2022|date=26 July 2013}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي. &lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. &lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

The '''Pakistan Aeronautical Complex''' ('''PAC''') is a major [[defense contractor]] and an [[aerospace manufacturer]] headquartered in [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Contact Us |url=https://www.pac.org.pk/contact |website=pac.org.pk |access-date=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

The Pakistan Aeronautical Complex is one of the largest defense contractors in aerospace and military aviation support.&lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{cite web |title=Our Valued Customers |url=https://www.pac.org.pk/customers |website=www.pac.org.pk |access-date=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{cite web|title=History of Pakistan Aeronautical Complex Kamra|url= http://www.pac.org.pk/history |publisher= Pakistan Aeronautical Complex, Government of Pakistan website|access-date=9 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125020926/https://pac.org.pk/history|archive-date=25 January 2022|date=26 July 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Founded in 1971 by the [[Pakistan Air Force|Pakistan Air Force (PAF)]], the PAC [[Aircraft designer|designs]], [[Research and development in Pakistan|develops]], and builds aircraft and avionics systems for the Pakistani military— it also provides its services for civilian aircraft.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; In addition, the PAC performs local [[Aircraft maintenance|maintenance]] and works on the aircraft [[Mid-life update|MLU]] systems of foreign-built military and civilian aircraft. The PAC is owned entirely and sponsored by [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]] whose corporate appointment comes directly from the [[Air Headquarters (Pakistan)|Air HQ]] of the [[Pakistan Air Force]].&lt;ref name= &quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{cite web |title= Introduction |url= http://www.pac.org.pk/introduction |publisher= PAC|access-date=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

Many of these products are specially suited for the [[Pakistan Armed Forces]] needs, while others are also marketed to foreign export. While it collaborated with several countries’ corporate organizations, the PAC often jointly works with the Turkish [[Turkish Aerospace Industries|TAI]] and the Chinese [[China National Aero-Technology Import &amp; Export Corporation|CATIC]].&lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{cite web |title= Collaboration|url= http://www.pac.org.pk/collaboration |publisher= PAC |access-date= 28 November 2014}}&lt;/ref&gt; The PAC has larger commercial and business interests in [[Myanmar]], [[Nigeria]], [[Qatar]], [[Saudi Arabia]] and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url= http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan |date=22 October 2016|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=22 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url= http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak |date=24 June 2016|newspaper=The Express Tribune|language= en-US|access-date=22 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{cite web |title= Customers |url= http://www.pac.org.pk/customers |publisher= PAC|access-date=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;
&lt;!---------== History ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;
No Source. 
----&gt;


[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>jfl400yrxzutadrdvp74gcqq6frlnng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372729</id>
      <parentid>372727</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14379" sha1="beckqcasg3kghfler1bb12nkehvehep" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=9 July 2025|archivedate=25 January 2022|date=26 July 2013}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==

The '''Pakistan Aeronautical Complex''' ('''PAC''') is a major [[defense contractor]] and an [[aerospace manufacturer]] headquartered in [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Contact Us |url=https://www.pac.org.pk/contact |website=pac.org.pk |access-date=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

The Pakistan Aeronautical Complex is one of the largest defense contractors in aerospace and military aviation support.&lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{cite web |title=Our Valued Customers |url=https://www.pac.org.pk/customers |website=www.pac.org.pk |access-date=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{cite web|title=History of Pakistan Aeronautical Complex Kamra|url= http://www.pac.org.pk/history |publisher= Pakistan Aeronautical Complex, Government of Pakistan website|access-date=9 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125020926/https://pac.org.pk/history|archive-date=25 January 2022|date=26 July 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Founded in 1971 by the [[Pakistan Air Force|Pakistan Air Force (PAF)]], the PAC [[Aircraft designer|designs]], [[Research and development in Pakistan|develops]], and builds aircraft and avionics systems for the Pakistani military— it also provides its services for civilian aircraft.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; In addition, the PAC performs local [[Aircraft maintenance|maintenance]] and works on the aircraft [[Mid-life update|MLU]] systems of foreign-built military and civilian aircraft. The PAC is owned entirely and sponsored by [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]] whose corporate appointment comes directly from the [[Air Headquarters (Pakistan)|Air HQ]] of the [[Pakistan Air Force]].&lt;ref name= &quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{cite web |title= Introduction |url= http://www.pac.org.pk/introduction |publisher= PAC|access-date=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

Many of these products are specially suited for the [[Pakistan Armed Forces]] needs, while others are also marketed to foreign export. While it collaborated with several countries’ corporate organizations, the PAC often jointly works with the Turkish [[Turkish Aerospace Industries|TAI]] and the Chinese [[China National Aero-Technology Import &amp; Export Corporation|CATIC]].&lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{cite web |title= Collaboration|url= http://www.pac.org.pk/collaboration |publisher= PAC |access-date= 28 November 2014}}&lt;/ref&gt; The PAC has larger commercial and business interests in [[Myanmar]], [[Nigeria]], [[Qatar]], [[Saudi Arabia]] and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url= http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan |date=22 October 2016|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=22 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url= http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak |date=24 June 2016|newspaper=The Express Tribune|language= en-US|access-date=22 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{cite web |title= Customers |url= http://www.pac.org.pk/customers |publisher= PAC|access-date=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
===سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن. 
==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>beckqcasg3kghfler1bb12nkehvehep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372731</id>
      <parentid>372729</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11145" sha1="d6ujaxv580nmp1ipni93p2xv8thkdio" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=9 July 2025|archivedate=25 January 2022|date=26 July 2013}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
===سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن. 
==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>d6ujaxv580nmp1ipni93p2xv8thkdio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372732</id>
      <parentid>372731</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت */</comment>
      <origin>372732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11144" sha1="8wt8he5ldeplfagmsx2q6kogrv8zqwu" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt;

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Our Valued Customers&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=22 August 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;History of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=9 July 2025|archivedate=25 January 2022|date=26 July 2013}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot; /&gt; ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;PAC collaboration&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Customers of PAC&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=28 November 2014}}&lt;/ref&gt;
==تاريخ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>8wt8he5ldeplfagmsx2q6kogrv8zqwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372733</id>
      <parentid>372732</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10617" sha1="131hi0yfky67atm98wzoy081ajay1i8" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>131hi0yfky67atm98wzoy081ajay1i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372735</id>
      <parentid>372733</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30312" sha1="shet46pqi572n3grdh2591oh1fjzjib" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==
After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

===Aircraft Rebuild Factory (ARF)===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

The '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=The ARF maintained Aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>shet46pqi572n3grdh2591oh1fjzjib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372736</id>
      <parentid>372735</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>372736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32712" sha1="3pxwliljenpw78tfu8jkov5ysx9scg0" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

===Aircraft Rebuild Factory (ARF)===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

The '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=The ARF maintained Aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>3pxwliljenpw78tfu8jkov5ysx9scg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372738</id>
      <parentid>372736</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32962" sha1="dlbpugpafmqyt0ebqbesr0z99eyhxv8" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

After five-years of induction of the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J-6]] (Pakistani military designation: '''F-6''') in the [[Pakistan Air Force|PAF]] in [[1971 in Pakistan|1971]], it was realized that the aircraft had started falling due for overhaul and, in the absence of an in country overhaul facility, the aircraft would be sent to [[Shenyang Aircraft Corporation|112 Factory]] in China for desired inspections, resulting in massive financial capital spent in terms of foreign exchange and generating undesired downtime for the aircraft fleet. With this background, the senior program managers in the Pakistan Air Force decided to goal of create an indigenous overhauling facility for the F-6 program of the PAF. After negotiation with the [[Original equipment manufacturer|OEM]]s and the Chinese government, the establishment of an F-6 rebuild factory now known as &quot;Aircraft Rebuild Factory&quot; ('''ARF''') started at [[Kamra, Pakistan|Kamra]] supervised by [[Chinese people|Chinese]] aviation experts. This facility was financed privately in part by the notable investor Iqbal Kaiser and features his plaque in the parking lot of the facility. On its completion, the first ever aircraft rolled out after overhaul in the year [[1980 in Pakistan|1980]].

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

===Aircraft Rebuild Factory (ARF)===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

The '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=The ARF maintained Aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>dlbpugpafmqyt0ebqbesr0z99eyhxv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372748</id>
      <parentid>372738</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33838" sha1="totf1c4lod81oio3ec5tsm29t19xpge" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

===Aircraft Rebuild Factory (ARF)===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

The '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=The ARF maintained Aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>totf1c4lod81oio3ec5tsm29t19xpge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372749</id>
      <parentid>372748</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36063" sha1="am08se92m9cilzuks2arn4iiplxx4zn" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>am08se92m9cilzuks2arn4iiplxx4zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372750</id>
      <parentid>372749</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:29:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36100" sha1="eyh8b0i3qa2qb77622750f0g7sqe21v" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

==ڪارپوريٽ آپريشن==
Since 1947, the [[Pakistan Air Force]] operated largely dependent on foreign suppliers, fighter jets and aircraft had to be sent abroad for desired inspection, development, and to produce parts to maintain the fighter aircraft in service, causing the downsizing of the air force.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt;

After consultation from the [[Pakistan Air Force|PAF]]'s war planners at [[Air Headquarters (Pakistan Air Force)|AHQ]] at the [[Rawalpindi Cantonment]], the Pakistan Aeronautical Complex (PAC) was established in 1973 in [[Kamra, Pakistan|Kamra]] with Aircraft Rebuild Factory first being functional.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; PAC was established by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) as part of the new defence policy introduced in 1972; the PAC represents wide range of [[Revenue|corporate revenue]] of the air force while fulfilling the national security needs of the country.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The Pakistan Aeronautical Complex is organized with four defense factories previously designated P-721, P-741, P-751, and KARF.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt; The first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name= &quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;/&gt;

Each of the four factories are run under the [[managing director]] (MD) who is usually appointed directly from the Air Force as an external billets appointments.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; Since 1980s–90s, PAC functions include licensed-built French [[Dassault Mirage III|Mirage III]], [[Dassault Mirage 5|Mirage V]], and overhauling and building of the [[F100 engine]]s for the F-16A/Bs under license from American [[Pratt &amp; Whitney]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>eyh8b0i3qa2qb77622750f0g7sqe21v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372751</id>
      <parentid>372750</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33667" sha1="fu72271m5b9i3a7no71q3gg1nzalhug" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = [[State-owned enterprise|SEO]]
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>fu72271m5b9i3a7no71q3gg1nzalhug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372752</id>
      <parentid>372751</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34630" sha1="19x9jl0wuwz6ykvidek94nbb343zqaf" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = State-owned enterprise (SEO)
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.|company_name=PAC|native_name=Pakistan Aeronautical Complex

هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشتاق AMF ۾ تيار ڪيو ويو. هوائي فوج جي سار سنڀال جي ڪارخاني. * پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس * ڪمرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو. نگران ۽ پرڏيهي وزارت. معياري انٽرپرائز آرگنائيزيشن. SEO * هوائي جهاز * هوائي خلائي * دفاعي آلات. * پاڪستان ايئر فورس * دنيا ۾ * ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين) * AVM اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين) * فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس * سال 1980 کان موجوده * هوائي جهاز جي سار سنڀال * هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون * هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي. * فوجي هوائي جهاز * دفاع جي وزارت. پيداوار ڊويزن.}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>19x9jl0wuwz6ykvidek94nbb343zqaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372753</id>
      <parentid>372752</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34548" sha1="sazqrh01501zqmwj4zp1px76wwb9598" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |[[Aerospace manufacturer|Aerospace]] |[[Arms industry|Defence]]}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[Pakistan Air Force]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan
| area_served = Worldwide
| key_people = [[Air Vice Marshal|AVM]] [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Hakim Raza]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;[[Chair (officer)|Chairman]])&lt;br&gt;AVM [[List of serving air marshals of the Pakistan Air Force|Owais Akram]]&lt;br&gt;&lt;nowiki&gt;(&lt;/nowiki&gt;Deputy Chairman)&lt;br&gt;
| products = [[Military aviation]] and [[Airborne early warning and control|electronics]]
| production = 1980–present
| production_year = 1980
| services = [[Aircraft maintenance]]&lt;br&gt;Aircraft [[Mid-life update|mid-life updates]]&lt;br&gt;Aircraft [[Aircraft designer|design]] and [[Research and development in Pakistan|R&amp;D]]&lt;br&gt;Military avionics
| owner = [[Ministry of Defence Production (Pakistan)|Ministry of Defence Production]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''Divisions'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=. هوائي فوج جي سار سنڀال جي ڪارخاني. *  ڪمرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو. نگران ۽ پرڏيهي وزارت. معياري انٽرپرائز آرگنائيزيشن. SEO * هوائي جهاز * هوائي خلائي * دفاعي آلات. * پاڪستان ايئر فورس * دنيا ۾ * ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين) * AVM اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين) * فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس * سال 1980 کان موجوده * هوائي جهاز جي سار سنڀال * هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون * هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي. * فوجي هوائي جهاز * دفاع جي وزارت. پيداوار ڊويزن.}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>sazqrh01501zqmwj4zp1px76wwb9598</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372763</id>
      <parentid>372753</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33627" sha1="ca7otldythfxs4dtcs52vf7mt88trmj" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ AHQ ۾ PAF جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس (PAF) پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. OEMs ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>ca7otldythfxs4dtcs52vf7mt88trmj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372765</id>
      <parentid>372763</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33693" sha1="55hc17lnu84fh4hx344xagxc68zddmu" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

===Avionics Production Factory===
The '''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>55hc17lnu84fh4hx344xagxc68zddmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372766</id>
      <parentid>372765</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35200" sha1="sn4w60y8ullmtuv7yuqrixpbcwg5wui" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|A retired [[Pakistan Air Force]] F-6 on display on an intersection in 2002.]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (ARF)، سرڪاري طور تي P-721 جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ F-6 ري بلڊ فيڪٽري (F-6RF) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.  


e '''Aircraft Rebuild Factory''' (ARF), founded as officially as '''P-721''' and formerly known as '''F-6 Rebuild Factory''' ('''F-6RF'''), is primarily dedicated to [[reverse engineering]], overhauling, and machining the parts of the Chinese-origin aircraft in service with the Pakistan Air Force (PAF).&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

The plant was established in [[1971 in Pakistan|1971]] and commenced operations in 1972; for the P-721, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

Originally, the plant overhauled and machined parts for the Chinese [[Shenyang J-6|Shenyang J6]] (local designation as F-6) but the program expanded towards manufacturing and overhauling the other Chinese fighters and manufacturing the engines including:

* [[Nanchang Q-5]] (local designation: '''A-5''' Fantan)
* [[Shenyang J-5]] (local designation as '''F-5''' Fresco)
* [[Shenyang J-6]] (local designation as '''F-6''' Farmer)
* [[Chengdu J-7]] (local designation as '''F-7''' Fishcan)
* [[Bell AH-1 Cobra]] (local designation: '''AH-1''' Cobra)

Over the years, the ARF became capable of manufacturing the drop tanks and jet engine harnesses of various Chinese-built aircraft as well as printed circuit boards for the American AH-1 Cobra attack helicopters.&lt;ref name=&quot;History of PAC&quot; /&gt; The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>sn4w60y8ullmtuv7yuqrixpbcwg5wui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يهودين جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94821</id>
    <revision>
      <id>372686</id>
      <parentid>372294</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206508" sha1="5spet8plh5g3hib5p8150eg7deicxhp" xml:space="preserve">يهودي (&lt;small&gt;Jews&lt;/small&gt;) تاريخي اسرائيل ۽ يهوديه، ٻه لاڳاپيل بادشاهتن جيڪيون [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|سرزمين شام (ليونٽ)]] ۾ ظاهر ٿيون،  جي بني اسرائيل ۽ عبرانين مان پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Finkelstein-20012&quot;&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken2&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229|date=April 9, 2023}} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جو پهريون ذڪر، 1213-1203 ق.م. جو مرنيپتا اسٽيل تي لکيل آهي؛ بعد ۾ مذهبي ادب بني اسرائيلن جي ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ 1500 ق.م. تائين ٻڌائي ٿو. روايتي طور تي، اسرائيل جو نالو عبراني بزرگ [[يعقوب عليہ السلام|يعقوب]] سان شروع ٿيو آهي، جيڪو نالي لاءِ هڪ داستاني ايٽولوجي فراهم ڪري ٿو - هڪ فرشتي سان وڙهڻ کان پوءِ، يعقوب جو نالو اسرائيل رکيو ويو، جنهن جو مطلب آهي &quot;اهو جيڪو خدا سان ويڙهي ٿو&quot;. سامريه ۾ قائم اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م. ڌاري نيو-آشوري سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي&lt;ref name=&quot;Broshi-20012&quot;&gt;{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|publisher=Bloomsbury|year=2001|isbn=978-1-84127-201-6|page=174}}&lt;/ref&gt; ۽ 586 ق.م. ڌاري يهودين جي بادشاهت نيو-بابلي سلطنت جي هٿ ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Faust|first=Avraham|title=Judah in the Neo-Babylonian Period|date=August 29, 2012|publisher=Society of Biblical Literature|isbn=978-1-58983-641-9|pages=1|doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; يهودي آبادي جو هڪ حصو [[بابل]] ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. آشور ۽ بابل ۾ قيد ٿيل يهودين کي ڊائاسپورا جي شروعات جي نمائندگي ڪندڙ سمجهيو ويندو آهي.

{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|يهودي روايت موجب، يعقوب، جيڪو ريمبران جي هن تصوير ۾ ملائڪ سان وڙهندي ڏيکاريو ويو آهي، اسرائيل جي قبيلن جو پيءُ هو. ]][[هخامنشي سلطنت]] طرفان هن علائقي کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، جلاوطن يهودين کي واپس اچڻ ۽ مندر کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؛ اها واقعا ٻئي مندر جي دور جي شروعات جي نشاندهي ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Jonathan|last1=Stökl|first2=Caroline|last2=Waerzegger|title=Exile and Return: The Babylonian Context|date=2015|publisher=Walter de Gruyter|pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopaedia Judaica|edition=2nd|volume=3|page=27}}&lt;/ref&gt; ڪيترن ئي صدين جي پرڏيهي حڪمراني کانپوءِ، سيليوسڊ سلطنت جي خلاف مڪابي بغاوت هڪ آزاد هاشموني بادشاهت جو سبب بڻي، &lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter Fibiger|last1=Bang|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|first2=Walter|last2=Scheidel|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; پر ان رياست کي بتدريج [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|first=Abraham|last=Malamat|url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A History of the Jewish People|publisher=Harvard University Press|year=1976|isbn=978-0-674-39731-6|pages=223–239}}&lt;/ref&gt; يهودي-رومن جنگيون، پهرين ۽ ٻي صدي عيسوي ۾ رومن جي خلاف ناڪام بغاوتن جو هڪ سلسلو، [[يروشلم]] ۽ ٻئي مندر جي تباهي &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zissu|first=Boaz|title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE|date=2018|isbn=978-90-04-34986-5|location=Leiden|publisher=Brill|page=19|chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective|oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪيترن ئي يهودين کي نيڪالي ڏيڻ جو سبب بڻيون.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Erwin|last1=Fahlbusch|url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15|title=The Encyclopedia of Christianity|first2=Geoffrey William|last2=Bromiley|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-2416-5|page=15}}&lt;/ref&gt; سر زمين شام فلسطين ۾ يهودي آبادي ايندڙ صدين دوران بتدريج گهٽجي وئي، يهودي ڊائاسپورا جي ڪردار کي وڌايو ۽ روحاني ۽ آبادي جي مرڪز کي خالي ٿيل يهوديا کان گليلي ۽ پوءِ بابل ڏانهن منتقل ڪيو، يهودين جون ننڍيون برادريون رومن سلطنت ۾ پکڙيل هيون. ساڳئي عرصي دوران، مشناه ۽ تلمود، مرڪزي يهودي متن، ترتيب ڏنا ويا. ايندڙ هزار سالن ۾، ڊائاسپورا برادريون ٽن وڏن نسلي ذيلي تقسيم ۾، جتي انهن جا ابا ڏاڏا آباد ٿيا هئا: وچ ۽ اوڀر يورپ ۾ اشڪنازي، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ سيفاردي ۽ [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ مزراهي طور گڏ ٿي ويون.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

شروعاتي اسلامي فتحون اوڀرين رومي سمنڊ جي علائقن تي [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] ڪنٽرول ختم ڪري ڇڏيو، نئين قائم ٿيل راشدون خلافت 7هين صدي دوران [[سر زمين شام (ليوانت)|ليونٽ]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ اتر آفريڪا تي قبضو ڪيو ۽ 8هين صدي دوران [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] تي قبضو ڪيو. يهودي ثقافت مسلم [[اندلس]] ۾ هڪ سونهري دور مان لطف اندوز ٿي، يهودين کي سماج ۾ وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو ۽ انهن جي مذهبي، ثقافتي ۽ معاشي زندگي عدم برداشت واري الموحدين جي اچڻ کان اڳ ڦٽي نڪتي. سال 1492ع ۾ ڪيٿولڪ حڪمران، راڻي ازابيل اول ۽ بادشاهه فرڊيننڊ II پاران يهودين کي اسپين ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اهي وڏي تعداد ۾ [[عثماني سلطنت]] ۽ [[اٽلي]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. 12هين ۽ 15هين صدي جي وچ ۾، اشڪنازي يهودين وچ يورپ ۾ انتهائي ظلم جو تجربو ڪيو، جنهن جي ڪري انهن جي [[پولينڊ]] ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. &lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي ۾ هسڪاله دانشورانه تحريڪ جو عروج ڏٺو ويو. &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;هين صدي جي شروعات ۾، يهودي يهودين کي پابندين وارن قانونن کان آزاد ڪرڻ ۽ وسيع يورپي سماج ۾ ضم ڪرڻ لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي.

19هين صدي ۾، جڏهن اولهائين يورپ ۾ يهودين کي قانون جي سامهون برابري ڏني پئي وئي، ته آبادڪاري جي ميدان ۾ يهودين کي وڌندڙ ظلم، قانوني پابندين ۽ وڏي پيماني تي قتل عام جو سامنا ڪرڻ پيو. 1870 ۽ 1880 جي ڏهاڪن دوران، يورپ ۾ يهودي آبادي فلسطين ۾ يهودي رياست کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي مقصد سان عثماني شام ڏانهن هجرت تي وڌيڪ سرگرم بحث ڪرڻ شروع ڪيو. صهيوني تحريڪ سرڪاري طور تي سال 1897ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. سال 1881ع ۽ 1924ع جي وچ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ڏانهن 20 لک کان وڌيڪ يهودين جي وڏي پيماني تي هجرت کي به شروع ڪيو. &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lewin|first=Rhoda G.|date=1979|title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis|url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|journal=Minnesota History|volume=46|issue=7|page=259|access-date=August 10, 2020|archive-date=July 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يورپ ۽ آمريڪا جا يهودي سائنس، ثقافت ۽ معيشت جي شعبن ۾ ڪاميابي حاصل ڪيا. عام طور تي سڀ کان وڌيڪ مشهور سمجهيا ويندڙن ۾ [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] ۽ لڊوگ وٽگنسٽائن شامل هئا. هن وقت ڪيترائي [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|نوبل انعام يافته]] يهودي هئا، جيئن اڃا تائين آهن.&lt;ref name=&quot;jinfo.org2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|title=Jewish Nobel Prize Winners|publisher=jinfo.org|access-date=October 7, 2011|archive-date=December 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1933&lt;/small&gt;ع ۾، [[جرمنيا|جرمني]] ۾ [[هٽلر|ايڊولف هٽلر]] ۽ نازي پارٽي جي اقتدار ۾ اچڻ سان، يهودين لاءِ صورتحال سخت ٿي وئي. معاشي بحران، نسل پرست يهودي مخالف قانون ۽ ايندڙ جنگ جي خوف سبب ڪيترائي ماڻهو [[يُورَپ|يورپ]] کان [[فلسطين|لازمي فلسطين]]، آمريڪا ۽ [[سوويت يونين]] ڏانهن ڀڄي ويا. سال 1939ع ۾، [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي مهاڀاري جنگ]] شروع ٿي ۽ سال 1941ع تائين جرمني تقريبن سڄي يورپ تي قبضو ڪري ورتو. سال 1941ع ۾، سوويت يونين جي حملي کان پوءِ، آخري حل شروع ٿيو، هڪ غير معمولي پيماني تي هڪ وسيع منظم آپريشن، جنهن جو مقصد يهودي ماڻهن کي ختم ڪرڻ هو ۽ نتيجي ۾ يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ يهودين جو قتل عام ٿيو. پولينڊ ۾، سڀني ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ گيس چيمبرن ۾ 30 لک يهودي قتل ڪيا ويا، جن ۾ صرف آشوٽز ڪيمپ ڪمپليڪس ۾ 10 لک شامل هئا. هي نسل ڪشي، جنهن ۾ تقريبن 60 لک يهودين کي طريقي سان ختم ڪيو ويو، هولوڪاسٽ جي نالي سان مشهور آهي. 

هولوڪاسٽ کان اڳ ۽ دوران، يهودين جي وڏي تعداد لازمي فلسطين ڏانهن هجرت ڪئي. 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي تي، ڊيوڊ بين-گورين ارض اسرائيل (اسرائيل جي سرزمين) ۾ هڪ يهودي ۽ جمهوري رياست، [[اسرائيل]] جي رياست جي قيام جو اعلان ڪيو.

ان کان پوءِ فوري طور تي، سڀني پاڙيسري عرب رياستون اسرائيل تي حملو ڪيو، پر نئين ٺهيل اسرائيلي دفاعي فوج (IDF) مزاحمت ڪئي. سال 1949ع ۾ جنگ ختم ٿي وئي ۽ اسرائيل رياست جي تعمير شروع ڪئي ۽ سڄي يورپ ۽ وچ اوڀر جي ملڪن مان ايندڙ يهودين جي وڏين لهرن کي جذب ڪيو. سال 2022ع تائين، اسرائيل هڪ پارلياماني جمهوريت آهي جنهن جي آبادي 96 لک ماڻهن جي آهي، جن مان 70 لک يهودي آهن. ([[غزه جي پٽي|غزا]] ۽ [[فلسطين جي رياست|مغربي ڪناري]] جي 35 لک آبادي کانسواء).

اسرائيل کان ٻاهر سڀ کان وڏي يهودي برادري آمريڪا ۾ آهي، جڏهن ته ٻيون وڏي برادريون [[فرانس]]، [[ڪينيڊا]]، [[ارجنٽائن]]، [[روس]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[جرمني]] ۾ پڻ موجود آهن. هن وقت، يهودي نسل جون ٻه خودمختيار رياستون؛ اسرائيل ۽ روس ۾ يهودي خودمختيار اوبلاست آهن جيڪي انهن جي اختيار هيٺ آهن ته اهي پناهه گاهه طور ڪم ڪن.

==جائزو==
قديم يهودي تاريخ بائيبل ۽ غير بائيبل ذريعن، اپوڪرائيفا ۽ سوڊيپيگرافا، جوزيفس جي لکڻين، گريڪو-رومن ليکڪن ۽ چرچ جي پادرين، گڏوگڏ آثار قديمه جي دريافتن، لکتن، قديم دستاويزن، جهڙوڪ ايليفينٽائن ۽ فيوم مان پيپيري، مردار سمنڊ جا اسڪرول، بار ڪوخبا خط، باباٿا آرڪائيوز ۽ قاهره جينيزا دستاويزن، مان معلوم ٿئي ٿي، جيڪي زباني تاريخ ۽ مدراش ۽ تلمود ۾ تبصرن جي مجموعن سان گڏ آهن. 

ابتدائي جديد دور ۾ پرنٽنگ پريس جي آمد سان، يهودين جي تاريخ ۽ عبراني بائيبل جا شروعاتي ايڊيشن شايع ٿيا جيڪي يهودي مذهب جي تاريخ ۽ وڌندڙ طور تي، يهودين جي قومي تاريخن، يهودي قوم ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا، هڪ مسودي يا لکندڙ ڪلچر کان هڪ پرنٽنگ ڪلچر ڏانهن منتقلي هئي. يهودي مورخن پنهنجن اجتماعي تجربن جا احوال لکيا، پر سياسي، ثقافتي ۽ سائنسي يا فلسفياتي ڳولا لاءِ تاريخ کي پڻ وڌندڙ طور تي استعمال ڪيو. ليکڪن ثقافتي طور تي ورثي ۾ مليل متن جي هڪ مجموعي کي استعمال ڪيو ته جيئن فن جي حالت تي تنقيد ڪرڻ يا اڳتي وڌائڻ لاءِ هڪ منطقي داستان تيار ڪري سگهجي. جديد يهودي تاريخ نويسي يورپي نشاۃِ ثانيه ۽ روشن خيالي جي دور جهڙين دانشورانه تحريڪن سان جڙيل آهي، پر وچين دور جي آخر ۾ ۽ قديم زماني ۾ مختلف ذريعن ۾ اڳوڻين ڪمن تي ڌيان ڏنو. اڄ، يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ کي اڪثر ست دورن ۾ ورهايو ويو آهي:
# قديم اسرائيل ۽ يهوديه رياست (&lt;small&gt;1200 ق.م. کان 586 ق.م.&lt;/small&gt;) 
# ٻيو مندر وارو دور (&lt;small&gt;516 ق.م. کان 70 عيسوي&lt;/small&gt;) &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Jews and Judaism in the Second Temple Period|pages=36–52|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0003|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# ربانڪ يا تلمودي دور (&lt;small&gt;70 کان 640 عيسوي&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford Handbook of Jewish Studies|publisher=Oxford University Press|year=2004|editor-last=Goodman|editor-first=Martin|chapter=Historiography on the Jews in the ‘Talmudic Period’ (70–640 ce)|pages=79–114|doi=10.1093/oxfordhb/9780199280322.013.0005|isbn=0-19-928032-0}}&lt;/ref&gt;
# وچين دور (&lt;small&gt;640 کان 1492 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# ابتدائي جديد دور (&lt;small&gt;1492-1750 عيسوي&lt;/small&gt;) 
# جديد دور (&lt;small&gt;1750ع کان 20هين صدي&lt;/small&gt;) 
# [[صيهونيت]]، [[هولوڪاسٽ]] ۽ [[اسرائيل]] جو قيام (&lt;small&gt;19 کان 21هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;imagemap&gt;
File:Chronology of Israel eng.png|center|800px
default [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 658 156 833 176 [[Aliyah|Periods of massive immigration to Palestine]]
rect 564 156 647 175 [[Jewish diaspora|Periods in which the majority of Jews lived in exile]]
rect 460 156 554 175 [[Land of Israel|Periods in which the majority of Jews lived in the southern Levant, with full or partial independence]]
rect 314 156 452 175 [[Temple in Jerusalem|Periods in which a Jewish Temple existed]]
rect 196 156 309 175 [[#Time periods in Jewish history|Jewish history]]
rect 26 102 134 122 [[Book of Judges|Shoftim]]
rect 134 102 265 121 [[Books of Kings|Melakhim]]
rect 146 83 266 104 [[First Temple]]
rect 286 83 418 103 [[Second Temple]]
rect 341 103 392 121 [[Zugot]]
rect 393 103 453 121 [[Tannaim]]
rect 452 102 534 221 [[Amoraim]]
rect 534 102 560 121 [[Savoraim]]
rect 559 103 691 121 [[Geonim]]
rect 691 102 825 121 [[Rishonim]]
rect 825 100 940 120 [[Acharonim]]
rect 939 94 959 120 [[Aliyah|Aliyot]]
rect 957 65 975 121 [[Israel]]
rect 940 62 958 94 [[The Holocaust]]
rect 825 62 941 100 [[Jewish diaspora|Diaspora]]
rect 808 61 825 101 [[Alhambra decree|Expulsion from Spain]]
rect 428 62 808 103 [[Dispersion of the Jews in the Roman Empire|Roman exile]]
poly 226 82 410 82 410 92 428 92 428 61 226 62 [[Ten Lost Tribes|Assyrian Exile (Ten Lost Tribes)]]
rect 264 82 284 122 [[Babylonian captivity]]
rect 283 103 341 121 [[Second Temple of Jerusalem|Second Temple period]]
poly 26 121 17 121 17 63 225 63 226 81 145 82 145 101 26 101 [[Chronology of the Bible|Ancient Jewish History]]
rect 58 136 375 146 [[Chronology of the Bible]]
rect 356 122 373 135 [[Common Era]]
desc none
&lt;/imagemap&gt;

==قديم اسرائيل==
{{Main|يهوديت جي اصل}}
===شروعاتي بني اسرائيل===
{{Main|بني اسرائيل}}
[[File:Ruins atop Tel Megiddo with circular altar-like shrine and a series of temples on top of the other dating from the early bronze-age through the iron-age periods, Tel Meggido, Israel (19888642855).jpg|thumb|تل ميگيدو، هڪ ڪنعاني ۽ بعد ۾ اسرائيلي شهر جا کنڊر]]

ابتدائي يهودين ۽ انهن جي پاڙيسرين جي تاريخ، ميڊيٽرينين سمنڊ جي زرخيز هلال ۽ اوڀر ساحل تي مرڪز آهي. اها انهن ماڻهن سان شروع ٿئي ٿي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ واري علائقي تي قبضو ڪيو هو. مصر ۽ بابل ۾ ثقافت جي قديم مرڪزن، عرب جي ريگستانن ۽ ايشيا ڪوچڪ جي ميدان جي اهي، ڪنعان جي زمين (تقريبن جديد اسرائيل، فلسطين، اردن ۽ لبنان سان ملندڙ جلندڙ) تهذيبن جي ميلاپ جو هنڌ هئي.

[[File:Map Israel Judea 926 BC-fr.svg|thumb|سال 926 ق.م. ۾ اسرائيل ۽ يهوديه جون بادشاهتون]]
اسرائيل جي نالي سان هڪ قوم جو سڀ کان پهريون رڪارڊ ٿيل ثبوت قديم مصر جي مرنيپتاه اسٽيلئ ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو 1200 ق.م. جو آهي. جديد آثار قديمه جي حساب موجب، اسرائيلي ۽ انهن جي ثقافت هڪ الڳ مونولئٽرسٽڪ ۽ پوء توحيد پرست (monotheistic) مذهب جي ترقي ذريعي ڪنعاني ماڻهن ۽ انهن جي ثقافتن مان نڪتل هئي، جيڪا هڪ قومي خدا &quot;يهواه&quot; تي مرڪوز هو.&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gnuse |first1=Robert Karl |title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel |date=1997 |publisher=Sheffield Academic Press Ltd |isbn=1-85075-657-0 |location=England |pages=28, 31}}&lt;/ref&gt; اها عبراني ٻولي جي هڪ قديم شڪل ڳالهائيندا هئا، جيڪا اڄ بائيبل جي عبراني جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref&gt;Steiner, Richard C. (1997), &quot;Ancient Hebrew&quot;, in Hetzron, Robert (ed.), ''The Semitic Languages'', Routledge, pp. 145–173, {{ISBN|978-0-415-05767-7}}&lt;/ref&gt; 

پهرين صدي قبل مسيح جي وچ کان، يهودين کي روايتي طور تي پنهنجي تاريخ جي جيڪا سمجھ هئي، اها عبراني بائيبل ۾ بيان ڪيل روايتن جي چوڌاري مرڪوز هئي. هن خيال موجب، ابراهيم (اهو ظاهر ڪري ٿو ته هو يهودين جو حياتياتي پيشوا ۽ يهوديت جو پيءُ آهي) پهريون يهودي آهي.{{sfn|Levenson|2012|p=3}} بعد ۾ اسحاق ابراهيم مان پيدا ٿيو ۽ يعقوب اسحاق مان پيدا ٿيو. هڪ ملائڪ سان ويڙهه کان پوءِ، يعقوب کي اسرائيل جو نالو ڏنو ويو. سخت ڏڪار کانپوءِ، يعقوب ۽ سندس ٻارهن پٽ مصر ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ويا، جتي انهن آخرڪار اسرائيل جا ٻارهن قبيلا ٺاهيا. بعد ۾ بني اسرائيل کي مصر جي غلامي مان ڪڍيو ويو ۽ موسيٰ طرفان ڪنعان آندو ويو. انهن آخرڪار يوشع جي اڳواڻي ۾ ڪنعان کي فتح ڪيو.

جديد عالم متفق آهن ته بائيبل بني اسرائيل جي اصليت جو مستند احوال فراهم نٿو ڪري. اتفاق راءِ ان ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو ته آثار قديمه جا ثبوت وڏي پيماني تي اسرائيل جي اصليت کي 1200 کان 1000 ق.م. ۾ ڪنعان ۾ ڏيکارين ٿا، مصر ۾ نه. اهو &quot;زبردست&quot; آهي ۽ &quot;مصر مان نڪرڻ يا سينائي ​​جي بيابان ذريعي 40 سالن جي زيارت لاءِ ڪا به گنجائش نه ٿو ڇڏي&quot;.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot;&gt;{{cite book |last=Dever |first=William G. |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It? |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2002 |isbn=978-0-8028-2126-3}} p. 99&lt;/ref&gt;

ڪيترا ئي آثار قديمه جا ماهر موسيٰ ۽ خروج جي آثار قديمه جي تحقيق کي &quot;هڪ بيڪار جستجو&quot; طور ڇڏي ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Dever-2002&quot; /&gt; بهرحال، اهو قبول ڪيو ويو آهي، ته هن داستان جو هڪ &quot;تاريخي بنياد&quot; آهي.&lt;ref&gt;For more about the historicity of Jewish history as it pertains to [[Oral Torah|rabbinic]] sources, see {{cite journal |first1=Reuven Chaim |last1=Klein |date=2023 |title=Are historical sections of the Talmud actually historical? Critical tools for understanding historical claims in rabbinic literature |url=https://www.academia.edu/127965994 |journal=Journal of Philological Pedagogy |volume=12 |publisher=Chandler School of Education |pages=42–75 |doi=10.17613/rjp5a-md343 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Faust|2015|loc=p.476: &quot;While there is a consensus among scholars that the Exodus did not take place in the manner described in the Bible, surprisingly most scholars agree that the narrative has a historical core, and that some of the highland settlers came, one way or another, from Egypt..&quot;}}{{sfn|Redmount|2001|p=61|ps=: &quot;A few authorities have concluded that the core events of the Exodus saga are entirely literary fabrications. But most biblical scholars still subscribe to some variation of the Documentary Hypothesis, and support the basic historicity of the biblical narrative.&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |publisher=Eerdmans |year=2001 |isbn=3-927120-37-5 |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt; آثار قديمه جي ماهرن ۽ مصريات جي ماهرن جي هڪ صدي جي تحقيق ۾ ڪو به ثبوت نه مليو آهي، جيڪو مصري قيد ۽ فرار ۽ بيابان مان سفر جي خروج جي داستان سان سڌو سنئون لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو مشورو ڏنو ويو آهي ته لوهه جي دور جو اسرائيل - يهودا ۽ اسرائيل جي بادشاهتن جي اصل ڪنعان ۾ آهي، مصر ۾ نه.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Finkelstein |editor-first1=Israel |editor-first2=Nadav |editor-last2=Naaman |title=From Nomadism to Monarchy: Archaeological and Historical Aspects of Early Israel |publisher=[[Israel Exploration Society]] |year=1994 |isbn=978-1-880317-20-4}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Compare: {{cite book |first=Ian |last=Shaw |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |title=A Dictionary of Archaeology |author2=Robert Jameson |publisher=Wiley Blackwell |year=2002 |isbn=978-0-631-23583-5 |editor=Ian Shaw |edition=New |page=313 |quote=The Biblical account of the origins of the people of Israel (principally recounted in Numbers, Joshua and Judges) often conflicts with non-Biblical textual sources and with the archaeological evidence for the settlement of Canaan in the late Bronze Age and early Iron Age. [...] Israel is first textually attested as a political entity in Egyptian texts of the late 13th century BCE and the Egyptologist Donald Redford argues that the Israelites must have been emerging as a distinct group within the Canaanite culture during the century or so prior to this. It has been suggested that the early Israelites were an oppressed rural group of Canaanites who rebelled against the more urbanized coastal Canaanites (Gottwald 1979). Alternatively, it has been argued that the Israelites were survivors of the decline in the fortunes of Canaan who established themselves in the highlands at the end of the late Bronze Age (Ahlstrom 1986: 27). Redford, however, makes a good case for equating the very earliest Israelites with a semi-nomadic people in the highlands of central Palestine whom the Egyptians called Shasu (Redford 1992:2689–80; although see Stager 1985 for strong arguments against the identification with the Shasu). These Shasu were a persistent thorn in the side of the Ramessid pharaohs' empire in Syria-Palestine, well-attested in Egyptian texts, but their pastoral lifestyle has left scant traces in the archaeological record. By the end of the 13th century BCE, however, the Shasu/Israelites were beginning to establish small settlements in the uplands, the architecture of which closely resembles contemporary Canaanite villages. |author-link=Israel, Israelites |access-date=November 1, 2020 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160406/https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&amp;q=%22Iron+Age+Israel%22+origins+in+Canaan%2C&amp;pg=PA313 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ابتدائي اسرائيلي آبادين جي ثقافت ڪنعاني آهي. انهن جي گروهي-شيون ڪنعاني ديوتا ايل، برتن، مقامي ڪنعاني روايت ۽ استعمال ٿيل الفابيٽ ابتدائي ڪنعاني آهن، ۾ رهي ٿو. &quot;اسرائيلي&quot; ڳوٺن کي ڪنعاني جڳهن کان ڌار ڪرڻ لاء واحد نشان سوئر جي هڏن جي غير موجودگي آهي. جيتوڻيڪ ڇا اهو نسلي نشان طور ورتو وڃي ٿو يا ٻين عنصرن جي ڪري آهي، اهو تڪرار جو موضوع رهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300–1100 B.C.E. |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=978-1-58983-097-4 |location=Atlanta |page=176 |quote=Much has been made of the scarcity of pig bones at highland sites. Since small quantities of pig bones do appear in Late Bronze Age assemblages, some archaeologists have interpreted this to indicate that the ethnic identity of the highland inhabitants was distinct from Late Bronze Age indigenous peoples (see Finkelstein 1997, 227–230). Brian Hesse and Paula Wapnish (1997) advise caution, however, since the lack of pig bones at Iron I highland settlements could be a result of other factors that have little to do with ethnicity. |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117055402/https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بائبل جي داستان مطابق، اسرائيل جي سرزمين ٻارهن قبيلن جي هڪ ڪنفيڊريشن ۾ منظم هئي جنهن تي ڪيترن ئي سؤ سالن تائين قاضين جي هڪ سلسلي جي حڪومت هئي.

=== قديم اسرائيل ۽ يهودا ===
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; قديم اسرائيل جي تاريخ

===قديم اسرائيل ۽ يهوديه جون رياستون===
{{Main|قديم اسرائيل ۽ يهوديه جي رياستن جي تاريخ }}
[[File:LMLK, Ezekiah seals.jpg|thumb|اسرائيل ميوزيم ۾ &quot;يهودا جي بادشاهه احز جي پٽ حزقياه&quot; جي هڪ مُهر لڳل بُلا (LMLK مُهر)]]لوهه جي ٻئي دور جي دوران ٻه اسرائيلي بادشاهتون: اسرائيل ۽ يهوديه اُڀريون. [[بائبل|بائيبل]] اسرائيل ۽ يهوديه کي اسرائيل جي اڳوڻي گڏيل بادشاهت جي جانشين طور پيش ڪري ٿي، پر ان جي تاريخي حيثيت تي تڪرار آهي. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Thomas |first=Zachary |date=April 22, 2016 |title=Debating the United Monarchy: Let's See How Far We've Come |url=http://dx.doi.org/10.1177/0146107916639208 |journal=Biblical Theology Bulletin |volume=46 |issue=2 |pages=59–69 |doi=10.1177/0146107916639208 |issn=0146-1079 |s2cid=147053561 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Lipschits |first1=Oded |url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |title=The Jewish Study Bible |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-997846-5 |editor1-last=Berlin |editor1-first=Adele |edition=2nd |pages=2107–2119 |language=en |chapter=The history of Israel in the biblical period |quote=As this essay will show, however, the premonarchic period long ago became a literary description of the mythological roots, the early beginnings of the nation and the way to describe the right of Israel on its land. The archeological evidence also does not support the existence of a united monarchy under David and Solomon as described in the Bible, so the rubric of &quot;united monarchy&quot; is best abandoned, although it remains useful for discussing how the Bible views the Israelite past. [...] Although the kingdom of Judah is mentioned in some ancient inscriptions, they never suggest that it was part of a unit {{sic|comprised |hide=y|of}} Israel and Judah. There are no extrabiblical indications of a united monarchy called &quot;Israel.&quot; |editor2-last=Brettler |editor2-first=Marc Zvi |access-date=August 19, 2022 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160917/https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; تاريخدان ۽ [[قديم آثار|آثار قديمه]] جا ماهر متفق آهن ته اسرائيل جي اترين بادشاهت &lt;small&gt;900&lt;/small&gt; ق.م. کان&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wright |first1=Jacob L. |date=July 2014 |title=David, King of Judah (Not Israel) |url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml |archive-date=March 1, 2021 |access-date=May 15, 2021 |website=The Bible and Interpretation}}&lt;/ref&gt; ۽ يهوديه جي بادشاهت &lt;small&gt;700&lt;/small&gt; ق.م. کان &lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160404/https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 |date=April 9, 2023 }} Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; موجود هئي. &quot;تل دان اسٽيلئ&quot; (1993ع ۾ دريافت ٿيل) ڏيکاري ٿو ته بادشاهت، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾، 9هين صدي قبل مسيح جي وچ تائين موجود هئي، پر اها ان جي طاقت جي حد کي ظاهر نٿو ڪري.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |url=https://books.google.com/books?id=kcVmBAEo5rcC&amp;pg=PA333 |title=Ahab Agonistes: The Rise and Fall of the Omri Dynasty |date=April 28, 2007 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-567-25171-8 |quote=The Tel Dan inscription generated a good deal of debate and a flurry of articles when it first appeared, but it is now widely regarded (a) as genuine and (b) as referring to the Davidic dynasty and the Aramaic kingdom of Damascus. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cline |first=Eric H. |url=https://books.google.com/books?id=uGzRCwAAQBAJ&amp;pg=PA61 |title=Biblical Archaeology: A Very Short Introduction |date=September 28, 2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-971162-8 |quote=Today, after much further discussion in academic journals, it is accepted by most archaeologists that the inscription is not only genuine but that the reference is indeed to the House of David, thus representing the first allusion found anywhere outside the Bible to the biblical David. |access-date=August 19, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mykytiuk |first=Lawrence J. |url=https://books.google.com/books?id=eprY1Qd0veAC&amp;pg=PA113 |title=Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200-539 B.C.E. |date=January 1, 2004 |publisher=Society of Biblical Lit |isbn=978-1-58983-062-2 |quote=Some unfounded accusations of forgery have had little or no effect on the scholarly acceptance of this inscription as genuine.}}&lt;/ref&gt; 

بائبل جي روايت ٻڌائي ٿي ته اسرائيلي بادشاهت &lt;small&gt;1037&lt;/small&gt; ق.م. ۾ ساؤل، جيڪو نبي سموئيل پاران مسح ڪيو ويو هو، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who Was the First King of Israel? |url=https://shopisrael.com/blogs/about-israel/first-king-of-israel |access-date=February 5, 2025 |website=Shop Israel |language=en}}&lt;/ref&gt; جي تحت قائم ٿي ۽ [[داؤد عليہ السلام|دائود]] ۽ سندس پٽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي تحت جاري رهي. دائود بادشاهت جي حدن کي تمام گهڻو وڌايو ۽ [[يروشلم]] کي يابوستيئن کان فتح ڪيو ۽ ان کي بادشاهت جي قومي، سياسي ۽ مذهبي راڄڌاني ۾ تبديل ڪيو. سندس پٽ، سليمان بعد ۾ يروشلم ۾ جبل موريه تي پهريون مندر تعمير ڪرايو. سندس وفات کان پوءِ، جن جي تاريخ روايتي طور تي 930 ق.م. جي آهي، جڏهن ڏهه اتر اسرائيلي قبيلن ۽ يهودا جي قبيلن (شمعون قبيلو يهودا ۾ شامل ٿي ويو) ۽ ڏکڻ ۾ بنيامين جي وچ ۾ هڪ خانه جنگي شروع ٿي، پوءِ بادشاهت اتر ۾ اسرائيل جي بادشاهت ۽ ڏکڻ ۾ يهودا جي بادشاهت ۾ ورهائجي وئي. 

اسرائيل جي بادشاهت ٻن بادشاهتن مان وڌيڪ خوشحال هئي ۽ جلد ئي هڪ علائقائي طاقت ۾ ترقي ڪئي. عموري خاندان جي ڏينهن دوران، اهو سامريه، گئليلي، مٿيان اردن وادي، شارون ۽ ٽرانس اردن جي وڏن حصن کي ڪنٽرول ڪري چڪي هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |first=Israel |last=Finkelstein |title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel |isbn=978-1-58983-910-6 |pages=74 |oclc=949151323}}&lt;/ref&gt; راڄڌاني سامريه سر زمين شام ۾ لوهه جي دور جي سڀ کان وڏي محلات مان هڪ جو گهر هئي. &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finkelstein |first=Israel |title=The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel |year=2013 |isbn=978-1-58983-911-3 |pages=65–66; 73; 78; 87–94 |oclc=880456140}}&lt;/ref&gt; اسرائيل جي بادشاهت 720 ق.م ۾ تباهه ٿي وئي، جڏهن ان کي نيو-آشوري سلطنت فتح ڪيو.&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |url=https://books.google.com/books?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PAPA174 |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |publisher=Bloomsbury |year=2001 |isbn=978-1-84127-201-6 |page=174}}&lt;/ref&gt;

يهوديه جي بادشاهت، جيڪا يروشلم ۾ گاديءَ جي هنڌ رکندي  هئي، جبل يهود، شيفيله، دشت يهود ۽ نيگيو جي ڪجهه حصن تي ڪنٽرول ڪيو. اسرائيل جي زوال کانپوءِ، يهوديه نو-آشوري سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. 7هين صدي قبل مسيح ۾، بادشاهت جي آبادي تمام گهڻي وڌي وئي، ۽ آشوري بادشاه سيناخرب جي خلاف حزقياه جي بغاوت جي باوجود، آشوري غلامي هيٺ خوشحال ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2kSovzudhFUC |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |editor-last=Ben-Sasson |editor-first=Haim Hillel |editor-link=H. H. Ben-Sasson |page=142 |quote=Sargon's heir, Sennacherib (705–681), could not deal with Hezekiah's revolt until he gained control of Babylon in 702 BCE.}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mesad Hashavyahu ostracon.jpg|thumb|ياون-يام آسٽراڪون، هڪ قديم عبراني لکت جيڪا يهوديه ۾ انتظاميه کي دستاويز ڪري ٿي.]]
هن دور ۾ عبراني بائيبل جا وڏا حصا لکيا ويا، جن ۾  ناحوم  ۽ زيفانه سان گڏ  هوشه، يسعياه، اموس ۽ ميڪاه جا ابتدائي حصا، استثناء جي تاريخ جو گهڻو حصو، استثنا جي تاريخ جو پهريون ايڊيشن (&lt;small&gt;يوشوا/ججز/سموئيل/بادشاهن جون ڪتابون&lt;/small&gt;) ۽ حبقوق شامل آهن.

سال 605 ق.م ۾ نو-آشوري سلطنت جي خاتمي سان، مصر ۽ نو-بابلي سلطنت جي وچ ۾ [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]] (شام، اردن ۽ فلسطين) جي ڪنٽرول لاءِ طاقت جي جدوجهد پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;Bickerman-2007&quot;&gt;{{Citation |last=Bickerman |first=E. J. |title=Nebuchadnezzar And Jerusalem |date=January 1, 2007 |work=Studies in Jewish and Christian History (2 vols) |pages=961–974 |url=https://brill.com/display/book/9789047420729/Bej.9789004152946.i-1242_044.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/ej.9789004152946.i-1242.280 |isbn=978-90-474-2072-9 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; جن جي نتيجي ۾ يهوديه جي رياست جو تيزي سان زوال ٿيو. سال 601 ق.م ۾. يهوديه جي بادشاهه يهوياخم، جيڪو تازو ئي بابل جي تابع ٿيو هو، سلطنت جي خلاف بغاوت ڪئي. جلد ئي سندس پٽ، يهوياخن سندس جاءِ تي آيو، جنهن پنهنجي پيءُ جي پاليسي جاري رکيو ۽ بابلي حملي جو سامنا ڪيو. مارچ 597 ق.م. ۾. يهوياخن بابليين جي آڏو هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ انهن کيس قيد ڪري بابل کڻي ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Galil |first=Gershon |date=1991 |title=The Babylonian Calendar and the Chronology of the Last Kings of Judah |url=https://www.jstor.org/stable/42611193 |journal=Biblica |volume=72 |issue=3 |pages=367–378 |jstor=42611193 |issn=0006-0887 |quote=All the scholars, without exception, establish the date of the surrender of Jehoiachin, king of Judah, as the second day of Adar, the seventh year of Nebuchadnezzar II, king of Babylon (March 16, 597 BC), following the Babylonian chronicle ... This unique date is undoubtedly the most precise in Israelite history during the biblical period.}}&lt;/ref&gt; هي شڪست بابلي تاريخن ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE) |url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx |archive-date=October 30, 2014 |access-date=October 30, 2014}}&lt;/ref&gt; پوءِ بابلي ماڻهن صدقياه، يهوياخن جي چاچي کي بادشاهه مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius |url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html |archive-date=May 5, 2019 |access-date=March 26, 2020 |website=www.livius.org}}&lt;/ref&gt; 

سال 587 يا 586 ق.م ۾، بخت نصر بيون يهوديه ۾ ٻي بغاوت جي جواب ۾، يروشلم جو گهيرو ڪيو ۽ تباهه ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shalom |first1=N. |last2=Vaknin |first2=Y. |last3=Shaar |first3=R. |last4=Ben-Yosef |first4=E. |last5=Lipschits |first5=O. |last6=Shalev |first6=Y. |last7=Gadot |first7=Y. |last8=Boaretto |first8=E. |date=2023 |title=Destruction by fire: Reconstructing the evidence of the 586 BCE Babylonian destruction in a monumental building in Jerusalem |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305440323001036 |journal=Journal of Archaeological Science |volume=157 |article-number=105823 |doi=10.1016/j.jas.2023.105823 |bibcode=2023JArSc.157j5823S |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;     پهرين مندر کي تباهه ڪيو ويو ۽ ان جي مقدس برتنن کي مال غنيمت جي طور تي ضبط ڪيو ويو. تباهي کان پوءِ وڏي پيماني تي جلاوطني ڪئي وئي. شهر جي بچيل رهاڪن کي آبادي جي ٻين حصن سميت، ميسوپوٽيميا ڏانهن کڻي ويا، جيڪا يهودي تاريخ ۾ &quot;بابلي قيد&quot; جي نالي سان مشهور دور جي شروعات جي نشاندهي ڪندي آهي. صدقياه پاڻ گرفتار ڪيو ويو، انڌو ڪيو ويو ۽ بابل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. ٻيا مصر ڏانهن ڀڄي ويا. يهودين پنهنجي رياست ۽ جلاوطن ماڻهن، پنهنجو وطن وڃائي ڇڏيا.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Living Without the Jerusalem Temple—In Judah and Babylonia |date=January 1, 2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |page=42 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s005.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_005 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ، اڳوڻي يهوديه بادشاهت کي بابلي سلطنت جي هڪ صوبي جي طور تي ملائي ڇڏيو ويو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001a&quot;&gt;{{Citation |last=Bedford |first=Peter Ross |title=Introduction |date=2001 |work=Temple Restoration in Early Achaemenid Judah |pages=1–39 |url=https://brill.com/display/book/9789004498051/B9789004498051_s004.xml |access-date=July 1, 2024 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004498051_004 |isbn=978-90-04-49805-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

===خروج ۽ بابل ۾ قيد (587 - 538 ق.م.)===
{{Main|يهودين جي بابل ۾ قيد}}
[[File:Tissot The Flight of the Prisoners.jpg|thumb|upright=1.15|قديم يهودين جو خروج ۽ [[بابل]] ڏانهن جلاوطني ۽ [[يروشلم]] ۽ [[سليمان عليہ السلام|سليمان]] جي مندر جي تباهي جو ڏيک. هڪ مصور پاران ]]يهوديه جي رياست جي زوال ۽ فارسي حڪمراني هيٺ وطن ڏانهن انهن جي واپسي جي وچ ۾ ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران، يهودي تاريخ هڪ غير واضح مرحلي ۾ داخل ٿئي ٿي. ڪيترائي يهودي بابل (عراق)، ايلام (ايران) ۽ مصر ۾ جلاوطن ڪيا ويا، جڏهن ته ٻيا بابلي حڪمراني هيٺ يهوديه ۾ رهيا. يرمياه مصر ۾ برادرين جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ميگڊول، طهپانحيس، نوف ۽ پاٿروس ۾ آباديون شامل آهن. ان کانسواء، هڪ يهودي فوجي ڪالوني ايليفينٽائن ۾ موجود هئي، جيڪا جلاوطني کان اڳ قائم ڪئي وئي هئي، جتي انهن پنهنجو مزار ٺاهيو.&lt;ref name=&quot;Bedford-2001b&quot; /&gt; توره جي باب استثنا کي وڌايو ويو ۽ اڳوڻي صحيفن کي جلاوطني جي دور ۾ ايڊٽ ڪيو ويو. يرمياه جو پهريون ايڊيشن، حزقيل جو ڪتاب، عبيدياه جو اڪثريت ۽ اها سڀ جن جو تحقيق ۾ &quot;ٻيو يسعياه&quot; جي نالي سان حوالو ڏنو ويو آهي، اهي سڀ هن دور ۾ لکيل هئا.

==هيڪل سليماني جي ٻيهر تعمير==
===&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Post-exilic_period&quot;&gt;&lt;/span&gt;هخامنشي دور (332 کان 538ع)&lt;!--&quot;Post-exilic period&quot;, &quot;Post-Exilic period&quot;, &quot;Post-exilic&quot;, &quot;Post-Exilic&quot;, Postexilic, &quot;Pre-exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic period&quot;, &quot;Pre-Exilic&quot; and &quot;Pre-exilic&quot; redirect here--&gt;===
[[File:109.Ezra Reads the Law to the People.jpg|thumb|[[عزير عليہ السلام|عزير]] ماڻهن کي [[توريت|تورات]] پڙهي ٻڌائي رهيو آهي. گستاو ڊور پاران پينٽنگ]]
عزير جي ڪتاب جي مطابق، [[سائرس اعظم|سائرس]] [[سائرس اعظم|اعظم]]، هخامنشي سلطنت جو بادشاهه، بابل جي فتح کان هڪ سال پوءِ،&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p. 103&lt;/ref&gt; سال 538 ق.م ۾ بابلي جلاوطني جو خاتمو آندو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il22&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt; واپس ڪندڙ يهودين جي اڳواڻي زربابل، [[داؤد عليہ السلام|دائود]] جي شاهي نسل مان هڪ شهزادو ۽ جوشوا، مندر جي اڳوڻي اعليٰ پادرين مان اولاد ڪئي، جنهن ٻئي مندر جي تعمير جي نگراني ڪيا، جيڪا سال &lt;small&gt;521&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;516&lt;/small&gt; ق.م. جي وچ ۾ مڪمل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Biu.ac.il2&quot;&gt;{{cite web|title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|access-date=March 15, 2014|publisher=Biu.ac.il}}&lt;/ref&gt;۽ هخامنشي سلطنت جي حصي جي طور تي، يهودين جي اڳوڻي بادشاهت، مختلف حدن سان، هڪ ننڍڙو علائقو ڍڪيندي، يهودين جو صوبو بڻجي وئي.&lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;q=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the&amp;pg=PA355|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah|volume=1|publisher=T&amp;T Clark|year=2004|isbn=978-0-567-08998-4|page=355}}&lt;/ref&gt; همعصر عالم بتدريج واپسي جي عمل ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جيڪي 6هين صدي ق.م. جي آخر ۽ 5هين صدي ق.م. جي شروعات تائين وڌائي وئي. &lt;ref&gt;{{Citation|last=Lipschits|first=Oded|title=Judah in the Biblical Period|chapter=Between Archaeology and Text: A Reevaluation of the Development Process of Jerusalem in the Persian Period|date=March 18, 2024|page=374|chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110487442-020/html|access-date=July 1, 2024|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110487442-020|isbn=978-3-11-048744-2}}&lt;/ref&gt; فارسي يهودين جي آبادي بادشاهت جي دور کان تمام گهٽجي وئي. آثار قديمه جا سروي پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران تقريبن &lt;small&gt;'''30,000'''&lt;/small&gt; جي آبادي ڏيکارن ٿا. &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone|location=New York}}&lt;/ref&gt; 

آخري توريت کي وڏي پيماني تي فارسي دور (&lt;small&gt;539&lt;/small&gt; &lt;small&gt;کان 333&lt;/small&gt; ق.م يا &lt;small&gt;450-350&lt;/small&gt; ق.م.) جي پيداوار طور ڏٺو وڃي ٿو،{{Sfn|Frei|2001|p=6}} هي اتفاق راءِ هڪ روايتي يهودي نظريي جو گونج آهي ته [[عزير عليہ السلام|عزير عليه السلام]]، بابل کان واپسي تي يهودي برادري جا اڳواڻ، تورات جي اشاعت ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Romer|2008|p=2 and fn.3}}

ٽي نبي، جيڪا يهودي روايت ۾ آخري سمجهيا وڃن ٿا هن دور ۾ سرگرم هئا: حجائي، زڪريا ۽ ملاڪي.&lt;ref&gt;[[Jerusalem Bible]] (1966), ''Haggai'', ''Zechariah'', ''Malachi'' in ''Introduction to the Prophets'', London: Darton, Longman &amp; Todd, pp. 1138–1140&lt;/ref&gt; بني اسرائيل جي آخري نبي جي وفات کانپوءِ ۽ اڃا تائين فارسي حڪمراني هيٺ، يهودي ماڻهن جي قيادت اڳواڻن جي پنجن مسلسل نسلن جي زگوٽ (جوڙن) جي هٿن ۾ منتقل ٿي وئي. اهي پهرين فارسين جي دور ۾ ۽ پوءِ يونانين جي دور ۾ ترقي ڪيا ۽ نتيجي طور تي، انهن مان ٻه گروه، فريسي ۽ صدوقي ٺهيا. فارسين جي دور ۾ پوءِ يونانين جي دور ۾، يهودي سڪا يهوديه ۾ يهودي سڪن جي طور تي ٺاهيا ويا.

=== Hellenistic period (c. 332–110 BCE) ===
{{Main|Hellenistic Judaism}}
[[File:Jews Byzantine Greek Alexander Manuscript (cropped).JPG|thumb|right|250px|[[Alexander the Great]], clad as a [[Byzantine emperor]], receives a delegation of Jewish [[rabbi]]s. Miniature from the 14th-century ''Alexander Romance'']]

In 332 BCE, [[Alexander the Great]] of [[Macedon]] defeated the Persians. After Alexander's death and the division of his empire among his generals, the [[Seleucid Kingdom]] was formed.

The Alexandrian conquests spread Greek culture to the Levant. During this time, currents of Judaism were influenced by [[Hellenistic philosophy]] developed from the 3rd century BCE, notably the [[Jewish diaspora]] in [[Alexandrian Jews|Alexandria]], culminating in the compilation of the [[Septuagint]]. An important advocate of the symbiosis of Jewish theology and Hellenistic thought is [[Philo]].

=== Hasmonean dynasty (110–63 BCE) ===
{{Main|Hasmonean dynasty}}
[[File:John Hyrcanus.jpg|thumb|JUDAEA, Hasmoneans. John Hyrcanus I (Yehohanan). 135–104 BCE. Æ Prutah (13mm, 2.02&amp;nbsp;gm, 12h). &quot;Yehohanan the High Priest and the Council of the Jews&quot; (in Hebrew) in five lines within wreath / Double cornucopiae adorned with ribbons; pomegranate between horns; small A to lower left. Meshorer Group B, 11; Hendin 457.]]

Triggered by anti-Jewish decrees from Seleucid king [[Antiochus IV Epiphanes]] and tensions between Hellenized and conservative Jews, the [[Maccabean Revolt]] erupted in Judea in 167 BCE under the leadership of [[Mattathias]]. His son, [[Judas Maccabeus]], recaptured Jerusalem in 164 BCE, purifying the Second Temple and reinstating sacrificial worship.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot;&gt;{{Cite book |last=Atkinson |first=Kenneth |url=https://www.worldcat.org/title/949219870 |title=A History of the Hasmonean State: Josephus and Beyond |date=2016 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-66902-5 |series=T&amp;T Clark Jewish and Christian texts series |location=London; New York |pages=2, 23–28 |oclc=949219870}}&lt;/ref&gt; The successful revolt eventually led to the formation of an independent Jewish state under the [[Hasmonean dynasty]], which lasted from 165 to 63 BCE.&lt;ref&gt;See:

*[[William David Davies]]. ''The Hellenistic Age''. Volume 2 of Cambridge History of Judaism. Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|978-0-521-21929-7}}. pp. 292–312.
*Jeff S. Anderson. ''The Internal Diversification of Second Temple Judaism: An Introduction to the Second Temple Period''. University Press of America, 2002. {{ISBN|978-0-7618-2327-8}}. pp. 37–38.
*Howard N. Lupovitch. ''Jews and Judaism in World History''. Taylor &amp; Francis. 2009. {{ISBN|978-0-415-46205-1}}. pp. 26–30.&lt;/ref&gt;

Initially governing as both political leaders and High Priests, the [[Hasmoneans]] later assumed the title of kings. They employed military campaigns and diplomacy to consolidate power.&lt;ref name=&quot;Atkinson-2016&quot; /&gt; Under the rule of [[Alexander Jannaeus]] and [[Salome Alexandra]], [[Hasmonean Judea]] reached its zenith in size and influence. However, internal strife erupted between Salome Alexandra's sons, [[Hyrcanus II]] and [[Aristobulus II]], leading to civil war and appeals to Roman authorities for intervention. Responding to these appeals, Pompey led a Roman campaign of conquest and annexation, which marked the end of Hasmonean sovereignty and ushered in Roman rule over Judea.&lt;ref&gt;Hooker, Richard. {{cite web |title=The Hebrews: The Diaspora |url=http://www.wsu.edu:8000/~dee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |access-date=April 7, 2018 |archive-date=August 29, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060829230214/http://www.wsu.edu:8000/%7Edee/HEBREWS/HEBREWS.HTM |url-status=dead}}  World Civilizations Learning Modules.  Washington State University, 1999.&lt;/ref&gt;

=== Roman period (63 BCE – 135 CE) ===
{{Main|Herodian dynasty|History of the Jews in the Roman Empire|Roman Palestine|Judaea (Roman province)|Jewish–Roman wars}}
[[File:Monnaie - Prutah, bronze, Jérusalem, Judée, Mattathias Antigonos - btv1b8480202s (1 of 2).jpg|thumb|upright=0.8|[[Hasmonean coinage|Hasmonean coin]] of [[Antigonus II Mattathias]], depicting the [[Temple menorah]]]]

Judea had been an independent Jewish kingdom under the Hasmoneans, but it was [[Siege of Jerusalem (63 BCE)|conquered and reorganized as a client state by the Roman general Pompey in 63 BCE]]. [[Roman expansion]] was going on in other areas as well, and it would continue for more than a hundred and fifty years. Later, [[Herod the Great]] was appointed &quot;King of the Jews&quot; by the [[Roman Senate]], supplanting the Hasmonean dynasty. Some of his offspring held various positions after him, known as the [[Herodian dynasty]]. Briefly, from 4 BCE to 6 CE, [[Herod Archelaus]] ruled the [[Tetrarchy (Judea)|tetrarchy of Judea]] as [[ethnarch]], the Romans denying him the title of King.

After the [[Census of Quirinius]] in 6 CE, the [[Roman province of Judaea]] was formed as a satellite of [[Roman Syria]] under the rule of a [[prefect]] (as was [[Roman Egypt]]) until 41 CE, then [[Procurator (Roman)|procurators]] after 44 CE. The empire was often callous and brutal in its treatment of its Jewish subjects, (see [[Anti-Judaism#Pre-Christian Roman Empire|Anti-Judaism in the pre-Christian Roman Empire]]). In 30 CE (or 33 CE), [[Jesus of Nazareth]], an itinerant [[rabbi]] from [[Galilee]], and the central figure of [[Christianity]], was put to death by [[crucifixion]] in Jerusalem under the Roman prefect of [[Judaea]], [[Pontius Pilate]].&lt;ref&gt;Charlesworth, James H. (2008). The Historical Jesus: An Essential Guide. {{ISBN|978-1-4267-2475-6}}&lt;/ref&gt;

For a short time Judea was reunited and semi-independent under [[Agrippa the Great]] who had good relations with both the Roman aristocracy and local Jewish citizens. After his death Judea was again annexed by Rome and his less popular son [[Herod Agrippa II]] was made ethnarch.&lt;ref&gt;Josephus, Antiquities of the Jews, livre XVIII, § V, 4, (132).&lt;/ref&gt;

[[File:19 Shrine of the Book 005 (cropped).jpg|thumb|Reconstruction of the [[Second Temple]], following renovations by [[Herod the Great|Herod]] in the 1st century CE]]
[[File:Roberts Siege and Destruction of Jerusalem.jpg|thumb|upright=1.15|[[Siege of Jerusalem (70)|Siege and Destruction of Jerusalem by the Romans]] (1850 painting by [[David Roberts (painter)|David Roberts]])]]

Roman oppressive rule, combined with economic, religious, and ethnic tensions, eventually led to the outbreak of the [[First Jewish–Roman War]], also known as the Great Revolt, in 66 CE. Future emperor [[Vespasian]] quelled the rebellion in [[Galilee]] by 67 CE, capturing key strongholds.&lt;ref&gt;Jensen, M. H. (2014). The Political History in Galilee from the First Century BCE to the end of the Second Century CE. ''Galilee in the late Second Temple and Mishnaic periods. Volume 1. Life, culture and society'', pp. 69-70. &quot;According to Jewish War, Vespasian laid siege to and conquered all the major strongholds of Galilee [...] Since the entire campaign was short and lasted only for some months in the spring and summer of 67, there is no reason to believe that Galilee was entirely devastated when the Romans set their course south. However, the places that were conquered, were in a typical Roman fashion levelled more or less to the ground and many people sold of as slaves.&lt;/ref&gt; He was succeeded by his son [[Titus]], who led the brutal [[Siege of Jerusalem (70 CE)|siege of Jerusalem]], culminating in the city's fall in 70 CE. The Romans burned Jerusalem and destroyed the Second Temple.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Weksler-Bdolah |first=Shlomit |title=Aelia Capitolina – Jerusalem in the Roman period: in light of archaeological research |publisher=Brill |year=2019 |isbn=978-90-04-41707-6 |page=3 |oclc=1170143447 |quote=The historical description is consistent with the archeological finds. Collapses of massive stones from the walls of the Temple Mount were exposed lying over the Herodian street running along the Western Wall of the Temple Mount. The residential buildings of the Ophel and the Upper City were destroyed by great fire. The large urban drainage channel and the Pool of Siloam in the Lower City silted up and ceased to function, and in many places the city walls collapsed. [...] Following the destruction of Jerusalem by the Romans in 70 CE, a new era began in the city's history. The Herodian city was destroyed and a military camp of the Tenth Roman Legion established on part of the ruins.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Reich |first=Ronny |date=2009 |title=The Sack of Jerusalem in 70 CE: Flavius Josephus' Description and the Archaeological Record |script-title=he:חורבן ירושלים בשנת 70 לסה&quot;נ: תיאורו של יוסף בן מתתיהו והממצא הארכאולוגי  |journal=Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv |script-journal=he:קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה |issue=131 |pages=25–42 |issn=0334-4657 |jstor=23407359}}&lt;/ref&gt; The Roman victory was celebrated with a [[Roman triumph|triumph]] in Rome, showcasing Jewish artefacts like the [[Temple menorah|menorah]], which were then put on display in the new [[Temple of Peace, Rome|Temple of Peace]].&lt;ref&gt;Huitink, Luuk. &quot;Between Triumph and Tragedy: Josephus, Bellum Judaicum 7.121–157.&quot; ''Reading Greek, Hellenistic and Roman spolia. Objects, appropriation and cultural change, Euhormos: Greco-Roman Studies in Anchoring Innovation. Leiden: Brill'' (2023). pp. 215–216, 234&lt;/ref&gt; The Flavian dynasty leveraged this victory for political gain, erecting monuments in Rome and minting [[Judaea Capta coinage|Judaea Capta coins]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Overman |first1=J. Andrew |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134518326 |title=The First Jewish Revolt |last2=Overman |first2=J. Andrew |date=September 2, 2003 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-51832-6 |chapter=The First Revolt and Flavian politics |doi=10.4324/9780203167441}}&lt;/ref&gt; The war concluded with the [[siege of Masada]] (73–74 CE). The Jewish population suffered widespread devastation, with displacement, enslavement, and Roman confiscation of Jewish-owned land.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Herr |first=Moshe David |title=The History of Eretz Israel: The Roman Byzantine period: the Roman period from the conquest to the Ben Kozba War (63 B.C.E-135 C.E.) |publisher=Yad Izhak Ben-Zvi |year=1984 |editor-last=Shtern |editor-first=Menahem |location=Jerusalem |page=288}}&lt;/ref&gt;

The destruction of the Second Temple marked a cataclysmic event in Jewish history, triggering far-reaching transformations within Judaism.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Maclean Rogers |first=Guy |title=For the Freedom of Zion: The Great Revolt of Jews against Romans, 66–74 CE |publisher=Yale University Press |year=2021 |isbn=978-0-300-26256-8 |location=New Haven and London |pages=3–5 |oclc=1294393934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Neusner |first=Jacob |title=Judaism in a Time of Crisis: Four Responses to the Destruction of the Second Temple |date=November 28, 2017 |work=Neusner on Judaism |pages=399–413 |editor-last1=Hinnells |editor-first1=John |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351152761-20 |access-date=May 22, 2022 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351152761-20 |isbn=978-1-351-15276-1 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot;&gt;{{Cite book |last=Karesh |first=Sara E. |title=Encyclopedia of Judaism |publisher=Facts On File |year=2006 |isbn=978-1-78785-171-9 |oclc=1162305378 |quote=Until the modern period, the destruction of the Temple was the most cataclysmic moment in the history of the Jewish people. Without the Temple, the Sadducees no longer had any claim to authority, and they faded away. The sage Yochanan ben Zakkai, with permission from Rome, set up the outpost of Yavneh to continue develop of Pharisaic, or rabbinic, Judaism.}}&lt;/ref&gt; With the central role of sacrificial worship obliterated, religious practices shifted towards [[Jewish prayer|prayer]], [[Torah study]], and communal gatherings in [[synagogue]]s. According to Rabbinic tradition, Yohanan ben Zakkai secured permission from the Romans to establish a center for Torah study in [[Yavne]]h, which then served as a focal point for Jewish religious and cultural life for a generation.&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot;&gt;{{Citation |last=Stemberger |first=Guenter |title=The Formation of Rabbinic Judaism, 70–640 CE |date=2003 |work=The Blackwell Companion to Judaism |pages=78–79 |editor-last=Neusner |editor-first=Jacob |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470758014.ch5 |access-date=July 2, 2024 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470758014.ch5 |isbn=978-1-57718-058-6 |editor2-last=Avery-Peck |editor2-first=Alan J. |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-judaism/3F4F0A32983FC0DCDB414553888DC394 |title=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |volume=4 |page=268 |doi=10.1017/chol9780521772488 |quote=Under the leadership of R. Yohanan ben Zakkai and his circle at Yavneh, Judaism sought to reconstitute itself and find a new equilibrium in the face of the disaster of 70.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Neusner |first=Jacob |title=Religion (Judentum: Palästinisches Judentum &amp;#91;Forts.&amp;#93;) |date=September 26, 2016 |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-083904-3 |editor-last1=Haase |editor-first1=Wolfgang |language=de |chapter=The Formation of Rabbinic Judaism: Yavneh (Jamnia) from A.D. 70 to 100 |pages=3–42 |doi=10.1515/9783110839043-002 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110839043-002/html}}&lt;/ref&gt; Judaism also underwent a significant shift away from its sectarian divisions.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Cohen |first=Shaye J. D. |date=1984 |title=The Significance of Yavneh: Pharisees, Rabbis, and the End of Jewish Sectarianism |url=https://www.jstor.org/stable/23507609 |journal=Hebrew Union College Annual |volume=55 |page=29 |jstor=23507609 |issn=0360-9049 |quote=The goal was not the triumph over other sects but the elimination of the need for sectarianism itself. [...] The destruction of the temple provided the impetus for this process: it warned the Jews of the dangers of internal divisiveness and it removed one of the major focal points of Jewish sectarianism.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Jodi |last=Magness |title=Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple |publisher=Brill |year=2011 |isbn=978-90-04-21744-7 |editor-first=Daniel R. |editor-last=Schwartz |chapter=Sectarianism before and after 70 CE |editor-first2=Zeev |editor-last2=Weiss |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VecxAQAAQBAJ&amp;q=diaspora+70+ce&amp;pg=PA189}}&lt;/ref&gt; The [[Sadducees]] and [[Essenes]], two prominent sects in the late Second Temple period, faded into obscurity,&lt;ref name=&quot;Karesh-2006&quot; /&gt; while the traditions of the [[Pharisees]], including their halakhic interpretations, the centrality of the [[Oral Torah]], and [[Jewish eschatology|belief in resurrection]] became the foundation of [[Rabbinic Judaism]].&lt;ref name=&quot;Stemberger-2003&quot; /&gt;[[File:Arch of Titus Menorah.png|upright=1.15|thumb|The sack of Jerusalem depicted on the inside wall of the [[Arch of Titus]] in [[Rome]]]]

=== Diaspora during the Second Temple period ===
{{Main|Jewish diaspora}}
The [[Jewish diaspora]] existed well before the destruction of the Second Temple in 70 CE and had been ongoing for centuries, with the dispersal driven by both forced expulsions and voluntary migrations.&lt;ref&gt;[[Erich S. Gruen]], [https://books.google.com/books?id=t1IR4WtFjGUC&amp;pg=PA3 Diaspora: Jews Amidst Greeks and Romans] [[Harvard University Press]], 2009 pp. 3–4, 233–234: 'Compulsory dislocation, .…cannot have accounted for more than a fraction of the diaspora. … The vast bulk of Jews who dwelled abroad in the Second Temple Period did so voluntarily.' (2)' .Diaspora did not await the fall of Jerusalem to Roman power and destructiveness. The scattering of Jews had begun long before-occasionally through forced expulsion, much more frequently through voluntary migration.'&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot;&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Martin |title=A History of Judaism |date=2018 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-18127-1 |location=Princeton Oxford |pages=21, 232}}&lt;/ref&gt; In Mesopotamia, a testimony to the beginnings of the Jewish community can be found in [[Jehoiachin's Rations Tablets|Joachin's ration tablets]], listing provisions allotted to the exiled Judean king and his family by [[Nebuchadnezzar II]], and further evidence are the [[Al-Yahudu Tablets|Al-Yahudu tablets]], dated to the 6th-5th centuries BCE and related to the exiles from Judea arriving after the destruction of the [[First Temple]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Baker |first1=Luke |date=February 3, 2017 |title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon-idUSKBN0L71EK20150203 |newspaper=Reuters}}&lt;/ref&gt; though there is ample evidence for the presence of Jews in Babylonia even from 626 BCE.&lt;ref&gt;Zadok R. Judeans in Babylonia–Updating the Dossier. in U. Gabbay and Sh. Secunda. (eds.). ''Encounters by the Rivers of Babylon: Scholarly Conversations between Jews, Iranians and Babylonians in Antiquity'', Texts and Studies in Ancient Judaism 160. Tübingen: MohrSiebeck. pp. 109–110.&lt;/ref&gt; In Egypt, the [[Elephantine papyri and ostraca|documents from Elephantine]] reveal the trials of a community founded by a Persian Jewish garrison at two fortresses on the frontier during the 5th-4th centuries BCE, and according to [[Josephus]] the Jewish community in Alexandria existed since the founding of the city in the 4th century BCE by [[Alexander the Great]].&lt;ref&gt;Josephus Flavius, ''Against Appion''. 4.II&lt;/ref&gt; By 200 BCE, there were well established Jewish communities both in Egypt and Mesopotamia (&quot;[[History of the Jews in Iraq|Babylonia]]&quot; in Jewish sources) and in the two centuries that followed, Jewish populations were also present in [[Asia Minor]], [[Greece]], [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]], [[Cyrene, Libya|Cyrene]], and, beginning in the middle of the 1st century BCE, in the city of [[Rome]].&lt;ref&gt;{{cite book |first=E. Mary |last=Smallwood |title=The Cambridge History of Judaism: The early Roman period, Volume 3 |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=978-0-521-24377-3 |editor1=William David Davies |chapter=The Diaspora in the Roman period before AD 70 |editor2=Louis Finkelstein |editor3=William Horbury |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AW2BuWcalXIC&amp;q=Diaspora+before+70&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;

In the first centuries CE, as a result of the [[Jewish–Roman wars]],&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel – the history of 4000 years – from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; a large number of Jews were taken as captives, sold into slavery, or compelled to flee from the regions affected by the wars, contributing to the formation and expansion of Jewish communities across the [[Roman Empire]] as well as in Arabia and Mesopotamia. Jewish communities across Cyrenaica, Cyprus, and Egypt were almost entirely obliterated due to the harsh Roman response to the Diaspora Revolt.&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot; /&gt;

The [[New Testament]] Book of [[Acts]], as well as other [[Pauline epistles|Pauline]] texts, make frequent reference to the large populations of [[Hellenized Jews]] in the cities of the Roman world. These Hellenized Jews were affected by the diaspora only in its spiritual sense, absorbing the feeling of loss and homelessness that became a cornerstone of the Jewish creed, much supported by persecutions in various parts of the world. Of critical importance to the reshaping of Jewish tradition from the Temple-based religion to the rabbinic traditions of the Diaspora, was the development of the interpretations of the Torah found in the [[Mishnah]] and [[Talmud]].

==تالمود وارو دور==
===پھرين يهودي بغاوت (115 کان 117ع)===
During the [[Diaspora Revolt]] (115–117 CE), [[Jewish diaspora]] communities across several eastern provinces of the [[Roman Empire]] engaged in widespread rebellion.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |pages=93–106 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Driven by messianic fervor and hopes for the [[Gathering of Israel|ingathering of exiles]] and the [[Third Temple|reconstruction of the Temple]], these communities may have sought to spark a broader movement possibly aimed at returning to [[Judea]] and rebuilding Jerusalem.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smallwood |first=E. Mary |title=The Jews under Roman Rule from Pompey to Diocletian |publisher=SBL Press |year=1976 |isbn=978-90-04-50204-8 |pages=394–397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Horbury |first=William |title=Jewish War under Trajan and Hadrian |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1-139-04905-4 |pages=276}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Barclay |first=John M. G. |title=Jews in the Mediterranean Diaspora: from Alexander to Trajan (323 BCE–117 CE) |date=1998 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-08651-8 |edition= |location=Edinburgh |pages=241}}&lt;/ref&gt; Ancient sources describe the revolt as extremely brutal, with cases of cannibalism and mutilation, though modern scholars often consider these accounts to be exaggerated.&lt;ref name=&quot;Zeev-2006a&quot; /&gt; The Roman suppression of the revolt was marked by severe measures, including [[ethnic cleansing]], leading to the near-total destruction of Jewish diaspora communities in [[Roman Libya|Libya]], [[Roman Cyprus|Cyprus]] and [[Roman Egypt|Egypt]],&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot;&gt;{{Citation |last1=Kerkeslager |first1=Allen |title=The Diaspora from 66 to c. 235 ce |date=2006 |work=The Cambridge History of Judaism: Volume 4: The Late Roman-Rabbinic Period |volume=4 |pages=62–63 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/diaspora-from-66-to-c-235-ce/5AECAD54BE6CA31C7968EED92D6CA36A |access-date=September 10, 2024 |series=The Cambridge History of Judaism |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.004 |isbn=978-0-521-77248-8 |last2=Setzer |first2=Claudia |last3=Trebilco |first3=Paul |last4=Goodblatt |first4=David}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zeev-2006b&quot;&gt;{{Citation |last=Zeev |first=Miriam Pucci Ben |title=The uprisings in the Jewish Diaspora, 116–117 |date=June 22, 2006 |work=The Cambridge History of Judaism |page=98 |editor-last=Katz |editor-first=Steven T. |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/CBO9781139055130A007/type/book_part |access-date=September 8, 2024 |edition=1 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/chol9780521772488.005 |isbn=978-1-139-05513-0 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; including the significant and influential community in [[Alexandria]].&lt;ref name=&quot;Goodman-2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kerkeslager-2006&quot; /&gt;

===بار ڪوخبا بغاوت (132 کان 136ع===
{{Main|بار ڪوخبا بغاوت}}
[[File:Barkokhba-silver-tetradrachm.jpg|thumb|A tetradrachm minted during the [[Bar Kokhba revolt]], featuring the former Second Temple, a ''lulav'', and the slogan 'to the freedom of Jerusalem']]
From 132 to 136 CE, Judaea was the center of the [[Bar Kokhba revolt]], triggered by Hadrian's decision to establish the pagan colony of [[Aelia Capitolina]] on the ruins of Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot;&gt;{{Citation |last=Eck |first=Werner |editor-first1=Werner |editor-last1=Eck |title=Bar Kokhba |date=July 30, 2015 |work=Oxford Classical Dictionary |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-1056 |access-date=July 2, 2024 |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.1056 |isbn=978-0-19-938113-5 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Early successes led to the establishment of a short-lived Jewish state in Judea under the leadership of [[Simon Bar Kokhba]], styled as ''[[Nasi (Hebrew title)|nasi]]'' or prince of Israel.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; The [[Bar Kokhba revolt coinage|rebel state's coinage]] proclaimed &quot;Freedom of Israel&quot; and &quot;For the Freedom of Jerusalem&quot;, using [[Paleo-Hebrew alphabet|ancient Hebrew script]] for nationalistic symbolism.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eck |first=Werner |date=1999 |title=The Bar Kokhba Revolt: The Roman Point of View |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-roman-studies/article/abs/bar-kokhba-revolt-the-roman-point-of-view/27E95F52A627562F93178F17A51D5FD4 |journal=The Journal of Roman Studies |volume=89 |pages=76, 80 |doi=10.2307/300735 |jstor=300735 |issn=1753-528X |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt; However, the Romans soon amassed six legions and additional auxiliaries under [[Julius Severus]], who then brutally crushed the uprising. Historical accounts report the destruction of fifty major strongholds and 985 villages, resulting in 580,000 Jewish deaths and widespread famine and disease.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Raviv |first1=Dvir |last2=David |first2=Chaim Ben |date=2021 |title=Cassius Dio's figures for the demographic consequences of the Bar Kokhba War: Exaggeration or reliable account? |journal=Journal of Roman Archaeology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=585–607 |doi=10.1017/S1047759421000271 |issn=1047-7594 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Archaeological research confirms the widespread destruction and depopulation of the Jewish heartland in [[Judea]] proper, where most of the Jewish population was either killed, sold into slavery, expelled, or forced to flee.&lt;ref name=&quot;Raviv-2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jones |first=A. H. M. |title=The Cities of the Eastern Roman Provinces |publisher=Oxford |year=1971 |edition=2nd |pages=277 |quote=This provoked the last Jewish war, which seems from our meager accounts [...] to have resulted in the desolation of Judaea and the practical extermination of its Jewish population.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Mor|2016|pp=483–484}}: &quot;Land confiscation in Judaea was part of the suppression of the revolt policy of the Romans and punishment for the rebels. But the very claim that the [[Sicaricon|sikarikon laws]] were annulled for settlement purposes seems to indicate that Jews continued to reside in Judaea even after the Second Revolt. There is no doubt that this area suffered the severest damage from the suppression of the revolt. Settlements in Judaea, such as Herodion and Bethar, had already been destroyed during the course of the revolt, and Jews were expelled from the districts of Gophna, Herodion, and Aqraba. However, it should not be claimed that the region of Judaea was completely destroyed. Jews continued to live in areas such as Lod (Lydda), south of the Hebron Mountain, and the coastal regions. In other areas of the Land of Israel that did not have any direct connection with the Second Revolt, no settlement changes can be identified as resulting from it.&quot;&lt;/ref&gt; The Romans also suffered heavy losses.&lt;ref name=&quot;Eck-1999&quot; /&gt; Post-revolt, Jews were prohibited from entering Jerusalem, and Hadrian issued religious edicts,&lt;ref&gt;Hanan Eshel,[[iarchive:cambridgehis xxxx 1984 004 8494287/page/n1082|&lt;!-- pg=105 --&gt; 'The Bar Kochba revolt, 132-135,']] in William David Davies, Louis Finkelstein, Steven T. Katz (eds.) ''The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period,'' pp. 105-127, p. 105.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Eshel |first=Hanan |title=The Cambridge History of Judaism |date=2006 |publisher=Cambridge |isbn=978-0-521-77248-8 |editor-last=T. Katz |editor-first=Steven |volume=4. The Late Roman-Rabbinic Period  |pages=105–127 |chapter=4: The Bar Kochba Revolt, 132 – 135 |oclc=7672733}}&lt;/ref&gt; including a ban on circumcision, later repealed by [[Antoninus Pius]].{{Citation needed|date=July 2024}} The province of Judaea was renamed [[Syria Palaestina]] as a punitive act against the Jews, aimed at placating non-Jewish residents and erasing Jewish historical ties to the land.&lt;ref name=&quot;Eck-2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;H.H. Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'', Harvard University Press, 1976, {{ISBN|0-674-39731-2}}, page 334: &quot;In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Judaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ariel Lewin. ''The archaeology of Ancient Judea and Palestine''. Getty Publications, 2005 p. 33. &quot;It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighboring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land.&quot; {{ISBN|0-89236-800-4}}&lt;/ref&gt; Christians refused to participate in the revolt and from this point the Jews regarded Christianity as a separate religion.&lt;ref&gt;M. Avi-Yonah, ''The Jews under Roman and Byzantine Rule'', Jerusalem 1984 p. 143&lt;/ref&gt; The Jewish defeat marked the termination of efforts to reestablish a Jewish state until the modern era.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=An Introduction to Second Temple Judaism: History And Religion Of The Jews In The Time Of Nehemiah, The Maccabees, Hillel, And Jesus |date=2010 |publisher=T&amp;T Clark |isbn=978-0-567-55248-8 |location=Edinburgh |page=78 |quote=It was the total defeat and the massive destruction of the 132–35 war which put paid to any hopes of a revived Jewish state for another 1800 years.}}&lt;/ref&gt;

A rabbi of this period, [[Simeon bar Yochai]], is regarded as the author of the [[Zohar]], the foundational text for Kabbalistic thought. However, modern scholars believe it was written in Medieval Spain.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Zohar |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |access-date=May 19, 2014 |last=Jacobs |first=Joseph |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007024121/http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&amp;letter=Z#406 |archive-date=October 7, 2011 |author2=Broydé, Isaac |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Late Roman period in the Land of Israel ===
{{further|Byzantine Palestine|History of the Jews in the Byzantine Empire}}
The relations of the Jews with the Roman Empire in the region continued to be complicated. [[Constantine the Great and Judaism|Constantine I]] allowed Jews to mourn their defeat and humiliation once a year on [[Tisha B'Av]] at the [[Western Wall]]. In 351–352 CE, the Jews of Galilee launched [[Jewish revolt against Constantius Gallus|yet another revolt]], provoking heavy retribution.&lt;ref&gt;Bernard Lazare and Robert Wistrich, Antisemitism: Its History and Causes, University of Nebraska Press, 1995, I, pp. 46–47.&lt;/ref&gt; The Gallus revolt came during the rising influence of early Christians in the Eastern Roman Empire, under the [[Constantinian dynasty]]. In 355, however, the relations with the Roman rulers improved, upon the rise of Emperor [[Julian (emperor)|Julian]], the last of the Constantinian dynasty, who unlike his predecessors defied Christianity. In 363, not long before Julian left Antioch to launch his campaign against Sasanian Persia, in keeping with his effort to foster religions other than Christianity, he ordered the Jewish Temple rebuilt.&lt;ref&gt;Ammianus Marcellinus, ''Res Gestae'', 23.1.2–3.&lt;/ref&gt; The failure to rebuild the Temple has mostly been ascribed to the dramatic [[Galilee earthquake of 363]] and traditionally also to the Jews' ambivalence about the project. Sabotage is a possibility, as is an accidental fire. Divine intervention was the common view among Christian historians of the time.&lt;ref&gt;See [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html &quot;Julian and the Jews 361–363 CE&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120520080932/http://www.fordham.edu/halsall/jewish/julian-jews.html |date=May 20, 2012 }} (Fordham University, The Jesuit University of New York) and [https://web.archive.org/web/20051020130904/http://www.gibsoncondo.com/~david/convert/history.html &quot;Julian the Apostate and the Holy Temple&quot;].&lt;/ref&gt; Julian's support of Jews caused Jews to call him &quot;Julian the [[Hellenes (religion)|Hellene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Falk |first1=Avner |title=A Psychoanalytic History of the Jews |year=1996 |pages=343 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press |isbn=978-0-8386-3660-2 |url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;q=julian&amp;pg=PA343 |access-date=August 3, 2022}}&lt;/ref&gt; Julian's fatal wound in the Persian campaign and his consequent death had put an end to Jewish aspirations, and Julian's successors embraced Christianity through the entire timeline of Byzantine rule of Jerusalem, preventing any Jewish claims.

In 438 CE, when the Empress [[Licinia Eudoxia|Eudocia]] removed the ban on Jews' praying at the [[Temple Mount|Temple site]], the heads of the Community in Galilee issued a call &quot;to the great and mighty people of the Jews&quot; which began: &quot;Know that the end of the exile of our people has come!&quot; However, the Christian population of the city, who saw this as a threat to their primacy, did not allow it and a riot erupted after which they chased away the Jews from the city.&lt;ref&gt;Avraham Yaari, ''Igrot Eretz Yisrael'' (Tel Aviv, 1943), p. 46.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Andrew S. Jacobs |title=Remains of the Jews: The Holy Land and Christian Empire in Late Antiquity |url=https://books.google.com/books?id=8O95ErDSZQgC&amp;pg=PA157 |year=2004 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-4705-9 |page=157 |access-date=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

During the 5th and the 6th centuries, a series of [[Samaritan Revolts|Samaritan insurrections]] broke out across the [[Palaestina Prima]] province. Especially violent were the third and the fourth revolts, which resulted in almost the entire annihilation of the Samaritan community. It is likely that the Samaritan [[Samaritan Revolts|Revolt of 556]] was joined by the Jewish community, which had also suffered a brutal suppression of Israelite religion.

In the belief of restoration to come, in the early 7th century the Jews made an [[Jewish revolt against Heraclius|alliance]] with the [[Sassanid Empire|Persians]], who invaded Palaestina Prima in 614, fought at their side, overwhelmed the [[Byzantine]] garrison in Jerusalem, and were given Jerusalem to be governed as an autonomy.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Itineraria Phoenicia |url=https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |author=Edward Lipiński |publisher=Peeters |pages=542–543 |year=2004 |isbn=978-90-429-1344-8 |access-date=March 11, 2014 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409161013/https://books.google.com/books?id=SLSzNfdcqfoC&amp;q=Opusculum+de+Persica+captivitate&amp;pg=PA542 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; However, their autonomy was brief: the [[Nehemiah ben Hushiel|Jewish leader]] in Jerusalem was shortly assassinated during a Christian revolt and though Jerusalem was reconquered by Persians and Jews within 3 weeks, it fell into anarchy. With the consequent withdrawal of Persian forces, Jews surrendered to Byzantines in 625 or 628 CE, but were massacred by Christian radicals in 629 CE, with the survivors fleeing to Egypt. The Byzantine (Eastern Roman Empire) control of the region was finally lost to the Muslim Arab armies in 637 CE, when [[Umar ibn al-Khattab]] completed the conquest of Akko.

=== Jews of pre-Muslim Babylonia (219–638 CE) ===
{{Main|History of the Jews in Iraq}}

After the fall of Jerusalem, Babylonia would become the focus of Judaism for more than a thousand years. The first Jewish communities in Babylonia started with the exile of the Tribe of Judah to Babylon by [[Jehoiachin]] in 597 BCE as well as after the destruction of the Temple in Jerusalem in 586 BCE.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Many more Jews migrated to Babylon in 135 CE after the [[Bar Kokhba revolt]] and in the centuries after.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; Babylonia, where some of the largest and most prominent Jewish cities and communities were established, became the centre of Jewish life up to the 13th century. By the 1st century, Babylonia already held a speedily growing&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; population of an estimated 1,000,000 Jews, which increased to an estimated 2 million&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot;&gt;Solomon Gryazel, ''History of the Jews: From the destruction of Judah in 586 BCE to the present Arab Israeli conflict'', p. 137.&lt;/ref&gt; between the years 200 CE and 500 CE, both by natural growth and by immigration of more Jews from Judea, making up about 1/6 of the world Jewish population at that era.&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel&quot; /&gt; It was there that they would write the Babylonian Talmud in the languages used by the Jews of ancient Babylonia: [[Hebrew]] and [[Aramaic]]. The Jews established [[Talmudic Academies in Babylonia]], also known as the Geonic Academies (from &quot;Geonim&quot;, meaning &quot;splendour&quot; in Biblical Hebrew or &quot;geniuses&quot;), which became the centre for Jewish scholarship and the development of Jewish law in Babylonia from roughly 500 CE to 1038 CE. The two most famous academies were the [[Pumbedita Academy]] and the [[Sura Academy]]. Major yeshivot were also located at [[Nehardea]] and Mahuza.&lt;ref&gt;''Codex Judaica'', pp. 161–174, Kantor, Zichron Press, NY 2005.&lt;/ref&gt; The Talmudic [[Yeshiva]] Academies became a main part of Jewish culture and education, and Jews continued establishing Yeshiva Academies in Western and Eastern Europe, North Africa, and in later centuries, in America and other countries around the world where Jews lived in the Diaspora. Talmudic study in Yeshiva academies, most of them located in The United States and Israel, continues today.

These Talmudic [[Yeshiva]] academies of Babylonia followed the era of the [[Amoraim]] (expounders)—the sages of the Talmud who were active (both in Judah and in Babylon) during the end of the era of the sealing of the [[Mishnah]] and until the times of the sealing of the Talmud (220–500 CE), and following the [[Savoraim]] (reasoners)—the sages of beth midrash (Torah study places) in Babylon from the end of the era of the Amoraim (5th century) and until the beginning of the era of the [[Geonim]]. The Geonim were the presidents of the two great rabbinical colleges of Sura and Pumbedita, and were the generally accepted spiritual leaders of the worldwide Jewish community in the early medieval era, in contrast to the [[Resh Galuta]] (Exilarch) who wielded secular authority over the Jews in Islamic lands. According to traditions, the [[Resh Galuta]] were descendants of Judean kings, which is why the kings of [[Parthia]] would treat them with much honour.&lt;ref&gt;[מרדכי וורמברנד ובצלאל ס. רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 97. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth ''The People of Israel: The History of 4,000 Years, from the Days of the Forefathers to the Peace Treaty'', 1981, p. 97)&lt;/ref&gt;

For the Jews of late antiquity and the early Middle Ages, the yeshivot of Babylonia served much the same function as the ancient [[Sanhedrin]]—that is, as a council of Jewish religious authorities. The academies were founded in pre-Islamic Babylonia under the Zoroastrian Sassanid dynasty and were located not far from the Sassanid capital of Ctesiphon, which at that time was the largest city in the world. After the conquest of Persia in the 7th century, the academies subsequently operated for four hundred years under the Islamic caliphate. The first gaon of Sura, according to [[Sherira Gaon]], was Mar bar Rab Chanan, who assumed office in 609. The last gaon of [[Sura]] was [[Samuel ben Hofni]], who died in 1034; the last gaon of Pumbedita was [[Hezekiah Gaon]], who was tortured to death in 1040; hence the activity of the Geonim covers a period of nearly 450 years.

One of principal seats of Babylonian Judaism was [[Nehardea]], which was then a very large city made up mostly of Jews.&lt;ref name=&quot;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת&quot; /&gt; A very ancient synagogue, built, it was believed, by King Jehoiachin, existed in Nehardea. At Huzal, near Nehardea, there was another synagogue, not far from which could be seen the ruins of Ezra's academy. In the period before Hadrian, Akiba, on his arrival at Nehardea on a mission from the Sanhedrin, entered into a discussion with a resident scholar on a point of matrimonial law (Mishnah Yeb., end). At the same time there was at Nisibis (northern [[Mesopotamia]]), an excellent Jewish college, at the head of which stood [[Judah ben Bathyra]], and in which many Judean scholars found refuge at the time of the persecutions. A certain temporary importance was also attained by a school at [[Nehar Pekod|Nehar-Pekod]], founded by the Judean immigrant Hananiah, nephew of [[Joshua ben Hananiah]], which school might have been the cause of a schism between the Jews of Babylonia and those of Judea-Israel, had not the Judean authorities promptly checked Hananiah's ambition.

=== بازنطيني دور  (324–638 CE) ===
يهودي سڄي رومي سلطنت ۾ پڻ پکڙيل هئا، ۽ اهو مرڪزي ۽ اوڀر ميڊيٽرينين ۾ بازنطيني حڪمراني جي دور ۾ گهٽ حد تائين جاري رهيو. بازنطيني سلطنت جي جنگجو ۽ خاص طور عيسائيت ۽ سيزرو-پاپزم يهودين سان سٺو سلوڪ نه ڪيو ۽ سلطنت ۾ ڊائاسپورا يهودين جي حالت ۽ اثر ۾ ڊرامائي طور تي گهٽتائي آئي. 

يهودين کي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ سرڪاري عيسائي پاليسي هئي ۽ عيسائي قيادت پنهنجي ڪوششن ۾ روم جي سرڪاري طاقت کي استعمال ڪيو. سال &lt;small&gt;351&lt;/small&gt;ع ۾ يهودين پنهنجي گورنر، ڪانسٽنٽيس گيلس جي اضافي دٻاءُ جي خلاف بغاوت ڪئي. گيلس بغاوت کي دٻايو ۽ گئليلي علائقي جي وڏن شهرن کي تباهه ڪيو جتي بغاوت شروع ٿي هئي. &quot;ٽزيپوري&quot; ۽ &quot;لد&quot; (ٻن وڏي قانوني اڪيڊمين جي جاءِ) ڪڏهن به بحال نه ٿي سگهي.

هن دور ۾، طبرياس ۾ ناسي، هيليل ٻيون، هڪ سرڪاري ڪئلينڊر ٺاهيو، جن ۾ چنڊ جي مهيني ڏسڻ جي ضرورت نه هئي. مهينا مقرر ڪيا ويا ۽ ڪئلينڊر کي يهوديه کان وڌيڪ اختيار جي ضرورت نه هئي. ساڳئي وقت، طبرياس ۾ يهودي اڪيڊمي، يهودي هاناسي جي موت کان پوءِ مطالعي ڪندڙ عالمن جي نسلن پاران تيار ڪيل گڏيل مشناه، برتوت، وضاحت ۽ تشريحون گڏ ڪرڻ شروع ڪيون. متن کي مشنا جي ترتيب مطابق ترتيب ڏنو ويو: مشنا جي هر پيراگراف کان پوءِ ان ۾ مشناه سان لاڳاپيل سڀني تشريحون، ڪهاڻين ۽ جوابن جو هڪ مجموعو هو. هن متن کي يروشلم جي تلمود سڏيو ويندو آهي. 

يهوديه جي يهودين کي شهنشاهه جولين دي اپوسٽيٽ ​​جي حڪمراني دوران سرڪاري ظلم کان ٿوري مهلت ملي. جولين جي پاليسي رومن سلطنت کي هيلينزم ڏانهن موٽائڻ هئي ۽ هن يهودين کي يروشلم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جي ترغيب ڏنو. جيئن ته جولين جي حڪمراني صرف سال 361 کان 363ع تائين رهي، يهودي سلطنت تي رومن عيسائي حڪمراني بحال ٿيڻ کان اڳ ڪافي تعمير نه ڪري سگهيا. سال 398ع ۾ سينٽ جان ڪرائسوسٽم جي پيٽر آرخ جي حيثيت سان تقدير سان شروع ٿي، يهودين خلاف عيسائي بيان بازي تيز ٿي وئي؛ هن &quot;يهودين جي خلاف&quot; ۽ &quot;مجسمن تي، هوملي 17&quot; جهڙن عنوانن سان واعظ ڏنا، جن ۾ يوحنا &quot;يهودي بيماري&quot; جي خلاف تبليغ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;Wendy Mayer and [[Pauline Allen]], ''John Chrysostom: The Early Church Fathers'' (London, 2000), pp. 113, 146.&lt;/ref&gt; اهڙي گرم ٻولي عيسائي بي اعتمادي ۽ وڏين يهودي آبادين، جهڙوڪ [[انطاڪيه|انطاڪيا]] ۽ [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾، جي خلاف نفرت جي ماحول ۾ حصو ورتو.

پنجين صدي جي شروعات ۾، شهنشاهه ٿيوڊوسس يهودين مٿان سرڪاري طور تي ظلم کي قائم ڪرڻ لاءِ ڪجهه فرمان جاري ڪيا. يهودين کي غلام رکڻ، سائناگوگ ٺاهڻ، سرڪاري عهدو رکڻ يا يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ ڪيس هلائڻ جي اجازت نه هئي، يهودي ۽ غير يهودي جي وچ ۾ شادي کي موت جي سزا قرار ڏنو ويو، جنهن جو مقصد عيسائين کي يهوديت ۾ تبديل ڪرڻ هو. ٿيوڊوسيس يهودي ڪائونسل کي ختم ڪري ڇڏيو ۽ ناسي جي عهدي کي ختم ڪري ڇڏيو. شهنشاهه جسٽينين جي دور ۾، اختيارين يهودين جي شهري حقن کي وڌيڪ محدود ڪيو ۽ انهن جي مذهبي مراعات کي ختم ڪيو.&lt;ref&gt;Procopius, ''Historia Arcana'', 28&lt;/ref&gt; شهنشاهه سائناگوگ جي اندروني معاملن ۾ مداخلت ڪئي، مثال طور، الاهي عبادت ۾ [[عبراني ٻولي]] جي استعمال کان منع ڪئي ۽ جنهن پابندين جي نافرماني ڪئي انهن کي جسماني سزا، جلاوطني ۽ ملڪيت جي نقصان جي ڌمڪي ڏني وئي.&lt;ref&gt;Nov., cxlvi., February 8, 553&lt;/ref&gt; بوريم ۾ يهودين، جنهن ونڊالن جي خلاف مهم ۾ بازنطيني جنرل بيليساريس جي مزاحمت ڪئي، کي عيسائيت قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو ۽ انهن جي سائناگوگ کي چرچ ۾ تبديل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;Procopius, ''De Aedificiis'', vi. 2&lt;/ref&gt;

جسٽينين ۽ سندس جانشين کي يهوديه صوبي کان ٻاهر خدشن جي باوجود، انهن ضابطن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ هن وٽ ڪافي فوج نه هئي. نتيجي طور، پنجين صدي هڪ اهڙو دور هو جڏهن، ڪيترن ئي خوبصورت موزائيڪ فرش سان سائناگوگن جي تعمير جي هڪ لهر ٺاهي وئي. يهودين بازنطيني ثقافت جي امير فن جي شڪلن کي اختيار ڪيو. ان دور جي يهودي موزائيڪ ماڻهن، جانورن، مينوراه، جوتش ۽ بائبل جي ڪردارن کي پيش ڪن ٿا. انهن سائناگوگن جي فرشن جون بهترين مثالون بيت الفا (جنهن ۾ ابراهيم پاران پنهنجي پٽ اسحاق جي بدران هڪ فديه سان گڏ هڪ رڍ جي قرباني ڏيڻ جو منظر شامل آهي)، طبرياس، بيت شين ۽ زِپوري ۾ مليون آهن. 

بازنطيني حڪمراني هيٺ يهودين جو غير يقيني وجود گهڻو وقت برقرار نه رهيو. گهڻو ڪري دور دراز [[عرب جزيري نما]] (جتي يهودين جي وڏي آبادي رهندي هئي) مان [[اسلام]] جي عروج جي ڪري. مسلم خلافت سال 636ع ۾ [[يرموڪ جي جنگ]] ۾ فتح جي ڪجهه سالن اندر بازنطيني ماڻهن کي مقدس سرزمين (يا [[سر زمين شام (ليوانت)|ليوانت]]، اسرائيل، اردن، لبنان ۽ شام) مان ڪڍي ڇڏيو. ايندڙ صدين ۾ يهودي باقي بازنطيني علائقن کان ڀڄي، اسلامي خلافت ۾ رهائش اختيار ڪيا.

[[اناطوليا]] جي يهودين کي زبردستي عيسائيت ۾ تبديل ڪرڻ جي شهنشاهه جي ڪجهه ڪوششن کان [[بازنطيني سلطنت]] ۾ يهودي برادري جو قد متاثر نه ٿيو، ڇاڪاڻ ته انهن ڪوششن کي تمام گهٽ ڪاميابي ملي.&lt;ref&gt;[[G. Ostrogorsky]], ''History of the Byzantine State''&lt;/ref&gt; تاريخدان بازنطيني حڪمراني هيٺ ايشيا ڪوچڪ ۾ يهودين جي حيثيت جي تحقيق جاري رکيا آهن. اولهائين يورپ وانگر ان وقت جي مقامي قسم جي ڪنهن به منظم ظلم (نسل ڪشي، سزا، اجتماعي بي دخلي، وغيره) بازنطيني سلطنت ۾ رڪارڊ نه ڪيو ويو آهن. [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي يهودي آبادي جو گهڻو حصو [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] پاران شهر جي فتح کان پوءِ به پنهنجي جاءِ تي رهيو.&lt;ref&gt;''The Oxford History of Byzantium'', C. Mango (Ed) (2002)&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Roman. Mosaic of Menorah with Lulav and Ethrog, 6th century C.E.jpg|''بروڪلين ميوزيم ۾ 6هين جي يادگار &quot;مينوراه&quot;''
File:Beit alfa01.jpg|&lt;small&gt;بيت الفا جي سائناگوگ ۾ 5هين صدي جو هڪ موزائيڪ فرش&lt;/small&gt; 
File:ZodiacMosaicTzippori.jpg|زيپوري سائناگوگ ۾ پنجين صدي جو موزائيڪ 
File:Hammat Gader.JPG|&lt;small&gt;حمت گادير سائناگوگ مان هٿ آيل موزائيڪ گذرگاهه&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;6 هين صدي&lt;/small&gt;)
&lt;/gallery&gt;

=== ڊاسپورا برادريون ===
ڪوچين جي يهودين جي روايت موجب ته انهن جي برادري جون پاڙون سال 72ع ۾، ٻئي مندر جي تباهي کان پوءِ، شنگلي ۾ يهودين جي آمد سان واپس وڃن ٿيون. اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته هڪ مقامي تامل بادشاهه، چيرامن پيرومل نينار، پاران انهن جي اڳواڻ، جوزف ربان، جي ماتحت برادري کي خودمختياري ڏيڻ جو مطلب، هڪ يهودي بادشاهت، سمجهيو ويندو هو. سال &lt;small&gt;379&lt;/small&gt; عيسوي ۾، اتي پهريون سائناگوگ سال &lt;small&gt;1668ع&lt;/small&gt; ۾ ٺاهيو ويو هو. ٿامس اپاسٽل پاران [[ڪيرالا]] ۾ هندستاني عيسائيت جي بنياد جي ڏندڪٿا ٻڌائي ٿي ته اتي پهچڻ تي هن جي ملاقات هڪ مقامي ڇوڪري سان ٿي جيڪا [[عبراني ٻولي|عبراني]] ٻولي سمجهندي هئي.&lt;ref&gt;Nathan Katz, [https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22 ''Who Are the Jews of India?,''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160937/https://books.google.com/books?id=OEolDQAAQBAJ&amp;pg=PA22|date=April 9, 2023}} [[University of California Press]], 2000 {{isbn|978-0-520-92072-9}} pp. 13–14, 17–18&lt;/ref&gt;

شايد چوٿين صدي ۾ سيمن جي بادشاهي، جيڪا جديد [[ايٿوپيا]] ۾ هڪ يهودي قوم قائم ڪئي هئي، 17هين صدي تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Exploring a Forgotten Jewish Land – Archaeology Magazine |url=https://www.archaeology.org/issues/498-2301/letter-from/11057-ethiopia-beta-israel |access-date=November 9, 2023 |website=www.archaeology.org}}&lt;/ref&gt;

==وچين دور==
===اسلامي دور===
[[File:Education (T-S K5.13) (cropped).jpg|right|thumb|قاهره جينيزا جو ٽڪرو، ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Cairo Genizah : Education|url=https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/MS-TS-K-00005-00013|access-date=2025-10-18|website=Cambridge Digital Library}}&lt;/ref&gt;]]
سال 638 عيسوي ۾ [[بازنطيني سلطنت]] [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] جو ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو. خليفي [[عمر بن خطاب|عمر]] [[عمر بن خطاب|رضي الله تعالى عنه]] جي اڳواڻي ۾ [[پهرين اسلامي رياست|عرب اسلامي سلطنت]] [[يروشلم]]، [[ميسوپوٽيميا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] ([[شام]]، [[اردن]] ۽ [[فلسطين]]) ۽ [[مصر]] جي زمينن کي فتح ڪيو. هڪ سياسي نظام جي طور تي، [[اسلام]] يهودين جي معاشي، سماجي ۽ ذهني ترقي لاءِ بنيادي طور تي نوان حالات پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;Ehrlich, Mark. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO, 2009, p. 152.({{ISBN|978-1-85109-873-6}})&lt;/ref&gt;عمر رضي الله تعالى عنه يهودين کي، 500 سالن جي وقفي کان پوءِ، [[يروشلم]] ۾ پنهنجي موجودگي کي ٻيهر قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني (ڏسو:عمر جي يقين دهاني).&lt;ref name=&quot;Bashan-20072&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt; يهودي روايتون عمر کي هڪ مهربان حڪمران جي طور تي ڏسي ٿي ۽ مدراش (&lt;small&gt;نست&lt;/small&gt;&lt;small&gt;اروت دي-راو شمعون بار يوحائي&lt;/small&gt;) کيس &quot;بني اسرائيل جي دوست&quot; طور حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Bashan-20073&quot;&gt;{{cite EJ|last=Bashan|first=Eliezer|volume=15|page=419|title=Omar ibn al-Khaṭṭāb}}&lt;/ref&gt;

عرب جاگرافيدان المقدسي جي مطابق، &lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; يهودي &quot;سڪن جي چڪاس ڪندڙ، رنگ ڪندڙ، چمڙي جا ماهر ۽ مهاجن&quot; طور ڪم ڪندا هئا. [[فاطمي خلافت|فاطمي دور]] ۾، ڪيترن ئي يهودي عملدارن حڪومت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-20013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land|author=Joseph E. Katz|year=2001|publisher=EretzYisroel.Org|access-date=August 12, 2012|archive-date=January 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پروفيسر موشئ گل جو خيال آهي، ته 7هين صدي ۾ عرب فتح جي وقت، يروشلم جي آبادي جي اڪثريت عيسائي ۽ يهودي هئي.&lt;ref&gt;Moshe Gil, ''A History of Palestine: 634–1099'' pp. 170, 220–221.&lt;/ref&gt;

هن وقت دوران يهودي سڄي قديم بابل ۾ خوشحال برادرين ۾ رهندا هئا. جيونڪ دور (650-1250 عيسوي) ۾، بابلي يشيوا اڪيڊميون يهودي سکيا جا مکيه مرڪز هئا. جيونم (جن جو معنيٰ آهي &quot;شان&quot; يا &quot;جينيئس&quot;) انهن اسڪولن جا سربراهه هئا. انهن کي يهودي قانون ۾ اعليٰ اختيارين طور تسليم ڪيو ويو. 7هين صدي ۾، غير مسلمن جي زمينن تي حڪمران جزيو (&lt;small&gt;Poll&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Tax&lt;/small&gt;) عائد ڪيو، جن جي ڪري بابلي يهودين جي ڳوٺاڻن علائقن مان [[بغداد]] جهڙن شهرن ڏانهن وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. ان جي نتيجي ۾ يهودي برادري ۾ وڌيڪ دولت ۽ بين الاقوامي اثر ۽ انهي سان گڏ يهودي مفڪرن جو هڪ وڌيڪ عالمگير نقطه نظر،جهڙوڪ سعديه گاون، جيڪو هاڻي پهريون ڀيرو مغربي فلسفي سان تمام گهڻي دلچسپي رکن ٿا، پيدا ٿيو.  جڏهن 10هين صدي ۾ [[عباسي خلافت]] ۽ بغداد شهر جو زوال ٿيو، ڪيترائي بابلي يهودي [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|رومي ڀونوچ سمنڊ]] جي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. سڄي يهودي دنيا ۾ بابلي يهودي رسمن جي پکيڙ ۾ حصو ورتو.&lt;ref&gt;[[Marina Rustow]], [http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/ Baghdad in the West: Migration and the Making of Medieval Jewish Traditions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711065105/http://perspectives.ajsnet.org/the-iran-iraq-issue-fall-2010/baghdad-in-the-west-migration-and-the-making-of-medieval-jewish-traditions/|date=July 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

=== اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور (711-1031) ===
&lt;nowiki&gt;{{اندلس ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور}}&lt;/nowiki&gt;

[[اندلس]] ۾ يهودي ثقافت جو سونهري دور [[يُورَپ|يورپ]] ۾ [[وچون دور|وچين دور]] سان گڏ هو، جيڪو سڃي [[جزیرو نما آئیبیریا|جزيري نما آئبيريا]] تي مسلمانن جي حڪمراني جو دور هو.

=== Golden age of Jewish culture in Spain (711–1031) ===
{{Main|Golden age of Jewish culture in Spain}}
The golden age of Jewish culture in Spain coincided with the [[Middle Ages]] in Europe, a period of [[Al-Andalus|Muslim rule]] throughout much of the [[Iberian Peninsula]]. During that time, Jews were generally accepted in society and Jewish religious, cultural, and economic life blossomed.

A period of tolerance thus dawned for the Jews of the [[Iberian Peninsula]], whose number was considerably augmented by immigration from Africa in the wake of the Muslim conquest. Especially after 912, during the reign of [[Abd-ar-Rahman III]] and his son, [[al-Hakam II]], the Jews prospered, devoting themselves to the service of the [[Caliphate of Córdoba]], to the study of the sciences, and to commerce and industry, especially to trading in silk and slaves, in this way promoting the prosperity of the country. Jewish economic expansion was unparalleled. In [[Toledo, Spain|Toledo]], Jews were involved in translating Arabic texts to the [[Romance languages]], as well as translating Greek and Hebrew texts into Arabic. Jews also contributed to botany, geography, medicine, mathematics, poetry and philosophy.&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html Sephardim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |date=September 7, 2012 }} by Rebecca Weiner.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed, M.I. Muslim-Jewish Harmony: A Politically-Contingent Reality. Religions 2022, 13, 535. {{doi|10.3390/rel13060535|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; According to [[Bernard Lewis]]:

{{Blockquote|Generally, the Jewish people were allowed to practice their religion and live according to the laws and scriptures of their community. Furthermore, the restrictions to which they were subject were social and symbolic rather than tangible and practical in character. That is to say, these regulations served to define the relationship between the two communities, and not to oppress the Jewish population.&lt;ref&gt;Lewis, Bernard W (1984). ''The Jews of Islam''&lt;/ref&gt;|}}

'Abd al-Rahman's court physician and minister was Hasdai ben Isaac ibn Shaprut, the patron of Menahem ben Saruq, Dunash ben Labrat, and other Jewish scholars and poets. Jewish thought during this period flourished under famous figures such as Samuel Ha-Nagid, Moses ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol [[Judah Halevi]] and [[Moses Maimonides]].&lt;ref name=&quot;Sephardim Archived September 7&quot; /&gt; During 'Abd al-Rahman's term of power, the scholar [[Moses ben Enoch]] was appointed [[rabbi]] of [[Córdoba, Spain|Córdoba]], and as a consequence [[al-Andalus]] became the centre of Talmudic study, and [[Córdoba, Spain|Córdoba]] the meeting-place of Jewish savants.

The Golden Age ended with the invasion of al-Andalus by the [[Almohads]], a conservative dynasty originating in North Africa, who were highly intolerant of religious minorities.

=== Jews and the Crusades (1099–1260) ===
{{Main|History of the Jews and the Crusades}}
{{See also|Siege of Jerusalem (1099)}}
[[File:1099jerusalem.jpg|thumb|left|[[Siege of Jerusalem (1099)|Capture of Jerusalem]], 1099]]
Sermonical messages to avenge the death of Jesus encouraged Christians to participate in the Crusades. The 12th-century Jewish narration from R. Solomon ben Samson records that crusaders en route to the Holy Land decided that before combating the Ishmaelites they would massacre the Jews residing in their midst to avenge the [[crucifixion of Christ]]. The massacres began at [[Rouen]] and Jewish communities in [[Rhine Valley]] were seriously affected.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot;&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/413 413]}}&lt;/ref&gt;

Crusading attacks were made upon Jews in the territory around Heidelberg. A huge loss of Jewish life took place. Many were forcibly converted to Christianity and many committed suicide to avoid baptism. A major driving factor behind the choice to commit suicide was the Jewish realisation that upon being slain their children could be taken to be raised as Christians. The Jews were living in the middle of Christian lands and felt this danger acutely.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/416 416]}}&lt;/ref&gt; This massacre is seen as the first in a sequence of antisemitic events which culminated in the Holocaust.&lt;ref&gt;{{cite book |author=David Nirenberg |editor=Gerd Althoff |others=Johannes Fried |title=Medieval Concepts of the Past: Ritual, Memory, Historiography |url=https://books.google.com/books?id=MxS6-pQZzGsC&amp;pg=PA279 |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78066-7 |pages=279–}}&lt;/ref&gt; Jewish populations felt that they had been abandoned by their Christian neighbours and rulers during the massacres and lost faith in all promises and charters.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/419 419]}}&lt;/ref&gt;

Many Jews chose self-defence. But their means of self-defence were limited and their casualties only increased. Most of the forced conversions proved ineffective. Many Jews reverted to their original faith later. The pope protested this but Emperor Henry IV agreed to permitting these reversions.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; The massacres began a new epoch for Jewry in Christendom. The Jews had preserved their faith from social pressure, now they had to preserve it at sword point. The massacres during the crusades strengthened Jewry from within spiritually. The Jewish perspective was that their struggle was Israel's struggle to hallow the name of God.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/414 414]–}}&lt;/ref&gt;

In 1099, Jews helped the Arabs to defend Jerusalem against the [[Crusaders]]. When the city fell, the Crusaders gathered many Jews in a synagogue and set it on fire.&lt;ref name=&quot;Malamat-1976&quot; /&gt; In Haifa, the Jews almost single-handedly defended the town against the Crusaders, holding out for a month, (June–July 1099).&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |title=Continuous Jewish Presence in the Holy Land |author=Joseph E. Katz |year=2001 |publisher=EretzYisroel.Org |access-date=August 12, 2012 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125175116/http://www.eretzyisroel.org/~samuel/presence.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; At this time there were Jewish communities scattered all over the country, including Jerusalem, Tiberias, Ramleh, Ashkelon, Caesarea, and [[Gaza City|Gaza]]. As Jews were not allowed to hold land during the Crusader period, they worked at trades and commerce in the coastal towns during times of quiescence. Most were artisans: glassblowers in [[Sidon]], furriers and dyers in Jerusalem.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

During this period, the [[Masoretes]] of Tiberias established the ''[[niqqud]]'', a system of [[diacritic]]s used to represent vowels or distinguish between alternative pronunciations of letters of the [[Hebrew alphabet]]. Numerous [[piyutim]] and [[midrash]]im were recorded in Palestine at this time.&lt;ref name=&quot;Joseph E. Katz-2001&quot; /&gt;

[[Maimonides]] wrote that in 1165 he visited Jerusalem and went to the Temple Mount, where he prayed in the &quot;great, holy house&quot;.&lt;ref&gt;Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3&lt;/ref&gt; Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, the 6th of [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, the 9th of Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].

In 1141 [[Yehuda Halevi]] issued a call to Jews to emigrate to Palestine and took on the long journey himself. After a stormy passage from [[Córdoba, Andalusia|Córdoba]], he arrived in Egyptian [[Alexandria]], where he was enthusiastically greeted by friends and admirers. At [[Damietta]], he had to struggle against his heart, and the pleadings of his friend Ḥalfon ha-Levi, that he remain in Egypt, where he would be free from intolerant oppression. He started on the rough route overland. He was met along the way by Jews in [[Tyre (Lebanon)|Tyre]] and [[Damascus]]. Jewish legend relates that as he came near Jerusalem, overpowered by the sight of the Holy City, he sang his most beautiful elegy, the celebrated &quot;Zionide&quot; (''Zion ha-lo Tish'ali''). At that instant, an Arab had galloped out of a gate and rode him down; he was killed in the accident.{{citation needed|date=November 2012}}

=== Mamluk period (1260–1517) ===
[[Nahmanides]] is recorded as settling in the Old City of Jerusalem in 1267. He moved to [[Acre, Israel|Acre]], where he was active in spreading Jewish learning, which was at that time neglected in the Holy Land. He gathered a circle of pupils around him, and people came in crowds, even from the district of the Euphrates, to hear him. [[Karaite Judaism|Karaites]] were said to have attended his lectures, among them Aaron ben Joseph the Elder. He later became one of the greatest [[Karaite (Jewish sect)|Karaite]] authorities. Shortly after Nahmanides' arrival in Jerusalem, he addressed a letter to his son Nahman, in which he described the desolation of the Holy City. At the time, it had only two Jewish inhabitants—two brothers, dyers by trade. In a later letter from Acre, Nahmanides counsels his son to cultivate humility, which he considers to be the first of virtues. In another, addressed to his second son, who occupied an official position at the [[Crown of Castile|Castilian]] court, Nahmanides recommends the recitation of the daily prayers and warns above all against immorality. Nahmanides died after reaching seventy-six, and his remains were interred at [[Haifa]], by the grave of [[Yechiel of Paris]].

Yechiel had [[aliyah|emigrated]] to Acre in 1260, along with his son and a large group of followers.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |title=Jewish Zionist Education |publisher=Jafi.org.il |date=May 15, 2005 |access-date=August 13, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013142810/http://www.jafi.org.il/education/100/places/acco.html |archive-date=October 13, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |title=Hadrat Melech |access-date=April 5, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502035808/http://www.lookstein.org/resources/bionotes.pdf |archive-date=May 2, 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; There he established the Talmudic academy ''Midrash haGadol d'Paris''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content/segal_ch17 |title=Section III: The Biblical Age: Chapter Seventeen: Awaiting the Messiah |author=Benjamin J. Segal |work=Returning, the Land of Israel as a Focus in Jewish History |publisher=JewishHistory.com |access-date=August 12, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227184802/http://www.jewishhistory.com/jh.php?id=AdditionalReadings&amp;content=content%2Fsegal_ch17 |archive-date=February 27, 2012}}&lt;/ref&gt; He is believed to have died there between 1265 and 1268. In 1488 [[Obadiah ben Abraham]], commentator on the [[Mishnah]], arrived in Jerusalem; this marked a new period of return for the Jewish community in the land.

==== Spain, North Africa, and the Middle East ====
{{Main|History of the Jews in Spain}}
{{See also|Islam and Judaism|Mizrahi Jew|History of the Jews under Muslim rule}}
[[File:Hebrew Bible Spain.jpg|right|thumb|Sephardic Hebrew Bible from Spain, 1300&lt;ref&gt;[https://lccn.loc.gov/2021667534]&lt;/ref&gt;]]
During the Middle Ages, Jews were generally better treated by Islamic rulers than Christian ones. Despite second-class citizenship, Jews played prominent roles in Muslim courts, and experienced a Golden Age in [[Moorish Spain]] about 900–1100, though the situation deteriorated after that time. Riots resulting in the deaths of Jews did however occur in North Africa through the centuries and especially in [[Morocco]], [[Libya]] and [[Algeria]], where eventually Jews were forced to live in ghettos.&lt;ref&gt;Maurice Roumani, ''The Case of the Jews from Arab Countries: A Neglected Issue'', 1977, pp. 26–27.&lt;/ref&gt;

During the 11th century, Muslims in Spain conducted pogroms against the Jews; those occurred in Cordoba in 1011 and in [[1066 Granada massacre|Granada in 1066]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |encyclopedia=Jewish Encyclopedia |title=Granada |url=http://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |access-date=August 12, 2012 |year=1906 |archive-date=April 12, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412000424/https://jewishencyclopedia.com/articles/6855-granada |url-status=live}}&lt;/ref&gt; During the Middle Ages, the governments of Egypt, Syria, Iraq and Yemen enacted decrees ordering the destruction of synagogues. At certain times, Jews were forced to convert to Islam or face death in some parts of Yemen, Morocco and [[Baghdad]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_%28gen%29.html |title=The Treatment of Jews in Arab/Islamic Countries |author=Mitchell Bard |year=2012 |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121007003054/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/Jews_in_Arab_lands_(gen).html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} The [[Almohad]]s, who had taken control of much of Islamic Iberia by 1172, surpassed the [[Almoravides]] in fundamentalist outlook. They treated the ''[[dhimmi]]s'' harshly. They expelled both Jews and Christians from Morocco and Islamic Spain. Faced with the choice of death or conversion, many Jews emigrated.&lt;ref&gt;[http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 The Forgotten Refugees] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070928051923/http://www.theforgottenrefugees.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=66&amp;Itemid=39 |date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt; Some, such as the family of [[Maimonides]], fled south and east to more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |title=Sephardim |author=Rebecca Weiner |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120907212349/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Sephardim.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kraemer, Joel L., &quot;Moses Maimonides: An Intellectual Portrait,&quot; ''The Cambridge Companion to Maimonides'', pp. 16–17 (2005)&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}}

=== Europe ===
{{Main|History of European Jews in the Middle Ages}}
[[File:Mishnah (Ms. 3173; De Rossi 138), Palatina.jpg|right|thumb|11th century ''[[mishnah]]'' codex from Italy, [[Biblioteca Palatina, Parma]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=adkim |date=2014-02-28 |title=The Biblioteca Palatina and the National Library of Israel |url=https://primolevicenter.org/printed-matter/the-biblioteca-palatina-and-the-national-library-of-israel/ |access-date=2025-10-15 |website=Printed_Matter |language=en-US}}&lt;/ref&gt;]]
According to [[James P. Carrol]], &quot;Jews accounted for 10% of the total population of the Roman Empire. By that ratio, if other factors had not intervened, there would be 200 million Jews in the world today, instead of something like 13 million.&quot;&lt;ref&gt;Carroll, James. ''[[Constantine's Sword]]'' (Houghton Mifflin, 2001) {{ISBN|978-0-395-77927-9}} p. 26&lt;/ref&gt;

Jewish populations have existed in Europe, especially in the area of the former Roman Empire, from very early times. As Jewish males had emigrated, some sometimes took wives from local populations, as is shown by the various [[MtDNA]], compared to [[Y-DNA#Genetic genealogy|Y-DNA]] among Jewish populations.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |title=In DNA, New Clues to Jewish Roots |first=Nicholas |last=Wade |date=May 14, 2002 |work=The New York Times |access-date=June 16, 2013 |archive-date=January 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126180104/https://www.nytimes.com/2002/05/14/science/in-dna-new-clues-to-jewish-roots.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; These groups were joined by traders and later on by members of the diaspora.{{Citation needed|date=June 2013}} Records of Jewish communities in France (see [[History of the Jews in France]]) and Germany (see [[History of the Jews in Germany]]) date from the 4th century, and substantial Jewish communities in Spain were noted even earlier.{{Citation needed|date=June 2013}}

The historian [[Norman Cantor]] and other 20th-century scholars dispute the tradition that the Middle Ages was a uniformly difficult time for Jews. Before the Church became fully organized as an institution with an increasing array of rules, early medieval society was tolerant. Between 800 and 1100, an estimated 1.5 million Jews lived in Christian Europe. As they were not Christians, they were not included as a [[Estates of the realm|division]] of the feudal system of clergy, knights and serfs. This means that they did not have to satisfy the oppressive demands for labour and military conscription that Christian commoners suffered. In relations with the Christian society, the Jews were protected by kings, princes and bishops, because of the crucial services they provided in three areas: finance, administration and medicine.&lt;ref name=&quot;Norman F&quot; /&gt; The lack of political strengths did leave Jews vulnerable to exploitation through extreme taxation.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Ebenhard |last=Isenmann |editor-first=Richard |editor-last=Bonney |title=The Rise of the Fiscal State in Europe c. 1200–1815 |url=https://books.google.com/books?id=U24lRLy_qT8C&amp;pg=PA259 |date=1999 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0-19-154220-6 |page=259}}&lt;/ref&gt;

Christian scholars interested in the Bible consulted with Talmudic rabbis. As the Roman Catholic Church strengthened as an institution, the Franciscan and Dominican preaching orders were founded, and there was a rise of competitive middle-class, town-dwelling Christians. By 1300, the friars and local priests staged the Passion Plays during Holy Week, which depicted Jews (in contemporary dress) killing Christ, according to Gospel accounts. From this period, persecution of Jews and deportations became endemic. Around 1500, Jews found relative security and a renewal of prosperity in present-day [[Poland]].&lt;ref name=&quot;Norman F&quot;&gt;Norman F. Cantor, ''The Last Knight: The Twilight of the Middle Ages and the Birth of the Modern Era'', Free Press, 2004. {{ISBN|978-0-7432-2688-2}}, pp. 28–29&lt;/ref&gt;

After 1300, Jews suffered more discrimination and persecution in Christian Europe. Europe's Jewry was mainly urban and literate. The Christians were inclined to regard Jews as obstinate deniers of the truth because in their view the Jews were expected to know of the truth of the Christian doctrines from their knowledge of the Jewish scriptures. Jews were aware of the pressure to accept Christianity.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |title=A History of the Jewish People |url=https://archive.org/details/historyofjewishp00harv |url-access=registration |year=1976 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6 |page=[https://archive.org/details/historyofjewishp00harv/page/412 412]}}&lt;/ref&gt; As Catholics were forbidden by the church to loan money for interest, some Jews became prominent moneylenders. Christian rulers gradually saw the advantage of having such a class of people who could supply capital for their use without being liable to excommunication. As a result, the money trade of western Europe became a speciality of the Jews. But, in almost every instance when Jews acquired large amounts through banking transactions, during their lives or upon their deaths, the king would take it over.&lt;ref&gt;[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england &quot;England&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730231726/http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |date=July 30, 2020 }}, [[Jewish Encyclopedia]] (1906)&lt;/ref&gt; Jews became imperial{{-&quot;}}[[Servi camerae regis|''servi cameræ'']]{{-&quot;}}, the property of the King, who might present them and their possessions to princes or cities.

Jews were frequently massacred and exiled from various European countries. The persecution hit its first peak during the [[Crusades]]. In the [[People's Crusade]] (1096) flourishing Jewish communities on the Rhine and the Danube were utterly destroyed. In the [[Second Crusade]] (1147) the Jews in France were subject to frequent massacres. They were also subjected to attacks by the [[Shepherds' Crusade (1251)|Shepherds' Crusades of 1251]] and [[Shepherds' Crusade (1320)|1320]]. The Crusades were followed by massive expulsions, including the [[Edict of Expulsion|expulsion of the Jews from England in 1290]];&lt;ref&gt;{{cite book |first=Robin R. |last=Mundill |title=England's Jewish Solution: Experiment and Expulsion, 1262–1290 |url=https://books.google.com/books?id=CSKLfi_j110C |date=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-52026-3}}&lt;/ref&gt; in 1396 100,000 Jews were expelled from France; and in 1421, thousands were expelled from Austria. Over this time many Jews in Europe, either fleeing or being expelled, migrated to Poland, where they prospered into another [[History of the Jews in Poland#Early history to Golden Age: 966–1572|Golden Age]].

In Italy, Jews were allowed to live in Venice but were required to live in a [[ghetto]], and the practice spread across Italy (see [[Cum nimis absurdum]]) and was adopted in many places in Catholic Europe. Jews outside the Ghetto often had to wear a yellow star.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |title=Print of Jews forced to listen to a Christian sermon – Collections Search – United States Holocaust Memorial Museum |website=collections.ushmm.org |access-date=March 6, 2023 |archive-date=November 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129142432/https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn539121 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Jewish-Christian Encounter in Medieval Preaching, Routledge 2015, edited by Jonathan Adams and Jussi Hanska chapter 13, see page 297&lt;/ref&gt;

=== Expulsions of the Jews of Spain and Portugal ===
{{further|Expulsion of Jews from Spain|Persecution of Jews and Muslims by Manuel I of Portugal}}
[[File:Vicente Cutanda - A los pies del Salvador.jpg|thumb|250px|''At the Feet of the Saviour'', massacre of Jews in [[Toledo, Spain|Toledo]], oil on canvas by [[Vicente Cutanda]] (1887)]]
[[File:Matanza de judíos en Barcelona - año 1391.jpg|thumb|250px|''Slaughter of Jews in Barcelona in 1391'' by [[Josep Segrelles]], {{circa|1910}}]]
[[File:A Expulsão dos Judeus (Roque Gameiro, Quadros da História de Portugal, 1917).png|250px|thumb|Expulsion of the Jews in 1497, in a 1917 watercolour by [[Alfredo Roque Gameiro]] ]]
[[File:Inquis1.jpg|thumb|250px|Burning of Crypto-Jews in Lisbon, Portugal]]
Significant repression of Spain's numerous community occurred during the 14th century, notably a [[History of the Jews in Spain#Massacres and mass conversions of 1391|major pogrom in 1391]] which resulted in the majority of Spain's 300,000 Jews converting to Catholicism. With the [[Granada War|conquest of the Muslim Kingdom of Granada]] in 1492, the Catholic monarchs issued the [[Alhambra Decree]], and Spain's remaining 100,000 Jews were forced to choose between conversion and exile. The expulsion of the Jews of Spain, is regarded by Jews as the worst catastrophe between the destruction of Jerusalem in 73 CE and the [[Holocaust]] of the 1940s.&lt;ref&gt;European Jewry in the Age of Mercantilism, 1550–1750 by Jonathan Israel, chapter 1 Exodus from the West (page 25)&lt;/ref&gt;

As a result, an estimated 50,000 to 70,000 Jews left Spain, the remainder joining Spain's already numerous [[Converso]] community. Perhaps a quarter of a million Conversos thus were gradually absorbed by the dominant Catholic culture, although those among them who secretly practised Judaism were subject to 40 years of intense repression by the [[Spanish Inquisition]]. This was particularly the case up until 1530, after which the trials of Conversos by the Inquisition dropped to 3% of the total. Similar expulsions of Sephardic Jews occurred 1493 in [[Sicily]] (37,000 Jews) and Portugal in 1496. The expelled Spanish Jews fled mainly to the Ottoman Empire and North Africa and Portugal. A small number also settled in Holland and England.

The expulsion followed a long process of expulsions and bans from what are now England, France, Germany, Austria, and Holland. In January 1492, the [[Emirate of Granada|last Muslim state]] was defeated in Spain and six months later the Jews of Spain (the largest community in the world) were required to [[Expulsion of Jews from Spain|convert or leave without their property]]. 100,000 converted with many continuing to [[Marrano|secretly practice Judaism]], for which the Catholic church's inquisition (led by [[Tomás de Torquemada]]) now mandated a sentence of death by public burning. 175,000 left Spain.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 138 – 144 / Secrecy and Deceit: The Religion of the Crypto-Jews by David Martin Gitlitz, University of New Mexico 2002, pp 75 – 81&lt;/ref&gt;

Many [[Sephardi Jews|Spanish Jews]] moved to North Africa, [[History of the Jews in Poland|Poland]] and the Ottoman Empire, especially [[History of the Jews in Thessaloniki|Thessaloniki]] (now in Greece) which became the world's largest Jewish city. Some groups headed to the Middle East and Palestine, within the domains of the Ottoman Empire. About 100,000 Spanish Jews were allowed into Portugal, however five years later, their children were seized and they were given the choice of conversion or departing without them.&lt;ref&gt;The Jews of Spain by Jane Gerber, Free Press 1994 pp 142 – 144&lt;/ref&gt;

==ابتدائي جديد دور==
Historians who study modern Jewry have identified four different paths by which European Jews were &quot;modernized&quot; and thus integrated into the mainstream of European society. A common approach has been to view the process through the lens of the European [[Age of Enlightenment|Enlightenment]] as Jews faced the promise and the challenges posed by political emancipation. Scholars that use this approach have focused on two social types as paradigms for the decline of Jewish tradition and as agents of the sea changes in Jewish culture that led to the collapse of the [[ghetto]]. The first of these two social types is the [[Court Jew]] who is portrayed as a forerunner of the modern Jew, having achieved integration with and participation in the proto-capitalist economy and court society of central European states such as the [[Habsburg Empire]]. In contrast to the cosmopolitan Court Jew, the second social type presented by historians of modern Jewry is the ''maskil'', (learned person), a proponent of the [[Haskalah]] (Enlightenment). This narrative sees the maskil's pursuit of secular scholarship and his rationalistic critiques of rabbinic tradition as laying a durable intellectual foundation for the secularization of Jewish society and culture. The established paradigm has been one in which Ashkenazic Jews entered modernity through a self-conscious process of westernization led by &quot;highly atypical, Germanized Jewish intellectuals&quot;. Haskalah gave birth to the Reform and Conservative movements and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reframing Jewish History |date=May 2005 |url=http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |access-date=May 24, 2011 |archive-date=September 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930222143/http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=10513 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
At around the same time that Haskalah was developing, [[Hasidic Judaism]] was spreading as a movement that preached a world view nearly opposed to the Haskalah.

In the 1990s, the concept of the &quot;[[Port Jew]]&quot; has been suggested as an &quot;alternate path to modernity&quot; that was distinct from the European [[Haskalah]]. In contrast to the focus on Ashkenazic Germanized Jews, the concept of the [[Port Jew]] focused on the Sephardi conversos who fled the Inquisition and resettled in European port towns on the coast of the Mediterranean, the Atlantic and the Eastern seaboard of the United States.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot;&gt;{{cite journal |title=Port Jews: Jewish Communities in Cosmopolitan Maritime Trading Centres, 1550–1950 |first=Helen P. |last=Fry |journal=European Judaism |volume=36 |publisher=Frank Cass Publishers |year=2002 |isbn=978-0-7146-8286-0 |url=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5002650793 |quote=Port Jews were a social type, usually those who were involved in seafaring and maritime trade, who (like Court Jews) could be seen as the earliest modern Jews. Often arriving as refugees from the Inquisition, they were permitted to settle as merchants and allowed to trade openly in places such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. 'Their Diaspora connections and accumulated expertise lay in exactly the areas of overseas expansion that were then of interest to mercantilist governments.' |access-date=September 1, 2017 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409160935/https://www.gale.com/databases/questia?docId=5002650793 |date=April 9, 2023 }}&lt;/ref&gt;

=== Court Jews ===
[[Court Jew]]s were Jewish bankers or businessmen who lent money and handled the finances of some of the Christian European noble houses. Corresponding historical terms are ''Jewish bailiff'' and ''[[shtadlan]]''.

Examples of what would be later called court Jews emerged when local rulers used services of Jewish bankers for short-term loans. They lent money to nobles and in the process gained social influence. Noble patrons of court Jews employed them as financiers, suppliers, diplomats and [[trade delegate]]s. Court Jews could use their family connections, and connections between each other, to provision their sponsors with, among other things, food, arms, ammunition and precious metals. In return for their services, court Jews gained social privileges, including up to noble status for themselves, and could live outside the Jewish ghettos. Some nobles wanted to keep their bankers in their own courts. And because they were under noble protection, they were exempted from rabbinical jurisdiction.

From medieval times, court Jews could amass personal fortunes and gained political and social influence. Sometimes they were also prominent people in the local Jewish community and could use their influence to protect and influence their brethren. Sometimes they were the only Jews who could interact with the local high society and present petitions of the Jews to the ruler. However, the court Jew had social connections and influence in the Christian world mainly through his Christian patrons. Due to the precarious position of Jews, some nobles could just ignore their debts. If the sponsoring noble died, his Jewish financier could face exile or execution.{{Citation needed| date=February 2012}}

=== Port Jews ===

The [[Port Jew]] is a descriptive term for Jews who were involved in the seafaring and maritime economy of Europe, especially during the 17th and 18th centuries. Helen Fry suggests that they can be considered &quot;the earliest modern Jews&quot;. According to Fry, Port Jews frequently arrived as &quot;refugees from the Inquisition&quot; and the expulsion of Jews from Iberia. They were allowed to settle in port cities because merchants granted them permission to trade in ports such as Amsterdam, London, Trieste and Hamburg. Fry notes that their connections to the [[Jewish Diaspora]] and their expertise in maritime trade made them particularly valuable to the mercantilist governments of Europe.&lt;ref name=&quot;Fry-2002&quot; /&gt; Lois Dubin describes Port Jews as Jewish merchants who were &quot;valued for their engagement in the international maritime trade upon which such cities thrived&quot;.&lt;ref&gt;Dubin, ''The port Jews of Habsburg Trieste: absolutist politics and enlightenment culture'', Stanford University Press, 1999, p. 47&lt;/ref&gt; Sorkin and others have characterized the socio-cultural profile of these men as marked by a flexibility towards religion and a &quot;reluctant cosmopolitanism that was alien to both traditional and 'enlightened' Jewish identities&quot;.

From the 16th to the 18th century, Jewish merchants dominated the chocolate and vanilla trade, exporting to Jewish centres across Europe, mainly Amsterdam, Bayonne, Bordeaux, Hamburg and Livorno.&lt;ref&gt;Encyclopedia of Jewish Food, Gil Marks, HMH, November 17, 2010&lt;/ref&gt;

=== Ottoman Empire ===
{{Main|History of the Jews in the Ottoman Empire}}

During the Classical Ottoman period (1300–1600), the Jews, together with most other communities of the empire, enjoyed a certain level of prosperity. Compared with other Ottoman subjects, they were the predominant power in commerce and trade as well in diplomacy and other high offices. In the 16th century especially, the Jews were the most prominent under the ''[[Millet (Ottoman Empire)|millets']]'', the apogee of Jewish influence could arguably be the appointment of [[Joseph Nasi]] to [[Sanjak-bey]] (governor, a rank usually only held by Muslims) of the island of [[Naxos]].&lt;ref&gt;Charles Issawi &amp; Dmitri Gondicas; ''Ottoman Greeks in the Age of Nationalism'', Princeton, (1999)&lt;/ref&gt;

At the time of the [[Battle of Yarmuk]] when the Levant passed under Muslim Rule, thirty Jewish communities existed in Haifa, Sh'chem, Hebron, Ramleh, Gaza, Jerusalem, and many in the north. Safed became a spiritual centre for the Jews and the [[Shulchan Aruch]] was compiled there as well as many Kabbalistic texts. The first Hebrew printing press, and the first printing in Western Asia began in 1577.

Jews lived in the geographic area of Asia Minor (modern Turkey, but more geographically either Anatolia or Asia Minor) for more than 2,400 years. Initial prosperity in Hellenistic times had faded under Christian Byzantine rule, but recovered somewhat under the rule of the various Muslim governments that displaced and succeeded rule from Constantinople. For much of the Ottoman period, Turkey was a safe haven for Jews fleeing persecution, and it continues to have a small Jewish population today. The situation where Jews both enjoyed cultural and economical prosperity at times but were widely persecuted at other times was summarised by G. E. Von Grunebaum:

&lt;blockquote&gt;It would not be difficult to put together the names of a very sizeable number of Jewish subjects or citizens of the Islamic area who have attained to high rank, to power, to great financial influence, to significant and recognized intellectual attainment; and the same could be done for Christians. But it would again not be difficult to compile a lengthy list of persecutions, arbitrary confiscations, attempted forced conversions, or pogroms.&lt;ref&gt;G. E. Von Grunebaum, ''Eastern Jewry Under Islam'', 1971, p. 369.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Russia, Poland, and Eastern Europe ===
{{Further|History of the Jews in Poland|History of the Jews in Russia|History of the Jews in Ukraine|History of the Jews in Lithuania|History of the Jews in Romania}}
{{expand section|date=October 2025}}

In the 17th century, there were many significant Jewish populations in Western and Central Europe. The relatively tolerant Poland had the largest Jewish population in Europe that dated back to the 13th century, and enjoyed relative prosperity and freedom for nearly four hundred years. However, the calm situation ended when Polish and Lithuanian Jews of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] were slaughtered in the hundreds of thousands by Ukrainian Cossacks during the [[Khmelnytsky Uprising]] (1648) and by the [[Swedish wars]] (1655). Driven by these and other persecutions, some Jews moved back to Western Europe in the 17th century, notably to [[Amsterdam]]. The last ban on Jewish residency in a European nation was revoked in 1654, but periodic expulsions from individual cities still occurred, and Jews were often restricted from land ownership, or forced to live in [[ghetto]]s.

With the [[Partitions of Poland]] in the late 18th century, the Polish-Jewish population was split between the [[Russian Empire]], [[Austria-Hungary]], and German [[Prussia]], which divided Poland among themselves.

=== European Enlightenment and Haskalah (18th century) ===
[[File:Moritz Daniel Oppenheim--Lavater and Lessing Visit Moses Mendelssohn--1856--Magnes Collection.jpg|thumb|right|[[Moses Mendelssohn]] (in red coat), Lavater (at right) and Lessing (standing), in an imaginary portrait by the Jewish artist [[Moritz Daniel Oppenheim]] (1856), [[Magnes Collection of Jewish Art and Life]]]]
During the period of the [[European Renaissance]] and Enlightenment, significant changes occurred within the Jewish community. The [[Haskalah]] movement paralleled the wider Enlightenment, as Jews in the 18th century began to campaign for emancipation from restrictive laws and integration into the wider European society. Secular and scientific education was added to the traditional religious instruction received by students, and interest in a national Jewish identity, including a revival in the study of Jewish history and Hebrew, started to grow. Among the prominient Haskalah intellectuals were [[Moses Mendelssohn]], [[Naphtali Hirz Wessely]], [[Isaac Satanow]] and [[Isaac Euchel]].

Haskalah gave birth to the [[Reform Judaism|Reform]] and [[Conservative Judaism|Conservative]] movements in Judaism and planted the seeds of [[Zionism]] while at the same time encouraging cultural assimilation into the countries in which Jews resided.

At around the same time another movement was born, one preaching almost the opposite of Haskalah, [[Hasidic Judaism]]. Hasidic Judaism began in the 18th century by [[Rabbi Israel Baal Shem Tov]], and quickly gained a following with its more exuberant, mystical approach to religion. These two movements, and the traditional orthodox approach to Judaism from which they spring, formed the basis for the modern divisions within Jewish observance.

At the same time, the outside world was changing, and debates began over the potential emancipation of the Jews (granting them equal rights). The first country to do so was France, during the [[French Revolution]] in 1789. Even so, Jews were expected to assimilate, not continue their traditions. This ambivalence is demonstrated in the famous speech of [[Clermont-Tonnerre]] before the [[National Assembly (French Revolution)|National Assembly]] in 1789:

&lt;blockquote&gt;We must refuse everything to the Jews as a nation and accord everything to Jews as individuals. We must withdraw recognition from their judges; they should only have our judges. We must refuse legal protection to the maintenance of the so-called laws of their Judaic organization; they should not be allowed to form in the state either a political body or an order. They must be citizens individually. But, some will say to me, they do not want to be citizens. Well then! If they do not want to be citizens, they should say so, and then, we should banish them. It is repugnant to have in the state an association of non-citizens, and a nation within the nation...&lt;/blockquote&gt;

=== Hasidic Judaism ===
{{See also|Mitnagdim}}
[[File:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|upright=1|right|Hasidic Jews praying in the synagogue on [[Yom Kippur]], by [[Maurycy Gottlieb]]]]

[[Hasidic Judaism]] is a branch of [[Orthodox Judaism]] that promotes spirituality and joy through the popularisation and internalization of [[Jewish mysticism]] as the fundamental aspects of the [[Jewish faith]]. Hasidism comprises part of contemporary [[Ultra-Orthodox]] Judaism, alongside the previous Talmudic [[Lithuanian Jews|Lithuanian-Yeshiva]] approach and the Oriental [[Sephardi Judaism|Sephardi]] tradition. It was founded in 18th-century Eastern Europe by Rabbi Israel [[Baal Shem Tov]] as a reaction against overly [[Talmud|legalistic]] Judaism. Opposite to this, Hasidic teachings cherished the sincerity and concealed holiness of the unlettered common folk, and their equality with the scholarly elite. The emphasis on the [[Immanent]] Divine presence in everything gave new value to prayer and deeds of kindness, alongside Rabbinic supremacy of [[Torah study|study]], and replaced historical [[Kabbalah|mystical (kabbalistic)]] and [[Musar literature|ethical (musar)]] [[Asceticism in Judaism|asceticism]] and [[Maggid|admonishment]] with optimism, encouragement, and daily [[Deveikut|fervour]]. This populist emotional revival accompanied the elite ideal of nullification to paradoxical Divine [[Panentheism]], through intellectual articulation of inner dimensions of mystical thought. The adjustment of Jewish values sought to add to required standards of ritual [[Halacha|observance]], while relaxing others where inspiration predominated. Its communal gatherings celebrate soulful [[Nigun|song]] and [[Yiddish literature#Hasidic and Haskalah literature|storytelling]] as forms of mystical devotion.{{Citation needed| date=February 2012}}

==اڻويهين صدي==
[[File:Napoleon stellt den israelitischen Kult wieder her, 30. Mai 1806.jpg|thumb|right|upright=1.25|An 1806 French print depicts [[Napoleon Bonaparte]] emancipating the Jews.]]
Though persecution still existed, [[Jewish emancipation]] spread throughout Europe in the 19th century. [[Napoleon]] invited Jews to leave the [[Jewish ghettos in Europe]] and seek refuge in the newly created tolerant political regimes that offered equality under Napoleonic Law (see [[Napoleon and the Jews]]). Gradually all European nations established in constitutions the principle of equality under the law and abolished all restrictions for Jews.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;&gt;[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/antisemitism-in-history-the-era-of-nationalism-1800-1918 Antisemitism in History: The Era of Nationalism, 1800–1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/emancipation Emancipation]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/jewish-emancipation-in-western-europe/ Jewish Emancipation in Western Europe]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://d-nb.info/1175689041/34 Jewish Emancipation in the 18th and 19th Centuries]&lt;/ref&gt;
[[File:Antisemiticroths.jpg|thumb|A caricature by [[Charles Lucien Léandre]] (France, 1898) showing [[Rothschild family|Rothschild]] with the world in his hands]]
Jews now could own land and enter the civil service. The abolition of restraints on political activism and the broadening of the electoral franchise on the basis of citizenship, not religion, made Jews most visible among [[liberalism|liberal]], [[Radical politics|radical]], and [[Marxism|Marxist]] ([[Social Democracy|Social Democratic]]) political parties.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;

For centuries, so-called [[court Jew]]s acted as the principal financiers for the European aristocracys. In the 1760s, one of them, [[Mayer Amschel Rothschild]], established a banking business in Germany that eventually became a vast international conglomerate and yield one of the largest family fortunes in world history. Thus the name of the [[Rothschilds]] became synonymous with Jewish financial power. Across Europe in the 18th and 19th centuries, other Jews also created a number of influential banks.&lt;ref&gt;[https://www.myjewishlearning.com/article/usury-and-moneylending-in-judaism/ Jews and Finance]&lt;/ref&gt;

The most important branch of Jewish economic life in Eastern Europe was trade. While most remained small shopkeepers, stallholders, and peddlers, others became owners of department stores and shopping arcades. During the 19th century Jews began to move from rural regions to cities, this contributed to the decline of traditional Jewish tavernkeeping. Jews made up a considerable proportion of all craftsmen in the [[Russian Empire]] and [[Galicia (Eastern Europe)|Galicia]] during the 19th century, but with the spread of industrialization large factories tended to squeeze out small Jewish-run workshops, and only limited numbers of Jews became employees in these modern factories. Jews were considered less desirable employees since they did not want to work on Saturdays and tended to organize into unions to demand improved working conditions, the foundation of the [[General Jewish Labour Bund|Bund]] in the Russian Empire in 1897 strengthened this process.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;&gt;[https://encyclopedia.yivo.org/article/7 Economic Life]&lt;/ref&gt;

The economic achivements of Jews in the 19th century created the impression for some that Jews were being overrepresented in such lucrative occupations as finance, banking, trade, industry, medicine, law, journalism, art, music, literature, and theater. Despite increasing integration of the Jews with secular society, a new form of [[antisemitism]] emerged, [[Racial antisemitism|based on the ideas of race and nationhood]] rather than the religious hatred of the Middle Ages. This form of antisemitism held that Jews were a separate and inferior race from the [[Aryan]] people of Western Europe, and led to the emergence of political parties in France, Germany, and [[Austria-Hungary]] that campaigned on a platform of rolling back emancipation. This form of antisemitism emerged frequently in European culture, most famously in the [[Dreyfus Trial]] in France.&lt;ref name=&quot;encyclopedia.ushmm.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://evolve.reconstructingjudaism.org/anti-semitism-europe-history/ Antisemitism in Europe and America in the Modern Period: Historical Perspectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.quest-cdecjournal.it/anti-jewish-prejudices-antisemitic-ideologies-open-violence-antisemitism-in-european-comparison-from-the-1870s-to-the-first-world-war-a-commentary/ Anti-Jewish Prejudices, Antisemitic Ideologies, Open Violence: Antisemitism in European Comparison from the 1870s to the First World War. A Commentary]&lt;/ref&gt;

During this period, Jewish migration to the United States (see [[American Jews]]) created a large new community mostly freed of the restrictions of Europe. Over 2 million Jews arrived in the United States between 1890 and 1924, most from the Russian Empire and Galicia. A similar case occurred in the southern tip of the continent, specifically in the countries of [[Argentina]] and [[Uruguay]].

==ويهين صدي==
===جديد صيهونيت===
[[File:Herzl on a balcony full.jpg|thumb|Theodor Herzl, visionary of the Jewish State, in Basel, photographed during [[World Zionist Congress|Fifth Zionist Congress]] in December 1901, by [[Ephraim Moses Lilien]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Theodor Herzl Signed Photograph, Basel, Switzerland {{!}} Shapell Manuscript Foundation |url=https://www.shapell.org/manuscript/theodor-herzl-signed-photograph-basel-switzerland/ |website=Shapell |access-date=May 10, 2023}}&lt;/ref&gt;]]

During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]] and fulfilling the biblical prophecies related to [[Shivat Tzion]]. In 1882 the first Zionist settlement—[[Rishon LeZion]]—was founded by immigrants who belonged to the &quot;[[Hovevei Zion]]&quot; movement. Later on, the &quot;[[Bilu (movement)|Bilu]]&quot; movement established many other settlements in Palestine.

The Zionist movement was officially founded after the [[Kattowitz convention]] (1884) and the [[World Zionist Congress]] (1897), and it was [[Theodor Herzl]] who initiated the struggle to establish a state for the Jews.

After the [[First World War]], it seemed that the conditions that made it possible for the Jews to establish such a state had arrived: The United Kingdom captured [[Palestine (region)|Palestine]] from the Ottoman Empire, and the Jews received the promise of a &quot;National Home&quot; from the British in the form of the [[Balfour Declaration]] of 1917, given to [[Chaim Weizmann]].

In 1920, the British Mandate of Palestine was established and the pro-Jewish [[Herbert Samuel]] was appointed High Commissioner of Palestine, the [[Hebrew University of Jerusalem]] was established and several large Jewish immigration waves to Palestine occurred. The Arab inhabitants of Palestine grew hostile to increasing Jewish immigration, and as a result, they began to express their opposition to the establishment of Jewish settlements and the pro-Jewish policy of the British government.

New Jewish immigrants began to create militias and paramilitary groups such as the [[Bar-Giora]] and [[Hashomer]].

Clashes between Jews and Arabs became more frequent. After the [[1920 Nebi Musa riots]], the Jewish leadership in Palestine believed that the British had little desire to involve themselves in these clashes and maintain order. Believing that they could not rely on the British administration for protection, the Jewish leadership created the [[Haganah]] and [[Irgun]] paramilitary organizations in order to protect its community's farms and [[Kibbutz]]im.

These paramilitary organization were involved in major riots, such as the [[Jaffa riots (May 1921)|Jaffa riots]], [[1929 Palestine riots]] and the [[1936–1939 Arab revolt in Palestine]]. Arabs, Jews and Britons suffered in this violence.

Due to the increasing violence, the United Kingdom gradually started to backtrack from its original idea of supporting the establishment of a Jewish homeland and it also started to speculate on a [[binational solution]] to the crisis or the establishment of an Arab state that would have a Jewish minority.

===Jews in Europe and the United States after World War I ===
[[File:Yung-teater poster 15.jpg|thumb|Bilingual [[Polish language|Polish]]-[[Yiddish]] poster for the [[Warsaw]] [[Young Theater]]'s production of ''Mississippi'' in 1935, written by [[Leib Malach]]]]
The World War I and subsequent political changes, such as the [[Russian Revolution]] of 1917 and the establishment of new nation-states after 1918, led to far-reaching consequenсes for the Jews of Eastern Europe. The authorities of the [[Soviet Union]] viewed private commerce as negative and sought to bring all trade under the aegis of state enterprises. Therefore, many Jews, who had previously made their living from trade, were forced to find other occupations. In Poland, Hungary, and Romania, the authorities adopted policies aimed at ethnicizing their national economies, aiming to exclude Jews as far as possible from the marketplace.&lt;ref name=&quot;Economic Life&quot;/&gt;

Nevertheless, the Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. In Austria in the years between the two World Wars Jews were approximately 3.5% of the population but were 27.3% of university professors. In Germany between 1918 and 1933 Jews were 0.78% of the population but were 16% of the doctors, 15% of the dentists, 25% of the lawyers, 50% of the theatre directors and occupied 80% of the leading positions in the [[Berlin stock exchange]]. In Poland in 1931 Jews were 10.2% of the population but were 56% of the doctors in private practice, 33% of the lawyers, and 24% of the pharmacists. In Russia during the period 1917–1939 Jews were approximately 1.8% of the population, while Jews were 9% of the officers in military academies, 15% of the university graduates, 11% of the doctors and 14% of the university professors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lynn | first1=Richard | last2=Kanazawa | first2=Satoshi | title=How to explain high Jewish achievement: The role of intelligence and values | journal=Personality and Individual Differences | date=2008 | volume=44 | issue=4 | pages=801–808 | doi=10.1016/j.paid.2007.10.019 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191886907003674 }}&lt;/ref&gt;

Among those Jews who were generally considered the most famous were the scientist [[Albert Einstein]] and the philosopher [[Ludwig Wittgenstein]]. At that time, a disproportionate number of [[Nobel Prize]] winners were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== The Holocaust ===
{{Main|History of the Jews during World War II|The Holocaust}}
[[File:Rows of bodies of dead inmates fill the yard of Lager Nordhausen, a Gestapo concentration camp.jpg|thumb|Bodies of inmates of the [[Mittelbau-Dora]] Nazi concentration camp who died during [[Allies of World War II|Allied]] [[Bombing of Nordhausen in World War II|bombing raids]] on April 3 and 4, 1945]]

In 1933, with [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]]'s rise to power in Germany, the Jewish situation became more severe. [[Hyperinflation in the Weimar Republic|Economic crises]], [[Anti-Jewish legislation in pre-war Nazi Germany|racial Anti-Jewish laws]], and fear of an upcoming war led many Jews to flee from Europe and settle in [[Mandatory Palestine|Palestine]], the United States and the Soviet Union.

In 1939, [[World War II]] began and until 1945, [[German-occupied Europe|Germany occupied almost all of Europe]], including [[Occupation of Poland (1939–1945)|Poland]]—[[History of the Jews in Poland|where millions of Jews were living at that time]]—and [[German military administration in occupied France during World War II|France]]. In 1941, following the [[invasion of the Soviet Union]], the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe, as well as Jews in European North Africa (pro-Nazi [[Vichy France|Vichy]]-[[French North Africa|North Africa]] and [[Italian Libya]]). This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically murdered with horrifying cruelty, is known as [[The Holocaust]] or the ''Shoah'' (Hebrew term). In Poland, as many as one million Jews were murdered in [[gas chambers]] at the [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz camp complex]].

The massive scale of the Holocaust, and the horrors that happened during it, were only understood after the war, and they heavily affected the Jewish nation and world public opinion. Efforts were then increased to establish a Jewish state in Palestine.

=== The establishment of the State of Israel ===
{{Main|History of Israel (1948–present)}}
{{Further|Israel|Israeli Declaration of Independence}}
{{History of Israel}}
In 1945 the Jewish resistance organizations in Palestine unified and established the Jewish Resistance Movement. The movement began guerrilla attacks against Arab paramilitaries and the British authorities.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |title=The Jewish Resistance Movement |publisher=Jewish Virtual Library |access-date=August 12, 2012 |archive-date=September 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160907162736/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/resist.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=May 2022}} Following the [[King David Hotel bombing]], [[Chaim Weizmann]], president of the [[WZO]] appealed to the movement to cease all further military activity until a decision would be reached by the [[Jewish Agency]]. The Jewish Agency backed Weizmann's recommendation to cease activities, a decision reluctantly accepted by the Haganah, but not by the [[Irgun]] and [[Lehi (group)|Lehi]]. The JRM was dismantled and each of the founding groups continued operating according to their own policy.&lt;ref&gt;Horne, Edward (1982). ''A Job Well Done (Being a History of The Palestine Police Force 1920–1948)''. Anchor. {{ISBN|978-0-9508367-0-6}}. pp. 272, 299. States that Haganah withdrew on July 1, 1946. But remained permanently uncooperative.&lt;/ref&gt;

The Jewish leadership decided to centre the struggle in the illegal immigration to Palestine and began organizing a massive number of Jewish war refugees from Europe, without the approval of the British authorities. This immigration contributed a great deal to the Jewish settlements in Israel in the world public opinion and the British authorities decided to let the United Nations decide upon the fate of Palestine.{{Citation needed| date=February 2012}}

On November 29, 1947, the [[United Nations General Assembly]] adopted [[Resolution 181]](II) recommending partitioning Palestine into an Arab state, a Jewish state and the City of Jerusalem. The Jewish leadership accepted the decision but the Arab League and the leadership of Palestinian Arabs opposed it. Following a period of [[1947–1948 Civil War in Mandatory Palestine|civil war]] the [[1948 Arab–Israeli War]] started.{{Citation needed|date=February 2012}}

In the middle of the war, after the last British soldiers of the Palestine Mandate left, David Ben-Gurion proclaimed on May 14, 1948, the establishment of a [[Jewish state]] in [[Eretz Israel]] to be known as the [[State of Israel]]. The war ended in 1949 and Israel started building the state and absorbing massive waves of hundreds of thousands of Jews from all over the world, notably [[Jewish exodus from the Muslim world|Arab countries]].

Since 1948, Israel has been involved in a series of major military conflicts, including the 1956 [[Suez Crisis]], 1967 [[Six-Day War]], 1973 [[Yom Kippur War]], [[1982 Lebanon War]], and [[2006 Lebanon War]], as well as a nearly constant series of [[Israeli–Palestinian conflict|ongoing minor conflicts]].

Since 1977, an ongoing and largely unsuccessful series of diplomatic efforts have been initiated by Israel, Palestinian organizations, their neighbours, and other parties, including the United States and the European Union, to bring about a [[Israeli–Palestinian peace process|peace process]] to resolve conflicts between Israel and its neighbours, mostly over the fate of the Palestinian people.

==ايڪويهين صدي==
Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of over 8 million people, of whom about 6 million are [[Israeli Jews|Jewish]]. The largest Jewish communities are in Israel and the [[American Jews|United States]], with major communities in France, Argentina, Russia, England, and Canada.

The [[Jewish Autonomous Oblast]], created during the [[Soviet]] period, continues to be an [[autonomous oblast]] of the Russian state.&lt;ref&gt;Fishkoff, Sue (October 8, 2008). [http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml &quot;A Jewish revival in Birobidzhan?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142551/http://www.jewishaz.com/jewishnews/041008/revival.shtml |date=May 10, 2011 }} ''Jewish News of Greater Phoenix''. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Chief Rabbi]] of [[Birobidzhan]], [[Mordechai Scheiner]], says there are 4,000 Jews in the capital city.&lt;ref&gt;Paxton, Robin (June 1, 2007). [http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 &quot;From Tractors to Torah in Russia's Jewish Land&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411050518/http://fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=525676&amp;cid=84435&amp;NewsType=80052 |date=April 11, 2013 }}. Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; [[Governor]] [[Nikolay Mikhaylovich Volkov]] has stated that he intends to, &quot;support every valuable initiative maintained by our local Jewish organizations&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 &quot;Governor Voices Support for Growing Far East Jewish Community&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518042318/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=221939 |date=May 18, 2011 }} (November 15, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt; The [[Birobidzhan Synagogue]] opened in 2004 on the 70th anniversary of the region's founding in 1934.&lt;ref&gt;[http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 &quot;Far East Community Prepares for 70th Anniversary of Jewish Autonomous Republic&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518041740/http://www.fjc.ru/news/newsArticle.asp?AID=166969 |date=May 18, 2011 }} (August 30, 2004). Federation of Jewish Communities. Accessed on June 8, 2008.&lt;/ref&gt;

The number of people who identified as Jews in [[England and Wales]] rose slightly between 2001 and 2011, with the growth being attributed to the higher birth rate of the [[Haredi]] community.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |title=Jewish population on the increase |date=May 21, 2008 |access-date=March 18, 2020 |archive-date=May 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527215725/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7411877.stm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The estimated [[British Jew]]ish population in [[England]] as of 2011 was 263,346.&lt;ref&gt;{{cite web |title=2011 Census: KS209EW Religion, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |publisher=ons.gov.uk |access-date=December 15, 2012 |archive-date=January 5, 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; As of 2021, per the [[British Census]], the Jewish population of England and Wales was 271,327.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Graham |first1=David |last2=Boyd |first2=Jonathan |title=Jews in Britain in 2021: First results from the Census of England and Wales |url=https://www.jpr.org.uk/reports/jews-britain-2021-first-results-census-england-and-wales |website=Institute for Jewish Policy Research |date=November 29, 2022 |access-date=December 13, 2023}}&lt;/ref&gt;

On October 7, 2023, [[Hamas]], along with other [[Palestinian Joint Operations Room|Palestinian militant groups]], [[October 7 attacks|attacked Israel]] from the [[Gaza Strip]], killing 1,139 people. The day is considered the deadliest day in Israel's history, and the deadliest day for Jews since the Holocaust.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=October 11, 2023 |title=Biden calls Hamas attacks the deadliest day for Jews since the Holocaust as US death toll ticks up |url=https://apnews.com/article/israel-hamas-us-biden-blinken-99eb4063edabc80fa1fa198fb0bb020e |access-date=November 9, 2023 |work=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt; The attack escalated into a [[Gaza war|major war between Israel and Hamas]]. Hundreds of thousands of civilians were displaced, and more than 250 hostages, including Israelis and foreign nationals, were taken by Hamas, [[Palestinian Islamic Jihad]], and other Gaza-based militant groups.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |last2=Angel |first2=Maytaal |last3=Al-Mughrabi |first3=Nidal |last4=Angel |first4=Maytaal |date=November 8, 2023 |title=Israeli, Hamas fighters in close combat in Gaza City as civilians flee |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/thousands-civilians-flee-north-gaza-israeli-troops-hamas-fighters-clash-2023-11-08/ |access-date=November 9, 2023}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[يهوديت]] 
* [[اسلام ۾ ابراهيم]] 
* [[يعقوب عليہ السلام]] 
* [[عيسيٰ عليه السلام]] 
* [[توريت]] 
* [[فلسطين]] 
* [[يروشلم]] 
* [[اسرائيل]] 
* [[فلسطين جي رياست]] 
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[يهوديت جي تاريخ]] 
* [[فلسطين جي تاريخ]] 
* [[يهودي تاريخ جو خاڪو]] 
* [[يهودي تاريخ جو وقت]] 
* [[يهودين جو جينياتي مطالعو]] 
* [[اسرائيل جي سرزمين ۾ يهودين ۽ يهوديت جي تاريخ]]

==نوٽ==
{{Reflist|30em}}
===حوالي جا لکت===
* {{Cite book |last=Brettler |first=Marc Zvi |author-link=Marc Zvi Brettler |title=How to read the Bible |place=New York |publisher=Jewish Publication Society |year=2010 |url={{Google books |id=39nQafdJ_ssC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8276-0775-0}}
* {{cite book |last1=Campbell |first1=Antony F. |last2=O'Brien |first2=Mark A. |title=Unfolding the Deuteronomistic History |year=2000 |publisher=Fortress Press |url={{Google books |id=AvZWPFqd2sEC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-1-4514-1368-7}}
* {{cite book |last=Faust |first=Avraham |chapter=The Emergence of Iron Age Israel: On Origins and Habitus |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |editor1=Thomas E. Levy |editor2=Thomas Schneider |editor3=William H.C. Propp |chapter-url=https://www.academia.edu/11906343 |date=2015 |publisher=Springer |pages=467–482 |isbn=978-3-319-04768-3}}
* {{cite book |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |publisher=Simon and Schuster |url=https://books.google.com/books?id=lu6ywyJr0CMC |date=2002 |isbn=978-0-7432-2338-6}}
* {{Cite book |last=Frei |first=Peter |title=Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch |date=2001 |publisher=SBL Press |isbn=978-1-58983-015-8 |editor-last=Watts |editor-first=James |location=Atlanta, GA |pages=6 |chapter=Persian Imperial Authorization: A Summary}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Habakkuk |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Gelston |first=Anthony |chapter=Zephaniah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003c |url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=Erdman+commentary+old+testament+hebrew+bible |isbn=978-0-8028-3711-0}}
*{{cite book |title=Hosea 2: Metaphor and Rhetoric in Historical Perspective |first=Brad E. |last=Kelle |publisher=Society of Biblical Lit |year=2005}}
* {{cite book |last1=Levenson |first1=Jon Douglas |title=Inheriting Abraham: the legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam |date=2012 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-16355-0}}
* {{cite book |first=Menahem |last=Mor |title=The Second Jewish Revolt: The Bar Kokhba War, 132-136 CE |url=https://books.google.com/books?id=T8wJDAAAQBAJ |date=May 4, 2016 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31463-4}}
* {{cite book |surname=Neusner |given=Jacob |author-link=Jacob Neusner |title=A Short History of Judaism: Three Meals, Three Epochs |year=1992 |place=Minneapolis, Mn |publisher=Fortress Press |isbn=0-8006-2552-8 |url={{Google books |id=5Z3oZVjrDcgC |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{Cite book |last=O'Brien |first=Julia M. |title=Nahum |publisher=A&amp;C Black |year=2002 |url=https://books.google.com/books?id=W0X9BTEO7OAC&amp;q=%22seventh+century+BCE%22Assyria+remained+a+formidable%22%22threat%22&amp;pg=PA14 |isbn=978-1-84127-300-6}}
* {{cite book |last=Radine |first=Jason |title=The Book of Amos in Emergent Judah |year=2010 |publisher=Mohr Siebeck |url=https://books.google.com/books?id=taqfL4qnJs0C |isbn=978-3-16-150114-2}}
* {{cite book |author-last=Redmount |author-first=Carol A. |year=2001 |orig-year=1998 |title=The Oxford History of the Biblical World |chapter=Bitter Lives: Israel in and out of Egypt |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4DVHJRFW3mYC&amp;pg=PA58 |editor-last=Coogan |editor-first=Michael D. |editor-link=Michael Coogan |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=58–89 |isbn=978-0-19-513937-2}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Micah |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003a |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22It+is+rare+for+a+prophet+to+be+mentioned%22&amp;pg=PA703 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite book |last=Rogerson |first=John W. |chapter=Deuteronomy |editor1-last=Dunn |editor1-first=James D. G. |editor2-last=Rogerson |editor2-first=John William |title=Eerdmans Commentary on the Bible |publisher=Eerdmans |year=2003b |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;q=%22Deuteronomy+is+a+speech+delivered+by+Moses%22&amp;pg=PA153 |isbn=978-0-8028-3711-0}}
* {{Cite journal |last=Romer |first=Thomas |date=2008 |title=Moses Outside the Torah and the Construction of a Diaspora Identity |url=http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Hebrew Scriptures |volume=8, article 15 |pages=2–12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |archive-date=October 21, 2020 |access-date=September 27, 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021035437/http://www.jhsonline.org/Articles/article_92.pdf |date=October 21, 2020 }}
* {{cite encyclopedia |editor-surname=Skolnik |editor-given=Fred |editor-link=Fred Skolnik |title=[[Encyclopaedia Judaica]] |volume=1–22 |edition=2nd rev. |year=2007 |publisher=Macmillan Reference USA |place=Farmington Hills, Mi |isbn=978-0-02-865928-2}}

==ڪتابيات==
* {{cite book |surname=Adler |given=Yonatan |title=The Origins of Judaism: An Archaeological-Historical Reappraisal |place=New Haven, Conn |publisher=Yale University Press |year=2022 |isbn=978-0-300-25490-7 |url={{Google books |id=k8KREAAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}}}}
* {{cite book |surname=Albertz |given=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 1: From the Beginnings to the End of the Monarchy |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=GJS7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21846-6}}
* {{cite book |surname=Albertz |first=Rainer |title=A History of Israelite Religion. Vol. 2: From the Exile to the Maccabees |translator=John Bowden |edition=Reprint |place=Louisville, Kentucky |publisher=Westminster John Knox Press |year=1994 |orig-year=1992 |url={{Google books |id=z5O7BwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=0-664-21847-4}}
* Allegro, John. ''The chosen people: A study of Jewish history from the time of the exile until the revolt of Bar Kocheba'' (Andrews, UK, 2015).
* Alpher, Joseph (1986). ''[https://archive.org/details/encyclopediaofje00lhis Encyclopedia of Jewish history: events and eras of the Jewish people].''
* [[Dan Cohn-Sherbok|Cohn-Sherbok, Dan]]. ''Atlas of Jewish history'' (Routledge, 2013).
* Fireberg, H., Glöckner, O., &amp; Menachem Zoufalá, M., eds. (2020). Being Jewish in 21st Century Central Europe. Berlin, Boston: De Gruyter Oldenbourg. {{doi|10.1515/9783110582369}}
* Friesel, Evyatar. ''Atlas of modern Jewish history'' (1990) [[iarchive:atlasofmodernjew00evya|online free to borrow]]
* Gilbert, Martin. ''Atlas of Jewish History'' (1993) [https://archive.org/details/atlasofjewishhis00mart online free to borrow]
* Kobrin, Rebecca and Adam Teller, eds. ''Purchasing Power: The Economics of Modern Jewish History''. (University of Pennsylvania Press, 2015. viii, 355 pp. Essays by scholars focused on Europe.
* {{cite book |title=The Jew in the Modern World: A Documentary History |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |editor1-first=Paul R. |editor1-last=Mendes-Flohr |editor1-link=Paul R. Mendes-Flohr |editor2-first=Jehuda |editor2-last=Reinharz |editor2-link=Jehuda Reinharz |year=1995 |isbn=0-19-507453-X |oclc=30026590}}
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]]; Green, William Scott, eds. (1991). ''The Origins of Judaism. Religion, History, and Literature in Late Antiquity.'' 20-volume Set. New York: Garland Press. (Reprinted scholarly essays, with introductions.)
* [[Jacob Neusner|Neusner, Jacob]] (1999). ''[{{Google books|id=5YFXIUJYgsYC
|plainurl=y|page=}} The Four Stages of Rabbinic Judaism].'' London; New York: Routledge.
* Sachar, Howard M. ''[https://archive.org/details/courseofmodernje00sach The course of modern Jewish history].'' (2nd ed. 2013).
* Schloss, Chaim. ''2000 Years of Jewish History'' (2002), Heavily illustrated popular history.
* Scheindlin, Raymond P. ''A short history of the Jewish people from legendary times to modern statehood'' (1998) [https://archive.org/details/shorthistoryofje00sche online free to borrow]
* {{cite book |surname=Sweeney |given=Marvin A. |author-link=Marvin A. Sweeney |chapter=The Religious World of Ancient Israel to 586&amp;nbsp;BCE |editor-surname=Neusner |editor-given=Jacob |editor-link=Jacob Neusner |editor2-surname=Avery-Peck |editor2-given=Alan J. |title=The Blackwell Companion to Judaism |year=2003 |orig-year=2000 |edition=Reprint |pages=20–36 |publisher=Blackwell Publ. |place=Malden, Mass |chapter-url= |url={{Google books |id=bEyD_MaeqP4C |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=1-57718-058-5}}
* {{cite book |year=2018 |orig-year=1999 |editor-surname=Visotzky |editor-given=Burton L. |editor-link=Burton Visotzky |editor-surname2=Fishman |editor-given2=David E. |editor-link2=David Fishman |title=From Mesopotamia to Modernity: Ten Introductions to Jewish History and Literature |place=London; New York |publisher=Routledge |edition=Reprint |url={{Google books |id=x1JPDwAAQBAJ |plainurl=y |page= |keywords= |text=}} |isbn=978-0-8133-6717-0}}

=== France ===
* Benbassa, Esther. ''The Jews of France: A History from Antiquity to the Present'' (2001) [https://www.amazon.com/Jews-France-History-Antiquity-Present/dp/0691090149/  excerpt and text search]; [https://www.questia.com/library/99832821/the-jews-of-france-a-history-from-antiquity-to-the online]
* Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. ''The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy'' (1996).
* Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. ''Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present'' (1992) 317p.
* Cahm, Eric. ''The Dreyfus affair in French society and politics'' (Routledge, 2014).
* Debré, Simon. &quot;The Jews of France.&quot; ''Jewish Quarterly Review'' 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1450008.pdf online free]
* Graetz, Michael, and Jane Todd. ''The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle'' (1996)
* Hyman, Paula E. ''The Jews of Modern France'' (1998) [https://www.amazon.com/Modern-France-Jewish-Communities-World/dp/0520209257/  excerpt and text search]
* Hyman, Paula. ''From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939'' (Columbia UP, 1979). [https://archive.org/details/fromdreyfustovic0000hyma online free to borrow]
* Schechter, Ronald. ''Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815'' (Univ of California Press, 2003)
* Taitz, Emily. ''The Jews of Medieval France: The Community of Champagne'' (1994) [https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130202034/https://www.questia.com/library/3665422/the-jews-of-medieval-france-the-community-of-champagne |date=November 30, 2018 }}

=== Russia and Eastern Europe ===
* Brinkmann, Tobias.  (2024). ''Between Borders: The Great Jewish Migration from Eastern Europe''. New York: Oxford University Press.

* Darieva, Tsypylma, Darja Klingenberg, and Chen Bram. (2025) &quot;Jews of the Caucasus: multiple entanglements and migration routes.&quot; ''Journal of Modern Jewish Studies'' 24.2 (2025): 557-569.  [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/14725886.2025.2518673  online]

* [[David Fishman|Fishman, David]] (1996). ''Russia's First Modern Jews''. New York University Press.
* [[Zvi Gitelman|Gitelman, Zvi]] (2001). ''A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present''.

* Kushkova, Anna. (2025) &quot;From a Shtetl House to an Urban Apartment: The Soviet Jewish Home Negotiated, Transformed, and Reimagined.&quot; ''Jewish Folklore and Ethnology'' 4.1 (2025): 70-125. [https://digitalcommons.wayne.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1028&amp;context=jewishfolklore  online]

* Polonsky, Antony. ''The Jews in Poland and Russia: A Short History'' (2013)

* Sapritsky-Nahum, Marina. (2025) &quot;Identity transformations of Ukrainian Jewry during the Russian–Ukrainian war: Odesa’s communities and religious leaders at home and in exile.&quot; ''Canadian Slavonic Papers'' 67.1-2 (2025): 214-235. [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/00085006.2025.2500199  online]

* Schapiro, Leonard. &quot;The role of the Jews in the Russian revolutionary movement.&quot; ''Slavonic and East European Review'' (1961): 148-167. [https://www.jstor.org/stable/4205328  online]

* Shumsky, Dmitry. (2025) &quot;Beyond Antisemitism: Rethinking Stalin’s Anti-Jewish Campaign, 1948–1953.&quot; ''Journal of Modern History'' 97.2 (2025): 348-386. 
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Polish State Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1997 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-0-9 |oclc=38756480}}
* {{cite book |last1=Weiner |first1=Miriam |last2=Ukrainian State Archives (in cooperation with) |last3=Moldovan National Archives (in cooperation with) |title=Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories |date=1999 |publisher=Miriam Weiner Routes to Roots Foundation |location=Secaucus, NJ |isbn=978-0-9656508-1-6 |oclc=607423469}}
* Yivo Institute for Jewish Research. ''A Century of Ambivalence, Second Expanded Edition: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present'' (Indiana University Press, 2001).

=== United States ===

{{Main|American Jews#Bibliography|History of the{{short description|none}} &lt;!-- &quot;none&quot; is preferred when the title is sufficiently descriptive; see [[WP:SDNONE]] --&gt;
{{Use mdy dates|date=August 2025}}
{{Use Oxford spelling|date=August 2025}}
[[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg|thumb|According to Jewish tradition, Jacob, shown [[Jacob wrestling with the angel|wrestling with the angel]] in this painting by [[Rembrandt]], was the father of the [[tribes of Israel]].]]
{{Jews and Judaism sidebar|history}}
{{history of religion|religions}}

[[Jews]] originated from the [[Israelites]] and [[Hebrews]] of historical [[Israel and Judah]], two related kingdoms that emerged in the [[Levant]] during the [[Iron Age]].&lt;ref name=&quot;Finkelstein-2001&quot;&gt;{{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |title=The Bible unearthed: archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories |last2=Silberman |first2=Neil Asher |date=2001 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-684-86912-4 |edition=1st Touchstone |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Pitcher Is Broken&quot;/&gt; The earliest mention of [[Israelites]] is inscribed on the [[Merneptah Stele]] {{circa|1213–1203 BCE}}; later religious literature tells the story of Israelites going back at least as far as {{cx|1500 BCE}}. Traditionally, the name ''Israel'' is said to originate with the Hebrew patriarch [[Jacob]], who provides a narrative [[etiology]] for the name{{snd}}after wrestling with an angel, Jacob is renamed Israel, meaning &quot;he who struggles with God&quot;. The [[Kingdom of Israel (Samaria)|Kingdom of Israel]] based in [[Samaria]] fell to the [[Neo-Assyrian Empire]] {{cx|720 BCE}},&lt;ref name=&quot;Broshi-2001&quot;/&gt; and the [[Kingdom of Judah]] to the [[Neo-Babylonian Empire]] in 586 BCE.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Faust |first=Avraham |title=Judah in the Neo-Babylonian Period |date=August 29, 2012 |publisher=Society of Biblical Literature |isbn=978-1-58983-641-9 |pages=1 |doi=10.2307/j.ctt5vjz28}}&lt;/ref&gt; Part of the Judean population was exiled to [[Babylonia|Babylon]]. The [[Assyrian captivity|Assyrian]] and [[Babylonian captivity|Babylonian captivities]] are regarded as representing the start of the [[Jewish diaspora]].

After the [[Achaemenid Empire]] conquered the region, the exiled Jews were [[Return to Zion|allowed to return]] and [[Second Temple|rebuild the temple]]; these events mark the beginning of the [[Second Temple period]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Jonathan |last1=Stökl |first2=Caroline |last2=Waerzegger |title=Exile and Return: The Babylonian Context |date=2015 |publisher=Walter de Gruyter |pages=7–11, 30, 226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopaedia Judaica |edition=2nd |volume=3 |page=27}}&lt;/ref&gt; After several centuries of foreign rule, the [[Maccabean Revolt]] against the [[Seleucid Empire]] led to an [[Hasmonean dynasty|independent Hasmonean kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Peter Fibiger |last1=Bang |url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PAPA184 |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |first2=Walter |last2=Scheidel |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-518831-8 |pages=184–187}}&lt;/ref&gt; but it was gradually incorporated into the [[Roman Republic|Roman]] imperial system.&lt;ref&gt;{{cite book |first=Abraham |last=Malamat |url={{Google books|2kSovzudhFUC|page=PA223|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=A History of the Jewish People |publisher=Harvard University Press |year=1976 |isbn=978-0-674-39731-6 |pages=223–239}}&lt;/ref&gt; The [[Jewish–Roman wars]], a series of unsuccessful revolts against the Romans in the 1st and 2nd centuries CE, resulted in the [[Siege of Jerusalem (70 CE)|destruction of Jerusalem and the Second Temple]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Zissu |first=Boaz |title=Jews and Christians in the First and Second Centuries: The Interbellum 70‒132 CE |date=2018 |isbn=978-90-04-34986-5 |location=Leiden |publisher=Brill  |page=19 |chapter=Interbellum Judea 70-132 CE: An Archaeological Perspective |oclc=988856967}}&lt;/ref&gt; and the expulsion of many Jews.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Erwin |last1=Fahlbusch |url=https://books.google.com/books?id=C5V7oyy69zgC&amp;pg=PAPA15 |title=The Encyclopedia of Christianity |first2=Geoffrey William |last2=Bromiley |publisher=Wm. B. Eerdmans |year=2005 |isbn=978-0-8028-2416-5 |page=15}}&lt;/ref&gt; The Jewish population in [[Syria Palaestina]] gradually decreased during the following centuries, enhancing the role of the Jewish diaspora and shifting the spiritual and demographic centre from the depopulated [[Judea]] to [[Galilee]] and then to [[Asoristan|Babylon]], with smaller communities spread out across the [[Roman Empire]]. During the same period, the [[Mishnah]] and the [[Talmud]], central Jewish texts, were composed. In the following millennia, the diaspora communities [[Coalescent theory|coalesced]] into three major [[Jewish ethnic divisions|ethnic subdivisions]] according to where their ancestors settled: the [[Ashkenazim]] in [[Central Europe|Central]] and [[Eastern European Jewry|Eastern Europe]], the [[Sephardim]] initially in [[Spanish and Portuguese Jews|Iberia]], and the [[Mizrahim]] in the [[History of the Jews under Muslim rule|Middle East]] and [[North Africa]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=GkzdBDuhoRgC&amp;pg=PA87 &quot;Heritage: Civilization and the Jews; The Uses of Adversity.&quot; p. 87.] Eban, Abba Solomon. &quot;Heritage: Civilization and the Jews.&quot; Summit Books Syracuse, New York: 1984. p. 87.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 59–60.&lt;/ref&gt;

The [[early Muslim conquests]] ended [[Byzantine]] control over the [[Eastern Mediterranean]], with the newly established [[Rashidun Caliphate]] taking over the [[Levant]], [[Mesopotamia]], and North Africa during the 7th century, and the [[Iberian Peninsula]] during the 8th century. [[Golden age of Jewish culture in Spain|Jewish culture enjoyed a golden age in Spain]], with Jews becoming widely accepted in society and their religious, cultural, and economic life blossomed before the arrival of the intolerant [[Almohades]]. In 1492 [[Expulsion of Jews from Spain|the Jews were forced to leave Spain]] by the Catholic Monarchs [[Catholic Monarchs of Spain|Queen Isabella I and King Ferdinand II]], whereafter they migrated in great numbers to the [[History of the Jews in the Ottoman Empire|Ottoman Empire]] and [[Italian Peninsula|Italy]]. Between the 12th and 15th centuries, Ashkenazi Jews experienced extreme persecution in Central Europe, which prompted their mass migration to [[History of Jews in Poland|Poland]].&lt;ref&gt;Mosk (2013), p. 143. &quot;Encouraged to move out of the Holy Roman Empire as persecution of their communities intensified during the twelfth and thirteenth centuries, the Ashkenazi community increasingly gravitated toward Poland.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harshav, Benjamin (1999). ''The Meaning of Yiddish''. Stanford: Stanford University Press. p. 6. &quot;From the fourteenth and certainly by the sixteenth century, the centre of European Jewry had shifted to Poland, then ... comprising the Grand Duchy of Lithuania (including today's Byelorussia), Crown Poland, Galicia, the Ukraine and stretching, at times, from the Baltic to the Black Sea, from the approaches to Berlin to a short distance from Moscow.&quot;&lt;/ref&gt; The 18th century saw the rise of the [[Haskalah]] intellectual movement. Also starting in the 18th century, Jews began to campaign for [[Jewish emancipation]] from restrictive laws and integration into the wider European society.

In the 19th century, when Jews in [[Western Europe]] were increasingly granted equality before the law, Jews in the [[Pale of Settlement]] faced growing persecution, legal restrictions and widespread [[pogrom]]s. During the 1870s and 1880s, the Jewish population in Europe began to more actively discuss emigration to [[Ottoman Syria]] with the aim of re-establishing a Jewish polity in [[Palestine (region)|Palestine]]. The [[Zionist movement]] was officially founded in 1897. The pogroms also triggered a mass exodus of more than two million Jews to the United States between 1881 and 1924.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lewin |first=Rhoda G. |date=1979 |title=Stereotype and reality in the Jewish immigrant experience in Minneapolis |url=http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |journal=Minnesota History |volume=46 |issue=7 |page=259 |access-date=August 10, 2020 |archive-date=July 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721002023/http://collections.mnhs.org/MNHistoryMagazine/articles/46/v46i07p258-273.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Jews of Europe and the United States gained success in the fields of science, culture and the economy. Among those generally considered the most famous were [[Albert Einstein]] and [[Ludwig Wittgenstein]]. Many [[Nobel Prize]] winners at this time were Jewish, as is still the case.&lt;ref name=&quot;jinfo.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |title=Jewish Nobel Prize Winners |publisher=jinfo.org |access-date=October 7, 2011 |archive-date=December 24, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211039/http://www.jinfo.org/Nobel_Prizes.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1933, with the rise to power of [[Adolf Hitler]] and the [[Nazi Party]] in [[Nazi Germany|Germany]], the situation for Jews became severe. Economic crises, racial [[Antisemitism in Europe#The Holocaust|antisemitic laws]], and a fear of an upcoming war led many to flee from Europe to [[Mandatory Palestine]], to the United States and to the [[Soviet Union]]. In 1939, [[World War II]] began and until 1941 Germany [[German-occupied Europe|occupied almost all of Europe]]. In 1941, following the [[Operation Barbarossa|invasion]] of the Soviet Union, the [[Final Solution]] began, an extensive organized operation on an unprecedented scale, aimed at the annihilation of the Jewish people, and resulting in the persecution and murder of Jews in Europe and North Africa. In Poland, three million were murdered in [[gas chambers]] in all concentration camps combined, with one million at the [[Auschwitz]] camp complex alone. This [[genocide]], in which approximately six million Jews were methodically exterminated, is known as [[the Holocaust]].

Before and during the Holocaust, enormous numbers of Jews immigrated to Mandatory Palestine. On May 14, 1948, upon the termination of the British Mandate, [[David Ben-Gurion]] declared the creation of the [[State of Israel]], a [[Jewish and democratic state]] in ''[[Eretz Israel]]'' (Land of Israel). Immediately afterwards, all neighbouring Arab states invaded, yet the newly formed [[IDF]] resisted. In 1949, the war ended and Israel started building the state and absorbing massive waves of [[Aliyah]] from all over Europe and [[Jewish exodus from the Muslim world|Middle Eastern countries]]. {{As of|2022|post=,}} Israel is a [[parliamentary democracy]] with a population of 9.6 million people, of whom 7 million are [[Israeli Jews|Jewish]].

The largest Jewish community outside Israel is the [[American Jews|United States]], while large communities also exist in France, Canada, Argentina, Russia, United Kingdom, Australia, and [[History of the Jews in Germany|Germany]]. Currently, the Jewish ethnicity have two autonomous states under their power to act as sanctuaries, [[Israel]] and the [[Jewish Autonomous Oblast]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Jewish history}}
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/ The Jewish History Resource Center]. Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem.
* [http://jewishhistory.huji.ac.il/Internetresources/modern/israelindex.htm The State of Israel] The Jewish History Resource Center, Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* [http://www.encyclopaediajudaica.com/ Jewish History and Culture Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224094628/http://www.encyclopaediajudaica.com/ |date=December 24, 2008 }} Official Site of the 22-volume Encyclopaedia Judaica
* [http://www.fordham.edu/halsall/jewish/jewishsbook.html Internet Jewish History Sourcebook] offering homework help and online texts
* [https://web.archive.org/web/20050528023003/http://www.adath-shalom.ca/israelite_religion.htm Israelite Religion to Judaism: the Evolution of the Religion of Israel].
* [https://thinktorah.org/jewish-history/ 2000 Years of Jewish History]
* [https://web.archive.org/web/20050629084248/http://www.adath-shalom.ca/greek_influence.htm Greek Influence on Judaism from the Hellenistic Period Through the Middle Ages c. 300 BCE–1200 CE].
* [https://web.archive.org/web/20050604085120/http://www.adath-shalom.ca/jewish_sects.htm Jewish Sects of the Second Temple Period].
* [https://web.archive.org/web/20101119075635/http://adath-shalom.ca/samaritan_origin.htm The Origin and Nature of the Samaritans and their Relationship to Second Temple Jewish Sects].
* [https://web.archive.org/web/20051118233741/http://www.adath-shalom.ca/eb2bk.htm Jewish History Tables].
* [http://www.oztorah.com/category/australian-jewry/ Articles on Australian Jewish history].
* [http://www.oztorah.com/category/british-jewry/ Articles on British Jewish history].
* Barnavi, Eli (Ed.). ''A Historical Atlas of the Jewish People''. New York: Alfred A. Knopf, Inc. 1992. {{ISBN|978-0-679-40332-6}}
* [http://www.simpletoremember.com/vitals/Jewish_History.htm Crash Course in Jewish History]
* [http://csicso-nagy.uw.hu/fo-o-Csicso-NAGY-A/jewish-families.htm Jewish families in Csicsó – Cicov (Slovakia) until the Holocaust]
* [http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 &quot;Under the Influence: Hellenism in Ancient Jewish Life&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229232302/http://www.bib-arch.org/bar/article.asp?PubID=BSBA&amp;Volume=36&amp;Issue=1&amp;ArticleID=29 |date=February 29, 2012 }} Biblical Archaeology Society
* [http://www.jewishhistory.org/crash-course/ Summary of Jewish History] by Berel Wein
* [http://histclo.com/chron/ancient/heb/heb-hist.html Ancient Hebrew history]
* [http://jewishhistorylectures.org/ Videos of Jewish History Lectures by Henry Abramson of Touro College South]
{{Authority control}}
[[زمرو:يهودين جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهوديت جي تاريخ]] 
[[زمرو:يهودي نسلي گروهه]]
[[زمرو:تاريخ بلحاظ مذهب]]
[[زمرو:نسلن جي تاريخون]] 
[[زمرو:ڪلاسيڪل قديم دور ۾ مذهب]]</text>
      <sha1>5spet8plh5g3hib5p8150eg7deicxhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايف-16 فائٽنگ فالڪن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94857</id>
    <revision>
      <id>372740</id>
      <parentid>372421</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T07:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241477" sha1="czau48sfwgzbttlizv197fbs886tbim" xml:space="preserve">{{Short description|American multi-role fighter aircraft}}
{{Infobox settlement 
 |name = ايف-16 فائٽنگ فيلڪن
 |image = F-16 June 2008.jpg
 |caption = جيٽ جهاز جو فضائي نظارو، سلنڈرڪ ايندھن ٽينڪ ۽ آرڊيننس کڻي، ريگستان جي مٿان اڏامندڙ
 |alt = Aerial view of jet aircraft, carrying cylindrical fuel tanks and ordnance, overflying desert
 |type = ملٽي رول فائٽر&lt;br&gt;هوائي برتري فائٽر
 |national_origin = 
 |manufacturer = 
 |builder = 
 |first_flight = 
 |introduction = 
 |retired = 
 |status = 
 |number_built = 
 |primary_user = 
 |more_users = 
 |produced = 
 |variants = 
 |developed_into = 
|image_skyline=F-16 June 2008.jpg|image_size=250px|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|subdivision_type4=پرائمري استعمال ڪندڙ|subdivision_name4=آمريڪا جي هوائي فوج
&lt;br&gt;وڌيڪ استعمال ڪندڙ: &lt;br&gt;25 ملڪ: &lt;br&gt;
* {{flag|Italy}}
* {{flag|Argentina}} [[ارجنٽائن]]
* {{flag|Jordan}}
* {{flag|Israel}}
* {{flag|Oman}}
* {{flag|Indonesia}}
* {{flag|Bahrain}}
* {{flag|Bulgaria}}
* {{flag|Pakistan}}
* {{flag|Portugal}}
* {{flag|Poland}}
* {{flag|Peru}}
* {{flag|Taiwan}}
* {{flag|Turkey}}
* {{flag|Thailand}}	
* {{flag|Chile}}
* {{flag|Romania}}
* {{flag|Singapore}}
* {{flag|Slovakia}}
* {{flag|Korea}}
* {{flag|Morocco}}
* {{flag|Egypt}}
* {{flag|Venezuela}}
* {{flag|Ukraine}}
* {{flag|Greece}}|subdivision_type5=مختلف قسم|subdivision_name5=جنرل ڊائنامڪس ايڪس-62 ويسٽا|subdivision_name6=1973–2017|established_title=ترقي يافته|established_date=ووٽ ماڊل 1600 جنرل ڊائنامڪس ايف-16 ايڪس ايل مٽسوبشي ايف-2 لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر 
{{ubl|[[Vought Model 1600]]|[[General Dynamics F-16XL]]|[[Mitsubishi F-2]]|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}|established_title1=ٺاهيندڙ|established_date1=SABCA (1979–1985) فوڪر (1979–1982) ڪي اي آءِ (1994–2004) ٽوسا (1987–2011)|subdivision_name=آمريڪا|subdivision_name1=جنرل ڊائنامڪس (1974–1993). لاڪ هيڊ ڪارپوريشن (1993–1995). لاڪ هيڊ مارٽن (1995–2017).

{{ubl|[[General Dynamics]]&lt;br&gt;(1974–1993)|[[Lockheed Corporation]]&lt;br&gt;(1993–
1995)|[[Lockheed Martin]]&lt;br&gt;(1995–2017)}}|subdivision_name2=4,604&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |work= Fort Worth Star-Telegram |access-date= 24 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171124152750/http://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 24 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bahrain&quot;&gt;{{Cite press release |url=https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |title=Lockheed Martin Awarded Contract to Build F-16 Block 70 Aircraft for Bahrain |publisher=[[Lockheed Martin]] |date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022206/https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;|subdivision_name3=سروس ۾|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type3=حيثيت|subdivision_type6=پيداوار|established_title2=Developed into|established_date2=|established_title3=Builder|established_date3=(1979–1985){{!}}[[Fokker]] (1979–1982)
|[[Korea Aerospace Industries|KAI]] (1994–2004){{!}}[[Turkish Aerospace Industries|TUSAŞ]] (1987–2011)|established_title4=تعارف ڪرايو|established_date4=Introduction: {{Start date and age|1978|08|17|df=yes|br=y}}|established_title5=First flight:{{ubl|{{Start date and age|1974|01|20|df=yes|br=y}} (unplanned);|{{Start date and age|1974|02|02|df=yes|br=y}} (official)}}|native_name=F-16 Fighting Falcon|subdivision_type=اصل ملڪ}}
'''ايف-16 فائٽنگ فالڪن''' (F-16 Fighting Falcon) جيٽ هڪ آمريڪي سنگل انجن سپرسونڪ ملٽي رول چوٿين نسل جو فائٽر جهاز آهي جيڪو جنرل ڊائنامڪس (هاڻي لاڪ هيڊ مارٽن) پاران تيار ڪيو ويو آهي ۽ ڪيترن ئي ڪمپنين پاران تيار ڪيو ويو آهي، جن ۾ 1993 تائين جنرل ڊائنامڪس ۽ 2017 تائين لاڪ هيڊ مارٽن شامل آهن. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; هڪ ايئر سپريويرٽي ڊي فائٽر جي طور تي ڊزائين ڪيو ويو، اهو هڪ ڪامياب آل-ويدر ملٽي رول جهاز ۾ تبديل ٿيو جنهن ۾ &lt;small&gt;1976&lt;/small&gt; کان وٺي &lt;small&gt;'''4,600'''&lt;/small&gt; کان وڌيڪ &lt;small&gt;F-16&lt;/small&gt; تعمير ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 April 2012 |title=Lockheed Martin to deliver 4,500th F-16 fighter |url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/national/article24727069.html |work=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731002852/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/02/143842/lockheed-martin-to-deliver-4500th.html |archive-date=31 July 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ اصل نسخا هاڻي پيداوار ۾ نه آهن، لاڪ هيڊ مارٽن &lt;small&gt;'''ايف-16'''&lt;/small&gt; وي وائپر خاندان جا بهتر نسخا لاڪ هيڊ مارٽن جي هڪ نئين پيداوار جي سهولت ۾ برآمد لاءِ ٺاهيا ۽ اپ گريڊ ڪيا پيا وڃن.&lt;ref name=&quot;Last F-16 leaves Texas nest&quot;&gt;{{cite web |last=Gunner |first=Jerry |title=Last F-16 leaves Texas nest |url=https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |archive-url=http://web.archive.org/web/20260224034100/https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |url-status=live |date=2017-12-28 |archive-date=2026-02-24 |access-date=2026-02-24 |website=Key.Aero}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inside The Lockheed Martin Plant That’s Spearheading Resurgent F-16 Sales&quot;&gt;{{cite web |last=Trevithick |first=Joseph |title=Inside The Lockheed Martin Plant That's Spearheading Resurgent F-16 Sales |url=https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |website=The War Zone |date=December 9, 2024 |access-date=February 24, 2026 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251209170830/https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt; تائين، اهو فوجي سروس ۾ دنيا جو سڀ کان عام فڪسڊ ونگ جهاز آهي، جنهن ۾ ايف-16 خاندان مان &lt;small&gt;2,102&lt;/small&gt; آپريشنل آهن، جيڪي سڀني فعال جنگي جهازن جو %15 آهن.&lt;ref name=&quot;i536&quot;&gt;{{cite web |last=Honeywell |first=Exclusive partner |date=2025-11-13 |title=2026 World Air Forces directory |url=https://www.flightglobal.com/defence/2026-world-air-forces-directory/165267.article |access-date=2026-03-19 |website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

جهاز پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ جنرل ڊائنامڪس پاران تيار ڪيو ويو هو. &lt;small&gt;1993&lt;/small&gt; ۾, جنرل ڊائنامڪس پنهنجو جهاز ٺاهڻ جو ڪاروبار لاڪ هيڊ کي وڪرو ڪيو&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |last=Rosenwald |first=Michael S. |title=Downside of Dominance? Popularity of Lockheed Martin's F-16 Makes Its F-35 Stealth Jet a Tough Sell. |date=17 December 2007 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014055458/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |archive-date=14 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪو &lt;small&gt;1995&lt;/small&gt; ۾ مارٽن ماريٽا سان ضم ٿيڻ کان پوءِ لاڪ هيڊ مارٽن جو حصو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html |title=Company Histories – Lockheed Martin Corporation|work=Funding universe|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417221322/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ايف-16 جي اهم خاصيتن ۾ ڪاڪپٽ جي نمائش کي وڌائڻ لاءِ هڪ فريم لیس ڪينوپي, هڪ سائڊ اسٽڪ جيڪو ڪنٽرول کي آسان بڻائي ٿو جڏهن ته حرڪت (maneuvering) ڪندي, هڪ ايجيڪشن سيٽ عمودي کان 30 درجا ٽيڪ ڏني وئي آهي ته جيئن پائلٽ تي جي-فورس جو اثر گهٽجي وڃي ۽ هڪ آرامده جامد استحڪام/فلائي بائي وائر فلائيٽ ڪنٽرول سسٽم جو پهريون استعمال شامل آهي. جيڪو ان کي هڪ چست (Agile) جهاز ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. فائٽر ۾ هڪ واحد ٽربو فين انجن, هڪ اندروني &lt;small&gt;M61&lt;/small&gt; ولڪن توپ ۽ &lt;small&gt;11&lt;/small&gt; هارڊ پوائنٽس آهي. جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي &quot;فائٽنگ فالڪن&quot; جو نالو ڏنو ويو آهي جهاز عام طور تي ان جي عملن ۽ پائلٽن ۾ &quot;'''وائپر'''&quot; (&lt;small&gt;Viper&lt;/small&gt;) جي لقب سان سڃاتو وڃي ٿو. {{sfn|Peacock|1997|p=100}}

1978 ۾ ان جي تعارف کان وٺي. ايف-16 آمريڪي هوائي فوج جي حڪمت عملي واري هوائي طاقت جو هڪ مکيه بنياد بڻجي ويو. جتي ان بنيادي طور تي F-105 ٿنڊرچيف، A-7 ڪورسيئر II ۽ F-4 فينٽم II جي جاءِ ورتي. F-16 بنيادي طور تي دشمن جي هوائي دفاع (SEAD) مشنن تي حملو ۽ دٻاءُ وجهندو هو ۽ بعد واري ڪردار ۾ ان 1996 تائين F-4G وائلڊ ويزل جي جاءِ ورتي. آمريڪي هوائي فوج، هوائي فوج جي ريزرو ڪمانڊ ۽ ايئر نيشنل گارڊ يونٽن ۾ فعال ڊيوٽي کان علاوه جهاز کي آمريڪي هوائي فوج ٿنڊربرڊس فضائي مظاهري ٽيم, آمريڪي هوائي فوج جي جنگي ڪمانڊ F-16 وائپر مظاهري ٽيم پاران ۽ آمريڪي بحريه پاران هڪ مخالف/جارحيت پسند جهاز جي طور تي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3328261/meet-the-2023-air-combat-command-demonstration-team-pilots/ |title=Meet the 2023 Air Combat Command Demonstration Team Pilots |publisher=[[Air Combat Command]] |date=14 March 2023}}&lt;/ref&gt; F-16 کي 25 ٻين قومن جي هوائي فوجن پاران پڻ خريد ڪيو ويو آهي. آمريڪا جي اڳواڻي ۾ مختلف اتحادين مان F-16 خليج جنگ، بوسنيا، يوگوسلاويا، افغانستان، ليبيا، عراق ۽ شام ۾ جنگي مشنن تي اڏام ڪئي. F-16 کي اسرائيل، پاڪستان ۽ يوڪرين پاران پڻ وسيع جنگي استعمال ڏٺو ويو آهي. 1982 کان وٺي. اهو يورپ ۾ آمريڪي ايٽمي هٿيارن لاءِ ٻٽي قابل هوائي جهاز پليٽ فارم رهيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن جهاز کي لاڪ هيڊ مارٽن ايف-35 لائيٽننگ II ۽ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر سان تبديل ڪرڻ شروع ڪيو آهي. جيتوڻيڪ ايف-16 جا اصل نسخا پڻ ڪيترن ئي آپريٽرن سان خدمت ۾ آهن.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Stout |first1=Joe |last2=Quincy |first2=Laurie |title=United States Government Awards Lockheed Martin Contract to Begin Production of Advanced F-16 Aircraft for Morocco |url=https://news.lockheedmartin.com/2008-06-06-United-States-Government-Awards-Lockheed-Martin-Contract-to-Begin-Production-of-Advanced-F-16-Aircraft-for-Morocco |work=[[Lockheed Martin]] |date=8 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104091800/http://www.lockheedmartin.com/news/press_releases/2008/060608ae_f16morocco.html |archive-date=4 January 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

== هلڪو وزن وارو فائٽر پروگرام ==
آمريڪي ويٽنام جنگ جي تجربي هوائي برتري وارن ويڙهاڪن ۽ فائٽر پائلٽس لاءِ بهتر هوا کان هوا تربيت جي ضرورت کي ظاهر ڪيو.{{sfn|Spick|2000|p=190}} ڪورين جنگ ۾ سندس تجربي جي بنياد تي ۽ 1960 جي شروعات ۾ فائٽر حڪمت عملي جي استاد جي حيثيت سان، ڪرنل جان بوئڊ، رياضي دان ٿامس ڪرسٽي سان گڏ، جنگ ۾ هڪ فائٽر جهاز جي ڪارڪردگي کي ماڊل ڪرڻ لاءِ توانائي-منيوريبلٽي ٿيوري تيار ڪئي. بوئڊ جي ڪم ۾ هڪ ننڍڙي، هلڪي وزن واري جهاز جي ضرورت هئي جيڪا گهٽ ۾ گهٽ ممڪن توانائي جي نقصان سان هلائي سگهي ۽ جنهن ۾ زور کان وزن جي تناسب ۾ اضافو پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Hillaker-Boyd&quot;&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=156 |title=John Boyd, USAF Retired, Father of the F-16. |access-date=7 June 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601193605/http://www.codeonemagazine.com/archives/1997/articles/jul_97/july2a_97.html |archive-date=1 June 2009 |publisher=Code One: An Airpower Projection Magazine |date=April 1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hehs |first1=Eric |title=F-16 Designer Harry Hillaker |url=http://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=37 |website=www.codeonemagazine.com |publisher=Lockheed Martin Aeronautics Company |access-date=25 April 2023 |language=en-us |date=15 April 1991}}&lt;/ref&gt; 1960 جي ڏهاڪي جي آخر ۾، بوئڊ هڪجهڙي سوچ رکندڙ جدت پسندن جو هڪ گروپ گڏ ڪيو جيڪي فائٽر مافيا جي نالي سان مشهور ٿيا ۽ 1969 ۾، انهن جنرل ڊائنامڪس ۽ نارٿروپ لاءِ ڊپارٽمينٽ آف ڊفينس فنڊنگ حاصل ڪئي ته جيئن نظريي جي بنياد تي ڊيزائن تصورن جو مطالعو ڪري سگهجي.{{sfn|Richardson|1990|pp=7–8}}{{sfn|Coram|2002|pp=245–246}}

ايئر فورس ايف-ايڪس جا حامي هن تصور جي مخالفت ڪري رهيا هئا ڇاڪاڻ ته انهن ان کي ايف-15 پروگرام لاءِ خطرو سمجهيو، پر يو ايس اي ايف جي قيادت سمجهي ٿي ته ان جو بجيٽ ان کي پنهنجي سڀني مشنن کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪافي ايف-15 جهاز خريد ڪرڻ جي اجازت نه ڏيندو.&lt;ref name=&quot;bjorkman 20142&quot;&gt;{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air &amp; Space Magazine}}&lt;/ref&gt; ايڊوانسڊ ڊي فائٽر تصور، جنهن جو نالو ايف-ايڪس ايڪس رکيو ويو، سڌارن واري سوچ رکندڙ ڊپٽي سيڪريٽري دفاع ڊيوڊ پيڪارڊ جي تحت شهري سياسي حمايت حاصل ڪئي، جنهن مقابلي واري پروٽوٽائپنگ جي خيال جي حمايت ڪئي. نتيجي طور، مئي 1971 ۾، ايئر فورس پروٽوٽائپ اسٽڊي گروپ قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ بوئڊ هڪ اهم ميمبر هو، ۽ ان جي ڇهن تجويزن مان ٻن کي فنڊ ڏنو ويندو، هڪ لائيٽ ويٽ فائٽر (&lt;small&gt;LWF&lt;/small&gt;) هئي. 6 جنوري &lt;small&gt;1972&lt;/small&gt; تي جاري ڪيل تجويزن جي درخواست ۾ &lt;small&gt;20,000&lt;/small&gt; پائونڊ (&lt;small&gt;9,100&lt;/small&gt; ڪلوگرام) ڪلاس ايئر ٽو ايئر ڊي فائٽر جو مطالبو ڪيو ويو هو جنهن ۾ سٺي ٽرن ريٽ، ايڪسلريشن ۽ رينج هجي، ۽ ماچ 0.6-1.6 جي رفتار ۽ 30,000-40,000 فوٽ (9,100-12,000 ميٽر) جي اوچائي تي جنگ لاءِ بهتر بڻايو ويو هجي. هي اهو علائقو هو جتي USAF جي مطالعي جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته مستقبل ۾ گهڻيون هوائي جنگيون ٿينديون. پيداوار جي نسخي جي متوقع سراسري پرواز جي قيمت 3 ملين آمريڪي ڊالر هئي. هي پيداوار جو منصوبو فرضي هو ڇاڪاڻ ته USAF وٽ فاتح کي حاصل ڪرڻ جو ڪو به پختو منصوبو نه هو.{{sfn|Peacock|1997|pp=9–10}}{{sfn|Richardson|1990|pp=7–9}}

==== فائنلسٽ ۽ پرواز جي چونڊ ====
[[File:YF-16 and YF-17 in flight.jpg|thumb|A right-side view of a YF-16 (foreground) and a [[Northrop YF-17]], each armed with AIM-9 Sidewinder missiles|alt=Two jet aircraft flying together over mountain range and cloud]]

Five companies responded, and in 1972, the Air Staff selected General Dynamics' Model 401 and Northrop's P-600 for the follow-on prototype development and testing phase. GD and Northrop were awarded contracts worth {{nowrap|$37.9 million}} and {{nowrap|$39.8 million}} to produce the YF-16 and [[Northrop YF-17|YF-17]], respectively, with the first flights of both prototypes planned for early 1974. To overcome resistance in the Air Force hierarchy, the [[Fighter Mafia]] and other LWF proponents{{which|date=December 2021}} successfully advocated the idea of complementary fighters in a high-cost/low-cost force mix.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://warontherocks.com/2017/01/re-thinking-the-high-low-mix-part-i-origins-story/ |title=Re-Thinking the High-Low Mix, Part I: Origins Story |date=25 January 2017}}&lt;/ref&gt; The &quot;high/low mix&quot; would allow the USAF to be able to afford sufficient fighters for its overall fighter force structure requirements. The mix gained broad acceptance by the time of the prototypes' flyoff, defining the relationship between the LWF and the F-15.{{sfn|Peacock|1997|pp=10–11}}{{sfn|Richardson|1990|pp=8–9}}

The YF-16 was developed by a team of General Dynamics engineers led by [[Robert H. Widmer]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Douglas |first1=Martin |title=Robert H. Widmer, Designer of Military Aircraft, Dies at 95. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228092722/http://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html?_r=1&amp;ref=deathsobituaries |archive-date=28 December 2016 |date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt; The first YF-16 was rolled out on 13 December 1973. Its 90-minute [[maiden flight]] was made at the Air Force Flight Test Center at [[Edwards AFB]], California, on 2 February 1974. Its actual first flight occurred accidentally during a high-speed taxi test on 20 January 1974. While gathering speed, a roll-control oscillation caused a fin of the port-side wingtip-mounted missile and then the starboard [[stabilator]] to scrape the ground, and the aircraft then began to veer off the runway. The test pilot, [[Phil Oestricher]], decided to lift off to avoid a potential crash, safely landing six minutes later. The slight damage was quickly repaired and the official first flight occurred on time.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |last=Mizokami |first=Kyle |title=That Time When the F-16 Accidentally Had Its First Flight |date=23 January 2020 |magazine=[[Popular Mechanics]] |access-date=31 July 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210803011108/https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The YF-16's first supersonic flight was accomplished on 5 February 1974, and the second YF-16 prototype first flew on 9 May 1974. This was followed by the first flights of Northrop's YF-17 prototypes on 9 June and 21 August 1974, respectively. During the flyoff, the YF-16s completed 330 [[sorties]] for a total of 417 flight hours;{{sfn|Richardson|1990|pp=12–13}} the YF-17s flew 288 sorties, covering 345 hours.{{sfn|Jenkins|2000|p=14}}

===Air Combat Fighter competition===
Increased interest turned the LWF into a serious acquisition program. [[NATO]] allies Belgium, Denmark, the Netherlands, and Norway were seeking to replace their [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104G Starfighter]] [[fighter-bomber]]s.&lt;ref&gt;Osborne, Phil, Executive Producer. &quot;F-16 Fighting Falcon&quot; (video #9-315842-037444). ''Magna Pacific'', 2009. Quote: At 17:29, &quot;Another development, which both manufacturers were aware of, was the aging F-104 Starfighters, which equip several European NATO air forces, would soon need to be replaced.&quot;&lt;/ref&gt; In early 1974, they reached an agreement with the U.S. that if the USAF ordered the LWF winner, they would consider ordering it as well. The USAF also needed to replace its [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]] and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]] fighter-bombers. The U.S. Congress sought greater commonality in fighter procurements by the Air Force and Navy, and in August 1974 redirected Navy funds to a new Navy Air Combat Fighter program that would be a naval fighter-bomber variant of the LWF. The four NATO allies had formed the Multinational Fighter Program Group (MFPG) and pressed for a U.S. decision by December 1974; thus, the USAF accelerated testing.{{sfn|Jenkins|2000|pp=14–15, 19–20}}&lt;ref name=Richardson_p14/&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3/&gt;

[[File:YF-16 VASC.JPG|thumb|YF-16 on display at the [[Virginia Air and Space Center]]]]
To reflect this serious intent to procure a new fighter-bomber, the LWF program was rolled into a new Air Combat Fighter (ACF) competition in an announcement by [[United States Secretary of Defense|U.S. Secretary of Defense]] [[James R. Schlesinger]] in April 1974. The ACF would not be a pure fighter, but [[Multirole combat aircraft|multirole]], and Schlesinger made it clear that any ACF order would be in addition to the F-15, which extinguished opposition to the LWF.&lt;ref name=Richardson_p14&gt;Richardson 1990, p. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Peacock_p12-3&gt;Peacock 1997, pp. 12–13.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f-16.net&quot;&gt;{{cite web |title=YF-16 The Birth of a Fighter|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|website=f-16.net|access-date=29 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709010820/http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|archive-date=9 July 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ACF also raised the stakes for GD and Northrop because it brought in competitors intent on securing what was touted at the time as &quot;the arms deal of the century&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dörfer |first1=Ingemar |title=Arms Deal: The Selling of the F-16 |date=June 1983 |publisher=Praeger |access-date=23 April 2011 |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/37508/andrew-j-pierre/arms-deal-the-selling-of-the-f-16 |isbn=9780030623691}}&lt;/ref&gt; These were [[Dassault Aviation|Dassault-Breguet's]] proposed [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M-53]], the Anglo-French [[SEPECAT Jaguar]], and the proposed [[Saab 37 Viggen|Saab 37E &quot;Eurofighter&quot;]]. Northrop offered the P-530 Cobra, which was similar to the YF-17. The Jaguar and Cobra were dropped by the MFPG early on, leaving two European and two U.S. candidates. On 11 September 1974, the U.S. Air Force confirmed plans to order the winning ACF design to equip five tactical fighter wings. Though computer modeling predicted a close contest, the YF-16 proved significantly quicker going from one maneuver to the next and was the unanimous choice of those pilots that flew both aircraft.{{sfn|Coram|2002|p=305}}

On 13 January 1975, [[Secretary of the Air Force]] [[John L. McLucas]] announced the YF-16 as the winner of the ACF competition.{{sfn|Peacock|1997|pp=13–16}} The chief reasons given by the secretary were the YF-16's lower operating costs, greater range, and maneuver performance that was &quot;significantly better&quot; than that of the YF-17, especially at supersonic speeds. Another advantage of the YF-16 – unlike the YF-17 – was its use of the [[Pratt &amp; Whitney F100]] turbofan engine, the same [[aircraft engine|powerplant]] used by the F-15; such commonality would lower the cost of engines for both programs.{{sfn|Richardson|1990|p=13}} Secretary McLucas announced that the USAF planned to order at least 650, possibly up to 1,400 production F-16s. In the Navy Air Combat Fighter competition, on 2 May 1975, the Navy selected the YF-17 over the YF-16 (in the form of the [[Vought Model 1600]] proposal) as the basis for what would become the [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]].{{sfn|Peacock|1997|pp=14, 17–19, 33–34}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Donald |first1=David |title=Warplanes of the Fleet |location=[[London]] |publisher=AIRtime |date=2005 |isbn=9781880588819 |chapter=Boeing F/A-18 Hornet}}&lt;/ref&gt;

===Production===
[[File:F-16C Fighting Falcon.JPEG|thumb|left|upright|An F-16C of the [[Colorado Air National Guard]] with [[AIM-9 Sidewinder]] missiles, an [[Air Combat Maneuvering Instrumentation]] pod, and a centerline fuel tank ({{convert|300|USgal|L|abbr=on|disp=or}} capacity)|alt=Upright aerial photo of gray jet aircraft flying above clouds]]

The U.S. Air Force initially ordered 15 full-scale development (FSD) aircraft (11 single-seat and four two-seat models) for its flight test program which was reduced to eight (six F-16A single-seaters and two F-16B two-seaters).&lt;ref name=Darling_p17&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=17}}&lt;/ref&gt; The YF-16 design was altered for the production F-16. The fuselage was lengthened by {{convert|10.6|in|m|sigfig=3|abbr=on}}, a larger nose radome was fitted for the [[AN/APG-66]] radar, wing area was increased from {{convert|280|to|300|sqft|m2|sigfig=2|abbr=on}}, the tailfin height was decreased, the ventral fins were enlarged, two more stores stations were added, and a single door replaced the original nosewheel double doors. The F-16's weight was increased by 25% over the YF-16 by these modifications.{{sfn|Peacock|1997|pp=31–32}}{{sfn|Spick|2000|p=196}}

The FSD F-16s were manufactured by General Dynamics in [[Fort Worth, Texas]], at [[United States Air Force Plant 4]] in late 1975; the first F-16A rolled out on 20 October 1976 and first flew on 8 December. The initial two-seat model achieved its first flight on 8 August 1977. The initial production-standard F-16A flew for the first time on 7 August 1978 and its delivery was accepted by the USAF on 6 January 1979. The aircraft entered USAF operational service with the [[34th Tactical Fighter Squadron]], [[388th Tactical Fighter Wing]], at [[Hill AFB]] in Utah, on 1 October 1980.{{sfn|Peacock|1997|pp=17–19, 33–34}}

The F-16 was given its name of &quot;Fighting Falcon&quot; on 21 July 1980. Its pilots and crews often use the name &quot;Viper&quot; instead, because of a perceived resemblance to a [[Viperidae|viper]] snake as well as to the fictional Colonial Viper [[Starfighter (science fiction)|starfighter]] from the television program ''[[Battlestar Galactica (1978 TV series)|Battlestar Galactica]]'', which aired at the time the F-16 entered service.&lt;ref name=&quot;EyeoftheViper xxii&quot;&gt;{{harvnb|Aleshire|2004|p=[https://books.google.com/books?id=7c1kYLn6-O0C&amp;pg=PR22 xxii]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=100}}

On 7 June 1975, the four European partners, now known as the [[List of F-16 Fighting Falcon operators#Original NATO partners|European Participation Group]], signed up for 348 aircraft at the [[Paris Air Show]]. This was split among the European Participation Air Forces (EPAF) as 116 for Belgium, 58 for Denmark, 102 for the Netherlands, and 72 for Norway. Two European production lines, one in the Netherlands at [[Fokker]]'s Schiphol-Oost facility and the other at [[Société Anonyme Belge de Constructions Aéronautiques|SABCA's]] [[Brussels South Charleroi Airport|Gosselies]] plant in Belgium, would produce 184 and 164 units respectively. Norway's [[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Kongsberg Vaapenfabrikk]] and Denmark's [[Terma A/S]] also manufactured parts and subassemblies for EPAF aircraft. European co-production was officially launched on 1 July 1977 at the Fokker factory. Beginning in November 1977, Fokker-produced components were sent to Fort Worth for fuselage assembly, then shipped back to Europe for final assembly of EPAF aircraft at the Belgian plant on 15 February 1978; deliveries to the [[Belgian Air Force]] began in January 1979. The first [[Royal Netherlands Air Force]] aircraft was delivered in June 1979. In 1980, the first aircraft were delivered to the [[Royal Norwegian Air Force]] by Fokker and to the [[Royal Danish Air Force]] by SABCA.{{sfn|Peacock|1997|pp=14–16, 21}}{{sfn|Richardson|1990|pp=13–15}}

During the late 1980s and 1990s, [[Turkish Aerospace Industries]] (TAI) produced 232 [[Block Number (aircraft)|Block]] 30/40/50 F-16s on a production line in Ankara [[Licensed production|under license]] for the [[Turkish Air Force]]. TAI also produced 46 Block 40s for Egypt in the mid-1990s and 30 Block 50s from 2010 onwards. [[Korean Aerospace Industries]] opened a production line for the KF-16 program, producing 140 Block 52s from the mid-1990s to mid-2000s (decade). If India had selected the F-16IN for its [[Indian MRCA Competition|Medium Multi-Role Combat Aircraft]] procurement, a sixth F-16 production line would have been built in India.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;&gt;{{cite book |editor-last1=Jackson |editor-first1=Paul |editor-last2=Munson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Peacock |editor-first3=Lindsay |title=[[Jane's All the World's Aircraft]] |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon |url= |date=1 January 2008 |publisher=Jane's |isbn=9780710628374}}&lt;/ref&gt; In May 2013, Lockheed Martin stated there were currently enough orders to keep producing the F-16 until 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fuquay |first1=Jim |title=Iraq to buy 18 more Lockheed F-16 fighters |url=http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213001614/http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |archive-date=13 December 2013 |date=1 May 2013 |publisher=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}&lt;/ref&gt;

=== بهتري ۽ اپ گريڊ ===
One change made during production was augmented pitch control to avoid [[deep stall]] conditions at high angles of attack. The stall issue had been raised during development but had originally been discounted. Model tests of the YF-16 conducted by the [[Langley Research Center]] revealed a potential problem, but no other laboratory was able to duplicate it. YF-16 flight tests were not sufficient to expose the issue; later flight testing on the FSD aircraft demonstrated a real concern. In response, the area of each horizontal stabilizer was increased by 25% on the Block 15 aircraft in 1981 and later retrofitted to earlier aircraft. In addition, a manual override switch to disable the horizontal stabilizer flight limiter was prominently placed on the control console, allowing the pilot to regain control of the horizontal stabilizers (which the flight limiters otherwise lock in place) and recover. Besides reducing the risk of deep stalls, the larger horizontal tail also improved stability and permitted faster takeoff rotation.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chambers |first1=Joseph R. |title=Partners in Freedom: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Military Aircraft of the 1990s |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon: Curing Deep Stall |location=Washington, DC |date=1 October 2000 |publisher=[[NASA]] |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20000115606 |id=20000115606 |access-date=22 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Darling_p56&quot;&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=56}}&lt;/ref&gt;

In the 1980s, the Multinational Staged Improvement Program (MSIP) was conducted to evolve the F-16's capabilities, mitigate risks during technology development, and ensure the aircraft's worth. The program upgraded the F-16 in three stages. The MSIP process permitted the quick introduction of new capabilities, at lower costs and with reduced risks compared to traditional independent upgrade programs.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |title=The F-16 Multinational Staged Improvement Program: A Case Study of Risk Assessment and Risk Management |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA281706 |id=ADA281706 |date=1993 |publisher=[[RAND Corporation]] |access-date=2 June 2008}}&lt;/ref&gt; In 2012, the USAF had allocated $2.8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=2800000000|start_year=2012}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) to upgrade 350 F-16s while waiting for the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] to enter service.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Wolf |first1=Jim |title=U.S. plans $2.8 billion upgrade of F-16 fighter |url=https://www.reuters.com/article/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002034719/http://www.reuters.com/article/2012/02/03/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |archive-date=2 October 2015 |publisher=Reuters |date=2 February 2012}}&lt;/ref&gt; One key upgrade has been an auto-GCAS ([[Airborne collision avoidance system|ground collision avoidance system]]) to reduce instances of [[controlled flight into terrain]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |title=Savings in aircraft losses swing the argument in favour of auto-GCAS |website=FlightGlobal |date=13 September 2013 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113257/http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |archive-date=17 September 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Onboard power and cooling capacities limit the scope of upgrades, which often involve the addition of more power-hungry avionics.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |title=DoD clears AESA export policy as F-16 sales await |publisher=Reed Business Information Limited |date=4 February 2009 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324015154/http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |archive-date=24 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

لاڪ هيڊ پرڏيهي آپريٽرز جي ايف-16 کي اپ گريڊ ڪرڻ لاءِ ڪيترائي معاهدا کٽيا. بي اي اي سسٽم مختلف ايف-16 اپ گريڊ پڻ پيش ڪري ٿو، [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[اومان]]، [[ترڪي]] ۽ يو ايس ايئر نيشنل گارڊ کان آرڊر حاصل ڪري رهيا آهن؛&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/AW_08_06_2012_p38-482308.xml|title=BAE Wins Korean F-16 Upgrade Contract.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml|archive-date=3 December 2013|url-status=live|accessdate=12 April 2026|archivedate=3 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1 |title=Continuing to Provide Critical F-16 Support Equipment to Oman. |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013204748/http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&amp;_afrWindowMode=0&amp;_afrWindowId=wstagqwl5_1|archive-date=13 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; بي اي اي نومبر 2014 ۾ قيمت جي ڀڃڪڙي جي ڪري ڏکڻ ڪوريا جو معاهدو وڃائي ڇڏيو. &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |title=South Korea kills BAE Systems F-16 upgrade programme |last1=Waldron |first1=Greg |date=6 November 2014 |work=[[FlightGlobal]] |access-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134751/http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |archive-date=6 November 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014b}}&lt;/ref&gt; 2012 ۾، يو ايس اي ايف لاڪ هيڊ مارٽن کي ڪل اپ گريڊ جو معاهدو تفويض ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Majumdar |first1=Dave |title=US Air Force changes acquisitions strategy for F-16 radar modernization |url=https://www.flightglobal.com/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization/107410.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015042333/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization-377627/ |archive-date=15 October 2012 |date=12 October 2012 |work=[[FlightGlobal]]}}&lt;/ref&gt; اپ گريڊ ۾ ريٿيون جو سينٽر ڊسپلي يونٽ شامل آهي، جيڪو ڪيترن ئي اينالاگ فلائيٽ انسٽرومينٽ کي هڪ ڊجيٽل ڊسپلي سان تبديل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html |title=New Mega Display Cleared for F-16s' Primary Flight Reference|website=defense-update.com|date=14 March 2013|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141422/http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html|archive-date=19 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents |title=BAE Systems Growing Steadily in Defense Services By Beating Incumbents.|date=12 August 2013 |work=Forbes |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022035924/http://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents/ |archive-date=22 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;  

2013 ۾، سيڪوسٽريشن بجيٽ ۾ ڪٽوتين يو ايس اي ايف جي ڪمبيٽ ايويونڪس پروگرامڊ ايڪسٽينشن سوٽ (CAPES) کي مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت تي شڪ پيدا ڪيو، جيڪو تائيوان جي ايف-16 اپ گريڊ جهڙن ثانوي پروگرامن جو حصو آهي. ايئر ڪمبيٽ ڪمانڊ جي جنرل مائيڪ هوسٽيج چيو ته جيڪڏهن هن وٽ صرف سروس لائف ايڪسٽينشن پروگرام (SLEP) يا CAPES لاءِ پئسا هئا، ته هو جهاز کي اڏامڻ لاءِ SLEP کي فنڊ ڏيندو. لاڪ هيڊ مارٽن پرڏيهي استعمال ڪندڙن لاءِ مقرر قيمت جي اپ گريڊ پيڪيج سان CAPES جي منسوخي جي ڳالهه جو جواب ڏنو. CAPES کي پينٽاگون جي 2015 جي بجيٽ درخواست ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. USAF چيو ته اپ گريڊ پيڪيج اڃا تائين تائيوان جي جمهوريه چين جي هوائي فوج کي پيش ڪيو ويندو، ۽ لاڪ هيڊ چيو ته F-35 سان گڏ ڪجهه عام عنصر ريڊار جي يونٽ جي قيمتن کي گهٽ رکندا. 2014 ۾، USAF SLEP 300 F-16 C/Ds لاءِ RFI جاري ڪيو

In 2013, [[budget sequestration in 2013|sequestration budget cuts]] cast doubt on the USAF's ability to complete the Combat Avionics Programmed Extension Suite (CAPES), a part of secondary programs such as Taiwan's F-16 upgrade.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |archive-url=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |url-status=dead |archive-date=20 September 2013 |title=US Budget Woes Could Affect Taiwan F-16 Upgrades |last1=Minnick |first1=Wendell |date=19 September 2013 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media Corporation |access-date=19 September 2013 |accessdate=12 April 2026 |archivedate=20 September 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 }}&lt;/ref&gt; [[Air Combat Command]]'s General [[Gilmary M. Hostage III|Mike Hostage]] stated that if he only had money for a service life extension program (SLEP) or CAPES, he would fund SLEP to keep the aircraft flying.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |archive-url=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |url-status=dead |archive-date=2 February 2014 |title=Unfunded F-16 Upgrades Put Jet's Combat Value in Doubt |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=2 February 2014 |work=Defense News |publisher=Gannett Government Media |access-date=2 February 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014a |accessdate=12 April 2026 |archivedate=2 February 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt }}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin responded to talk of CAPES cancellation with a fixed-price upgrade package for foreign users.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |title=SINGAPORE: Lockheed offers fixed-price F-16 upgrade |last1=Waldron |first1=Greg |date=11 February 2014 |work=FlightGlobal |access-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045021/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |archive-date=22 February 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014a}}&lt;/ref&gt; CAPES was not included in the Pentagon's 2015 budget request.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |archive-url=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |url-status=dead |archive-date=8 March 2014 |title=Taiwan Faces Tough Choices After US Cancels F-16 Upgrade |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=8 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=8 March 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014b |accessdate=12 April 2026 |archivedate=8 March 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 }}&lt;/ref&gt; The USAF said that the upgrade package will still be offered to Taiwan's [[Republic of China Air Force]], and Lockheed said that some common elements with the F-35 will keep the radar's unit costs down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |archive-url=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |url-status=dead |archive-date=20 March 2014 |title=USAF: Taiwan Will Still Receive F-16 Radar Upgrades |last1=MEHTA |first1=AARON |date=19 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=20 March 2014 |accessdate=12 April 2026 |archivedate=20 March 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades }}&lt;/ref&gt; In 2014, the USAF issued a RFI to SLEP 300 F-16 C/Ds.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |title=US Air Force moves ahead with F-16 service life extension |last1=Parsons |first1=Dan |date=9 October 2014 |website=FlightGlobal |access-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011122955/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |archive-date=11 October 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== پيداوار جي منتقلي ===
پنهنجي نئين F-35 لائٽنگ II فائٽر جهاز جي اسيمبلي لاءِ وڌيڪ گنجائش ٺاهڻ لاءِ، لاڪ هيڊ مارٽن F-16 جي پيداوار کي فورٽ ورٿ، ٽيڪساس کان گرين ويل، ڏکڻ ڪيرولائنا ۾ پنهنجي پلانٽ ڏانهن منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Def1_F-16_line_to_SC2&quot;&gt;{{cite news |last1=Weisgerber |first1=Marcus |title=Lockheed to Move F-16 Production to South Carolina |url= https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |access-date= 28 June 2018 |work= Defense One |date= 22 March 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170322111521/https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |archive-date= 22 March 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; لاڪ هيڊ 14 نومبر 2017 تي فورٽ ورٿ کان آخري F-16 عراقي هوائي فوج کي پهچايو، اتي F-16 جي پيداوار جا 40 سال ختم ٿيا. ڪمپني 2019 ۾ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر جي سيريل پيداوار شروع ڪئي، جيتوڻيڪ انجنيئرنگ ۽ جديديت جو ڪم فورٽ ورٿ ۾ رهندو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Baker |first1=Max |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |url=https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |access-date=28 June 2018 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022341/https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017b}}&lt;/ref&gt; آرڊرن ۾ فرق جي ڪري منتقلي دوران پيداوار کي روڪڻ ممڪن ٿيو؛ آخري عراقي خريداري لاءِ آرڊر مڪمل ڪرڻ کان پوءِ،&lt;ref name=&quot;Star Telegram F-16 to SC Announced&quot;&gt;{{cite news |last1= Baker |first1= Max |title= Lockheed Martin to shift F-16 production line to South Carolina |url= https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |access-date= 28 June 2018 |work= [[Fort Worth Star-Telegram]] |date= 22 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180629050031/https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017a}}&lt;/ref&gt; ڪمپني بحرين کي ايف-16 جي وڪري تي ڳالهه ٻولهه ڪري رهي هئي جيڪا گرين ويل ۾ پيدا ڪئي ويندي. هي معاهدو جون 2018 ۾ دستخط ڪيو ويو، ۽ پهرين جهاز 2023 ۾ گرين ويل لائن تان لهي ويا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aviationweek.com/shownews/paris-air-show/lockheed-martin-rolls-out-second-f-16-bahrain |title=Lockheed Martin Rolls Out Second F-16 for Bahrain |last=Everstine |first=Brian |date=2023-06-21 |publisher=[[Aviation Week &amp; Space Technology]] |access-date=2023-06-28}}&lt;/ref&gt;

== ڊيزائن ==

== آپريشنل تاريخ: ==

== مختلف قسم ==

== آپريٽر ==

== قابل ذڪر حادثا ۽ واقعا ==

== ڊسپلي تي هوائي جهاز ==

== وضاحتون ==

== پڻ ڏسو ==

== وڌيڪ پڙهڻ ==

==Design==

===Overview===
{{multiple image
|align     = right
|direction = vertical
|total_width = 220
|image1    = F16cannon.JPG
|width1    = 1600
|height1   = 1200
|alt1      = 
|caption1  = Early
|image2    = F16cannon-late.jpg
|width2    = 628
|height2   = 468
|alt2      = 
|caption2  = Late
|footer    = Comparison between F-16's inset cannon; early aircraft had four leading vents, a grille, and four trailing vents, while later aircraft had only two trailing vents
}}

The F-16 is a single-engine, highly maneuverable, supersonic, multirole tactical fighter aircraft. It is much smaller and lighter than its predecessors but uses advanced [[aerodynamics]] and avionics, including the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[Aircraft flight control system#Fly-by-wire control systems|fly-by-wire]] (RSS/FBW) flight control system, to achieve enhanced maneuver performance. Highly agile, the F-16 was the first fighter aircraft purpose-built to pull 9-''g'' maneuvers and can reach a maximum speed of over [[Mach number|Mach]] 2. Innovations include a frameless [[bubble canopy]] for better visibility, a side-mounted control stick, and a reclined seat to reduce [[g-force]] effects on the pilot. It is armed with an internal 20&amp;nbsp;mm M61 Vulcan [[Cannon#Autocannon|cannon]] in the left wing root and has multiple locations for mounting various missiles, bombs and pods. It has a thrust-to-weight ratio greater than one, providing power to climb and vertical acceleration.&lt;ref name=AF_fact_sh&gt;{{cite web |url=https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ |title=F-16 Fact Sheet |work=Air Force |publisher=U.S. Air Force |date=23 September 2015 |access-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129162437/http://www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/tabid/224/Article/104505/f-16-fighting-falcon.aspx |archive-date=29 January 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The F-16 was designed to be relatively inexpensive to build and simpler to maintain than earlier-generation fighters. The airframe is built with about 80% aviation-grade [[aluminum alloy]]s, 8% steel, 3% composites, and 1.5% [[titanium]]. The leading-edge flaps, stabilators, and ventral fins make use of bonded aluminum [[honeycomb structure]]s and [[Carbon-fiber-reinforced polymer|graphite epoxy]] [[lamination]] [[Skin (aeronautics)|coatings]]. The number of lubrication points, fuel line connections, and [[line-replaceable unit|replaceable modules]] is significantly less than in preceding fighters; 80% of the access panels can be accessed without stands.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The air intake was placed so it was rearward of the nose but forward enough to minimize air flow losses and reduce [[aerodynamic drag]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |title=Technology and the F-16 Fighting Falcon Jet Fighter |date=1 March 2004 |url=https://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528045925/http://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |archive-date=28 May 2010 |website=nae.edu |publisher=[[National Academy of Engineering]] |access-date=25 October 2009}}&lt;/ref&gt;

Although the LWF program called for a structural life of 4,000 flight hours, capable of achieving {{nowrap|7.33-''g''}} with 80% internal fuel; GD's engineers decided to design the F-16's airframe life for 8,000 hours and for {{nowrap|9-''g''}} maneuvers on full internal fuel. This proved advantageous when the aircraft's mission changed from solely air-to-air combat to multirole operations. Changes in operational use and additional systems have increased weight, necessitating multiple structural strengthening programs.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;&gt;{{harvnb|Richardson|1990|p=10}}&lt;/ref&gt;

===General configuration===
[[File:F-16 CJ Fighting Falcon.jpg|thumb|left|F-16CJ of the [[20th Fighter Wing]] from [[Shaw AFB]], [[South Carolina]], armed with a mix of [[air-to-air missile]]s, [[anti-radiation missile]]s, external fuel tanks and support equipment|alt=Jet heavily armed with weapons under wings taking off.]]

The F-16 has a cropped-[[delta wing]] incorporating [[blended wing body|wing-fuselage blending]] and forebody [[vortex]]-control [[Strake (aviation)|strakes]]; a fixed-geometry, underslung air intake (with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=I.H. |last2=Ng |first2=E.Y.K. |last3=Wong|first3=K. |title=Flight Maneuverability Characteristics of the F-16 CFD and Correlation with its Intake Total Pressure Recovery and Distortion |journal=Engineering Applications of Computational Fluid Mechanics |date=19 November 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=223–234 |doi=10.1080/19942060.2011.11015366 |s2cid=124964283| issn = 1994-2060}}&lt;/ref&gt;) to the single turbofan jet engine; a conventional tri-plane [[empennage]] arrangement with all-moving horizontal &quot;stabilator&quot; tailplanes; a pair of ventral fins beneath the fuselage aft of the wing's trailing edge; and a tricycle [[landing gear]] configuration with the aft-retracting, steerable nose gear deploying a short distance behind the inlet lip. The fixed-geometry pitot-type intake is lighter and simpler than variable-geometry designs, at the expense of pressure recovery performance at higher Mach numbers; the designers considered this a worthwhile tradeoff for an aircraft maneuvering primarily at subsonic and transonic speeds.&lt;ref name=&quot;aero_integration&quot;&gt;{{cite book |first1=Jeffrey W. |last1=Hamstra |first2=Brent N. |last2=McCallum |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |title=Tactical Aircraft Aerodynamic Integration |doi=10.1002/9780470686652.eae490 |isbn=9780470754405 |date=15 September 2010 |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019070031/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; There is a boom-style [[aerial refueling]] receptacle located behind the single-piece &quot;bubble&quot; canopy of the cockpit. Split-flap [[Air brake (aircraft)|speedbrakes]] are located at the aft end of the wing-body fairing, and a [[tailhook]] is mounted underneath the fuselage. A fairing beneath the rudder often houses [[Electronic countermeasure|ECM equipment]] or a [[drag chute]]. Later F-16 models feature a long dorsal fairing along the fuselage's &quot;spine&quot;, housing additional equipment or fuel.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–102}}

Aerodynamic studies in the 1960s demonstrated that the &quot;[[vortex lift]]&quot; phenomenon could be harnessed by highly [[swept wing]] configurations to reach higher [[angle of attack|angles of attack]], using [[leading edge]] vortex flow off a slender lifting surface. As the F-16 was being optimized for high combat agility, GD's designers chose a slender cropped-delta wing with a leading-edge sweep of 40° and a straight trailing edge. To improve maneuverability, a [[Camber (aerodynamics)|variable-camber]] wing with a NACA 64A-204 [[airfoil]] was selected; the camber is adjusted by leading-edge and trailing edge [[flaperon]]s linked to a digital [[flight control system]] regulating the [[flight envelope]].&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt; The F-16 has a moderate wing loading, reduced by fuselage lift.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Dryden |first1=Joe Bill |title=F-16 Aerodynamics |date=April 1986 |access-date=7 August 2011 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828124207/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |archive-date=28 August 2008 |publisher=Code One Magazine |website=www.codeonemagazine.com |ref=CITEREFDryden1986a}}&lt;/ref&gt; The vortex lift effect is increased by leading-edge extensions, known as strakes. Strakes act as additional short-span, triangular wings running from the [[wing root]] (the junction with the fuselage) to a point further forward on the fuselage. Blended into the fuselage and along the wing root, the strake generates a high-speed vortex that remains attached to the top of the wing as the angle of attack increases, generating additional lift and allowing greater angles of attack without stalling. Strakes allow a smaller, lower-[[Aspect ratio (wing)|aspect-ratio]] wing, which increases roll rates and [[directional stability]] while decreasing weight. Deeper wing roots also increase structural strength and internal fuel volume.&lt;ref name=&quot;Richardson 1990, p. 10&quot;/&gt;{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=3–8}}

===Armament===
[[File:F16A FAP linksup KC-10.jpg|left|thumb|A [[Portuguese Air Force]] F-16A outfitted with AIM-9 Sidewinder missiles, AN/ALQ-131 ECM pod, and external fuel tanks|alt=Aircraft carrying missiles on tips of wings during flight over ocean. Under each wing is a cylindrical external fuel tank with pointed nose]]

Early F-16s could be armed with up to six [[AIM-9 Sidewinder]] heat-seeking short-range [[air-to-air missile]]s (AAM) by employing rail launchers on each wingtip, as well as radar-guided [[AIM-7 Sparrow]] medium-range AAMs in a weapons mix.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;&gt;Spick 2000, pp. 226–228, 232.&lt;/ref&gt; More recent versions support the [[AIM-120 AMRAAM]], and US aircraft often mount that missile on their wingtips to reduce [[wing flutter]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rogoway |first=Tyler |title=The Definitive Answer on Why F-16s Carry AIM-120 AMRAAMs on Their Wingtip Rails |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |website=The War Zone |date=6 May 2021 |publisher=The Drive |access-date=7 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142356/https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The aircraft can carry various other AAMs, a wide variety of air-to-ground missiles, rockets or bombs; [[electronic countermeasure]]s (ECM), navigation, [[Targeting pod|targeting]] or [[Gun pod|weapons pod]]s; and fuel tanks on 9 [[hardpoint]]s – six under the wings, two on wingtips, and one under the fuselage. Two other locations under the fuselage are available for sensor or radar pods.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt; The F-16 carries a [[20 mm caliber|{{convert|20|mm|in|abbr=on}}]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan cannon]], which is mounted inside the fuselage to the left of the cockpit.&lt;ref name=&quot;Spick226232&quot;/&gt;

===Relaxed stability and fly-by-wire===
[[File:F16 SCANG InFlight.jpg|thumb|F-16C of the [[South Carolina Air National Guard]] in-flight over North Carolina equipped with air-to-air missiles, bomb rack, targeting pods, and electronic countermeasures pods]]

The F-16 is the first production fighter aircraft intentionally designed to be slightly aerodynamically unstable, also known as relaxed static stability (RSS), to both reduce drag and improve maneuverability.&lt;ref name=Frawley_Military&gt;{{harvnb|Frawley|2002|p=114}}&lt;/ref&gt; Most aircraft are designed to have positive static stability, which induces the aircraft to return to straight and level flight [[Aircraft attitude|attitude]] if the pilot releases the controls. This reduces maneuverability as the inherent stability has to be overcome and increases a form of drag known as [[trim drag]]. Aircraft with ''relaxed'' stability are designed to be able to augment their stability characteristics while maneuvering to increase lift and reduce drag, thus greatly increasing their maneuverability. At {{nowrap|Mach 1}}, the F-16 gains positive stability because of aerodynamic changes.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|pp=11ff}}{{sfn|Aronstein|Piccirillo|1996|p=21}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=8–13}}

To counter the tendency to depart from controlled flight and avoid the need for constant trim inputs by the pilot, the F-16 has a quadruplex (four-channel) [[fly-by-wire]] (FBW) [[Aircraft flight control system|flight control system]] (FLCS). The flight control computer (FLCC) accepts pilot input from the stick and rudder controls and manipulates the control surfaces in such a way as to produce the desired result without inducing control loss. The FLCC conducts thousands of measurements per second on the aircraft's flight attitude to automatically counter deviations from the pilot-set flight path. The FLCC further incorporates limiters governing movement in the [[aircraft flight dynamics|three main axes]] based on attitude, airspeed, and angle of attack (AOA)/''g''; these prevent control surfaces from inducing instability such as [[slip (aerodynamic)|slips]] or [[skid (aerodynamic)|skids]], or a high AOA inducing a stall. The limiters also prevent maneuvers that would exert more than a {{nowrap|9-''g''}} load.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|p=5}}{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=4: Unique Flight Control System Functional Features}}

Flight testing revealed that &quot;assaulting&quot; multiple limiters at high AOA and low speed can result in an AOA far exceeding the 25° limit, colloquially referred to as &quot;departing&quot;; this causes a deep stall; a near-freefall at 50° to 60° AOA, either upright or inverted. While at a very high AOA, the aircraft's attitude is stable but control surfaces are ineffective. The pitch limiter locks the stabilators at an extreme pitch-up or pitch-down attempting to [[Departure resistance|recover]]. This can be overridden so the pilot can &quot;rock&quot; the nose via pitch control to recover.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dryden |first1=Joe Bill |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |title=Recovering From Deep Stalls And Departures. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050146/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |archive-date=27 June 2009 |publisher=Code One Magazine |date=July 1986 |access-date=17 April 2010 |ref=CITEREFDryden1986b}}&lt;/ref&gt;

Unlike the YF-17, which had [[Aircraft flight control system#Hydro-mechanical|hydromechanical]] controls serving as a backup to the FBW, General Dynamics took the innovative step of eliminating mechanical linkages from the control stick and rudder pedals to the [[flight control surface]]s.{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=14–19}} The F-16 is entirely reliant on its electrical systems to relay flight commands, instead of traditional mechanically linked controls, leading to the early moniker of &quot;the electric jet&quot; and aphorisms among pilots such as &quot;You don't fly an F-16; it flies you.&quot;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Greenwood |first1=Cynthia |title=Air Force Looks at the Benefits of Using CPCs on F-16 Black Boxes |date=Spring 2007 |magazine=CorrDefense |access-date=16 June 2008 |url=http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192605/http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |archive-date=11 October 2008}}&lt;/ref&gt; The quadruplex design permits &quot;[[Fault tolerance|graceful degradation]]&quot; in flight control response in that the loss of one channel renders the FLCS a &quot;triplex&quot; system.{{sfn|Richardson|1990|p=12}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=53–62}} The FLCC began as an analog system on the A/B variants but has been supplanted by a digital computer system beginning with the F-16C/D Block 40.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nielson |first1=Mats |title=Total Immersion Fuel Tank Airborne Cable Assemblies: Glenair's Manufacturing Model and Qualification Process |date=2007 |publisher=Glenair |url=http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502214022/http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |archive-date=2 May 2007 |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Day |first1=Dwayne A. |title=Computers in Aviation |date=2003 |url=https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607155928/http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |archive-date=7 June 2007 |publisher=US [[Centennial of Flight Commission]] |access-date=16 June 2008}}&lt;/ref&gt; The F-16's controls suffered from a sensitivity to static electricity or [[electrostatic discharge]] (ESD) and [[lightning]].{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=3.4: Lightning Protection}} Up to 70–80% of the C/D models' electronics were vulnerable to ESD.&lt;ref&gt;{{cite conference |last1=Thompson |first1= William H. |title=Electrical Overstress-Electrostatic Discharge Symposium Proceedings, 1984: EOS-6 |chapter=F-16 Study |page=23 |publisher=EOS/ESD Association, Inc. |access-date=14 November 2010 |url=https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163300/https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&amp;pg=PA23 |archive-date=13 March 2023}}&lt;/ref&gt;

===Cockpit and ergonomics===
[[File:A U.S. Air Force Airman from the 169th Fighter Wing conducts post flight tasks in an F-16 Fighting Falcon aircraft during a phase II operational readiness evaluation at McEntire Joint National Guard Base, S.C. 080412-F-WT236-013.jpg|thumb|Bubble canopy, allowing all-round visibility]]

A key feature of the F-16's cockpit is the exceptional field of view. The single-piece, [[Bird strike|bird-proof]] [[polycarbonate]] bubble canopy provides 360° all-round visibility, with a 40° look-down angle over the side of the aircraft, and 15° down over the nose (compared to the common 12–13° of preceding aircraft); the pilot's seat is elevated for this purpose. Additionally, the F-16's canopy omits the forward bow frame found on many fighters, which is an obstruction to a pilot's forward vision.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|p=99}} The F-16's [[Ejection seat#Egress systems|ACES II]] [[Zero-zero ejection seat|zero/zero ejection seat]] is reclined at an unusual tilt-back angle of 30°; most fighters have a tilted seat at 13–15°. The tilted seat can accommodate taller pilots and increases {{nowrap|''g''-force}} tolerance; however, it has been associated with reports of neck aches, possibly caused by incorrect headrest usage.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Albano |first1=J. J. |last2=Stanford |first2=J. B. |title=Prevention of minor neck injuries in F-16 pilots |journal=[[Aviation, Space, and Environmental Medicine]] |date=December 1998 |issue=69 |volume=12 |pages=1193–1199 |pmid=9856546}}&lt;/ref&gt; Subsequent U.S. fighters have adopted more modest tilt-back angles of 20°.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Peacock|1997|pp=99–100}} Because of the seat angle and the canopy's thickness, the ejection seat lacks canopy-breakers for emergency egress; instead the entire canopy is jettisoned prior to the seat's rocket firing.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sherman |first1=Robert |title=F-16 Fighting Falcon |date=30 May 2008 |access-date=23 March 2011 |url=https://fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234034/http://www.fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt;

[[File:F16 Cockpit, Asian Aerospace 2006.JPG|thumb|left|F-16 ground trainer cockpit (F-16 Mid-Life Update (MLU))|alt=Cramped cockpit of jet trainer, showing dials and instruments]]
The pilot flies primarily by means of an armrest-mounted [[side-stick]] controller (instead of a traditional [[centre stick|center-mounted stick]]) and an engine throttle; conventional rudder pedals are also employed. To enhance the pilot's degree of control of the aircraft during {{nowrap|high-''g''}} combat maneuvers, various switches and function controls were moved to centralized [[HOTAS|hands on throttle-and-stick]] (HOTAS) controls upon both the controllers and the throttle. Hand pressure on the side-stick controller is transmitted by electrical signals via the FBW system to adjust various flight control surfaces to maneuver the F-16. Originally, the side-stick controller was non-moving, but this proved uncomfortable and difficult for pilots to adjust to, sometimes resulting in a tendency to &quot;over-rotate&quot; during takeoffs, so the control stick was given a small amount of &quot;play&quot;. Since the introduction of the F-16, HOTAS controls have become a standard feature on modern fighters.{{citation needed|date=December 2022}}

[[File:170614-F-RH756-282 (34929964880) crop.jpg|thumb|upright|F-16 pilot with [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] and cockpit [[head-up display]]]]
The F-16 has a [[head-up display]] (HUD), which projects visual flight and combat information in front of the pilot without obstructing the view; being able to keep their head &quot;out of the cockpit&quot; improves the pilot's [[situation awareness]].&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Task |first1=H.L. |title=Optical Effects of F-16 Canopy-HUD (Head Up Display) Integration |date=December 1983 |id=ADP003222 |publisher=Air Force Aerospace Medical Research Lab |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADP003222}}&lt;/ref&gt; Further flight and systems information are displayed on [[multi-function display]]s (MFD). The left-hand MFD is the [[primary flight display]] (PFD), typically showing radar and moving maps; the right-hand MFD is the system display (SD), presenting information about the engine, landing gear, slat and flap settings, and fuel and weapons status. Initially, the F-16A/B had monochrome [[cathode-ray tube]] (CRT) displays; replaced by color [[liquid-crystal display]]s on the Block 50/52.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;{{sfn|Spick|2000|p=222}} The Mid-Life Update (MLU) introduced compatibility with [[night vision device|night-vision goggles]] (NVG). The [[Boeing]] [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] (JHMCS) is available from Block 40 onwards for targeting based on where the pilot's head faces, unrestricted by the HUD, using high-[[gun harmonisation|off-boresight]] missiles like the [[AIM-9X]].&lt;ref&gt;{{cite web |author=Boeing Integrated Defense Systems |title=Joint Helmet Mounted Cueing System (JHMCS) |access-date=25 October 2009 |url=http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611011835/http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |archive-date=11 June 2012 |publisher=[[Boeing]]}}&lt;/ref&gt; The newer [[Helmet-mounted display#Helmet Mounted Integrated Targeting (HMIT)/Scorpion|Scorpion Helmet Mounted Display]] is also available and would later replace the JHMCS in U.S. service.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Waldron |first=Greg |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/thales-to-provide-new-helmet-display-for-usaf-f-16s/162564.article |title=Thales to provide new helmet display for USAF F-16s |work=Flight Global |date=10 April 2025}}&lt;/ref&gt;

In November 2024 it was announced that the US Air Force had awarded a $9 million contract to Danish defense company Terma A/S, to supply its [[3-D audio]] system for the aircraft, with a program of upgrades over the following two years. The system will provide high-fidelity digital audio by spatially separating radio signals, aligning audio with threat directions, and integrating [[active noise reduction]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://interestingengineering.com/military/f16-gets-3d-audio-system |title=US Air Force F-16 jets to get 3D audio system for faster, clearer pilot alerts |website=Interesting Engineering |last=Kajal |first=Kapil |date=6 November 2024 |access-date=22 January 2025}}&lt;/ref&gt;

===Fire-control radar===
The F-16A/B was originally equipped with the [[Westinghouse Electronic Systems|Westinghouse]] AN/APG-66 [[fire-control radar]]. Its slotted [[planar array]] antenna was designed to be compact to fit into the F-16's relatively small nose. In uplook mode, the APG-66 uses a low [[pulse-repetition frequency]] (PRF) for medium- and high-altitude target detection in a low-[[Clutter (radar)|clutter]] environment, and in [[look-down/shoot-down]] employs a medium PRF for heavy clutter environments. It has four operating frequencies within the X band, and provides four air-to-air and seven air-to-ground operating modes for combat, even at night or in bad weather. The Block 15's APG-66(V)2 model added more powerful [[signal processing]], higher output power, improved reliability, and increased range in cluttered or [[Radar jamming and deception|jamming]] environments. The Mid-Life Update (MLU) program introduced a new model, APG-66(V)2A, which features higher speed and more memory.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.avitop.com/interact/radar.htm |title=The AN/APG-66 Radar.|first=John|last= Raahauge|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130014311/http://www.avitop.com/interact/radar.htm |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Cockpit part.JPG|thumb|AN/APG-68, as fitted to the nose]]
The [[AN/APG-68]], an evolution of the APG-66, was introduced with the F-16C/D Block 25. The APG-68 has greater range and resolution, as well as 25 operating modes, including ground-mapping, Doppler beam-sharpening, ground [[moving target indication]], sea target, and [[track while scan]] (TWS) for up to 10 targets. The Block 40/42's APG-68(V)1 model added full compatibility with Lockheed Martin [[LANTIRN|Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night]] (LANTIRN) pods, and a high-PRF pulse-Doppler track mode to provide Interrupted Continuous Wave guidance for [[semi-active radar homing]] (SARH) missiles like the AIM-7 Sparrow. Block 50/52 F-16s initially used the more reliable APG-68(V)5 which has a programmable signal processor employing [[VHSIC|Very High Speed Integrated Circuit]] (VHSIC) technology. The Advanced Block 50/52 (or 50+/52+) is equipped with the APG-68(V)9 radar, with a 30% greater air-to-air detection range and a [[synthetic aperture radar]] (SAR) mode for high-resolution mapping and target detection-recognition. In August 2004, Northrop Grumman was contracted to upgrade the APG-68 radars of Block 40/42/50/52 aircraft to the (V)10 standard, providing all-weather autonomous detection and targeting for [[Global Positioning System]] (GPS)-aided precision weapons, SAR mapping, and [[terrain-following radar]] (TF) modes, as well as interleaving of all modes.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt;

The F-16E/F is outfitted with Northrop Grumman's [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kopp |first1=Carlo |title=Active Electronically Steered Arrays: A Maturing Technology |date=June 2002 |issue=June |publisher=[[Air Power Australia]] |journal=[[Australian Aviation]] |volume=2002 |access-date=21 June 2008 |url=http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619091200/http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |archive-date=19 June 2008}}&lt;/ref&gt; Northrop Grumman developed the latest AESA radar upgrade for the F-16 (selected for USAF and Taiwan's Republic of China Air Force F-16 upgrades), named the [[AN/APG-83]] Scalable Agile Beam Radar (SABR).&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |title=NGC's SABR to Help Extend Viability of USAF F-16s Beyond 2025 |work=ASDNews.com |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |archive-date=5 February 2015 |url-status=live |accessdate=12 April 2026 |archivedate=5 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |title=SABR (Scalable Agile Beam Radar) APG-83 AESA for the F-16 and Legacy Aircraft |work=Northrop Grumman |access-date=28 April 2020 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093039/https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In July 2007, Raytheon announced that it was developing a Next Generation Radar (RANGR) based on its earlier [[AN/APG-79]] AESA radar as a competitor to Northrop Grumman's AN/APG-68 and AN/APG-80 for the F-16.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; On 28 February 2020, Northrop Grumman received an order from USAF to extend the service lives of their F-16s to at least 2048 with AN/APG-83 as part of the service-life extension program (SLEP).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Donald |first1=David |title=U.S. Air Force Orders AESA Radar for F-16s |date=3 March 2020 |work=AINOnline |access-date=29 April 2020 |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032843/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |archive-date=31 July 2020}}&lt;/ref&gt;

===Propulsion===
[[File:Pratt &amp; Whitney F100-PW-220 turbofan engine.jpg|thumb|upright|left|Afterburner – concentric ring structure inside the exhaust]]

The initial powerplant selected for the single-engined F-16 was the Pratt &amp; Whitney F100-PW-200 [[Turbofan#Afterburning turbofan|afterburning turbofan]], a modified version of the F-15's F100-PW-100, rated at {{cvt|23830|lbf|kN}} thrust. During testing, the engine was found to be prone to compressor stalls and &quot;rollbacks&quot;, wherein the engine's thrust would spontaneously reduce to idle. Until resolved, the Air Force ordered F-16s to be operated within &quot;[[dead-stick landing]]&quot; distance of its bases.&lt;ref name=&quot;bjorkman 2014&quot;&gt;{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air &amp; Space Magazine}}&lt;/ref&gt; It was the standard F-16 engine through the Block 25, except for the newly built Block 15s with the Operational Capability Upgrade (OCU). The OCU introduced the {{cvt|23770|lbf|kN}} F100-PW-220, later installed on Block 32 and 42 aircraft: the main advance being a Digital Electronic Engine Control (DEEC) unit, which improved reliability and reduced [[Stall (engine)|stall]] occurrence. Beginning production in 1988, the &quot;-220&quot; also supplanted the F-15's &quot;-100&quot;, for commonality. Many of the &quot;-220&quot; engines on Block 25 and later aircraft were upgraded from 1997 onwards to the &quot;-220E&quot; standard, which enhanced reliability and maintainability; unscheduled engine removals were reduced by 35%.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|pp=102–103}}&lt;/ref&gt;

[[File:F-16 Exhaust.JPG|thumb|Adjustable exhaust nozzle in contracted position]]
The F100-PW-220/220E was the result of the USAF's Alternate Fighter Engine (AFE) program (colloquially known as &quot;the Great Engine War&quot;), which also saw the entry of General Electric as an F-16 engine provider. Its [[General Electric F110|F110-GE-100]] turbofan was limited by the original inlet to a thrust of {{cvt|25735|lbf|kN}}, the Modular Common Inlet Duct allowed the F110 to achieve its maximum thrust of {{cvt|28984|lbf|kN}}. (To distinguish between aircraft equipped with these two engines and inlets, from the Block 30 series on, blocks ending in &quot;0&quot; (e.g., Block 30) are powered by GE, and blocks ending in &quot;2&quot; (e.g., Block 32) are fitted with Pratt &amp; Whitney engines.)&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, pp. 102–103&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |last2=Glennan, Jr. |first2=Thomas K. |title=The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines |publisher=[[RAND Corporation]] |date=1993 |access-date=21 June 2008 |id=N-3618-AF |url=https://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605070804/http://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |archive-date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

The Increased Performance Engine (IPE) program led to the {{cvt|29588|lbf|kN}} F110-GE-129 on the Block 50 and {{cvt|29160|lbf|kN}} F100-PW-229 on the Block 52. F-16s began flying with these IPE engines in the early 1990s. Altogether, of the 1,446 F-16C/Ds ordered by the USAF, 556 were fitted with F100-series engines and 890 with F110s.&lt;ref name=&quot;JAWA&quot;/&gt; The United Arab Emirates' Block 60 is powered by the General Electric F110-GE-132 turbofan with a maximum thrust of {{cvt|32500|lbf|kN}}, the highest thrust engine developed for the F-16.&lt;ref name=&quot;Peacock 1997, p. 103&quot;&gt;{{harvnb|Peacock|1997|p=103}}&lt;/ref&gt;
{{clear left}}

==Operational history==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history}}

===United States===
[[File:F-16 takeoff in Germany.jpg|thumb|A U.S. Air Force F-16 from the [[480th Fighter Squadron]] takes off from [[Spangdahlem Air Base]] in support of [[Operation Odyssey Dawn]]]]

The F-16 is used by the active duty USAF, [[Air Force Reserve]], and [[Air National Guard]] units, the USAF aerial demonstration team, the [[U.S. Air Force Thunderbirds]], and as an adversary-aggressor aircraft by the [[United States Navy]] at the [[Naval Strike and Air Warfare Center]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-05-28 |title=Navy Details Its Plans To Add Ex-Air Force F-16s To Its Fleet |url=https://www.twz.com/40846/navy-details-its-plans-to-add-ex-air-force-f-16s-to-its-fleet |access-date=2025-06-29 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Although initially designed to be a highly maneuverable fighter for air combat, the F-16 would primarily be flown by squadrons focused on ground attack that previously flew aircraft such as the F-105 Thunderchief or A-7 Corsair II.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |title=In History: Wing looks back on F-105, F-16 legacy |date=7 March 2019 |work=419th Fighter Wing |publisher=U.S. Air Force}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dvidshub.net/image/8613210/day-coang-history-7-replaced-f-16 |title=This day in COANG history: A-7 replaced by F-16 |work=Colorado Air National Guard |publisher=Defense Visual Information Distribution Service |date=23 August 2015}}&lt;/ref&gt;

The U.S. Air Force, including the Air Force Reserve and the Air National Guard, flew the F-16 in combat during [[Operation Desert Storm]] in 1991 and in the Balkans during the [[Yugoslav Wars]] later in the 1990s. During the [[NATO bombing of Yugoslavia]], on 2 May 1999 an F-16 piloted by [[David L. Goldfein]], later [[Chief of Staff of the United States Air Force]], was shot down over western [[Serbia]] by the [[250th Air Defence Missile Brigade]]. F-16s also patrolled the no-fly zones in Iraq during [[Operation Northern Watch]] and [[Operation Southern Watch]] and served during the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] and the [[Iraq War|War in Iraq]] from 2001 and 2003 respectively. In 2011, Air Force F-16s took part in the [[2011 military intervention in Libya|intervention in Libya]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1/|title=Libya live blog: Coalition confirms strike on Gadhafi compound|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F|archive-date=19 April 2015|url-status=dead|accessdate=12 April 2026|archivedate=19 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F}}&lt;/ref&gt;

On 11 September 2001, two unarmed F-16s were launched in an attempt to ram and down [[United Airlines Flight 93]] before it reached [[Washington D.C.]] during the [[September 11 attacks|11 September 2001 terrorist attacks]], but Flight 93 was prematurely brought down by the hijackers after passengers attacked the cockpit, so the F-16s were retasked to patrol the local airspace and later escorted [[Air Force One]] back to Washington.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html |title=Heather Penney, the 9/11 fighter pilot, says celebrating normalcy is a way to honor heroes|last=Penney|first=Heather|author-link=Heather Penney|date=13 September 2013|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-url=https://archive.today/20200911154300/https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html|archive-date=11 September 2020|url-status=live|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WashingtonPost&gt;{{cite news|last1=Hendrix|first1=Steve|title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11|url=http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=8 September 2011|access-date=25 June 2021|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912191720/https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=May 2021}}

The F-16 had been scheduled to remain in service with the U.S. Air Force until 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Tirpak|first1=John A.|title=Making the Best of the Fighter Force|date=March 2007|magazine=[[Air Force Magazine]]|publisher=[[Air Force Association]]|page=44|url=https://www.airandspaceforces.com/app/uploads/2007/03/0307_March2007.pdf#page=46|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916044238/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2007/March%202007/0307force.pdf|archive-date=16 September 2025|volume=90|issue=3|access-date=20 May 2007}}&lt;/ref&gt; Its replacement is planned to be the F-35A variant of the Lockheed Martin F-35 Lightning II, which is expected to gradually begin replacing several multirole aircraft among the program's member nations. However, owing to delays in the F-35 program, all USAF F-16s will receive service life extension upgrades.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforcetimes.com/article/20130416/NEWS/304160020/AF-seeks-F-16-fleet-upgrade-requests-19-more-F-35As |title=AF seeks F-16 fleet upgrade, requests 19 more F-35As.|work=Air Force Times|access-date=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; In 2022, it was announced the USAF would continue to operate the F-16 for another two decades.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Tirpak|first=John A.|url=https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|title=F-16s to Serve Nearly Two More Decades, Replacement Choice Still 6–8 Years Away|website=[[Air &amp; Space Forces Magazine]] (Daily Report)|date=4 April 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=29 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829140233/https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Israel===
[[File:F-16-Netz-107-fighter-and-killmarks-01.jpg|thumb|[[Israeli Air Force]] [[IAF F-16 Netz 107|F-16A Netz 107]] with 6.5 kill marks of other aircraft, a record for an F-16, as well as one kill mark of an [[Operation Opera|Iraqi nuclear reactor]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Etzion |first1=Udi |title=Record-breaking F-16 Falcon to be retired from IDF service |date=11 February 2015 |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213133717/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |archive-date=13 February 2015}}&lt;/ref&gt;]]

The F-16's first air-to-air combat success was achieved by the [[Israeli Air Force]] (IAF) over the [[Bekaa Valley]] on 28 April 1981, against a Syrian [[Mil Mi-8|Mi-8]] helicopter, which was downed with cannon fire.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot;&gt;{{cite web |last1=Iskra |first1=Alex |title=GD/L-M F-16A/B Netz in Israeli Service |date=26 September 2003 |publisher=Air Combat Information Group (ACIG) |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510123618/http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |archive-date=10 May 2012 |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt; On 7 June 1981, eight Israeli F-16s, escorted by six F-15s, executed [[Operation Opera]], their first employment in a significant air-to-ground operation. This raid severely damaged [[Osirak]], an Iraqi [[nuclear reactor]] under construction near [[Baghdad]], to prevent the regime of [[Saddam Hussein]] from using the reactor for the creation of [[nuclear weapon]]s.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Rebecca |first1=Grant |title=Osirak and Beyond |date=August 2002 |access-date=8 December 2011 |magazine=[[Air Force Magazine]] |publisher=[[Air &amp; Space Forces Association]] |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426115420/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |archive-date=26 April 2023}}&lt;/ref&gt;

The following year, during the [[1982 Lebanon War]] Israeli F-16s engaged Syrian aircraft in one of the largest air battles involving jet aircraft, which began on 9 June and continued for two more days. Israeli Air Force F-16s were credited with 44 air-to-air kills during the conflict.&lt;ref name=&quot;ACIG F-16&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Schow, Jr. |first1=Kenneth C. |title=Falcons Against the Jihad: Israeli Airpower and Coercive Diplomacy in Southern Lebanon. |date=November 1995 |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA301572 |id=ADA301572 |publisher=[[Air University Press]] |access-date=16 May 2008}}&lt;/ref&gt;

In January 2000, Israel completed a purchase of 102 new F-16I aircraft in a deal totaling {{nowrap|$4.5 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |title=F-16 Air Forces – Israel |work=F-16.net |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902045655/http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; F-16s were also used in their ground-attack role for strikes against targets in Lebanon. IAF F-16s participated in the [[2006 Lebanon War]] and the [[Gaza War (2008–09)|2008–09 Gaza War]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Colvin |first1=Marie |last2=Allen-Mills |first2=Tony |title=Israeli jets kill 'at least 225' in strikes on Gaza |date=28 December 2008 |work=The Sunday Times |publisher=[[The Times]] |access-date=25 October 2009 |url=https://www.thetimes.com/article/israeli-jets-kill-at-least-225-in-strikes-on-gaza-7vxt2pmrb39 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082825/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5404501.ece |archive-date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt; During and after the 2006 Lebanon war, IAF F-16s shot down [[Iran]]ian-made [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]s launched by [[Hezbollah]], using [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Python 5]] air-to-air missiles.&lt;ref name= &quot;f-16.net2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482/ |title=Airframe Details for F-16 #87-1672|work=F-16.net|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902003936/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482|archive-date=2 September 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=IAF shoots down hostile drone from Lebanon off Haifa|url=https://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|newspaper=The [[Jerusalem Post]]|date=25 April 2013|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |title=IAF shoots down UAV in northern Negev |work=The Jerusalem Post |date=6 October 2012 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084555/http://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |archive-date=27 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 10 February 2018, an Israeli Air Force F-16I [[February 2018 Israel–Syria incident|was shot down]] in northern Israel when it was hit by a relatively old model [[S-200 (missile)|S-200]] (NATO name SA-5 Gammon) surface-to-air missile of the Syrian Air Defense Force.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |title=Investigation finds pilots of downed F-16 failed to defend themselves |date=25 February 2018 |newspaper=Ynetnews |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311082643/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |archive-date=11 March 2018 |url-status=live|last1=Zitun |first1=Yoav}}&lt;/ref&gt; The pilot and navigator ejected safely in Israeli territory. The F-16I was part of a bombing mission against Syrian and Iranian targets around Damascus after an Iranian drone entered Israeli airspace and was shot down.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |title=Israeli F-16 jet crashes after Syrian fire |first1=Andrew | last1=Carey | first2=Laura | last2=Smith-Spark | first3=Nicole | last3=Chavez |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210071644/https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; An Israel Air Force investigation determined on 27 February 2018 that the loss was due to pilot error since the IAF determined the air crew did not adequately defend themselves.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |title=Israel Air Force Investigation into F-16 Crash Blames Pilot Error |newspaper=Haaretz |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227161755/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Following the aftermath of the [[October 7 attacks]], F-16Is have played a major role in Israel's [[Operation Swords of Iron]], executing numerous airstrikes against [[Hamas]] targets in Gaza. The IAF has also employed F-16s in operations against [[Hezbollah]] in Lebanon and in strikes on Iranian-linked assets in Syria and [[Iraq]], demonstrating the aircraft's versatility and reach.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=D'Urso |first=Stefano |date=2023-10-12 |title=Configuration And Payload Of The Aircraft Employed By Israel In The Fight Against Hamas |url=https://theaviationist.com/2023/10/12/iaf-aircraft-war-with-hamas/?utm_ |access-date=2025-05-25 |website=The Aviationist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

On 16 July 2024, the last single-seat F-16C Barak-1 ('Lightning' in Hebrew) were retired; the IAF continue to use the F-16D Brakeet and F-16I Sufa two-seat variants.&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 July 2024 |title=Israel retires Barak 1-variant F-16s |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/israel-retires-barak-1-variant-f-16s |accessdate=5 October 2024 |website=janes.com}}&lt;/ref&gt; In October 2024, during [[October 2024 Israeli strikes on Iran|Operation Days of Repentance]] F-16Is took part in significant operations against Iranian military infrastructure as the Israeli forces launched coordinated strikes on Iranian air defense systems and missile production facilities, aiming to degrade Iran's military capabilities and deter further aggression.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-10-29 |title=Israel attacks Iranian missile production, air-defence sites |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/israel-attacks-iranian-missile-production-air-defence-sites |access-date=2025-05-25 |website=Default |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel's &quot;Days of Repentance&quot; Operation Strikes Iran – NIAC |url=https://niacouncil.org/israels-days-of-response-operation-strikes-iran/ |access-date=2025-05-25 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Israeli F-16s have been instrumental in operations against [[Houthis|Houthi]] targets in Yemen, taking advantage of the F-16's extended operational range and strategic reach, flying a distance of approximately 1,700 kilometers (about 1,056 miles).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=2024-07-20 |title=Israel Fighter Jets Carry Out Long-Range Retaliation Strike On Houthi Oil Depot In Yemen (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/israel-fighter-jets-carry-out-long-range-retaliation-strike-on-houthi-oil-depot-in-yemen |access-date=2025-05-25 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Notably, on 26 December 2024, as part of [[Operation Tselilei HaKerem|Operation Tzelilei HaKerem]], the IAF conducted airstrikes targeting [[Sanaa International Airport|Sana'a International Airport]] and other strategic locations, responding to Houthi missile and drone attacks on Israeli territory.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Israel launches airstrikes on Yemen a day after Houthi rebels strike Israeli airport |url=https://apnews.com/article/israel-airstrikes-houthi-rebels-airport-ea0ea0ca695a3a07c71c18bedc987c3e |access-date=2025-05-25 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 28 February 2026, Israeli F-16s participated in [[2026 Israeli–United States strikes on Iran|Operation Roaring Lion]] ({{langx|he|מטס בראשית}}), a large-scale joint US-Israeli military operation against Iran. Approximately 200 Israeli Air Force jets, including F-16s, simultaneously struck around 500 targets across at least 14 Iranian cities, including [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Qom]], [[Karaj]], and [[Kermanshah]]. Targets included Iranian air defence systems, ballistic missile launchers, command-and-control facilities, and military airfields. The Israeli military described it as a &quot;much more wide-ranging campaign&quot; than the previous US-Israeli strikes on Iran during the [[Twelve-Day War]] of June 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |title=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |work=BBC News |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=A visual guide to US-Israeli strikes on Iran – and Tehran's response |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/28/us-israel-strikes-iran-tehran-response-visual-guide |work=The Guardian |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

In March 2026 during the Iran war the IRGC claims that it has shot down an Israeli F-16&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli F-16 shot down by Iran's modern air defense systems, claims IRGC |url=https://www.india.com/news/world/israeli-f-16-shot-down-by-irans-modern-air-defense-systems-claims-irgc-us-military-aircraft-mq-9-reaper-f-15-kc-135-stratotanker-f-35-lebanon-usa-8351502/ |access-date=2026-03-22 |website=www.india.com |language=en}}&lt;/ref&gt; however the IDF denies any damage to any of their aircraft.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-21 |title=Israeli F-16 hit? IRGC claims jet struck over central Iran; IDF says aircraft not damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israeli-f-16-hit-irgc-claims-jet-struck-over-central-iran-idf-says-aircraft-not-damaged/articleshow/129720773.cms |access-date=2026-03-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

===Pakistan===
[[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|thumb|left|The PAF F-16BM (S. No. 84-606)]]

During the [[Soviet–Afghan War]], [[Pakistan Air Force]] (PAF) F-16As shot down between 20 and 30 Soviet and Afghan [[warplanes]]; the political situation however resulted in PAF officially recognizing only 9 kills which were made inside Pakistani airspace.&lt;ref&gt;{{cite journal|quote=due to political reasons, the kills made inside Afghan airspace by the PAF (estimated to be between 20 and 30, were never officially recognized or disclosed. To date, PAF officially recognized only the eight kills made inside Pakistani airspace and one forced manoeuvre kill.|website=Defence Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20030422020522/http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|url=http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|archive-date=22 April 2003|title=An Airman Remembered|author=Rai Muhammad Saleh Azam|access-date=10 November 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; From May 1986 to January 1989, PAF F-16s from the [[Tail Choppers]] and [[No. 9 Squadron PAF|Griffin]] squadrons using mostly AIM-9 Sidewinder missiles, shot down four [[Afghan Air Force|Afghan]] [[Sukhoi Su-17|Su-22s]], two [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]], one [[Sukhoi Su-25|Su-25]], and one [[Antonov An-26|An-26]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |title= PAF F-16 air kills illustrations |publisher= PAFwallpapers.com |access-date= 5 July 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120115121441/http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |archive-date= 15 January 2012 |url-status= dead}}&lt;/ref&gt; Most of these kills were by missiles, but at least one, a Su-22, was destroyed by cannon fire. One F-16 was lost in these battles. The downed F-16 was likely [[friendly fire|hit accidentally]] by the other F-16.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |title= F-16 Air Forces – Pakistan |publisher= F-16.net |access-date= 8 September 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110529022627/http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |archive-date= 29 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Pakistan Air Force has used its F-16s in various foreign and internal military exercises, such as the &quot;Indus Vipers&quot; exercise in 2008 conducted jointly with Turkey.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bokhari |first1=Farhan |title=Pakistan and Turkey organise air force exercises |date=17 April 2008 |work=[[Jane's Defence Weekly]] |publisher=[[IHS Markit|IHS Inc.]] |url=https://janes.ihs.com/CustomPages/Janes/DisplayPage.aspx?DocType=News&amp;ItemId=+++1176797&amp;Pubabbrev=JDW}}&lt;/ref&gt;{{failed verification |date=April 2023 |reason=Access to this article may no longer be possible; see [https://www.researchgate.net/publication/293458559_Pakistan_and_Turkey_organise_air_force_exercises link]}}

Between May 2009 and {{As of|2011|11|alt=November 2011}}, the PAF F-16 fleet flew more than 5,500 sorties{{Update inline|date=May 2019|reason=7.5-year-old count needs updating}} in support of the [[Pakistan Army]]'s [[War in North-West Pakistan|operations]] against the Taliban insurgency in the [[FATA]] region of [[North-West Pakistan]]. More than 80% of the dropped munitions were [[laser-guided bomb]]s.&lt;ref name=&quot;NY Times, Pakistan injects precision&quot;&gt;Schmitt, Eric. [https://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html?_r=1 &quot;Pakistan Injects Precision Into Air War on Taliban.&quot;] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119014733/http://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html|date=19 January 2017}} ''[[The New York Times]]'', 29 July 2009. Retrieved 30 July 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TPK-20111114&quot;&gt;{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |title=PAF conducted 5,500 bombing runs in Fata since 2008 |author=PPI |work=[[The Express Tribune]] |language=en |date=14 November 2011 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128202816/http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 27 February 2019, following [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|six Pakistan Air Force airstrikes in Jammu and Kashmir, India]], Pakistani officials said that two of its fighter jets shot down one [[MiG-21]] and one [[Sukhoi Su-30MKI|Su-30MKI]] belonging to the Indian Air Force.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|title=In a first, PAF Chief reveals shooting down of IAF Russian made Su 30 MKI, inside details of Indian Combat Helicopter downing|date=17 April 2019|work=Times of Islamabad|access-date=27 October 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101021905/https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |title=Pakistan shoots down two Indian fighter jets: Military |date=27 February 2019 |publisher=Al Jazeera |access-date=3 January 2020 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228124544/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |title=Pakistan says it downed two IAF jets, identifies pilots behind act |date=6 March 2019 |website=Hindustan Times |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103111401/https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |title=Pakistan says it shot down two Indian jets as Kashmir border crisis deepens |author1=Helen Regan |author2=Nikhil Kumar |author3=Adeel Raja |author4=Swati Gupta |publisher=CNN |date=27 February 2019 |access-date=26 March 2020 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227081256/https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Indian officials only confirmed the loss of one MiG-21 but denied losing any Su-30MKI in the clash and claimed the Pakistani claims as dubious.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=On Air Force Day, India flies the Sukhoi-30MKI that Pak claimed to have shot down |url=https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |access-date=17 January 2023 |website=The News Minute |language=en |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929143143/https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 2019 |title=Sukhoi Fighter Jet 'Shot Down' by Pakistan Makes Appearance at Indian Air Force Day Flypast |url=https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |access-date=17 January 2023 |website=News18 |language=en |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163302/https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Additionally Indian officials also claimed to have shot down one F-16 belonging to the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;iex&quot;&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|title=India's Exhibit A: Debris of AMRAAM missile that nails Pakistan's F-16 denial|date=1 March 2019|access-date=25 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625074908/https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;japantimes&quot;&gt;{{cite web |date=9 April 2019 |title=Radar images prove Pakistan F-16 shot down, says Indian Air Force |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410132333/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/#.XK3ucGjP3IU |archive-date=10 April 2019 |work=The Japan Times}}&lt;/ref&gt; This was denied by the Pakistani side,&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Marlow |first1=Iain |title=India Never Shot Down Pakistani F-16, New Report Says |url=https://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |magazine=Time |access-date=6 June 2020 |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405172535/http://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; considered dubious by neutral sources,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAF Did Not Shoot Down Pak F-16 in Balakot Aftermath, Says US Scholar Christine Fair |url=https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |access-date=30 January 2023 |website=The Wire |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109175530/https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2019 |title=No proof India shot down Pakistan F-16 |url=https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |access-date=30 January 2023 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219105218/https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; and later backed by a report by ''[[Foreign Policy]]'' magazine, reporting that the US had completed a physical count of Pakistan's F-16s and found none missing.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|title=Did India Shoot Down a Pakistani Jet? U.S. Count Says No.|last=Seligman|first=Lara|website=Foreign Policy|date=4 April 2019 |language=en|access-date=5 April 2019|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123193754/https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  A report by ''[[The Washington Post]]'' noted that [[the Pentagon]] and [[United States Department of State|State Department]] refused public comment on the matter but did not deny the earlier report.&lt;ref name=wapo&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |title=Analysis &amp;#124; Did India shoot down a Pakistani F-16 in February? This just became a big deal. |first1=Sameer |last1=Lalwani |first2=Emily |last2=Tallo |newspaper=The Washington Post |quote=Indian media reported that a U.S. Defense Department spokesman said he was unaware of any investigation. The Pentagon, like the State Department, has yet to issue a public statement on the F-16 count, but there have been no counter-leaks contradicting the Foreign Policy report. |access-date=26 March 2020 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130122209/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In October 2025, [[Indian Air Force]] Chief of the Air Staff [[Amar Preet Singh]] claimed that five &quot;high tech fighters&quot; between F-16 and JF-17 class were downed by Indian air defense systems.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Philip |first1=Snehesh Alex |title=IAF chief says around 13 Pakistani jets destroyed in Op Sindoor—4-5 F-16s on ground, S-400 downed 6 more |url=https://theprint.in/defence/iaf-chief-says-around-13-pakistani-jets-destroyed-in-op-sindoor-4-5-f-16s-on-ground-s-400-downed-6-more/2756690/ |agency=ThePrint |publisher=ThePrint |date=3 October 2025}}&lt;/ref&gt; Though refraining to provide the evidences, he also reiterated his claim of August 2025 that 4-5 F-16s in the hangars at [[PAF Base Shahbaz]] were hit in Indian strikes during the [[2025 India–Pakistan conflict]]. However, the U.S. defense officials had earlier refuted the Indian claims by having told the [[Reuters]] that they were not aware of any F-16 being hit inside Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite news |title=India shot down six Pakistani military aircraft in May, air force chief says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-shot-down-six-pakistani-military-aircraft-may-air-force-chief-says-2025-08-09/ |access-date=10 August 2025 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five Pakistani fighter jets, one aircraft taken down during Operation Sindoor: IAF Chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/air-chief-marshal-ap-singh-on-operation-sindoor-at-16th-air-chief-marshal-lm-katre-memorial-lecture-in-bengaluru/article69912822.ece |access-date=10 August 2025 |agency=The Hindu}}&lt;/ref&gt;

Following the [[2026 Iran war ceasefire]] in April 2026, Indian media sources reported that the [[Pakistan Air Force]] had mobilised its [[CAC/PAC JF-17 Thunder|JF-17]] and F-16 fighters, as well as [[Ilyushin Il-78|IL-78]] tankers and [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] cargo planes. The fighters are expected to fly an escort mission for the Iranian representatives and the PAF set up a protective shield over Iran and the [[Persian Gulf]] for the Iranian delegation to travel to [[Islamabad]] for further negotiations with the [[United States]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News Desk |first=India Today |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan scrambled fighter jets to Middle East ahead of US-Iran talks |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-paf-fighter-jets-air-defence-us-iran-peace-talks-islamabad-2894187-2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=India Today |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan launched ‘air armada’ to the middle east ahead of US-Iran ceasefire talks |url=https://www.financialexpress.com/world-news/why-pakistannbsplaunched-air-armada-to-the-middle-east-ahead-of-us-iran-ceasefire-talksnbsp/4202822/ |access-date=2026-04-10 |website=The Financial Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-10 |title=US-Iran peace talks: How Pakistan came to host the talks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dl0g4rgn5o |access-date=2026-04-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; five PAF F-16s also escorted the US [[Vice President of the United States|Vice president]] [[JD Vance|JD Vance's]] [[Boeing C-32|C-32]] to [[PAF Base Nur Khan|Nur Khan base]] in Islamabad for negotiations.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mishra |first=Chandrajit |date=11 April 2026 |title=Pak F-16s Escort JD Vance's Aircraft As He Arrives In Islamabad For Iran Talks |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-talks-live-news-pakistan-f-16s-escort-jd-vances-aircraft-as-he-arrives-in-islamabad-for-iran-talks-11342470/amp/1 |url-status=live |access-date=11 April 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

===Turkey===
[[File:F16 - RIAT 2014 (34306872320).jpg|thumb|F-16 SoloTürk aerial aerobatic aircraft]]

The Turkish Air Force acquired its first F-16s in 1987. F-16s were later produced in Turkey under four phases of ''Peace Onyx'' programs. In 2015, they were upgraded to Block 50/52+ with [[Constantly computed impact point|CCIP]] by Turkish Aerospace Industries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|title=F-16 Air Forces – Turkey|website=f-16.net|access-date=19 May 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412212033/https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Turkish F-16s are being fitted with indigenous AESA radars and EW suite called SPEWS-II.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|title=Turkey's F-16 jets equipped with new domestic electronic warfare systems|date=7 February 2019|website=Daily Sabah|access-date=21 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123508/https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 18 June 1992, a Greek Mirage F1 crashed during a [[dogfight]] with a Turkish F-16.&lt;ref&gt;{{YouTube|gyqq7lMyTnI|HUD footage}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0 |title=While engaged by two THK F-16Cs, Sialmas entered a break that was too much for the F.1CG at low level: the aircraft entered a spin and crashed into the sea, killing the pilot.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102015020/http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0|archive-date=2 November 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot; /&gt; On 8 February 1995, a Turkish F-16 crashed into the Aegean Sea after being intercepted by Greek Mirage F1 fighters.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html |title=F-16 crash heightens tension in Aegean|work=The Independent|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013710/http://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html|archive-date=12 March 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|knT8NA9Ggko|Greek TV: A pilot of Hellenic Air Force explain how the Turkish F-16 crashed over Aegean Sea}}&lt;/ref&gt;

Turkish F-16s have participated in [[Bosnia-Herzegovina]] and [[Kosovo]] since 1993 in support of [[United Nations]] resolutions.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Turkish Air Force]] |title=Our History |website=hkvv.tsk.tr |access-date=3 February 2012 |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111013955/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |archive-date=11 January 2012}}&lt;/ref&gt;

On 8 October 1996, seven months after the escalation a Greek [[Mirage 2000]] reportedly fired an [[R.550 Magic|R.550 Magic II]] missile and shot down a Turkish F-16D over the Aegean Sea.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212512/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |url-status=dead |archive-date=4 November 2012 |title=Turkish F-16 jet crashes after Greek interception |work= Chicago Sun-Times |date= 9 October 1996 |access-date= 8 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html |title=Deadly 1996 Aegean clash is confirmed|work=f-16.net|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015725/http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html|archive-date=27 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Turkish pilot died, while the co-pilot ejected and was rescued by Greek forces.&lt;ref name=&quot;ACIG 2004&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47 |title=Greek &amp; Turkish Air-to-Air Victories|author=Sander Peeters|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084111/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=47&amp;Itemid=47|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{YouTube|2-aAb97Re9Y|Turkish Pilot at 0:46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html |title=F-16 Aircraft Database: F-16 Airframe Details for 91-0023|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084845/http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html|archive-date=6 May 2008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In August 2012, after the [[Turkish-Syrian relations#Friction due to Syrian civil war|downing of an RF-4E]] on the Syrian coast, Turkish Defence Minister [[İsmet Yılmaz]] confirmed that the Turkish F-16D was shot down by a Greek Mirage 2000 with an R.550 Magic II in 1996 near [[Chios]] island.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cenciotti |first1=David |title=30 years later, Ankara admits Turkish Air Force jet was shot down by Iraq |date=6 September 2012 |publisher=The Aviationist |url=http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130040159/http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |archive-date=30 January 2015}}&lt;/ref&gt; Greece denies that the F-16 was shot down.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |title=Court rejects Turkish request for trial of Greek pilot who allegedly shot down F-16 jet |date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |access-date=8 November 2021 |archive-date=24 February 2017}}&lt;/ref&gt; Both Mirage 2000 pilots reported that the F-16 caught fire and they saw one [[parachute]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |title=Κατάρριψη τουρκικού F-16 – Τι δήλωσε ο Έλληνας πιλότος &amp;#124; Newsbomb |date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114060239/https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |access-date=8 November 2021 |archive-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208734/article/ekathimerini/news/turkish-court-wants-trial-of-greek-pilot-for-allegedly-shooting-down-fighter-jet |title=Turkish court wants trial of Greek pilot for allegedly shooting down fighter jet |website=Ekathimerini.com |access-date=14 July 2020 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 23 May 2006, two Greek F-16s intercepted a Turkish RF-4 reconnaissance aircraft and two F-16 escorts off the coast of the Greek island of [[Karpathos]], within the Athens [[Flight information region|FIR]]. A mock dogfight ensued between the two sides, resulting in a midair collision&lt;ref&gt;{{YouTube|YkIXc8-GPNU|Turkish F-16 pilots attitude-2:22}}&lt;/ref&gt; between a Turkish F-16 and a Greek F-16. The Turkish pilot ejected safely, but the Greek pilot died owing to damage caused by the collision.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |title=It will be recalled that on 23 May 2006, a Greek F-16 aircraft crashed into a Turkish F-16 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322030232/http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |archive-date=22 March 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/news_article1809.html |title=Greek F-16 and Turkish F-16 collide – 1 pilot OK |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115085633/http://www.f-16.net/news_article1809.html |archive-date=15 January 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Turkey used its F-16s extensively in its [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|conflict with Kurdish insurgents]] in southeastern parts of Turkey and Iraq. Turkey launched its first cross-border raid on 16 December 2007, a prelude to the [[2008 Turkish incursion into northern Iraq]], involving 50 fighters before [[Operation Sun]]. This was the first time Turkey had mounted a night-bombing operation on a massive scale, and also the largest operation conducted by the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gürgen |first1=Murat |title=Uçaklar nasıl vurdu? |date=17 December 2007 |work=[[Vatan (2002 newspaper)|Vatan]] |access-date=3 February 2012 |language=tr |url=https://www.gazetevatan.com/gundem/ucaklar-nasil-vurdu-152129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520150423/http://haber.gazetevatan.com/Ucaklar_nasil_vurdu_152129_1/152129/1/Haber |archive-date=20 May 2013}}&lt;/ref&gt;

During the [[Syrian Civil War]], Turkish F-16s were tasked with airspace protection on the Syrian border. After the [[June 2012 interception of Turkish aircraft|RF-4 downing in June 2012]] Turkey changed its rules of engagement against Syrian aircraft, resulting in scrambles and downings of Syrian combat aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html |title=Turkish F-16 jets scramble to intercept 2 Syrian Su-24s|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505153249/http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html|archive-date=5 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 16 September 2013, a Turkish Air Force F-16 shot down a [[Syrian Arab Air Force]] [[Mil Mi-17]] helicopter near the Turkish border.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html|work=The New York Times |first1=Kareem |last1=Fahim |first2=Sebnem |last2=Arsu |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Military Helicopter Flying in Its Airspace |date=16 September 2013 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131453/http://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html?_r=0 |archive-date=3 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 23 March 2014, a Turkish Air Force F-16 shot down a Syrian Arab Air Force MiG-23 when it allegedly entered Turkish air space during a ground attack mission against [[Al Qaeda]]-linked insurgents.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329065339/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-date= 29 March 2014 |title= Al Qaeda-Linked Islamists Capture Christian Town |publisher=CBN |access-date=26 March 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 May 2015, two Turkish Air Force F-16s shot down a Syrian [[Ghods Mohajer|Mohajer 4]] UAV firing two [[AIM-9]] missiles after it trespassed into Turkish airspace for 5 minutes.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Helicopter |work=ABC News |agency=Associated Press |last1=Butler |first1=Desmond |date=16 May 2015 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100733/https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/ |title=F-16'ların vurduğu İHA, İran yapımı 'Muhacir'|date=18 May 2015|work=MİLLİYET HABER – TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ|access-date=28 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013709/http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A Turkish Air Force F-16 [[2015 Russian Sukhoi Su-24 shootdown|shot down a Russian Air Force Sukhoi Su-24]] on the Turkey-Syria border on 24 November 2015.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Putin calls plane's downing by Turkey 'stab in the back'|url=http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|access-date=24 November 2015|publisher=[[CNN]]|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124084424/http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|archive-date=24 November 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 1 March 2020, two Syrian Sukhoi Su-24s were shot down by Turkish Air Force F-16s using air-to-air missiles over Syria's [[Idlib Governorate]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=بعد إسقاطها لمروحيتين الشهر الفائت.. القوات التركية تسقط طائرتين حربيتين تابعة للنظام السوري في أجواء محافظة إدلب |url=http://www.syriahr.com/?p=366361 |website=SOHR |date=March 2020 |access-date=1 March 2020 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195817/http://www.syriahr.com/?p=366361 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; All four pilots safely ejected.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|title=Two Syrian jets shot down near Turkish border, pilots survive|work=CP24 Toronto News|date=1 March 2020|access-date=19 May 2021|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124154541/https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 3 March 2020, a Syrian Arab Army Air Force [[Aero L-39 Albatros|L-39]] combat trainer was shot down by a Turkish F-16 over Syria's Idlib province.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|title=Joint Turkish-Russian patrols to begin on March 15 – latest updates|date=7 March 2020|access-date=15 February 2021|archive-date=29 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029122955/https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The pilot died.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|title=Syrian pilot killed as Turkey downs warplane: monitor|date=3 March 2020|publisher=Radio France Internationale|access-date=16 July 2020|archive-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913201320/https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

As a part of Turkish F-16 modernization program new air-to-air missiles are being developed and tested for the aircraft. [[GÖKTUĞ]] program led by [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|TUBITAK SAGE]] has presented two types of air-to-air missiles named as Bozdogan ([[Merlin (bird)|Merlin]]) and Gokdogan ([[Peregrine falcon|Peregrine]]). While Bozdogan has been categorized as a Within Visual Range Air-to-Air Missile (WVRAAM), Gokdogan is a Beyond Visual Range Air-to-Air Missile ([[Beyond-visual-range missile|BVRAAM]]). On 14 April 2021, first live test exercise of Bozdogan have successfully completed and the first batch of missiles are expected to be delivered throughout the same year to the Turkish Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=14 April 2021|title=Turkey's air-to-air missile Bozdoğan successfully hits target|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|access-date=14 April 2021|website=Daily Sabah|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414083244/https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkey becomes 1 of few countries with air-to-air missile|url=https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|access-date=14 April 2021|website=aa.com.tr|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085258/https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Egypt===
[[File:An F-16 of the Egyptian Air Force fly in support of exercise Agile Phoenix.jpg|thumb|An F-16C of the Egyptian Air Force in 2022]]

On 16 February 2015, Egyptian F-16s [[February 2015 Egyptian airstrikes in Libya|struck weapons caches and training camps]] of the [[Islamic State]] (ISIS) in Libya in retaliation for the murder of 21 Egyptian [[Copts|Coptic Christian]] construction workers by masked militants affiliated with ISIS. The airstrikes killed 64 ISIS fighters, including three leaders in [[Derna, Libya|Derna]] and [[Sirte]] on the coast.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |title=Egyptian air strikes in Libya kill dozens of Isis militants |first=Chris|last=Stephen |newspaper=The Guardian |date=17 February 2015 |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202000126/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |archive-date=2 December 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Europe===
{{see also||General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

F-16s contribute to the NATO [[Dual Capable Aircraft]] program for delivery of US nuclear weapons stored in Europe. F-16 wings for this mission are operated by the [[Belgian Air Component]] at [[Kleine Brogel Air Base|Kleine Brogel]], the [[Royal Netherlands Air and Space Force]] at [[Volkel Air Base|Volkel]], by the USAF at [[Aviano Air Base|Aviano]] in Italy, as well as potentially the [[Turkish Air Force]] at [[Incirlik Air Base|Incirlik]] in an emergency scenario.&lt;ref name=&quot;s446&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-01-02 |title=United States nuclear weapons, 2025 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=81 |issue=1 |pages=53–79 |bibcode=2025BuAtS..81a..53K |doi=10.1080/00963402.2024.2441624 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2023-11-02 |title=Nuclear weapons sharing, 2023 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=79 |issue=6 |pages=393–406 |bibcode=2023BuAtS..79f.393K |doi=10.1080/00963402.2023.2266944 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; F-16s deployed in Europe have had a nuclear mission since 1982.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406012309/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-date=2023-04-06 |access-date=2025-10-11 |website=www.airandspaceforces.com}}&lt;/ref&gt; They are intended to be replaced in this capacity by the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|Lockheed Martin F-35A Lightning II]].&lt;ref name=&quot;s446&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;o622&quot; /&gt;

[[File:RDAF General Dynamics F-16AM Fighting Falcon E-006 Royal International Air Tattoo 2025 02.jpg|thumb|F-16AM in the type's last year of service for the Royal Danish Air Force in 2025.]]
The Royal Netherlands Air Force, Belgian Air Component, Royal Danish Air Force and Royal Norwegian Air Force all fly the F-16.{{sfn|Senior|2002|p=92}} All F-16s in most European air forces are equipped with [[drag chutes]] specifically to allow them to operate from automobile highways.&lt;ref name=&quot;kp1&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.kyivpost.com/analysis/31630 |title=Analysis: French Expert's Claims Ukraine's F-16s and Pilots Won't be 'Up to the Job' Disproved |date=25 April 2024}}&lt;/ref&gt;

A Yugoslavian [[MiG-29]] was shot down by a Dutch F-16AM during the [[Kosovo War]] in 1999.&lt;ref name=Spick_241&gt;{{harvnb|Spick|2000|p=241}}&lt;/ref&gt; Belgian and Danish F-16s also participated in joint operations over Kosovo during the war.&lt;ref name=Spick_241/&gt; Dutch, Belgian, Danish, and Norwegian F-16s were deployed during the 2011 intervention in Libya and in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web |author=[[Belgian Armed Forces]] |title=Composante Air de la Défense |access-date=19 February 2014 |url=https://www.mil.be/fr/a-propos-de-la-defense/composante-air/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218185301/http://www.mil.be/fr/composante-air |archive-date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt; In Libya, Norwegian F-16s dropped almost 550 bombs and flew 596 missions,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/ |title=Norway withdraws fighter jets from Libya mission: military|work=defencetalk.com|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325045733/https://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; some 17% of the total strike missions&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|title=Accidental Heroes : Britain, France and the Libya Operation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010145939/https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|access-date=8 November 2021|archive-date=10 October 2014}}&lt;/ref&gt; including the bombing of [[Muammar Gaddafi]]'s headquarters.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |title=Norway involved in Gaddafi bombing |author=Ramona Tancau |work=theforeigner.no |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007055625/http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

In late March 2018, Croatia announced its intention to purchase 12 used Israeli F-16C/D &quot;Barak&quot;/&quot;Brakeet&quot; jets, pending U.S. approval.&lt;ref name=croa1&gt;{{cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets |title=Government Adopts Final Decision to Buy Israeli F-16 Jets|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404200830/https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets|archive-date=4 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Acquiring these F-16s would allow Croatia to retire its aging MiG-21s.&lt;ref name=aatr1&gt;{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |title=Croatia agrees to buy Israeli F-16s for $500&amp;nbsp;million |date=26 January 2018 |publisher=Anadolu Agency |access-date=28 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201151030/http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In January 2019, the deal was canceled because U.S. would only allow the resale if Israel stripped the planes of all the modernized electronics, while Croatia insisted on the original deal with all the upgrades installed.&lt;ref&gt;{{Cite web |location=Zagreb |agency=HINA |date=2019-01-10 |title=Israel-Croatia F-16 deal officially pronounced dead |url=https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt; At the end of November 2021, Croatia signed with France instead, for 12 [[Dassault Rafale|Rafales]].&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Hina |date=2021-11-25 |title=Croatia signs €999 purchase deal to buy 12 Rafale fighter jets from France |url=https://n1info.hr/english/news/croatia-signs-e999-purchase-deal-to-buy-12-rafale-fighter-jets-from-france/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

===Ukraine===
[[File:F-16 UAF (cropped).jpg|thumb|Ukrainian Air Force F-16s]]

In May 2023, an international coalition consisting of the United Kingdom, the Netherlands, Belgium and Denmark announced their intention to train [[Ukrainian Air Force]] pilots on the F-16 ahead of possible future deliveries to increase the Ukrainian Air Force capabilities in the current [[Russian invasion of Ukraine|Russo-Ukrainian War]]. The U.S. confirmed that it would approve the re-export from these countries to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65649471 |title=Ukraine war: US to support providing F-16 fighter jets to Ukraine |work=BBC News |date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023}}&lt;/ref&gt; Denmark has agreed to help train Ukrainians on their usage of the fighter. Denmark's acting Defence Minister [[Troels Lund Poulsen]] said that Denmark &quot;will now be able to move forward for a collective contribution to train Ukrainian pilots to fly F-16s&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/20/zelenskky-hails-bidens-decision-on-f-16-jet-training-for-ukraine |title=Zelenskky hails Biden's decision on F-16 jet training for Ukraine |publisher=Aljazeera |date=20 May 2023}}&lt;/ref&gt; On 6 July 2023, Romania announced that it will host the future training center after the meeting of the [[Supreme Council of National Defence (Romania)|Supreme Council of National Defense]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defenseromania.ro/romania-devine-oficial-centru-regional-de-f-16-pilotii-romani-ucraineni-si-aliati-vor-fi-pregatiti-aici_623459.html |title=România devine oficial centru regional de F-16. Piloții români, ucraineni și aliați vor fi pregătiți aici |language=ro |work=DefenseRomania |date=6 July 2023}}&lt;/ref&gt; During the [[2023 Vilnius summit]], [[F-16 training coalition|a coalition]] was formed consisting of Denmark, the Netherlands, Belgium, Canada, Luxembourg, Norway, Poland, Portugal, Romania, Sweden, the United Kingdom, and Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/07/11/7410869/ |title=Group of 11 countries forms coalition for training Ukrainian pilots on F-16 fighters |work=[[Ukrainska Pravda]] |date=11 July 2023}}&lt;/ref&gt; A number of Ukrainian pilots began training in Denmark and the U.S.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/eight-ukrainian-pilots-begin-f-16-training-denmark-2023-08-22/ |title=Eight Ukrainian pilots begin F-16 training in Denmark |author=Johannes Birkebaek |work=[[Reuters]] |date=22 August 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2023/10/25/politics/ukrainian-pilots-begin-f-16-training-in-us/index.html |title=Ukrainian pilots begin F-16 training in US |first=Oren |last=Liebermann |work=[[CNN]] |date=25 October 2023}}&lt;/ref&gt; The [[European F-16 Training Center]], organized by Romania, the Netherlands, and Lockheed Martin through several subcontractors, officially opened on 13 November 2023. It is located at the [[Romanian Air Force]]'s [[RoAF 86th Air Base|86th Air Base]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/romania-debuts-f-16-center-hosts-ukrainian-pilots-for-joint-exercises/ |title=Romania Debuts F-16 Center, Hosts Ukrainian Pilots for Joint Exercises |website=mil.in.ua |date=14 November 2023}}&lt;/ref&gt; and Ukrainian pilots began training there in September 2024.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://euromaidanpress.com/2024/09/12/ukrainian-f-16-training-underway-in-romania/|title=Ukrainian F-16 training underway in Romania|author=Olena Mukhina|website=euromaidanpress.com|date=12 September 2024}}&lt;/ref&gt; On 17 August 2023, the U.S. approved the transfer of F-16s from the Netherlands and Denmark to Ukraine after the Ukrainian pilots have completed their training.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us-approves-sending-f-16s-ukraine-denmark-netherlands-2023-08-17/ |title=US approves sending F-16s to Ukraine from Denmark and Netherlands |author=Steve Holland |author2=Idrees Ali |date=2023-08-17 |publisher=Reuters |access-date=2023-08-18}}&lt;/ref&gt; The Netherlands and Denmark have announced that together they will donate up to 61 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|F-16AM/BM Block 15 MLU]] fighters to Ukraine once pilot training has been completed.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ukraine conflict – Analysis: Dutch and Danish F-16 options for Ukraine |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-analysis-dutch-and-danish-f-16-options-for-ukraine |access-date=2024-01-08 |website=Janes.com |date=26 June 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot;&gt;{{cite web |last1=Sabbagh |first1=Dan |author-link1=Dan Sabbagh |date=20 August 2023 |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=[[The Guardian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000549/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |archive-date=21 August 2023}}&lt;/ref&gt;

On 13 May 2024, Danish Prime Minister [[Mette Frederiksen]] said that &quot;F-16 from Denmark will be in the air over Ukraine within months.&quot; Denmark is sending 19 F-16s in total.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=F-16 fighters from Denmark will be in Ukraine within month - Danish PM|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/f-16-fighters-from-denmark-will-be-in-ukraine-1715625056.html |access-date=2024-05-14 |website=RBC-Ukraine}}&lt;/ref&gt; By the end of July 2024, the first F-16s were delivered to Ukraine.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=31 July 2024}}&lt;/ref&gt;

On 4 August 2024, President Zelensky announced to the public that the F-16 was now in operational service with Ukraine. Zelensky stated at an opening ceremony that: &quot;F-16s are in Ukraine. We did it. I am proud of our guys who are mastering these jets and have already started using them for our country,&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cole |first=Deborah |date=2024-08-04 |title=Ukrainian pilots have started flying F-16s, says Zelenskiy |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/04/ukrainian-pilots-have-started-flying-f-16s-says-zelenskiy |access-date=2024-08-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

On [[26 August 2024 Russian strikes on Ukraine|26 August 2024]], F-16s were reportedly used to intercept Russian cruise missiles for the first time.&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Axe |first1=David |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/08/27/ukraines-f-16s-have-scored-their-first-aerial-kills/|title=Forbes: Ukraine's F-16s Have Scored Their First Aerial Kills|website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; Also on 26 August, a Ukrainian F-16 crashed and the pilot, [[Oleksii Mes]], was killed while intercepting Russian aerial targets during the cruise missile strikes. The cause is under investigation.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Tarasova-Markina |first1=Daria |last2=Kottasová |first2=Ivana |date=2024-08-29 |title=Exclusive: Top Ukrainian pilot killed when US-made F-16 fighter jet crashed |url=https://edition.cnn.com/2024/08/29/europe/ukraine-f16-crashes-intl/index.html |access-date=2024-08-29 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
On 20 August 2023, [[Denmark]] and the [[Netherlands]] announced the joint transfer of up to 61 F-16s to the [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Denmark joins Netherlands in offering F-16 jets to Ukraine as Zelenskyy visits |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits/ |website=CTV News |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820221204/https://www.ctvnews.ca/world/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits-1.6526668}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=The Guardian |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820223416/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |last1=Sabbagh |first1=Dan}}&lt;/ref&gt; Four days later, Norway announced the donation of 5–10 aircraft, depending on how many can be made operational.&lt;ref name=NRK2023-08-24 /&gt; In January 2024, the Netherlands announced the transfer of another 6 F-16s, bringing the total which will be donated by the country to 24.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |title=Nederland haalt F-16's uit de verkoop |trans-title=Netherlands pulls F-16s from sale |language=Dutch |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205135314/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |archive-date=5 February 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; In May 2024, Belgium pledged 30 F-16 aircraft, bringing the total number of F-16s pledged to Ukraine by its allies to 85.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/05/28/the-ukrainian-air-force-wanted-four-squadrons-of-f-16s-its-finally-getting-them/?sh=690fb9e57a36 |title=The Ukrainian Air Force Wanted Four Squadrons Of F-16s. It's Finally Getting Them. |website=[[Forbes]] |date=28 May 2024 |access-date=7 June 2024}}&lt;/ref&gt; The first F-16s were delivered by the end of July 2024.&lt;ref name=Bloomberg&gt;{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=July 31, 2024}}&lt;/ref&gt; Text moved from Operators section. This should be added and/or combined with other text in this subsection. --&gt;

On 13 December 2024, the Ukrainian Air Force stated that an F-16 shot down six Russian cruise missiles. Two were downed with &quot;medium-range missiles&quot;, another two with &quot;short-range missiles&quot;, and two were claimed to be downed by 20&amp;nbsp;mm cannon.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-12-13 |title= In historic record, Ukrainian F-16 pilot downs 6 cruise missiles in single mission, Air Force claims |url= https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-downs-6-cruise-missiles/ |work=The Kyiv Independent |author= Martin Fornusek |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 12 April 2025, a Ukrainian Air Force F-16AM Block 20 was shot down in Sumy oblast, most likely by the S-400 missile system.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=Accident General Dynamics F-16AM Block 20 Fighting Falcon , Saturday 12 April 2025 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/497457 |access-date=2025-10-23 |website=asn.flightsafety.org}}&lt;/ref&gt; The crew of the S-400 system received a reward of 15 million roubles from a Russian private oil extraction company.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

As of October 2025, 4 F-16 fighters were lost by Ukrainian Air Force.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The Russian Invasion Of Ukraine |url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html |access-date=2025-10-23 |website=Oryx}}&lt;/ref&gt;

==== Combat losses ====
Ukraine has confirmed the loss of four F-16 fighters and three pilots as of June 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Ivana Kottasová |author2=Kostya Gak |author3=Helen Regan |author4=Billy Stockwell|date=2025-06-29 |title=Ukraine loses an F-16 pilot and his jet while fighting one of Russia's biggest ever aerial attacks |url=https://www.cnn.com/2025/06/29/europe/ukraine-f-16-pilot-killed-russia |access-date=2025-06-30 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

The first crash occurred on 26 August 2024. An F-16 of the Ukrainian Air Force crashed in an undisclosed location in Ukraine during a Russian missile and drone attack. The pilot of the aircraft, [[Oleksii Mes]], died in the crash.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 August 2024 |title=Ukraine F-16 crashes, pilot dies repelling Russian strike |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-f-16-jet-destroyed-crash-monday-wsj-reports-2024-08-29/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; On 30 August 2024, the [[Commander of the Air Force (Ukraine)|Commander of the Ukrainian Air Force]], [[Mykola Oleshchuk]], was dismissed by President Zelenskyy and replaced by Lieutenant General [[Anatolii Kryvonozhko]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=President Zelensky sacks Ukraine air force commander Mykola Oleshchuk |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1m0jvd4m3zo |access-date=2024-08-31 |website=BBC|date=31 August 2024 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; which was partially attributed to &quot;indications&quot; that the F-16 that crashed on 26 August was shot down in &quot;a friendly fire incident&quot;. Ukrainian parliamentarian [[Maryana Bezuhla]] and Oleshchuk had previously argued over the cause of the F-16 loss.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Zelensky Dismisses the Head of the Air Force Days After F-16 Crash |url= https://www.nytimes.com/2024/08/30/world/europe/ukraine-f16-crash.html |access-date=2024-08-31 |author= Matthew Mpoke Bigg |author2= Eric Schmitt |website=New York Times|date= 30 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian president Zelenskyy fires air force commander after fatal F-16 crash |url= https://www.npr.org/2024/08/31/g-s1-20449/ukraine-president-zelenskyy-fires-air-force-commander-f16-crash |access-date=2024-08-31 |website=NPR |date= 31 August 2024 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

The second crash occurred on 12 April 2025. Ukraine stated that pilot Pavlo Ivanov was killed in action flying an F-16.&lt;ref name=nw-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-f-16-pilot-killed-2058982 |title=Ukrainian F-16 Fighter Pilot Killed in Action |last=Cole |first=Brendan |newspaper=Newsweek |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ki-20250412&gt;{{cite news |url=https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-pavlo-ivanov-killed-during-combat-mission/ |title=Ukrainian F-16 pilot Pavlo Ivanov killed during combat mission |last=Bandouil |first=Sonya |website=The Kyiv Independent |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt; BBC Ukraine reported that [[Russian Armed Forces]] fired three missiles at the F-16, which was probably flying over the [[Sumy region]], either from an [[S-400 missile system|S-400 ground-to-air system]] or [[R-37 (missile)|R-37]] air-to-air missiles.&lt;ref name=bbc-20250412&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cly189xz210o |title=Україна заявила про загибель пілота F-16. За даними ВВС, його літак збила ракета РФ |trans-title=Ukraine says F-16 pilot killed. According to BBC, his plane was shot down by Russian missile |work=BBC Україна |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;

The third crash occurred on 16 May 2025. The Ukrainian Air Force Command stated that a third F-16 was lost due to an unspecified onboard emergency while carrying out a mission to repel a Russian aerial attack.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Ukrainian Air Force reports loss of contact with F-16 jet, pilot ejects |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3993539-ukrainian-air-force-reports-loss-of-contact-with-f16-jet-pilot-ejects.html |access-date=2025-05-16 |website=www.ukrinform.net |language=en}}&lt;/ref&gt; The pilot was stated to have steered the aircraft from populated areas before ejecting and was rescued in a stable condition.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 May 2024 |title=Ukraine Loses F-16 in Combat, Pilot Safe After Downing 3 Russian Air Threats |url=https://www.kyivpost.com/post/52751 |work=Kyiv Post}}&lt;/ref&gt;

The fourth crash occurred on 29 June 2025. A Ukrainian F-16 was lost and the pilot killed while repelling a Russian missile and drone attack, the third F-16 Ukraine has lost in such a way. The pilot, Lieutenant Colonel [[Maksym Ustymenko]], &quot;used all of his onboard weapons and shot down seven air targets&quot;. The seventh damaged his fighter and forced him to fly away from a residential area before crashing.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukraine pilot killed, F-16 fighter jet lost, Ukrainian military says |url= https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-pilot-killed-f-16-fighter-jet-lost-ukrainian-military-says-2025-06-29/| author= Pavel Polityuk |access-date=2025-06-29 |website=Reuters|date= 29 June 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Ukrainian F-16 pilot Maksym Ustymenko killed while repelling Russian attack |url= https://newsukraine.rbc.ua/news/ukrainian-f-16-pilot-maksym-ustymenko-killed-1751178073.html |author= OLEKSANDRA BASHCHENKO |access-date=2025-06-29 |website=RBC News Ukraine|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Venezuela ===
The [[Venezuela Air Force]] was the first Latin American operator of the F-16 and have used them on combat missions.{{sfn|Senior|2002|p=92}} Venezuela was granted permission to acquire 24 F-16s in the early 1980s, ordering 24 A/B models built to the Block 15 standard though they had originally sought 72. The purchase was rationalized to the American Government as a defense against Communism, specifically [[Cuban Revolutionary Air and Air Defense Force|Cuban]] [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]] and [[Mikoyan-Gurevich MiG-21|MiG-21s]] and were used to equip Escuadrón 161 “Caribes” and Escuadrón 162 “Gavilanes” of Grupo Aéreo de Caza No.16 “Dragones”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |title=Venezuelan Coup Attempt, 1992 |publisher=ACIG.info |last1=Cooper |first1=Tom |last2=Sosa |first2=Juan |date=26 August 2007 |access-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200843/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=95&amp;Itemid=47 |archive-date=29 October 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; During the [[November 1992 Venezuelan coup attempt]], two F-16A belonging to the government loyalist managed to shoot down two [[OV-10 Bronco]] and an [[Embraer EMB 312 Tucano|AT-27 Tucano]] flown by the rebels and establishing aerial superiority for the government forces.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Two armed F-16s of the Venezuelan Air Force flew over the U.S. Navy destroyer [[USS Jason Dunham|USS ''Jason Dunham'']] while in international waters, in what the [[U.S. Department of Defense]] described as a &quot;show of force&quot; and &quot;highly provocative move&quot;. The action happened amidst tension between the U.S. and Venezuela due to ongoing [[2025 United States military campaign against cartels|U.S. military campaign]] against certain Latin American drug cartels.&lt;ref&gt;{{cite web |first1=James |last1=LaPorta |first2=Charlie |last2=D'Agata |url=https://www.cbsnews.com/news/venezuela-fighter-jets-navy-ship-trump-maduro/ |title=Venezuelan fighter jets flew over U.S. Navy ship in &quot;show of force&quot; |website=CBS News |date=4 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Kanishka |last2=Singh |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/venezuelan-military-aircraft-fly-near-us-warship-provocative-move-pentagon-says-2025-09-05/ |title=Venezuelan military aircraft fly near US warship in 'provocative move', Pentagon says |website=Reuters |date=5 September 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;

===Others===
[[File:Iraqi Air Force F-16 Fighting Falcon flies over an undisclosed location July 18 2019.jpg|thumb|right|[[Iraqi Air Force]] F-16C]]

Two F-16B of the [[Indonesian Air Force]] intercepted and engaged several US Navy F/A-18 Hornets over the [[Java Sea]] in the [[2003 Bawean incident]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Indonesian, U.S. Jets Face Off Near Java |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-05-fg-indo5-story.html |work=[[The Los Angeles Times]] |date=5 July 2003 |access-date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt;

The [[Royal Moroccan Air Force]] and the [[Royal Bahraini Air Force]] each lost a single F-16C, both shot down by [[Houthi]] anti-aircraft fire during the [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen]], respectively on 11 May 2015 and on 30 December 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |title=The Houthis' Do-It-Yourself Air Defenses |date=23 January 2018 |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085719/https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |archive-date=27 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

On 11 October 2023, Deputy Assistant Secretary for Regional Security Mira Resnick confirmed to [[Jorge Argüello]], [[Argentina|Argentinean]] ambassador to the US, that the State Department has approved the transfer of 38 F-16s from [[Denmark]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=13 October 2023 |title=US State Department clears transfer of 38 F-16 fighters from Denmark to Argentina |url=https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |website=airrecognition.com |access-date=16 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013093058/https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; On 16 April 2024, it was announced by defense minister [[Luis Petri]] that the country went through with the purchase of 24+1 Danish F-16s, that are to be brought up to date before they are sent to Argentina.&lt;ref name=&quot;Mainardi&quot;&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-10-16 |title=F-16 Fighting Falcon: ¿cuándo arribarán a Argentina los 24 aviones comprados a Dinamarca? |url=https://defonline.com.ar/defensa/f-16-fighting-falcon-cuando-arribaran-a-argentina-los-24-aviones-comprados-a-dinamarca/ |access-date=2025-01-06 |website=DefOnline |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024a}}&lt;/ref&gt; The 25th plane, an F-16B MLU Block 10, meant for mechanics training, came disassembled in an Argentinian [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] in late December 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-12-21 |title=El primer F-16 ya está en Argentina: cuántos llegarán en 2025 y el balance de Petri sobre su primer año de gestión |url=https://www.infobae.com/def/2024/12/21/el-primer-f-16-ya-esta-en-argentina-cuantos-llegaran-en-2025-y-el-balance-de-petri-sobre-su-primer-ano-de-gestion/ |access-date=2025-01-06 |website=infobae |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024b}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Argentina chooses US-built F-16 fighters over Chinese JF-17s |url=https://en.mercopress.com/2024/01/29/argentina-chooses-us-built-f-16-fighters-over-chinese-jf-17s |access-date=2024-02-01 |website=MercoPress |language=en}}&lt;/ref&gt; The first aircraft, a F-16B, was unveiled in [[Buenos Aires]] on 24 February 2025.&lt;ref name=&quot;ArgDeliv&quot;&gt;{{cite web |title=Argentine Air Force unveils first F-16 Fighting Falcon |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/argentine-air-force-unveils-first-f-16-fighting-falcon |website=Jane's |access-date=29 April 2025 |date=28 February 2025}}&lt;/ref&gt;

F-16s of the [[Royal Thai Air Force]] were used to strike several Cambodian military targets during the [[2025 Cambodia–Thailand conflict]] in July&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Panarat |last1=Thepgumpanat |first2=Chantha |last2=Lach |first3=Panu |last3=Wongcha-um |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |work=[[Reuters]] |date=25 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053114 |title=Thailand's F-16s and Gripens jointly bomb Cambodian indirect fire positions to defend two strategic areas |website=NationThailand.com |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt; and December 2025.&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Thomas |last1=Newdick |url=https://www.twz.com/news-features/thai-f-16s-bomb-targets-along-disputed-cambodian-border |title=Thai F-16s Bomb Targets Along Disputed Cambodian Border |work=TWZ.com |date=8 December 2025 |access-date=12 December 2025 |language=EN}}&lt;/ref&gt;

===Civilian operators===

====Top Aces====
In January 2021, Canadian defence contractor [[Top Aces]] announced that they had taken delivery of the first civilian owned F-16s to their US HQ in Mesa, Arizona.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Top Aces Brings 1st Israeli F-16s Back to the US |date=19 February 2021 |url=https://www.airandspaceforces.com/top-aces-brings-1st-israeli-f-16s-back-to-the-us/}}&lt;/ref&gt; In an approval process that had taken years, they had purchased a batch of 29 F-16A/B ''Netz'' from the Israeli Air Force, including several that had taken part in Operation Opera. A year later, the first of these aircraft had finished the extensive AAMS mission system upgrades including AESA radar, HMCS, ECM, and Tactical Datalink. In late 2022 they began regular operations flying as contracted aggressors for USAF F-22 and F-35 squadrons in Luke AFB and Eglin AFB, as well as supporting exercises in other USAF and USMC bases.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/top-aces-private-f-16-fleet-wins-usaf-contract-for-adversary-air/150198.article|title=Top Aces' private F-16 fleet wins USAF contract for adversary air|website=Flight Global}}&lt;/ref&gt;

==Variants==
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants}}

[[File:ROCAF F-16B 6826 Taxiing at Hualien Air Force Base 20170923b.jpg|thumb|A Republic of China Air Force F-16B landing at [[Hualien Air Force Base]]]]
[[File:Take-off F-16B Venezuela (11037665315).jpg|thumb|[[Venezuelan Air Force]] F-16B]]
[[File:F-35 Divertless Supersonic Inlet F-16.jpg|thumb|Testing of the F-35 [[diverterless supersonic inlet]] on an F-16 testbed. The original intake with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]] is shown in the top image.]]

F-16 models are denoted by increasing block numbers to denote upgrades. The blocks cover both single- and two-seat versions. A variety of software, hardware, systems, weapons compatibility, and structural enhancements have been instituted over the years to gradually upgrade production models and [[retrofit]] delivered aircraft.{{Citation needed|date=March 2023}}

While many F-16s were produced according to these block designs, there have been many other variants with [[F-16 Fighting Falcon variants#Major modification variants|significant changes]], usually because of [[F-16 Fighting Falcon variants#Major upgrade programs|modification programs]]. Other changes have resulted in role-specialization, such as the [[F-16 Fighting Falcon variants#Special mission variants|close air support and reconnaissance variants]]. Several models were also developed to [[F-16 Fighting Falcon variants#Technology demonstrators, and test variants|test new technology]]. The F-16 design also inspired the design of other aircraft, which are considered [[F-16 Fighting Falcon variants#Derivative fighters|derivatives]]. Older F-16s are being converted into [[F-16 Fighting Falcon variants#QF-16|QF-16 drone targets]].&lt;ref name=&quot;QF-16&quot;&gt;{{cite web |publisher=Boeing |title=Boeing Receives 1st F-16 for Conversion into QF-16 Aerial Drone |date=27 May 2010 |url=https://boeing.mediaroom.com/2010-05-27-Boeing-Receives-1st-F-16-for-Conversion-into-QF-16-Aerial-Drone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601034224/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=1229 |archive-date=1 June 2010}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16A/B}}: The F-16A (single seat) and F-16B (two seat) were initial production variants. These variants include the Block 1, 5, 10, 15, and 20 versions. Block 15 was the first major change to the F-16 with larger horizontal stabilizers. It is the most numerous of all F-16 variants with 983 produced. Around 300 earlier USAF F-16A and B aircraft were upgraded to the Block 15 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|Mid-Life Update]] (MLU) standard, getting analogous capability to F-16C/D Block 50/52 aircraft.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Hehs |first=Eric |date=2014-02-19 |title=History Of The F-16 Fighting Falcon |url=https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402092757/https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |archive-date=2023-04-02 |access-date=2023-11-05 |website=Code One Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Jennings |first=Gareth |date=12 October 2023 |title=Ukraine conflict: Belgium joins Denmark, Norway, the Netherlands in promising F-16s to Kyiv |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-belgium-joins-denmark-norway-the-netherlands-in-promising-f-16s-to-kyiv |access-date=2023-11-05 |website=Janes.com |language=en}}&lt;/ref&gt; From 1987 a total of 214 Block 15 aircraft were upgraded to OCU (Operational Capability Upgrade) standard, with engines, structural and electronic improvements, and from 1988 all Block 15 were directly built to OCU specifications. Between 1989 and 1992 a total of 271 Block 15OCU airframes (246 F-16A and 25 F-16B) were converted at the Ogden Air Logistic Center to the ADF (Air Defense Fighter) variant, with improved IFF system, radio and radar, the ability to carry advanced Beyond Visual Range missiles and the addition of a side-mounted 150,000 candlepower spotlight for visual night identification of intruders. Originally intended for Cold-War air defense of the continental U.S. airspace, with the fall of the Berlin Wall the ADF lost a clear mission, and most were mothballed starting from 1994. Some mothballed ADFs were later exported to Jordan (12 -A and 4 -B models) and Thailand (15 -A and 1 -B), while 30 -A and 4 -B models were leased to Italy from 2003 to 2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_versions_article14.html|title=F-16 ADF - Air Defense Fighter - F-16.net|website=www.f-16.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fanpage.it/attualita/addio-agli-f-16-restituiti-agli-usa-dopo-9-anni-di-leasing/ |title=Addio agli F-16, restituiti agli USA dopo 9 anni di leasing (VIDEO) |work=Fanpage |date=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;

[[File:190320-F-BU402-0064.jpg|thumb|An F-16D assigned to the 416th Flight Test Squadron, 412th Test Wing, Air Force Test Center, flies over the Mojave Desert near Edwards AFB, California]]
; {{visible anchor|F-16C/D}}: [[File:F-16C Block 50M de la Fuerza aerea de Chile.jpg|thumb|F-16C Block 50M of the [[Chilean Air Force]]]]The F-16C (single seat) and F-16D (two seat) variants entered production in 1984. The first C/D version was the Block 25 with improved cockpit avionics and radar which added all-weather capability with [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) AIM-7 and AIM-120 air-air missiles. Block 30/32, 40/42, and 50/52 were later C/D versions.&lt;ref name=Darling_p58-62&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=58–62}}&lt;/ref&gt; The F-16C/D had a unit cost of US$18.8&amp;nbsp;million (1998).&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; [[Operating cost|Operational cost]] per flight hour has been estimated at $7,000&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Saurabh |first1=Joshi |title=Gripen operational cost lowest of all western fighters: Jane's |date=4 July 2012 |publisher=Stratpost |access-date=4 July 2012 |url=https://stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216090306/http://www.stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes |archive-date=16 February 2014}}&lt;/ref&gt; to $22,470&lt;ref&gt;{{cite report |id=DD-A&amp;T(Q&amp;A)823–198 |date=31 December 2011 |last1=Venlet |first1=David |title=F-35 Selected Acquisition Report (SAR) |page=84 |publisher=Defense Acquisition Management Information Retrieval |access-date=27 August 2012 |url=https://www.acqnotes.com/Attachments/F-35%20Selected%20Acquisition%20Report%20Dec%2011.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513233905/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/F-35Dec11FinalSAR-3-29-2012.pdf |archive-date=13 May 2012}}&lt;/ref&gt; or $24,000, depending on the calculation method.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Steven |title=EXCLUSIVE: US Air Force combat fleet's true operational costs revealed |date=26 August 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=27 August 2012 |url=http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129021417/http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |archive-date=29 January 2012 |ref=CITEREFTrimble2011b}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available.}}

[[File:F-16e block60.jpg|thumb|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16E Block 60 with the IFTS pod, CFTs, and various external armament taking off]]
; {{visible anchor|F-16E/F}}: The F-16E (single seat) and F-16F (two seat) are newer F-16 Block 60 variants based on the F-16C/D Block 50/52. The [[United Arab Emirates]] invested heavily in their development. They feature improved [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, [[infrared search and track]] (IRST), avionics, [[conformal fuel tank]]s (CFTs), and the more powerful [[General Electric F110]]-GE-132 engine.&lt;ref name=Darling_p62-3&gt;{{harvnb|Darling|2003|pp=62–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fg1&gt;{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |title=Dubai 2007: UAE shows off its most advanced Falcons |publisher=Reed Business Information Limited |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402230254/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |archive-date=2 April 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;def&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/ |title=Top Falcons: The UAE's F-16 Block 60/61 Fighters|work=Defense Industry Daily|date=19 July 2018|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043827/https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/|archive-date=26 August 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{#tag:ref|The [[F-16XL]] was originally referred to as &quot;F-16E&quot;, with &quot;F-16F&quot; reserved for a variant, however this was dropped after the decision was made to procure the [[F-15E Strike Eagle]] instead.&lt;ref&gt;{{harvnb|Darling|2003|p=63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Piccirillo |first1=Albert C. |title=Elegance in Flight: A Comprehensive History of the F-16XL Experimental Prototype and its Role in NASA Flight Research |date=2014 |publisher=National Aeronautics and Space Administration |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-62683-022-6 |page=143}}&lt;/ref&gt;|group=N}}

; {{visible anchor|F-16IN}}: For the [[Indian MRCA competition]] for the [[Indian Air Force]], Lockheed Martin offered the ''F-16IN Super Viper''.&lt;ref&gt;Pandey, Vinay. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/F-16-maker-Lockheed-mounts-an-India-campaign/articleshow/2706209.cms &quot;F-16 maker Lockheed mounts an India campaign.&quot;] ''[[Times of India]]'', 17 January 2008. Retrieved 23 March 2011.&lt;/ref&gt; The F-16IN is based on the F-16E/F Block 60 and features conformal fuel tanks; AN/APG-80 AESA radar, General Electric F110-GE-132A engine with [[FADEC]] controls; electronic warfare suite and [[Infra-red search and track|infrared search and track (IRST)]] unit; updated glass cockpit; and a helmet-mounted cueing system.&lt;ref name=&quot;F-16IN page&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |title=F-16IN page |access-date=11 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041043/http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |archive-date=21 February 2009 |publisher=[[Lockheed Martin]]}}&lt;/ref&gt; As of 2011, the F-16IN is no longer in the competition.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Trimble |first1=Stephen |title=Tellis: US fighters lost MMRCA contract due to technical faults |date=3 June 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=9 September 2011 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164144/http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |archive-date=3 September 2011 |ref=CITEREFTrimble2011a}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available}} In 2016, Lockheed Martin offered the new F-16 Block 70/72 version to India under the [[Make in India]] program.&lt;ref name=&quot;block70/72&quot;&gt;{{cite news |title=In exclusive deal, India to get 'most advanced' F-16 fighter jets by 2019–20|url=http://m.thehindubusinessline.com/economy/in-exclusive-deal-india-to-get-most-advanced-f16-fighter-jets-by-201920/article8835851.ece|access-date=11 July 2016|newspaper=The Hindu|date=11 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html |title=F-16 Block 70 Under Make in India|website=lockheedmartin.com|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814172356/http://www.lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html|archive-date=14 August 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In 2016, the Indian government offered to purchase 200 (potentially up to 300) fighters in a deal worth $13–15bn.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |title=Govt offers to buy 200 foreign fighter jets if they are Made in India |access-date=21 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609023740/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |archive-date=9 June 2017}}&lt;/ref&gt; As of 2017, Lockheed Martin has agreed to manufacture F-16 Block 70 fighters in India with the Indian defense firm Tata Advanced Systems Limited. The new production line could be used to build F-16s for India and for exports.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/ |title=Lockheed Martin Agrees to Build F-16 Fighter Jets in India|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=20 June 2017 |access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620172516/https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/|archive-date=20 June 2017|url-status=live|website=The Diplomat |ref=CITEREFGady2017b}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16IQ}}: In September 2010, the [[Defense Security Cooperation Agency]] informed the [[United States Congress]] of a possible Foreign Military Sale of 18 F-16IQ aircraft along with the associated equipment and services to the newly reformed [[Iraqi Air Force]]. The total value of sale was estimated at {{US$|4.2 billion}}.&lt;ref&gt;{{cite press release |last1=Taylor |first1=Charles |last2=Ebner |first2=Paul |title=IRAQ – F-16 AIRCRAFT |date=15 September 2010 |publisher=[[Defense Security Cooperation Agency]] |id=10-23 |access-date=4 February 2011 |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/iraq-f-16-aircraft-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928173307/http://www.dsca.osd.mil/PressReleases/36-b/2010/iraq_10-23.pdf |archive-date=28 September 2010}}&lt;/ref&gt; The Iraqi Air Force purchased those 18 jets in the second half of 2011, then later exercised an option to purchase 18 more for a total of 36 F-16IQs.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Tyler |last=Rogoway |date=2014-05-07 |title=Iraq's F-16s Have A Cool Paint Job But Antiquated Weapons |url=https://jalopnik.com/iraqs-f-16s-have-a-cool-paint-job-but-antiquated-weapon-1573085398 |access-date=2023-05-04 |website=Jalopnik |language=en}}&lt;/ref&gt; {{as of|2021}}, the Iraqi had lost two in accidents.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-01-07 |title=The Iraqi Air Force's F-16 Fleet Is On The Brink Of Collapse Despite Showy Flybys |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/38594/the-iraqi-air-forces-f-16-fleet-is-on-the-brink-of-collapse-despite-showy-flybys |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt; By 2023, the US government reported that these jets were Iraq's most capable airborne platforms with a 66 percent mission-capable rate. Their maintenance was being supported by private contractors. At the same time, Iraq's Russian-made systems were suffering from sanctions imposed in the wake of [[Russian invasion of Ukraine|Russia's invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trevithick |first=Joseph |date=2023-05-03 |title=Iraq's F-16 Fleet Surges In Importance Thanks In Part To War In Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/iraqs-f-16-fleet-surges-in-importance-thanks-in-part-to-war-in-ukraine |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|F-16N}}: The F-16N was an adversary aircraft operated by the [[United States Navy]]. It is based on the standard F-16C/D Block 30, is powered by the General Electric F110-GE-100 engine, and is capable of [[supercruise]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=What it Was Like Flying and Fighting the F-16N Viper, Topgun's Legendary Hotrod|date=9 May 2016 |url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145615/http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|archive-date=18 December 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The F-16N has a strengthened wing and is capable of carrying an Air Combat Maneuvering Instrumentation (ACMI) pod on the starboard wingtip. Although the single-seat F-16Ns and twin-seat (T)F-16Ns are based on the early-production small-inlet Block 30 F-16C/D airframe, they retain the APG-66 radar of the F-16A/B. In addition, the aircraft's {{nowrap|20 mm}} cannon has been removed, as has the airborne self-protection jammer (ASPJ), and they carry no missiles. Their EW fit consists of an ALR-69 radar warning receiver (RWR) and an ALE-40 chaff/flare dispenser. The F-16Ns and (T)F-16Ns have the standard Air Force tailhook and undercarriage and are not aircraft carrier–capable. Production totaled 26 airframes, of which 22 are single-seat F-16Ns and 4 are twin-seat TF-16Ns. The initial batch of aircraft was in service between 1988 and 1998. At that time, hairline cracks were discovered in several bulkheads, and the Navy did not have the resources to replace them, so the aircraft were eventually retired, with one aircraft sent to the collection of the [[National Naval Aviation Museum]] at [[NAS Pensacola]], Florida, and the remainder placed in storage at [[Davis-Monthan AFB]]. These aircraft were later replaced by embargoed ex-Pakistani F-16s in 2003. The original inventory of F-16Ns was previously operated by adversary squadrons at [[NAS Oceana]], Virginia; [[NAS Key West]], Florida; and the former [[NAS Miramar]], California. The current F-16A/B aircraft are operated by the [[Naval Strike and Air Warfare Center]] at [[NAS Fallon]], Nevada.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html |title=F-16 Versions – (T)F-16N|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232819/http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html|archive-date=17 October 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnic.navy.mil/Regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc/ |title=Naval Strike and Air Warfare Center|access-date=13 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222307/http://www.cnic.navy.mil/regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc.html|archive-date=23 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1 |title=The US Navy – Fact File: F-16A/B Fighting Falcon Fighter|author=Petty, Dan |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814052614/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&amp;tid=1150&amp;ct=1|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

; {{visible anchor|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}: At the 2012 Singapore Air Show, Lockheed Martin unveiled plans for the new F-16V variant with the V suffix for its Viper nickname. It features an [[AN/APG-83]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a new mission computer and electronic warfare suite, an automated ground collision avoidance system, and various cockpit improvements; this package is an option on current production F-16s and can be retrofitted to most in service F-16s.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/ |title=Singapore: Lockheed Martin announces F-16V development. |publisher=Reed Business Information Limited|access-date=13 September 2014|date=15 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822145007/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/|archive-date=22 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/2015/10/21/lockheeds-new-f-16v-flies-advanced-aesa-radar/74319238/ |title=Lockheed's New F-16V Flies With Advanced AESA Radar |last1=Seligman |first1=Lara |date= 21 October 2015 |website= Defense News |access-date=7 May 2016}}&lt;/ref&gt; First flight took place 21 October 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight |title=First F-16V Developed for Taiwan Requirement Takes Flight|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108233505/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwanese media reported that Taiwan and the U.S. both initially invested in the development of the F-16V.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Salmonsen |first1=Renée |title=Taiwan earns money off Korean fighter jet purchase |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |work=Taiwan News |date=23 February 2018 |access-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607200632/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |archive-date=7 June 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Upgrades to Taiwan's F-16 fleet began in January 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/ |title=Taiwan Begins Upgrade of 144 F-16 Fighter Jets|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=24 January 2017 |work=The Diplomat|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181043/https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/|archive-date=9 January 2018|url-status=live |ref=CITEREFGady2017a}}&lt;/ref&gt; The first country to confirm the purchase of 16 new F-16 Block 70/72 was Bahrain.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/ |title=Bahrain order keeps F-16 production ticking over|date=25 June 2018|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720002739/https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/|archive-date=20 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |title=Lockheed lands first customer for its new F-16 fighter jet |website=The Business Journals |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095555/https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&amp;yptr=yahoo |archive-date=8 March 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Greece]] announced the upgrade of 84 F-16C/D Block 52+ and Block 52+ Advanced (Block 52M) to the latest V (Block 70/72) variant in October 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration/ |title=Government of Greece – Upgrade of F-16 Aircraft to F-16 Block V Configuration |publisher=Defence Security Cooperation Agency |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084934/https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |title=F-16V for the Hellenic Air Force |website=Lockheed Martin |date=2 March 2018 |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084925/https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Slovakia announced on 11 July 2018 that it intends to purchase 14 F-16 Block 70/72 aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |title=Slovakia to purchase 14 Lockheed Martin F-16s |date=12 July 2018 |first=Reim |last=Garrett |website=FlightGlobal |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713205639/https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |archive-date=13 July 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |title=With F-16 buy, Slovakia 'cutting off' Russian hardware |last=Gould |first=Joe |date=18 November 2018 |website=Defense News |language=en-US |access-date=17 January 2019 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181120160527/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Lockheed Martin has redesignated the F-16V Block 70 as the &quot;F-21&quot; in its offering for India's fighter requirement.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/ |title = AERO INDIA: F16V rechristened 'F-21' for New Delhi fighter deal|date = 20 February 2019|access-date = 23 February 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190221224144/https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/|archive-date = 21 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Taiwan's [[Republic of China Air Force]] announced on 19 March 2019 that it formally requested the purchase of an additional 66 F-16V fighters.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |title=Pressured by China's Military Updates, Taiwan Asks US for More Weapons |date=22 March 2019 |access-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407235541/https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Donald Trump|Trump]] administration approved the sale on 20 August 2019.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-date=2 January 2022 |url-access=limited |url-status=live |title=Trump Administration Approves F-16 Fighter Jet Sales to Taiwan|last=Wong|first=Edward |date=16 August 2019 |work=The New York Times|access-date=19 August 2019 |language=en-US |issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |title=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States (TECRO) – F-16C/D Block 70 Aircraft and Related Equipment and Support |website=dsca.mil |access-date=21 August 2019 |archive-date=26 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826201111/https://dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |url-status=live}}&lt;/ref&gt; On 14 August 2020, Lockheed Martin was awarded a [[United States dollar|US$]]62&amp;nbsp;billion contract by the US DoD&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931// |title=Contracts For Aug. 14, 2020 AIR FORCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815133519/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931/ |archive-date=15 August 2020 |url-status=dead |access-date=19 August 2020}}&lt;/ref&gt; that includes 66 new F-16s at US$8&amp;nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=8000000000|start_year=2020}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) for Taiwan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=66 new fighter jets to arrive in Taiwan by 2026|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|website=[[Taiwan News]]|date=12 November 2019|access-date=7 October 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919125520/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:QF-16.JPG|thumb|USAF QF-16A, on its first unmanned test flight, over the Gulf of Mexico]]
; {{visible anchor|QF-16}}: In September 2013, [[Boeing]] and the U.S. Air Force tested an unmanned F-16, with two US Air Force pilots controlling the airplane from the ground as it flew from [[Tyndall Air Force Base|Tyndall AFB]] over the [[Gulf of Mexico]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx |title= Forget drones – F-16 makes unmanned flight|publisher= 3 news|access-date= 13 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20131104021338/http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx|archive-date= 4 November 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place/ |title= First unmanned QF-16 flight takes place |date= 24 September 2013 |publisher= AF |access-date= 13 September 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140915031154/http://www.af.mil/News/ArticleDisplay/tabid/223/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place.aspx |archive-date= 15 September 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page |title=Boeing|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101012154/http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Related developments===
;[[Vought Model 1600]]: Proposed naval variant
;[[General Dynamics F-16XL]]: 1980s technology demonstrator
;[[General Dynamics NF-16D VISTA]]: 1990s experimental fighter
;[[Mitsubishi F-2]]: 1990s Japanese multirole fighter based on the F-16
{{clear}}

==Operators==
[[File:F-16 Operators.svg|alt=World map showing F-16 operators. Current operators are the US, Venezuela, Chile, Portugal, Morocco, The Netherlands, Belgium, Poland, Romania, Ukraine, Greece, Turkey, Iraq, Israel, Jordan, Egypt, Bahrain, the UAE, Oman, Pakistan, Thailand, Indonesia, South Korea, Taiwan and Argentina. Former operators are Norway and Italy. Future operators are Slovakia, and Bulgaria.|thumb|Operators: {{legend|#0B60D4|Current}}
{{legend|#DC0023|Former}}
{{legend|#333333|Future}}]]
[[File:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|thumb|F-16C Block 52 of the [[Hellenic Air Force]] with conformal fuel tanks and Advanced [[Identification friend or foe|IFF]] (AIFF)]]
{{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}}

As of 2024, there were 2,145 F-16s in active service around the world.&lt;ref name=&quot;Lock Ready&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |title=Lockheed Martin F-16 Is Ready for the Future As The World's Most Advanced 4th Generation Fighter |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815135515/http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |archive-date=15 August 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morales |first=Jowi |date=2024-06-29 |title=How Many Fighter Jets Does Ukraine Have: What Kind Are They? |url=https://www.slashgear.com/1608075/how-many-fighter-jets-ukraine-what-kind/ |access-date=2024-07-02 |website=SlashGear |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

{{colbegin|colwidth=20em}}
*{{ARG}}
*{{BHR}} - [[Royal Bahraini Air Force]] operates 16 single-seat F-16C Block 40s and 4 dual-seat F-16D Block 40s.&lt;ref name=&quot;Bahrain’s first F-16C/D Block 70s delivery&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://www.key.aero/article/bahrains-first-f-16cd-block-70s-delivery |title=Bahrain's first F-16C/D Block 70s delivery |website=Key.Aero |publisher=Key Publishing |date=2023-03-13 |access-date=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;
*{{BEL}}
*{{CHI}}
&lt;!-- *{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Croatia to Buy F-16 Jets from Israel in a $500M Deal |url=http://www.israeldefense.co.il/en/node/33654 |website=israeldefense.co.il |publisher=IsraelDefense |access-date=3 August 2018 |language=en |date=29 March 2018}}&lt;/ref&gt; --&gt;
*{{EGY}}
*{{GRE}}
*{{IDN}}
*{{IRQ}}
*{{ISR}}
*{{JOR}} - [[Royal Jordanian Air Force]] operates 44 F-16AM Block 20 MLU and 15-18 F-16BM Block 20 MLU.
*{{OMA}}
*{{PAK}}
*{{POR}}
*{{ROM}}
*{{SGP}}
*{{SVK}}&lt;!-- On 12 December 2018, the contract to acquire 14 F-16 Block 70/72s was officially signed by Slovakian Minister of Defense Peter Gajdos. Deliveries are scheduled to start in 2022. --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Slovakia's Government approves purchase of US F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |website=Air Force Technology |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214181616/https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |archive-date=14 December 2018 |date=14 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Slovakia inks deal to buy 14 F-16s from US Lockheed Martin |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212174718/https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |archive-date=12 December 2018 |location=Bratislava, Slovakia |date=12 December 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*{{KOR}}
*{{THA}}
*{{TUR}}
*{{UKR}}
*{{UAE}}
*{{USA}}
*{{VEN}}
{{Colend}}&lt;!-- Further details covered in [[F-16 Fighting Falcon operators]]. --&gt;

===Former operators===
*{{DEN}} – [[Royal Danish Air Force]] sold 24 F-16s to [[Argentine Air Force]] in 2024.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=McNeil |first=Harry |date=2024-03-27 |title=Denmark strikes deal to offload 24 F-16 fighter jets to Argentina |url=https://www.airforce-technology.com/news/denmark-strikes-deal-to-offload-24-f-16-fighter-jets-to-argentina/ |access-date=2024-06-07 |website=Airforce Technology |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 19 F-16s donated to [[Ukrainian Air Force]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.newsweek.com/denmark-f-16-ukraine-fleet-decommissioned-1892643|title=NATO Ally Confirms F-16 to Ukraine as 'Entire Fleet' Decommissioned|work=[[Newsweek]]|first=Daniel|last=Orton|date=22 April 2024|access-date=6 June 2024}}&lt;/ref&gt;
*{{ITA}} – [[Italian Air Force]] used up to 30 F-16As and 4 F-16Bs of the Block 15 ADF variant, leased from the [[United States Air Force]], from 2003 to 2012.&lt;ref&gt;Shamim, Asif. [http://www.f-16.net/news_article4581.html &quot;Italian F-16 'Peace Caesar' program comes to an end.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120603043901/http://www.f-16.net/news_article4581.html |date=3 June 2012}} F-16.net, 24 May 2012.&lt;/ref&gt;
*{{MOR}} - The [[Royal Moroccan Air Force]] is converting its 23 F-16C/D Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal&quot;&gt;{{cite web |last= |first= |title=Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal |url=https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20260113103148/https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |url-status=live |website=7news Morocco |date=2025-04-05 |archive-date=2026-01-13 |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations&quot;&gt;{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |title=Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations |website=The Aviationist |date=May 8, 2014 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250915070431/https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |archive-date=September 15, 2025 |url-status=live |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines&quot;&gt;{{cite web|title=Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |website=defenceWeb |date=2025-02-06 |access-date=2025-02-26 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250206141633/https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |archive-date=2025-02-06 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract&quot;&gt;{{cite web |last=Assahifa Staff |first= |date=February 13, 2024 |title=Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract |url=https://www.assahifa.com/english/morocco/washington-selects-morocco-in-304-million-f-16-radar-support-contract/ |website=Assahifa English |access-date=26 February 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*{{NLD}} – [[Royal Netherlands Air and Space Force]] originally bought 213 aircraft. Later sold six F-16s to [[Royal Jordanian Air Force]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruitenberg |first=Rudy |date=2024-02-05 |title=Netherlands halts F-16 sale to US firm, will send to Ukraine instead |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2024/02/05/netherlands-halts-f-16-sale-to-us-firm-will-send-to-ukraine-instead/ |access-date=2024-06-07 |website=Defense News |language=en}}&lt;/ref&gt; and 36 F-16s to [[Chilean Air Force]] in 2005.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=F-16.net - The ultimate F-16, F-35 and F-22 reference |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article8.html#:~:text=Introduction,them%20upgraded%20to%20MLU%20standard. |access-date=2024-06-07 |website= f-16.net}}&lt;/ref&gt; Donating the rest of the fleet of 42 aircraft to Ukraine in 2024.&lt;ref name=&quot;Sabbagh2023Guardian&quot; /&gt;{{Update inline|date=May 2025}}
*{{NOR}} – [[Royal Norwegian Air Force]] (RNoAF) on 6 January 2022, Norway announced that all F-16s had been retired and replaced with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|title=Norway retires F-16 as F-35 takes on national air defence |date=7 January 2022 |access-date=5 February 2022|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423025630/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&amp;text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The RNoAF sold 32 of their F-16s to [[Romanian Air Force]], with the remaining operational aircraft being donated to Ukraine.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs F-16-contract with Romania |date=4 November 2022 |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-har-inngatt-kontrakt-om-salg-av-f-16-jagerfly-til-romania/id2945901/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Norway signs €388m deal with Romania to sell 32 F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/norway-deal-romania-32-f16/ |website=Airforce-technology|date=7 November 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=NRK2023-08-24 &gt;{{cite news |last1=Ulvin |first1=Philippe Bédos |last2=Sandven |first2=Synne Malen |last3=Kruse |first3=Jan Espen |last4=Uleberg |first4=Ingrid |date=2023-08-24 |title=Zelenskyj vil ha fredssamtaler i Norge |trans-title=Zelenskyj wants peace talks in Norway |url=https://www.nrk.no/urix/norge-gir-f-16-jagerfly_-_-en-historisk-avgjorelse-1.16527948 |language=NO |work=[[NRK]] |location=[[Kyiv]]/[[Oslo]] |access-date=2023-08-24}}&lt;/ref&gt;
*{{POL}} - The [[Polish Air Force]] is converting its 48 Block 52+ to F-16Vs.&lt;ref name=&quot;Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet&quot;&gt;{{cite web |last=Lockheed Martin |title=Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet |url=https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |date=August 14, 2025 |website=Lockheed Martin Newsroom |url-status=live |archive-url=http://web.archive.org/web/20251204172611/https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |archive-date=December 4, 2025 |access-date=March 5, 2026}}&lt;/ref&gt;
*{{ROC}}: The [[Republic of China Air Force]] has successfully completed the conversion of its existing 139 F-16s into the improved F-16V (Viper) version.&lt;ref name=&quot;Taiwan’s Final Upgraded F-16V Completes Test Flights&quot;&gt;{{cite web |last=Newdick |first=Thomas |url=https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |title=Taiwan's Final Upgraded F-16V Completes Test Flights |website=The War Zone |date=December 6, 2023 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260204003223/https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |archive-date=February 4, 2026 |access-date=5 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lockheed Martin Unveils Taiwan’s First Newly Built F-16 Block 70&quot;&gt;{{cite web |last=D'Urso |first=Stefano |title=Lockheed Martin Unveils Taiwan's First Newly Built F-16 Block 70 |url=https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |website=The Aviationist |date=April 1, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225172015/https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF&quot;&gt;{{cite web |title=Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20260225120504/https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |website=F-16.net |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==Notable accidents and incidents==
{{see also|United States Air Force Thunderbirds#Accidents}}
[[File:2003 Thunderbirds Mountain Home airshow crash ejection.jpg|thumb|thumbtime=2|A [[U.S. Air Force Thunderbirds]] pilot ejects from the F-16 just before impact at an air show in September 2003 at [[Mountain Home Air Force Base]]]]
&lt;!-- This section is only for notable aviation incidents and accidents. --&gt;

The F-16 has been involved in over 670 hull-loss accidents as of January 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=F16 |title=Aviation Safety Network &gt; ASN Aviation Safety WikiBase &gt; ASN Aviation Safety Database results |first=Harro |last=Ranter |work=aviation-safety.net |access-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809185648/https://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=f16 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents/ |title=F-16 Mishaps &amp; Accident Reports |work=f-16.net |access-date=28 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618103758/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents |archive-date=18 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 1975, while practicing a 9-''g'' aerial display maneuver with the second YF-16 (tail number ''72-1568'') at [[Fort Worth, Texas]], prior to being sent to the [[Paris Air Show]], one of the main landing gears jammed. The test pilot, Neil Anderson, had to perform an emergency gear-up landing and chose to do so in the grass, hoping to minimize damage and avoid injuring any observers. The aircraft was only slightly damaged, but because of the mishap, the first prototype was sent to the Paris Air Show in its place.&lt;ref&gt;{{YouTube|9Djjmw6l3-4|&quot;YF16 in Belly landing&quot;}}. Retrieved 24 March 2011.&lt;/ref&gt;
*On 15 November 1982, while on a training flight outside [[Kunsan Air Base]] in South Korea, USAF Captain Ted Harduvel died when he crashed inverted into a mountain ridge. In 1985, Harduvel's widow filed a lawsuit against General Dynamics claiming an electrical malfunction, not pilot error, as the cause; a jury awarded the plaintiff {{nowrap|$3.4 million}} in damages. However, in 1989, the U.S. Court of Appeals ruled the contractor had immunity to lawsuits, overturning the previous judgment. The court remanded the case to the trial court &quot;for entry of judgment in favor of General Dynamics&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |title=United States Court of Appeals, Eleventh Circuit. – 878 F.2d 1311. |work=Justia Law |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202133227/http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The accident and subsequent trial was the subject of the 1992 film ''[[Afterburn (1992 film)|Afterburn]]''.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Schindehette |first1=Susan |editor-last1=Sider |editor-first1=Don |title=Pilot Error? An Angry Widow Rejects That Judgment |date=1 June 1992 |magazine=[[People (magazine)|People]] |publisher=[[Time Inc.]] |volume=37 |number=21 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508190016/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |archive-date=8 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tucker |first1=Ken |title=Afterburn Review |date=29 May 1992 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808042905/http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |archive-date=8 August 2011}}&lt;/ref&gt;
*On 23 March 1994, during a joint Army-Air Force exercise at [[Pope AFB]], North Carolina, F-16D (AF Serial No. 88-0171) of the [[23d Wing|23d Fighter Wing]] / [[74th Fighter Squadron]] was simulating an engine-out approach when it collided with a USAF C-130E. Both F-16 crew members ejected, but their aircraft, on full afterburner, continued on an arc towards Green Ramp and struck a USAF [[C-141]] that was being boarded by US Army paratroopers. This accident resulted in 24 fatalities and at least 100 others injured.&lt;ref name=&quot;Fay Observer&quot;&gt;{{cite web |last1=Brooks |first1=Drew |title=Fort Bragg Report: Green Ramp Disaster anniversary was March 23 |url=http://www.fayobserver.com/blogs/news/fort_bragg_report/fort-bragg-report-green-ramp-disaster-anniversary-was-march/article_535c6a22-cf68-11e4-a8be-d7909da5a604.html |website=Fay Observer |access-date=12 January 2017}}&lt;/ref&gt; It has since been known as the &quot;[[Green Ramp disaster]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |title=23 March 1994 crash |author=Harro Ranter |date=23 March 1994 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172548/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |archive-date=3 November 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*On 15 September 2003, a [[United States Air Force Thunderbirds]] F-16C crashed during an air show at [[Mountain Home AFB]], Idaho. Captain Christopher Stricklin attempted a &quot;[[split S]]&quot; maneuver based on an incorrect mean-sea-level altitude of the airfield. Climbing to only {{convert|1670|ft|m|abbr=on}} above ground level instead of {{convert|2500|ft|m|abbr=on}}, Stricklin had insufficient altitude to complete the maneuver, but was able to guide the aircraft away from spectators and ejected less than one second before impact. Stricklin survived with only minor injuries; the aircraft was destroyed. USAF procedure for demonstration &quot;Split-S&quot; maneuvers was changed, requiring both pilots and controllers to use above-ground-level (AGL) altitudes.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gladman |first1=Paul |title=Thunderbirds Lockheed Martin F-16 Ejection |date=3 October 2008 |publisher=FlightGlobal |url=http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061837/http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |archive-date=13 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/138537/thunderbird-crashes-at-air-show/ |title=Thunderbird crashes at air show |publisher=[[US Air Force]] |date=15 September 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060214024752/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123006413 |archive-date= 14 February 2006|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Entry covers the accident and is long enough as is. --&gt;
*On 26 January 2015, a Greek F-16D [[2015 Los Llanos Air Base crash|crashed]] while performing a NATO training exercise in [[Albacete]], Spain. Both crew members and nine French soldiers on the ground died when it crashed in the flight line, destroying or damaging two Italian [[AMX International AMX|AMX]]s, two French [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha jets]], and one French [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]].&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Greek fighter-jet crash in Spain leaves at least 10 dead |date=26 January 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118045430/https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |archive-date=18 January 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |publisher=[[Le Monde]] |title=Onze morts dont neuf Français lors du crash d'un avion de chasse en Espagne |date=28 January 2015 |language=fr |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128025205/http://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |archive-date=28 January 2015 |via=[[Agence France-Presse|AFP]]}}&lt;/ref&gt; Investigations suggested that the accident was due to an erroneous rudder setting that was caused by loose papers in the cockpit.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=González |first1=Miguel |title=Loose papers in cockpit likely cause of F-16 crash at NATO base in Albacete |date=29 July 2015 |publisher=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407145423/https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |archive-date=7 April 2023}}&lt;/ref&gt;
*On 7 July 2015, an F-16CJ [[2015 Moncks Corner mid-air collision|collided]] with a [[Cessna 150M]] over Moncks Corner, South Carolina, U.S. The pilot of the F-16 ejected safely, but both people in the Cessna were killed.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pager |first1=Tyler |title=2 killed when F-16, Cessna collide in midair over S.C. |date=8 July 2015 |publisher=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203040/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |archive-date=10 April 2019}}&lt;/ref&gt;
* On 11 October 2018, an F-16 MLU from the [[2nd Tactical Wing]] of the [[Belgian Air Component]], on the apron at [[Florennes Air Base|Florennes Air Station]], was hit by a gun burst from a nearby F-16, whose cannon was fired inadvertently during maintenance. The aircraft caught fire and was burned to the ground, while two other F-16s were damaged and two maintenance personnel were treated for aural trauma.&lt;ref&gt;{{cite news |title=A Florennes, un F-16 a bien été détruit par un tir accidentel: &quot;L'explosion a été provoquée par un tir de canon&quot; |publisher=RTL Info |via=[[Belga (news agency)|Belga]] |date=7 November 2018 |url=https://www.rtl.be/actu/florennes-un-f-16-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-lexplosion-ete/2018-11-07/article/161584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424053336/https://www.rtl.be/info/belgique/faits-divers/a-florennes-un-f-16-a-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-l-explosion-a-ete-provoquee-par-un-tir-de-canon--1075310.aspx |archive-date=24 April 2021}}&lt;/ref&gt;
* On 11 March 2020, a Pakistani F-16AM (Serial No. 92730) of the [[No. 9 Squadron (Pakistan Air Force)]] crashed in the [[Shakarparian]] area of [[Islamabad]] during rehearsals for the [[Pakistan Day Parade]]. The plane crashed when the F-16 was executing an aerobatic loop. As a result, the pilot of the F-16, [[Wing Commander]] [[Noman Akram]], who was also the Commanding Officer of the No. 9 Squadron &quot;Griffins&quot;, lost his life. A board of inquiry ordered by the [[Pakistan Air Force]] later revealed that the pilot had every chance to eject but opted not to and tried his best to save the aircraft and avoid civilian casualties on the ground. Videos taken by locals on the ground show his F-16AM crashing into some woods. He was hailed a hero by Pakistanis while also gaining some attention internationally.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |title=Pakistan pays tribute to Wing Commander Noman Akram on his first martyrdom anniversary |date=11 March 2021 |access-date=26 March 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417034152/https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* On 6 May 2023, a U.S. Air Force F-16C of the [[8th Fighter Wing]] crashed in a field near Osan Air Base in South Korea during a daytime training sortie. The pilot safely ejected from the aircraft.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2023/05/08/air-force-pilot-ejects-f-16-crashes-south-korea.html |title=Air Force Pilot Ejects as F-16 Crashes in South Korea |date=8 May 2023}}&lt;/ref&gt;{{importance inline|date=October 2023}}
*On 20 March 2024, an F-16 operated by the Hellenic Air Force crashed into the sea, close to the island of Psathoura in the northern Aegean Sea. The pilot ejected from the aircraft and was later rescued.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1234446/greek-fighter-jet-crashes-into-sea-pilot-believed-to-have-survived/ |title=Greek fighter jet crahsed into sea|date=20 March 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 30 April 2024, an Air Force General Dynamics F-16 crashed outside Holloman Air Force Base, located near Alamogordo in New Mexico. The pilot ejected safely before impact.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.twz.com/news-features/f-16-crashes-near-holloman-air-force-base-in-new-mexico/ |title=F-16 Crashes Near Holloman Air Force Base In New Mexico |date=30 April 2024}}&lt;/ref&gt;
*On 8 May 2024, an F-16C of the [[Republic of Singapore Air Force]] crashed during takeoff within [[Tengah Air Base]]. The pilot successfully ejected from the aircraft without major injuries.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/rsaf-f16-crash-tengah-airbase-singapore-air-force-4320751|title=RSAF F-16 jet crashes at Tengah Air Base; pilot hospitalised with no major injuries|website=CNA}}&lt;/ref&gt; The cause was later identified to be from the malfunction of two of the three primary pitch rate gyroscopes on the aircraft. This was noted to be a &quot;rare occurrence&quot; by [[Lockheed Martin]] due to the concurrent failure of the two independent pitch rate gyroscopes giving similar inputs which caused the digital flight control computer to reject inputs from the correctly functioning pitch rate gyroscope and the backup pitch rate gyroscope when it was activated by the rejection of a primary pitch rate gyroscope.&lt;ref&gt;{{cite web |date=19 Jun 2023 |title=Final Update on the RSAF's F-16 Crash at Tengah Air Base |url=https://www.mindef.gov.sg/rsaf/news-and-publications/news/final-update-on-the-rsaf's-f-16-crash-at-tengah-air-base}}&lt;/ref&gt;
*On 28 August 2025, a [[Polish Air Force]] F-16C Block 52+, from the Tiger Demo Team, crashed in Poland, while practicing for the Radom Airshow. The pilot did not survive the accident and the airshow was cancelled.&lt;ref&gt;https://www.nettavisen.no/nyheter/jagerfly-styrtet-under-flyshow-i-polen/s/5-95-2590673. Nettavisen.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.vg.no/video/340326/her-styrter-jagerflyet VG.no. Retrieved 2025-08-28&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Section is only for [[aviation accidents and incidents]]. Entries need to be notable per [[WP:WikiProject Aircraft/page content#Accidents and incidents]] and [[WP:AIRCRASH]]. --&gt;

==Aircraft on display==
{{main|List of displayed General Dynamics F-16 Fighting Falcons}}

As newer variants have entered service, many examples of older F-16 models have been preserved for display worldwide, particularly in Europe and the United States.

==Specifications (F-16C Block 50 and 52)==
[[File:GENERAL DYNAMICS F-16 FIGHTING FALCON.svg|thumb|3-view drawing of an F-16]]
[[File:F16 vertical climb.png|thumb|The underside of an F-16 during a vertical climb]]
[[File:Lockheed F-16C USAF 92-3894 PACAF F-16 Demo Team RJNK.jpg|thumb|F-16 in afterburner]]
[[File:B61 in Weapons Storage and Security System.jpg|thumb|[[Weapons Storage and Security System]] vault in raised position holding a [[B61 nuclear bomb]], adjacent to an F-16. The vault is within a [[Protective Aircraft Shelter]].]]
[[File:Israeli F-16s at Red Flag.jpg|thumb|An Israeli F-16I Block 52 with conformal fuel tanks (CFTs), [[electronic countermeasure]]s, and other external stores during a [[Red Flag (United States Air Force)|Red Flag]] exercise at [[Nellis AFB]], Nevada]]
[[File:01.06 總統春節勗勉「空軍第四聯隊」暨與重要幹部及官兵代表會餐 (52609493192).jpg|thumb|A view of an AGM-84 Harpoon air-to-surface anti-ship missile fixed under the wing of an F-16 of the [[Republic of China Air Force]]]]
[[File:U.S. Air Force F-16 Operation Epic Fury.jpg|thumb|F-16 armed with [[AGM-88]] HARMs, [[AIM-9X]] Sidewinders, and [[AIM-120]] AMRAAMs during [[Operation Epic Fury]]]]

{{Aircraft specs
|ref=USAF sheet,&lt;ref name=AF_fact_sh/&gt; International Directory of Military Aircraft,&lt;ref name=Frawley_Military/&gt; [[Aircraft flight manual|Flight Manual]] for F-16C/D Block 50/52+&lt;ref name=HAF&gt;{{cite web |title=Hellenic Air Force F-16C/D Flight Manuals |entry= |date=15 June 2003 |id=GR1F-16CJ-1 |url=https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023073953/https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |archive-date=23 October 2021}}&lt;/ref&gt;
|prime units?=kts
&lt;!-- General characteristics
--&gt;
|genhide=
|crew= 1
|length ft=49
|length in=5
|length note=
|span ft=32
|span in=8
|span note=
|height ft=16
|height in=
|height note=
|wing area sqft=300
|wing area note=
|aspect ratio=&lt;!-- sailplanes --&gt;
|airfoil=[[NACA airfoil|NACA 64A204]]&lt;ref name=&quot;Selig&quot;&gt;{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326174850/https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |archive-date=26 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|empty weight lb=18900
|empty weight note=
|gross weight lb=26500
|gross weight note=
|max takeoff weight lb=42300
|max takeoff weight note=
|fuel capacity={{convert|7000|lb|kg}} internal
|more general=
&lt;!-- Powerplant
--&gt;
|eng1 number=1
|eng1 name=[[General Electric F110#F110-GE-129|General Electric F110-GE-129]] for Block 50 aircraft
|eng1 type=
|eng1 kw=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 hp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 shp=&lt;!-- prop engines --&gt;
|eng1 kn=&lt;!-- jet/rocket engines --&gt;
|eng1 lbf=17155
|eng1 kn-ab=&lt;!-- afterburners --&gt;
|eng1 lbf-ab=29500
|eng1 note=
|power original=
|thrust original=
|more power=&lt;br/&gt;(1 × [[Pratt &amp; Whitney F100#F100-PW-229|Pratt &amp; Whitney F100-PW-229]] for Block 52 aircraft, {{cvt|17800|lbf|kN}} thrust dry and {{cvt|29160|lbf|kN}} with afterburner.)
&lt;!-- Performance
--&gt;
|perfhide=

|max speed kts=
|max speed note=
|max speed mach=2.05, {{cvt|1176|kn|mph km/h|0}} at 40,000 feet, clean&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
**Mach 1.2, {{cvt|800|kn|mph km/h|0}} at sea level&lt;ref name=Frawley_Military/&gt;
|cruise speed kts=504
|cruise speed note=
|stall speed kts=
|stall speed note=
|never exceed speed kts=
|never exceed speed note=
|minimum control speed kts=
|minimum control speed note=
|range nmi=
|range note=
|combat range nmi=295
|combat range note=on a hi-lo-hi mission with 4 × {{cvt|1000|lb|0}} bombs
|ferry range nmi=2277
|ferry range note= with three [[drop tank]]s
|endurance=&lt;!-- if range unknown --&gt;
|ceiling ft=50000
|ceiling note=
|g limits=+9
|roll rate=324°/s&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |title=SEMPER VIPER! |publisher=Lockheed Martin |access-date=1 August 2015 |archive-date=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403001245/http://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|wing loading lb/sqft=88.3
|wing loading note=
|fuel consumption lb/mi=
|power/mass=
|thrust/weight=1.095 (1.24 with loaded weight &amp; 50% internal fuel){{#tag:ref|Thrust (28,600 lb) / Loaded weight with 50% internal fuel (23,000 lb)|group=N}}
|more performance=
&lt;!-- Armament
--&gt;
|guns=1 × [[20 mm caliber|20 mm (0.787 in)]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan]] [[Rotary cannon#M61 Vulcan and other designs|6-barrel rotary cannon]], 500 rounds
|hardpoints= 2 × wing-tip air-to-air missile launch rails, 6 × under-wing, and 3 × under-fuselage pylon (2 of 3 for sensors) stations
|hardpoint capacity=up to {{convert|17000|lb|kg|abbr=on}} of stores
|rockets=&lt;nowiki /&gt;
**4 × LAU-61/LAU-68 rocket pods (each with 19/7 × [[Hydra 70]] mm/[[APKWS]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |title=U.S. Air Force Deploys APKWS Laser-Guided Rockets on F-16s |date=8 June 2016 |website=baesystems.com |publisher=BAE |access-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611120557/http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |archive-date=11 June 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; rockets, respectively)
**4 × LAU-5003 rocket pods (each with 19 × [[CRV7]] 70 mm rockets)
**4 × LAU-10 rocket pods (each with 4 × [[Zuni (rocket)|Zuni]] 127 mm rockets)
|missiles=&lt;nowiki /&gt;
** [[Air-to-air missile]]s:
***6 × [[AIM-9 Sidewinder]]
***6 × [[AIM-120 AMRAAM]]
***6 × [[IRIS-T]]
***6 × [[Python (missile)|Python-4]]
***6 × [[Python (missile)|Python-5]]
***2 × [[AIM-7 Sparrow]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://marvineng.com/product/aim-7-sparrow-pylon/|title=AIM-7 Sparrow Pylon – Marvin Engineering Co}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Iddon |first1=Paul |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2023/08/08/provision-of-aim-120-missiles-would-greatly-enhance-iraqs-f-16s/?sh=7e39770e40c2 |title=Provision of AIM-120 Missiles Would Greatly Enhance Iraq's F-16s |website=[[Forbes]]}}&lt;/ref&gt; and 4 × [[AIM-9 Sidewinder]]
** [[Air-to-surface missile]]s:
***6 × [[AGM-65 Maverick]]
***2 × [[AGM-88 HARM]]
*** [[AGM-158 JASSM]] (JASSM)
** [[Anti-ship missile]]s:
***2 × [[Harpoon (missile)|AGM-84 Harpoon]]
***4 × [[Penguin missile|AGM-119 Penguin]]
*** [[Joint Strike Missile]] (to be integrated)
|bombs=&lt;nowiki /&gt;
**8 × [[CBU-87 Combined Effects Munition]]
**8 × [[GATOR mine system|CBU-89 Gator mine]]
**8 × [[CBU-97 Sensor Fuzed Weapon]]
**4 × [[Mark 84 bomb|Mark 84]] general-purpose bombs
**8 × [[Mark 83 bomb|Mark 83]] GP bombs
**12 × [[Mark 82 bomb|Mark 82]] GP bombs
**8 × [[GBU-39 SDB|GBU-39 Small Diameter Bomb]] (SDB)
**4 × [[GBU-10 Paveway II]]
**6 × [[GBU-12 Paveway II]]
**4 × [[GBU-24 Paveway III]]
**4 × [[GBU-27 Paveway III]]
**4 × [[Joint Direct Attack Munition]] (JDAM) series
**4 × [[AGM-154 Joint Standoff Weapon]] (JSOW)
** [[Wind Corrected Munitions Dispenser]] (WCMD)
** [[B61 nuclear bomb]]
** [[B83 nuclear bomb]]
*'''Others:'''
**[[ADM-160 MALD]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=ADM-160 MALD |url=https://www.airandspaceforces.com/weapons-platforms/adm-160-mald/ |website=airandspaceforces.com |access-date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt;
**SUU-42A/A [[Flare (countermeasure)|flares/infrared decoys]] dispenser pod and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] pod ''or''
**AN/ALQ-131 &amp; AN/ALQ-184 [[electronic countermeasures|ECM]] pods on centerline ''or''
** [[LANTIRN]], [[Lockheed Martin Sniper XR]] &amp; [[Litening]] targeting pods ''or''
** [[AN/ASQ-213 HARM targeting system]] (HTS) Pod (typically configured on station 5L with Sniper XR pod on station 5R) ''or''
**Up to 3 × 300/330/370/600 US [[gallon]] (1,135, 1,250, 1,400, 2,270 L) ''[[Sargent Fletcher]]'' [[drop tank]]s for ferry flight/extended range/loitering time ''or''
**UTC Aerospace DB-110 long range EO/IR sensor pod on centerline
&lt;!-- Avionics --&gt;
|avionics=
* [[AN/APG-68]] radar
* AN/ALR-56M radar warning receiver, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALR-69A(V)
* AN/ALQ-213 electronic warfare suite, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALQ-257
* [[MIL-STD-1553]] bus&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |title=MIL-STD-1553 Avionics Bus Description. Military Standard |publisher=Interfacebus.com |access-date=24 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111637/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |archive-date=19 October 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
}}
&lt;!--==Notable appearances in media== --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;
&lt;!-- Please READ [[Wikipedia:WikiProject Aircraft/page content]] and [[Wikipedia:WikiProject Military history#Popular culture]] before adding any &quot;Popular culture&quot; items.

Please do not add the many minor appearances of the aircraft. This section is only for major cultural appearances where the aircraft plays a MAJOR part in the story line, or has an &quot;especially notable&quot; role in what is listed. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. Random cruft, including ALL Ace Combat, Battlefield, and Metal Gear Solid appearances, and ALL anime/fiction lookalike speculation, WILL BE removed.

If your item has been removed, please discuss it on the talk page FIRST. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. If a consensus is reached to include your item, a regular editor of this page will add it back. Thank you for your cooperation. --&gt;
&lt;!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --&gt;

==See also==
{{Portal|Aviation}}
{{aircontent
|see also=&lt;!-- other related articles that have not already linked: --&gt;
* {{section link|Aircraft in fiction#F-16 Fighting Falcon}}
* [[Fourth-generation fighter]]
* [[Green Ramp disaster]]
* [[David S. Lewis]] (General Dynamics' CEO during formative period for F-16)
* [[RSAF Black Knights]] – F-16 Aerobatic Team
|related=&lt;!-- designs which were developed into or from this aircraft: --&gt;
* [[Vought Model 1600]]
* [[General Dynamics F-16XL]]
* [[General Dynamics X-62 VISTA]]
* [[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]
* [[KAI T-50 Golden Eagle]]
* [[Mitsubishi F-2]]
|similar aircraft=&lt;!-- aircraft that are of similar Role, Era, and Capability this design --&gt;
* [[Chengdu J-10]]
* [[Dassault Mirage 2000]]
* [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]
* [[Mikoyan MiG-29]]
*[[HAL Tejas]]
* [[PAC/CAC JF-17 Thunder]]
* [[Saab JAS 39 Gripen]]
|lists=&lt;!-- relevant lists that this aircraft appears in: --&gt;
* [[List of active United States military aircraft]]
* [[List of fighter aircraft]]
* [[List of military electronics of the United States]]
}}

==حوالا==
{{حوالا}}
=== نوٽ ===
{{Reflist|group=N}}
===Citations===
{{حوالا}}
===Bibliography===
{{Refbegin}}
* {{cite book |last1=Aleshire |first1=Peter |date=2004 |title=The Eye of the Viper: The Making of an F-16 Pilot |edition=Illustrated |publisher=[[The Lyons Press]] |location=[[Guilford, Connecticut|Guilford, CT]] |isbn=9781599217222}}
* {{cite book |last1=Aronstein |first1=David C. |last2=Piccirillo |first2=Albert C. |date=1996 |title=The Lightweight Fighter Program: A Successful Approach to Fighter Technology Transition |publisher=[[American Institute of Aeronautics and Astronautics]] |location=[[Reston, Virginia|Reston, VA]] |doi=10.2514/4.868047 |isbn=9781563471933}}
* {{cite book |last1=Coram |first1=Robert |date=2002 |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |publisher=[[Little, Brown and Company]] |isbn=9780759527775}}
* {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |date=2003 |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=Airlife |location=[[Shrewsbury|Shrewsbury, England]] |isbn=9781840373998 |ol=8915445M}}
* {{cite book |last1=Droste |first1=Carl S. |last2=Walker |first2=James E. |date=1980 |title=The General Dynamics Case Study on the F-16 Fly-by-Wire Flight Control System |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |isbn=9781563473074 |doi=10.2514/4.867873}}
* {{cite book |editor-last1=Eden |editor-first1=Paul |date=2004 |title=The Encyclopedia of Modern Military Aircraft |location=[[London]] |publisher=Amber Books |isbn=9781904687085 |ol=8772911M |ref={{harvid|Eden et al|2004}}}}
* {{cite book |last1=Frawley |first1=Gerard |date=2002 |title=The International Directory of Military Aircraft 2002/03 |edition=Rev. 4th |publisher=Aerospace Publications Pty Ltd |location=[[Fyshwick, Australian Capital Territory|Fyshwick, ACT]] |isbn=9781875671557 |ol=8656312M}}
* {{cite book |last1=Hampton |first1=Dan |date=2012 |title=Viper Pilot: A Memoir of Air Combat |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=9780062130358}}
* {{cite book |last1=Hoh |first1=Roger H. |last2=Mitchell |first2=David G. |date=September 1983 |title=Flying Qualities of Relaxed Static Stability Aircraft – Volume I: Flying Qualities Airworthiness Assessment and Flight Testing of Augmented Aircraft. |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA128758 |publisher=Federal Aviation Administration |id=ADA128758 |access-date=16 June 2008}}
* {{cite book |last1=Jenkins |first1=Dennis R. |date=2000 |title=F/A-18 Hornet: A Navy Success Story |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |location=[[New York City|New York]] |isbn=9780071346962}}
* {{cite book |last1=Peacock |first1=Lindsay |date=1997 |title=On Falcon Wings: The F-16 Story |publisher=[[RAF Benevolent Fund|Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises]] |location=[[RAF Fairford]] |isbn=9781899808014}}
* {{cite book |last1=Richardson |first1=Doug |date=1990 |title=General Dynamics F-16 Fighting Falcon |location=London |publisher=Salamander Books |isbn=9780861015344}}
* {{cite book |last1=Senior |first1=Tim |date=2002 |title=The AirForces Monthly Book of the F-16 Fighting Falcon |location=[[Stamford, Lincolnshire|Stamford, England]] |publisher=Key Books Ltd |isbn=9780946219605}}
* {{cite book |editor-last1=Spick |editor-first1=Mike |date=2000 |title=The Great Book of Modern Warplanes |location=[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]] |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=9780760308936}}
* {{cite report |title=Standard Aircraft Characteristics, General Dynamics F-16A Block 15, A.F. Serial No. 80-0541 thru 80-1117, March 1984 |date=March 1984 |url=https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |publisher=Office of the Secretary of the Air Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231190554/https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |archive-date=31 December 2021}}
{{Refend}}

==Further reading==
*Drendel, Lou. ''F-16 Fighting Falcon – Walk Around No. 1.'' [[Carrollton, Texas]]: Squadron/[[Signal Books]], 1993. {{ISBN|0-89747-307-8}}.
* [[Bill Gunston|Gunston, Bill]]. ''United States Military Aircraft of the 20th century'' London: [[Salamander Books]] Ltd, 1984. {{ISBN|0-86101-163-5}}.
*Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. [[Arlington, Texas]]: Aerofax, 1998. {{ISBN|1-85780-081-8}}.
* [[Bill Sweetman|Sweetman, Bill]]. [https://books.google.com/books?id=ZyKWYFKWP74C ''Supersonic Fighters: The F-16 Fighting Falcons''.] [[Mankato, Minnesota]]: [[Capstone Publishers|Capstone Press]], 2008. {{ISBN|1-4296-1315-7}}.
*Williams, Anthony G. and Emmanuel Gustin. ''Flying Guns: The Modern Era''. Ramsbury, UK: The [[Crowood Press]], 2004. {{ISBN|1-86126-655-3}}.

==خارجي لنڪس==
{{Commons}}
* [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ F-16 USAF fact sheet]
* [https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html F-16 page on LockheedMartin.com] and [http://www.codeonemagazine.com/f16-highlights.html F-16 articles on Code One magazine site]
* [https://www.f-16.net/ F-16.net Fighting Falcon resource]

{{Authority control}}
[[زمرو:ايف-16 فائٽنگ فالڪن]]
[[زمرو:لاڪ هيڊ مارٽن]]
[[زمرو:جنرل ڊائنامڪس]]
[[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:جنرل ڊائنامڪس F-16 فائٽنگ فالڪن| ]]
[[زمرو:آمريڪا جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]]
[[زمرو:1970ع وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]] 
[[زمرو:جنرل ڊائنامڪس جا ويڙهاڪ هوائي جهاز|F-16]]
[[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز پهريون ڀيرو 1974ع ۾ اڏاميو]] 
[[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]]   
[[زمرو: لاڪ هيڊ مارٽن جا ويڙهاڪ هوائي جهاز|F-16]] 
[[زمرو:وچين ونگ وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:آرامده استحڪام وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]]
[[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]]</text>
      <sha1>czau48sfwgzbttlizv197fbs886tbim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يارين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94885</id>
    <revision>
      <id>372685</id>
      <parentid>371212</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3176" sha1="ps1syhkf7avc50oxw8avzzbdk1wsycd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement||name=يارين&lt;br&gt;
Yaren
|settlement_type=[[Nauru#Administrative divisions|District]]
|image_skyline=Nauru Government.jpg|imagesize=300px|image_caption=Nauru government (left) and parliament (right) buildings
|image_flag=|image_shield=|nickname=|motto=|image_map=Yaren in Nauru.svg
|mapsize=|map_caption=Yaren District within Nauru
|subdivision_type=Country
|subdivision_name={{NRU}}
|subdivision_type1=[[Constituencies of Nauru|Constituency]]
|subdivision_name1=[[Yaren Constituency|Yaren]]
|established_title=|established_date=|established_title1=&lt;!--City rights--&gt;|established_date1=|leader_title=|leader_name=|area_total_km2=1.5|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2021|population_note=|population_total=803&lt;ref name=population&gt;{{Citation
| date        = 9 August 2023
| title       = Nauru 2021 Population and Housing Census - Analytical Report
| publisher   = Pacific Community (SPC) and Government of the Republic of Nauru (Nauru) 2023
| publication-place = Noumea
| page        = 27
| url         = https://www.spc.int/DigitalLibrary/Get/kzvm2 
| archive-url = https://web.archive.org/web/20230907203022/https://www.spc.int/DigitalLibrary/Get/kzvm2
| archive-date = 7 September 2023
| access-date = 3 May 2024
}}&lt;/ref&gt;|population_footnotes=|population_metro=|population_density_km2=498|pushpin_map=|pushpin_label_position=|pushpin_map_caption=|map_caption1=|pushpin_mapsize=|coordinates={{Coord|0|32|44|S|166|55|30|E|type:adm1st_region:NR|display=inline,title}}|timezone=[[Time in Nauru|NRT]]|utc_offset=+12:00|elevation_m=25|postal_code_type=[[Postal code]]|postal_code=|area_code_type=[[Telephone numbers in Nauru|Area code]]|area_code=+674|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=[[Tropical rainforest climate|Af]]|website=|footnotes=}}
[[File:Karte_Distrikt_Yaren.png|ساڄو|thumb|289x289 عڪسلون|يارين جو نقشو]]
[[File:View_of_Nauru_airport.jpg|ساڄو|thumb|250x250 عڪسلون|[[Nauru International Airport|ناراو بين الاقوامي هوائي اڏو]]]]
'''يارين''' (Yaren)، اڳئين ۾ '''مڪوا''' يا '''موڪوا،''' [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] [[ٻيٽ تي مشتمل ملڪ|ٻيٽ ملڪ]] [[نائورو|ناورو]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي. اهو نارو جو [[ڊي فيڪٽو|اصل]] گادي جو هنڌ آهي ۽ يارين ڪانسٽيٽوينسي سان گڏ آهي.&lt;ref name=&quot;naurugov&quot;&gt;[http://www.naurugov.nr/parliament-of-nauru/about-parliament/who-comprises-parliament.aspx Constituencies of Nauru](naurugov.nr) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251019231431/http://naurugov.nr/parliament-of-nauru/about-parliament/who-comprises-parliament.aspx |date=2025-10-19 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=2019-09-02}}&lt;/ref&gt; يارين ٻيٽ جي ڏاکڻي ساحل تي واقع آهي ۽ ناراو جي سرڪاري آفيسن جو هنڌ آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يارين]]
[[زمرو:ناورو]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:ناورو جا شهر]]
[[زمرو:اوشينيا جا شهر]]
[[زمرو:اوشينيا ۾ راڄڌانيون]]</text>
      <sha1>ps1syhkf7avc50oxw8avzzbdk1wsycd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پئسفڪ ڪميونٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94899</id>
    <revision>
      <id>372688</id>
      <parentid>371383</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36223" sha1="ek7ecgawuygjcb5ridokoubsjtfzdsp" xml:space="preserve">{{Short description|International development organisation}}
{{Infobox Geopolitical organization
| linking_name           = the Pacific Community
| image_flag             = 
| symbol_type            = Logo
| image_symbol           = 
| symbol_width           = 130px
| image_map              = Map of Pacific Community, 2016.webp
| image_map_caption      = SPC 2016 member map
| membership             = {{collapsible list
  | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  | title =27 ملڪ ۽ علائقا 
  | {{Flag|American Samoa}}
  | {{Flag|Australia}}
  | {{Flag|Cook Islands}}
  | {{Flag|Fiji}}
  | {{Flag|France}}
  | {{Flag|French Polynesia}}
  | {{Flag|Guam}}
  | {{Flag|Kiribati}}
  | {{Flag|Marshall Islands}}
  | {{Flag|Micronesia}}
  | {{Flag|Nauru}}
  | {{Flag|New Caledonia|local}}
  | {{Flag|New Zealand}}
  | {{Flag|Niue}}
  | {{Flag|Northern Mariana Islands}}
  | {{Flag|Palau}}
  | {{Flag|Papua New Guinea}}
  | {{Flag|Pitcairn Islands}}
  | {{Flag|Samoa}}
  | {{Flag|Solomon Islands}}
  | {{Flag|Tokelau}}
  | {{Flag|Tonga}}
  | {{Flag|Tuvalu}}
  | {{Flag|United Kingdom}}
  | {{flag|United States}}
  | {{Flag|Vanuatu}}
  | {{Flag|Wallis and Futuna|local}}
 }}
| admin_center_type      = هيڊ ڪوارٽر جو هنڌ
| admin_center           = [[نوميا]]، [[نيو ڪيليڊونيا]]
| leader_title1          = نمائندن جي ڪميٽي
| leader_name1           = سالياني چيئر روٽيشن
| leader_title2          = ڊائريڪٽر جنرل
| leader_name2           = {{nowrap|{{flagicon|Tonga}} پاولا ويولي}}
| established_event1     = ڏکڻ پئسفڪ ڪميشن جي حيثيت سان
| established_date1      = 1947ع
| established_event2     = پئسفڪ ڪميونٽي جي حيثيت سان
| established_date2      = 2016ع
| time_zone              = {{collapsible list
  | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  | title = 12 ٽائيم زونز 
  | [[UTC]]
  | &amp;nbsp;[[UTC+8|+8]] &amp;nbsp;{{flagicon|Australia}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+9|+9]] &amp;nbsp;{{flagicon|Palau}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+9:30|+9:30]] &amp;nbsp;{{flagicon|Australia}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+10|+10]] &amp;nbsp;{{flagicon|Australia}}{{flagicon|FSM}}{{flagicon|Papua New Guinea}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+11|+11]] &amp;nbsp;{{flagicon|FSM}}{{flagicon|New Caledonia}}{{flagicon|Solomon Islands}}
  | &amp;nbsp;+11 &amp;nbsp;{{flagicon|Vanuatu}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+12|+12]] &amp;nbsp;{{flagicon|Fiji}}{{flagicon|Kiribati}}{{flagicon|Marshall Islands}}
  | &amp;nbsp;+12 &amp;nbsp;{{flagicon|Nauru}}{{flagicon|New Zealand}}{{flagicon|Tuvalu}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+13|+13]] &amp;nbsp;{{flagicon|Kiribati}}{{flagicon|Tonga}}
  | &amp;nbsp;[[UTC+14|+14]] &amp;nbsp;{{flagicon|Kiribati}}
  | &amp;nbsp;[[UTC-10|-10]] &amp;nbsp;{{flagicon|French Polynesia}}
  | &amp;nbsp;[[UTC-9:30|-9:30]] &amp;nbsp;{{flagicon|French Polynesia}}
  | &amp;nbsp;[[UTC-9|-9]] &amp;nbsp;{{flagicon|French Polynesia}}
  | &amp;nbsp;[[UTC-8|-8]] &amp;nbsp;{{flagicon|Pitcairn Islands}}
 }}
| official_website       = [http://www.spc.int spc.int/]
| demonym                = 
| area_km2               = 
| area_rank              = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| today                  = 
| conventional_long_name = پئسفڪ ڪميونٽي&lt;br&gt;
Pacific Community
}}
'''پئسفڪ ڪميونٽي''' (Pacific Community)، جيڪو اڳ ۾ سائوٿ پئسفڪ ڪميشن (SPC) هو، هڪ بين الاقوامي ترقياتي تنظيم آهي جيڪا 27 ميمبرن جي نگراني ۾ آهي، جنهن ۾ 22 پئسفڪ ٻيٽ ملڪ ۽ پئسفڪ سمنڊ جي چوڌاري علائقا شامل آهن. تنظيم جو هيڊ ڪوارٽر نوميا، نيو ڪيليڊونيا ۾ آهي، ۽ ان جا علائقائي آفيس سووا، پونپي ۽ پورٽ ويلا ۾ آهن، انهي سان گڏ پئسفڪ جي ٻين هنڌن تي فيلڊ اسٽاف پڻ آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spc.int/about-us/contact-us|title=Contact Us|website=The Pacific Community|language=en|access-date=2019-03-25}}&lt;/ref&gt; ان جون ڪم ڪندڙ ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن. اها بنيادي طور تي ٽيڪنيڪل ۽ سائنسي صلاح فراهم ڪري ٿي ۽ عطيو ڏيندڙ قومن کان ترقياتي منصوبن جي فنڊنگ لاءِ هڪ آئوٽ ليٽ طور ڪم ڪري ٿي.&lt;ref&gt;[http://purl.org/spc/digilib/doc/4b5zf Pacific Community Strategic Plan, 2016-2020]&lt;/ref&gt; ٿوري ننڍڙي پئسفڪ ٻيٽن جي فورم جي برعڪس، پئسيفڪ ڪميونٽي هڪ واپاري بلاڪ ناهي ۽ فوجي يا سيڪيورٽي مسئلن سان معاملو نٿو ڪري.

پئسفڪ ڪميونٽي جي علائقائي ترقي جي مسئلن ۾ موسمياتي تبديلي، آفت ۾ خطري جو انتظام، ماهيگيري، فوڊ سيفٽي، کاڌي جي حفاظت، تعليم، صنفي برابري، انساني حق، غير متعدي بيماريون، زراعت، ٻيلا ۽ زمين جو استعمال، پاڻي جا وسيلا ۽ نوجوانن جي روزگار شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=SPC promotes food security|url=https://www.fbcnews.com.fj/news/spc-promotes-food-security/|access-date=2020-11-06|website=Fiji Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
پئسيفڪ ڪميونٽي 6 فيبروري 1947ع  تي،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spc.int/events/pacific-community-day|title=Pacific Community Day|website=The Pacific Community|language=en|access-date=2025-09-20}}&lt;/ref&gt; ڏکڻ پئسفڪ ڪميشن (SPC) جي طور تي، علائقي ۾ اسٽريٽجڪ مفادن ۽ علائقن سان ڇهن ترقي يافته ملڪن: آسٽريليا، فرانس، هالينڊ، نيوزي لينڊ، برطانيه، ۽ آمريڪا پاران قائم ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nla.gov.au/selected-library-collections/south-pacific-commission|title=South Pacific Commission {{!}} National Library of Australia|via=National Library of Australia|access-date=2019-03-25}}&lt;/ref&gt;

ڏکڻ پئسفڪ ڪميشن جو باني چارٽر ڪينبرا معاهدو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1948/15.html|title=Agreement establishing the South Pacific Commission (Canberra, 6 February 1947)|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=August 1984|work=Australian Treaty Series 1948 No. 15|publisher=Australian Government Publishing Service|access-date=2008-08-11|edition=First}} The first edition document hosted on the Australasian Legal Information Institute web site.&lt;/ref&gt;  ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ڇهن نوآبادياتي طاقتون، جنهن ڪميشن ٺاهي هيون، انهن جو مقصد جنگ کان پوءِ پئسفڪ ۾ مغربي سياسي ۽ فوجي مفادن کي محفوظ بڻائڻ هو. ٻه باني ميمبر (هالينڊ ۽ برطانيه) ان کان پوءِ ڪميشن کان دستبردار ٿي ويا آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي ڪنٽرول ۾ پئسفڪ علائقا يا ته آزادي حاصل ڪئي يا تنظيم ۾ پاڻ کي نمائندگي ڪرڻ جو حق حاصل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.bartleby.com/67/4283.html|title=The Pacific Region, 1944–2000: The Islands, 1946–2000: 1947|editor-last=Stearns|editor-first=Peter N.|date=June 2002|encyclopedia=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern|publisher=bartleby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623035503/http://www.bartleby.com/67/4283.html|archive-date=23 June 2008|url-status=dead|access-date=2008-08-13|display-authors=etal}} A licensed reproduction of {{cite book|title=The Pacific Region, 1944–2000: The Islands, 1946–2000: 1947|publisher=Houghton Mifflen Company|year=2001|isbn=0-395-65237-5|editor=Peter N. Stearns|series=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern|location=Boston|pages=xxvii, 1243p.; maps; 25&amp;nbsp;cm|chapter=H, 1, 1947|display-editors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/556331/Secretariat-of-the-Pacific-Community#tab=active~checked%2Citems~checked&amp;title=Secretariat%20of%20the%20Pacific%20Community%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia|title=Secretariat of the Pacific Community|year=2008|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|access-date=2008-08-16}} Supports SPC's formation &quot;to advise on economic, social, health matters affecting the South Pacific Island territories...&quot;&lt;/ref&gt;

شروع کان وٺي، ڪميشن جو ڪردار محدود هو. آسٽريليا ۽ نيوزي لينڊ کان آمريڪا، فرانس، هالينڊ ۽ برطانيه کي 1947ع ۾ ڏکڻ سمنڊ ڪميشن ڪانفرنس ۾ حصو وٺڻ جي دعوت ۾ اهو بيان شامل هو ته؛

&quot;ڏکڻ پئسفڪ ڪميشن قائم ٿيڻ کي سياسي معاملن يا دفاع يا سيڪيورٽي جي سوالن سان ڪنهن به طرح سان معاملو ڪرڻ جو اختيار نه هجڻ گهرجي&quot;. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Te Ara – The Encyclopedia of New Zealand, updated 2007-09-18|editor=A.H. McLintock|date=1966|series=International Relations: The South Pacific Commission|isbn=978-0-478-18451-8|url=http://www.teara.govt.nz/1966/I/InternationalRelations/TheSouthPacificCommission/en|access-date=2008-08-16}} &quot;From the outset political and security matters were excluded from consideration; the proposed Commission was to act in a consultative capacity on questions of welfare of the peoples in the area and social and economic development.&quot;&lt;/ref&gt;

بحث تي هي پابندي (خاص طور تي علائقي ۾ ايٽمي هٿيارن جي جاچ تي بحث ڪرڻ تي پابندي) 1971ع ۾ ڏکڻ پئسفڪ فورم (هاڻي پئسفڪ ٻيٽ فورم) جي قيام جو سبب بڻي، جنهن نه رڳو فرانس، برطانيه ۽ آمريڪا جي وڌيڪ پري طاقتن کي، پر ان وقت انهن جي پئسفڪ ٻيٽ علائقن کي پڻ خارج ڪيو. 

سال 1949ع ۾، پئسفڪ ڪميونٽي پنهنجو مستقل هيڊڪوارٽر نوميا، نيو ڪيليڊونيا ۾. هڪ اڳوڻي آمريڪي فوجي اڏي تي قائم ڪيو. سال 1995ع ۾ ساڳئي هنڌ جي ويجهو هڪ نئون هيڊ ڪوارٽر تعمير ڪيو ويو ۽ فوجي اڏي کي ڊاهي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.noumea.nc/en/discover-noumea/history-and-heritage/1854-today/important-dates|title=Important dates|date=2013-07-31|website=Ville de Nouméa|language=en-en|access-date=2019-03-28}}&lt;/ref&gt;  ڏکڻ پئسفڪ فورم جي اصل هيڊ ڪوارٽر جي جڳهه جي ياد ۾ هڪ يادگار ۽ تختي انسي واٽا ۾ لي پرومينيڊ ڪمپليڪس جي سائيٽ تي ملي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.noumea.nc/en/discover-noumea/history-and-heritage/1854-today/important-dates|title=Important dates|date=2013-07-31|website=Ville de Nouméa|language=en-en|access-date=2019-03-28}}&lt;/ref&gt;

سال &lt;small&gt;1962&lt;/small&gt;ع ۾، پئسفڪ ڪميونٽي هڪ باقاعده پئسفڪ وسيع راندين جي تقريب منعقد ڪرڻ جي مقصد سان ڏکڻ پئسفڪ گيمز ڪائونسل ٺاهي. پهرين گيمز رانديون 1963ع ۾ سووا، فجي ۾ منعقد ڪيون ويون، جنهن ۾ 13 پئسفڪ علائقن مان 646 شرڪت ڪندڙن حصو ورتو. شروعات ۾ رانديون ٽن سالن جي وقفي تي منعقد ڪيون ويون، جيتوڻيڪ بعد ۾ گوام ۾ ٽومون راندين کان پوءِ ان کي چار تائين وڌايو ويو.

[[Netherlands New Guinea|Dutch New Guinea]], formerly represented in the SPC by the Netherlands, was transferred to [[United Nations Temporary Executive Authority|United Nations authority]] in 1962 and to [[Indonesia]] the following year. Without any territory remaining in the region, the Netherlands withdrew from the SPC in 1962.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zriADAAAQBAJ&amp;q=1962+netherlands+leaves+SPC+Pacific&amp;pg=PA15|title=The Pacific Island States: Security and Sovereignty in the Post-Cold War World|last1=Henningham|first1=S.|last2=Kovac|first2=Velibor Bobo|date=1995-10-25|publisher=Springer|isbn=9780230372436|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;q=%22The+Dutch+withdrew+in+1962+when+the%22&amp;pg=PA329|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|last1=Lal|first1=Brij V.|last2=Fortune|first2=Kate|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824822651|language=en}}&lt;/ref&gt;

Governance of the SPC reflected the changing political environment. At inception, each member had equal representation and a single vote. When Western Samoa joined as newly independent state in 1965 the rules were changed to ensure that the Western foundation nations would maintain firm control over the organization. Australia was given five votes, France, Britain, New Zealand, and the United States four and Western Samoa just one.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;q=Western+Samoa+joined+SPC+in+1965&amp;pg=PA329|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|last1=Lal|first1=Brij V.|last2=Fortune|first2=Kate|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824822651|language=en}}&lt;/ref&gt;

In 1972, the first South Pacific Arts Festival was convened by SPC in Suva, Fiji. The event drew more than 1000 participants from 14 countries. In 1975 SPC created a Council of Pacific Arts, permanently making culture issues a part of the SPC mandate and establishing the [[Festival of Pacific Arts]] as a regular event.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Meeting House of the Pacific|publisher=Secretariat of the Pacific Community|year=2007|isbn=978-982-00-0221-0|location=SPC Library, Noumea, New Caledonia|pages=90}}&lt;/ref&gt;

In response to demand to rapid development of the Pacific regions media industry, SPC established a Regional Media Center in 1973 in collaboration with the recently created [[University of the South Pacific]]. The center produced audio material for the regions radio stations and provided training in video production.

With [[decolonization]] efforts expanding, newly independent states and nonindependent territories were also allowed to apply for membership. &quot;As its membership grew, the character and scope of the SPC evolved to incorporate the indigenous peoples of the Pacific.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Gover|first=Kirsty|chapter=Indigenous membership and human rights|date=2016-02-05|pages=35–48|publisher=Routledge|isbn=9780203119235|doi=10.4324/9780203119235-4|title=Handbook of Indigenous Peoples' Rights}}&lt;/ref&gt;

In 1983, at the Saipan Conference, unequal voting was abandoned, once again establishing a &quot;one member, one vote&quot; principle for SPC.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Secretariat-of-the-Pacific-Community|title=Secretariat of the Pacific Community {{!}} international organization|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2019-03-25}}&lt;/ref&gt; However, this decision did not come without criticism as some pointed out that the combination of allowing membership to non-independent territories and establishing a one-vote per member principle effectively provided additional votes to France and the United States who continued to maintain control over Pacific territories. It was also during the Saipan Conference that the Committee of Representatives of Governments and Administrations (CRGA) was established, creating the only Pacific regional organization that was both fully representative of the Pacific, and fully governed by its membership.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Meeting House of the Pacific|publisher=Secretariat of the Pacific Community|year=2007|isbn=978-982-00-0221-0|location=SPC Library, Noumea, New Caledonia|pages=108}}&lt;/ref&gt;

In 1988, the SPC become a founding member of the [[Council of Regional Organisations in the Pacific]] or CROP (formerly the South Pacific Organisations Coordinating Committee, SPOCC)  &quot;to improve cooperation, coordination, and collaboration among the various intergovernmental regional organisations to work toward achieving the common goal of sustainable development in the Pacific region&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forumsec.org/council-of-regional-organisations-of-the-pacific/|title=Council of Regional Organisations of the Pacific|website=forumsec.org|access-date=2019-04-01}}&lt;/ref&gt;

The United Kingdom withdrew from the organisation in 1996 and rejoined in 1998.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&amp;q=The+United+Kingdom+relinquished+its+membership+in+1996&amp;pg=PA329|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|last1=Lal|first1=Brij V.|last2=Fortune|first2=Kate|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824822651|language=en}}&lt;/ref&gt; The UK withdrew a second time in [https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/ef/ef6ed2338bebd29d94705cdd89959048.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=vGg1F8Nh23gdKjZlCkqh95YaHRFopZRqUufpHvV3jao%3D&amp;se=2019-10-01T23%3A28%3A55Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22CRGA_34_Paper_11_E.pdf%22 2004]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The UK's interests in the Pacific Community were prior to Brexit primarily managed through the European Union, although the UK also is a direct donor for some projects.{{update inline|date=August 2020}} The UK rejoined in 2021 after reopening its high commissions in Tonga, Samoa and Vanuatu.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-12-02|title=Britain rejoins major Pacific body|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/457062/britain-rejoins-major-pacific-body|access-date=2021-12-02|publisher=Radio New Zealand|language=en-nz}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- due to Brexit --&gt;

In 1996, the Pacific Heads of Agriculture and Livestock Programmes asked &quot;to put in place, both in their countries and through regional cooperation, policies to conserve, protect and best utilize their plant genetic resources&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lrd.spc.int/the-centre-for-pacific-crops-and-trees-cepact|title=The Centre for Pacific Crops and Trees (CePaCT)|website=lrd.spc.int|access-date=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; As these resources were considered a shared regional responsibility, it made sense for a regional organization to respond to this need. SPC established the [[Regional Germplasm Centre]] (RGC) in 1998. The facility grew rapidly and in 2007 was renamed [[Centre for Pacific Crops and Trees]] (CePaCT). It currently holds more than 2000 varieties of genetic material on Pacific strains of taro, banana, breadfruit and others, and has been instrumental in helping to rebuild island agriculture after disasters.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fijisun.com.fj/2017/02/20/minister-to-attend-winston-service/|title=Minister to attend Winston service|language=en-US|access-date=2019-04-04}}&lt;/ref&gt;

In 2000, SPC became the first CROP organization to be headed by a woman, [[Lourdes Pangelinan]] of Guam, who served in the role from 2000 to 2006.

=== Pacific Way television series ===
The SPC began producing a television program, known as ''The Pacific Way'', in 1995. Supported by [[UNESCO]] as a trial for exchanging news stories, the first season was shared freely with just one tape circulated between TV stations in several Pacific Island nations. The programs' regional and local focus made it popular addition to local television schedules and at its height was producing and distributing 26 annual episodes to 21 TV stations around the region. Since 2017, the Pacific Way has been developing 10 episodes per season for television and has been reintroduced to radio through its complementary podcasts. The half-hour show shares development stories about the Pacific for the Pacific. It covers important topics and key issues, such as climate change adaptation, health, youth employment, innovation in agriculture, fisheries management and the protection of cultural heritage.

=== Name and logo ===
While the acronym &quot;SPC&quot; has been consistent since the organization's founding in 1947, the name and logo have evolved over the years. The organization's original name was the '''South Pacific Commission''', which represented the limited nature of its membership and activities. The name was changed in 1997 to the '''Pacific Community''', reflecting the growth of membership across the entire Pacific region. The current logo was officially adopted in 2015.

{{multiple image
 | align = center
 | image_gap = 10
 | total_width = 420
 | background color = #dfffdf
 | image1 =   SPC Logo-historique-1960-eng.jpg
 | alt1 =     SPC Logo 1960
 | caption1 = {{quad}}1960
 | image2 =   SPC Logo-1970-eng.jpg
 | alt2 =     SPC Logo 1970
 | caption2 ={{quad}}1970
 | image3 =  
 | alt3 =    
 | caption3 =
 | footer_align = center
 | footer = South Pacific Commission ― Pacific Community&lt;br /&gt;logos
}}

==رڪنيت==
The Pacific Community includes 22 Pacific island countries and territories, which were all previously territories (or, in the case of Tonga, a [[protectorate]]) of the original founding members of the SPC, along with the developed countries of Australia, France, New Zealand, the United Kingdom, and the United States:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://spc.int/our-members|title=SPC – Pacific Community: Our Members|website=SPC – Pacific Community|language=en|access-date=2019-03-25}}&lt;/ref&gt;

The population figures and also the GDP per capita figures are for the whole country. In some cases this includes regions outside the Pacific area.

The symbol ‡ indicates an independent state.
[[File:SPC Headquarters 7.jpg|thumb|Headquarters of the Pacific Community in 2018]]
{{table alignment}}
{| class=&quot;wikitable sortable col2right col3right col4right col5right&quot; 
! Member
! Population&lt;br /&gt;(2020)
! Area&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! EEZ Area&lt;br /&gt;(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! GDP per&lt;br&gt;capita&lt;br /&gt;(USD,&lt;br&gt;2020)
! Currency
! UN&lt;br&gt;membership
! Sovereign State /&lt;br /&gt;Associated with
! Status
! Date of&lt;br&gt;admission
|-
| {{Flag|American Samoa}}
| 56,813
| 200
| 404,391
| 11,245
| USD
| No
| [[United States]]
| [[Territories of the United States#Organized vs. unorganized territories|Unorganized Unincorporated Territory]]
| 1983
|-
| {{Flag|Australia}}
| 25,882,100
| 7,692,024
| 8,148,250
| 53,321
| AUD
| Yes
| ‡
| 
| 1947
|-
| {{Flag|Cook Islands}}
| 17,459
| 237
| 1,830,000
| 24,913
| NZD
| No
| [[New Zealand]]
| [[Political status of the Cook Islands and Niue|Freely Associated State]]
| 1980
|-
| {{Flag|Fiji}}
| 926,276
| 18,276
| 1,282,980
| 6,152
| FJD
| Yes
| ‡
| 
| 1971
|- 
| {{Flag|France}}
| 67,100,000
| 675,000
| 1,100,000
| 49,435
| EUR
| Yes
| ‡
| 
| 1947
|-
| {{Flag|French Polynesia}}
| 275,918
| 4,167
| 4,767,240
| 22,308
| XPF
| No
| [[France]]
| [[Overseas country of France|Overseas Country]]
|1983
|-
| {{Flag|Guam}}
| 168,801
| 540
| 221,504
| 34,153
| USD
| No
| [[United States]]
| [[Territories of the United States#Incorporated vs. unincorporated territories|Organized Unincorporated Territory]]
| 1983
|-
| {{Flag|Kiribati}}
| 119,940
| 811
| 3,441,810
| 1,636
| AUD
| Yes
| ‡
| 
| 1983
|-
| {{Flag|Marshall Islands}}
| 54,590
| 181
| 1,990,530
| 4,337
| USD
| Yes
| [[United States]]
| [[Compact of Free Association|Freely Associated State]] 
| 1983
|-
| {{Flag|Micronesia}}
| 105,503
| 701
| 2,996,420
| 3,830
| USD
| Yes
| [[United States]]
| [[Compact of Free Association|Freely Associated State]] 
| 1983
|-
| {{Flag|Nauru}}
| 11,690
| 21
| 308,480
| 11,666
| AUD
| Yes
| ‡
| 
|1969
|-
| {{Flag|New Caledonia|local}}
| 273,015
| 18,576
| 1,422,540
| 37,448
| XPF
| No
| [[France]]
| [[Overseas France#Sui generis collectivity|Sui Generis Collectivity]]
| 1983
|-
| {{Flag|New Zealand}}
| 4,900,000
| 270,500
| 4,000,000
| 43,953
| NZD
| Yes
| ‡
| 
| 1947
|-
| {{Flag|Niue}}
| 1,562
| 261
| 450,000
| 18,757
| NZD
| No
| [[New Zealand]]
| [[Political status of the Cook Islands and Niue|Freely Associated State]]
| 1980
|-
| {{nowrap|{{Flag|Northern Mariana Islands}}}}
| 56,608
| 464
| 749,268
| 23,550
| USD
| No
| [[United States]]
| [[Commonwealth (U.S. insular area)|Commonwealth]]
| 1983
|-
| {{Flag|Palau}}
| 17,930
| 444
| 603,978
| 2,854
| USD
| Yes
| [[United States]]
| [[Compact of Free Association|Freely Associated State]] 
| 1983
|-
| {{Flag|Papua New Guinea}}
| 8,934,475
| 462,840
| 2,402,290
| 2,854
| PGK
| Yes
| ‡
| 
| 1975
|-
| {{Flag|Pitcairn Islands}}
| 50
| 47
| 836,108
| N/A
| NZD
| No
| [[United Kingdom]]
| [[British Overseas Territories|Overseas Territory]]
| 1983
|-
| {{Flag|Samoa}}
| 198,646
| 2,934
| 127,950
| 4,284
| SAT
| Yes
| ‡
| 
| 1965
|-
| {{Flag|Solomon Islands}}
| 712,071
| 28,230
| 1,553,440
| 2,295
| SBD
| Yes
| ‡
| 
| 1978
|-
| {{Flag|Tokelau}}
| 1,506
| 12
| 319,031
| 6,882
| NZD
| No
| [[New Zealand]]
| [[Realm of New Zealand|Dependent Territory]]
| 1983
|-
| {{Flag|Tonga}}
| 99,780
| 749
| 659,558
| 5,081
| TOP
| Yes
| ‡
| 
| 1983
|-
| {{Flag|Tuvalu}}
| 10,580
| 26
| 749,790
| 4,223
| AUD
| Yes
| ‡
| 
| 1978
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| 66,000,000
| 242,495 
| 6,805,586
| 40,284
| GBP
| Yes
| ‡
|
| 1947{{efn|Withdrew from 1 Jan 1996 until it rejoined 1 Jan 1998; Withdrew again from 1 Jan 2005 until it rejoined again on 2 Dec 2021}}
|-
| {{flag|United States}}
| 324,000,000
| 9,800,000
| 11,700,000
| 55,800
| USD
| Yes
| ‡
| 
| 1947
|-
| {{Flag|Vanuatu}}
| 294,688
| 12,281
| 663,251
| 3,260
| VUV
| Yes
| ‡
| 
| 1983
|- 
| {{Flag|Wallis and Futuna|local}}
| 11,441
| 142
| 258,269
| 12,848
| XPF
| No
| [[France]]
| [[Overseas collectivity|Overseas Collectivity]]
| 1983
|}

;Notes
{{notelist}}

The SPC is concentrated on providing technical and scientific advice to its member governments and administrations, particularly in areas where small island states lack the wherewithal to maintain purely national cadres of expertise, or in areas where regional co-operation or interaction is necessary.

The operational budget of the Pacific Community in 2018 was approximately €82 million.&lt;ref&gt;[https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f622b53d8bf705c118cae027dc9f1618.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=QEZCbLiycviE2qhH3psUizapTOSlMjqJtj%2FsG5fiSmU%3D&amp;se=2019-10-01T23%3A01%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22SPC_budget___financial_year_ending_31_December_2019_002.pdf%22 SPC budget, FY 2019]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; The organization is financially supported through a combination of membership fees and donor funding. Its major funding partners include the [[European Union]], the [[Australian Department of Foreign Affairs and Trade]], the [[Ministry of Foreign Affairs and Trade (New Zealand)|New Zealand Ministry of Foreign Affairs]], and the governments of [[Government of France|France]] and the [[United States Department of State|United States]]. Additional funding and knowledge partners include:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our Partners |url=https://www.spc.int/partners |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813204310/https://www.spc.int/partners |archive-date=2022-08-13 |access-date=2022-08-23 |website=The Pacific Community |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{columns-list|colwidth=30em|

* [[Australian Bureau of Statistics]]
* [[Australian Centre for International Agricultural Research]]
* [[Australian Council for Educational Research]]
* [[Conservation International]]
* [[Food and Agriculture Organization]]
* [[French Development Agency]]
* [[French Facility for Global Environment]]
* [[German Corporation for International Cooperation]]
* [[Global Environment Facility]]
* [[Government of Sweden]]
* [[International Atomic Energy Agency]]
* [[International Foundation for Aids to Navigation]]
* [[International Fund for Agricultural Development]]
* [[International Labour Organization]]
* [[International Seafood Sustainability Foundation]]
* [[Korea Institute of Ocean Science &amp; Technology]]
* [[Melanesian Spearhead Group]]
* [[Office of the High Commissioner for Human Rights]]
* [[UN Women]]
* [[UNICEF]]
* [[United Nations Development Programme]]
* [[United Nations Population Fund]]
* [[United States Agency for International Development]]
* United States [[Centers for Disease Control and Prevention]]
* [[Western and Central Pacific Fisheries Commission]]
* [[World Bank]]
* [[World Health Organization]]
}}

=== Divisions ===
The SPC works across more than 25 sectors. It is involved in such areas as fisheries science, public health surveillance, geoscience and conservation of plant genetic resources for food and agriculture, statistics and education. Using a multi-sector approach in responding to its members' development priorities, SPC draws on skills and capabilities from around the region and internationally, and supports the empowerment of Pacific communities and sharing of expertise and skills between countries and territories.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://purl.org/spc/digilib/doc/4b5zf|title=SPC Strategic Plan 2016-2020|website=SPC website}}&lt;/ref&gt;

SPC currently has nine divisions:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.spc.int/about-us/divisions|title=SPC's Divisions|website=The Pacific Community|language=en|access-date=2019-03-25}}&lt;/ref&gt;

[[File:SPC-HQ-Pentagon.jpg|thumb|Original SPC HQ in Nouméa]]

* Climate Change and Environmental Stability (CCES) 
*Educational Quality and Assessment Program (EQAP)
* Fisheries, Aquaculture and Marine Ecosystems (FAME)
* Geoscience Energy and Maritime (GEM)
* Land Resources Division (LRD)
* Public Health Division (PHD)
* Regional Rights Resource Team (RRRT)
* Social Development Program (SDP)
* Statistics for Development (SDD)

==ڊائريڪٽر جنرل==
The Director General is appointed for a two-year term of office which can be extended by two additional two-year terms (maximum service period of six years).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.spc.int/about-us/director-general/director-general-recruitment |title=Recruitment process for the next Director-General of the Pacific Community is now underway &amp;#124; the Pacific Community }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Directors-General of South Pacific Commission ― Pacific Community

! Directors-General !! Country !! Start date !! End date !! Comment
|-
| Stuart Minchin || Australia || 23 Jan 2020 || present || 
|-
| [[Colin Tukuitonga]] || Niue || 5 Jan 2014 || 23 Jan 2020 || 
|-
| [[Jimmie Rodgers (doctor)|Jimmie Rodgers]] || Solomon Islands || 6 Jan 2006 || 5 Jan 2014 || 
|-
| [[Lourdes Pangelinan|Lourdes T. Pangelinan]] || Guam || 6 Jan 2000 || 5 Jan 2006 || 
|-
| Robert B. Dun || Australia || 8 Jan 1996 || 5 Jan 2000 || 
|-
| [[Ati George Sokomanu]] || Vanuatu || 6 Jan 1993 || 7 Jan 1996  || 
|-
| Jacques Iékawé || New Caledonia || 10 Mar 1992 || 10 Mar 1992 || Died before assuming office
|-
| Atanraoi Baiteke || Kiribati || 16 Jun 1989 || 5 Jan 1993 || 
|-
| [[Jon Jonassen|Jon Tikivanotau Jonassen]] || Cook Islands || 1 Jan 1989 || 15 Jun 1989 || Interim
|-
| Palauni M. Tuiasosopo || American Samoa || 9 Dec 1986 || 31 Dec 1988 || 
|-
| [[Francis Bugotu]] || Solomon Islands || 1 Jul 1982 || 30 Nov 1986 || 
|-
| [[Young Vivian|Mititaiagimene Young Vivian]] || Niue || 1 Jul 1979 || 3 Jun 1982 || 
|-
| E. Macu Salato || Fiji || 9 Dec 1975 || 30 Jun 1979 || 
|-
| [[Fred Betham]] || Western Samoa || 1 Nov 1971 || 30 Nov 1975 || 
|-
| John E. de Young || United States || 18 Feb 1971 || 31 Oct 1971 || Interim
|-
| [[Afoafouvale Misimoa]] || Western Samoa || 1 Jan 1970 || 18 Feb 1971 || 
|-
| [[Gawain Westray Bell]] || United Kingdom || 1 Jan 1967 || 11 Dec 1969  || 
|-
| [[Bill Forsyth (diplomat)|William D. Forsyth]] || Australia || 24 Mar 1963 || 31 Dec 1966 || ''reappointed''&lt;ref name=forsyth&gt;Chad Mitcham, ‘Forsyth, William Douglass (Bill)’, Australian Dictionary of Biography, National Centre of Biography, Australian National University, https://adb.anu.edu.au/biography/forsyth-william-douglass-bill-27737, published online 2018&lt;/ref&gt;
|-
| Thomas Richard Smith || New Zealand || 1 Mar 1958 || 2 Mar 1963 || 
|-
| Ralph Clairon Bedell || United States || 1 Mar 1955 || 28 Feb 1958 || 
|-
| [[Brian Freeston|Sir Brian Freeston]] || United Kingdom || 12 Nov 1951 || 12 Nov 1954 || 
|-
| [[Bill Forsyth (diplomat)|William D. Forsyth]] ||  Australia || 1 Nov 1948 || 3 Jun 1951 || Founding official&lt;ref name=forsyth/&gt;
|}

==پڻ ڏسو==
* [[پئسفڪ يونين]]
* [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم]] 
*[[بين الاقوامي تنظيم|بين الاقوامي تنظيمون]]
*[[پئسفڪ ٻيٽ فورم]]
*[[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]] 
*[[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] 
*[[فورم فشريز ايجنسي]] 
*[[ڏکڻ پئسفڪ سياحت تنظيم]] 
*[[پئسفڪ ايوي ايشن سيفٽي آفيس]]
===ٻيا===
*[[پئسفڪ فصلن ۽ وڻن جو مرڪز]] 
*[[فيسٽيول آف پئسفڪ آرٽس]] 
*[[پئسفڪ رانديون]] 
*[[پئسفڪ ٻيٽ فارمرز آرگنائيزيشن نيٽ ورڪ]] (PIFON) 
*[[پئسفڪ ٻيٽ پرائيويٽ سيڪٽر آرگنائيزيشن (PIPSO)]] 
*[[ايشيا-پئسفڪ فشريز ڪميشن (APFIC)]] 
*[[اولهه ۽ مرڪزي پئسفڪ فشريز ڪميشن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ معلومات==
* [https://adb.anu.edu.au/biography/forsyth-william-douglass-bill-27737/text35421 Mitcham, Chad, 'Forsyth, William Douglass (1909–1993)', Australian Dictionary of Biography, National Centre of Biography, Australian National University, published online 2018.]
* South Pacific Commission. 'Meeting House of the Pacific: The Story of the SPC, 1947–2007', Nouméa, New Caledonia: SPC Secretariat, 2007.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.spc.int/ Pacific Community official website]
* [http://www.austlii.edu.au/au/other/dfat/treaties/1948/15.html The Canberra Agreement establishing the South Pacific Community]
* [https://www.un.org/en/ga/sixth/69/pacific_community.shtml The Pacific Community gains official observer status with United Nations]

{{Authority control}}

[[زمرو:پئسفڪ ڪميونٽي]]
[[زمرو:اوشينيا جون تنظيمون]]
[[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]]
[[زمرو: پئسفڪ ڪميونٽي| ]] 
[[زمرو: بين الاقوامي تنظيمن جا سيڪريٽريٽ| پئسفڪ ڪميونٽي]] 
[[زمرو:اوشينيا ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:نيو ڪيليڊونيا ۾ قائم تنظيمون]] 
[[زمرو:نيوميا ۾ عمارتون ۽ ڍانچا]] 
[[زمرو:نيوزي لينڊ-پئسفڪ لاڳاپا]] 
[[زمرو:نيو ڪيليڊونيا ۾ 1947 ادارا]]
[[زمرو:1947 ۾ قائم ٿيندڙ تنظيمون]] 
[[زمرو:اوشينيا جي سياست]] 
[[زمرو:معاهدي ذريعي قائم ٿيندڙ بين سرڪاري تنظيمون]] 
[[زمرو:آسٽريليا جا گهڻ طرفي لاڳاپا]] 
[[زمرو:فجي جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:فرانس جا گهڻ طرفي لاڳاپا]] 
[[زمرو:ڪريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:مارشل ٻيٽن جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:ناورو جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:نيوزي لينڊ جا گهڻ طرفي لاڳاپا]] 
[[زمرو:پالاوو جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:پاپوا نيو گني جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:ساموآ جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:سولومن آئيلينڊز جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:ٽونگا جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:ٽووالو جا پرڏيهي لاڳاپا]] 
[[زمرو:برطانيه جا گهڻ طرفي لاڳاپا]] 
[[زمرو:آمريڪا جا گهڻ طرفي لاڳاپا]] 
[[زمرو:وانواتو جا پرڏيهي لاڳاپا]]</text>
      <sha1>ek7ecgawuygjcb5ridokoubsjtfzdsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيو ڪيليڊونيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94921</id>
    <revision>
      <id>372682</id>
      <parentid>371573</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162927" sha1="7r9o3lfi2pk8dkuii3v8noh1ji1n34e" xml:space="preserve">{{Short description|French territory in the southwest Pacific Ocean}}
{{Infobox dependency
| name   = نيو ڪيليڊونيا&lt;br&gt; New Caledonia
| native_name                   = Nouvelle-Calédonie ([[فرانسيسي ٻولي|فرينچ]])
| settlement_type   = سمنڊ پار علائقن جو مجموعو&lt;br&gt; Sui generis collectivity
| image_flag    = Flag of New Caledonia.svg
| flag_size             = 200
| flag_type      = پرچم 
| flag_link = Flags of New Caledonia
| image_blank_emblem = Emblem of New Caledonia.svg
| blank_emblem_size     = 60
| blank_emblem_type  = رياستي نشان 
| blank_emblem_link  = Emblem of New Caledonia
| motto  = &quot;Terre de parole, terre de partage&quot;&lt;br/&gt;&quot;ڳالهه ٻول ۽ حصيداري جي سر زمين&quot;
| anthem  = &quot;لا مارسيلئ&quot;
&lt;br /&gt;{{Center|[[File:La_Marseillaise.ogg]]}}&quot;[[Soyons unis, devenons frères]]&quot;{{refn|1=&quot;Soyons unis, devenons frères&quot; is officially a national anthem but is generally used only on regal and viceregal occasions.|group=nb}}&lt;br /&gt;''اچو متحد ٿيو، اچو ڀاء بڻجي ونجهي&quot;
| image_map   = {{switcher|[[File:New Caledonia in France (zoomed).svg|frameless]]|Show globe|[[File:NewCaledonia2022OSM.png|frameless]]|Map of New Caledonia}}
| map_alt  = Location of New Caledonia
| map_caption   = نيو ڪيليڊونيا جي جاء 
| mapsize       = 290px
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name = {{Flag|France}}
| established_title = فرانس پاران شامل ڪيو ويو 
| established_date = 24 سيپٽمبر، 1853ع
| established_title2 = سمنڊ پار علائقو قرار ڏنو ويو
| established_date2  = 1946ع
| established_title3 = نوميا معاهدو
| established_date3  = 5 مئي، 1998ع
| official_languages  = [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]
| regional_languages            = {{hlist|دريهو|پائسي|نينگونئ|اجيئي|35 ٻيون مقامي ٻوليون}}
| languages_type = غير مقامي ٻوليون
| languages = [[English language|English]]{{efn|English is widely used in the tourism industry due to tourism from Australia and New Zealand.}}
| ethnic_groups = {{unbulleted list|
* ڪاناڪ (41.2%)
* يورپيئن (24.1%)
* مخلوط نسل (11.3%)
* پولينيشيئن (10.3%)
* ٻيا (13.1%)}}
| ethnic_groups_year = 2019&lt;ref name=&quot;Population Structure of Communities&quot;/&gt;
| capital   = [[نوميا]]
| coordinates                   = {{coord|22|16|S|166|28|E}}
| largest_city   = [[راڄڌاني]]
| demonym   = {{hlist|نيو ڪيليڊونيئن|فرانسيسي}}
| government_type   = پارلياماني آئيني طور شامل انحصار
| leader_title1  = صدر
| leader_name1 = [[ايمانوئل مئڪرون]]
| leader_title2  = هاء ڪمشنر 
| leader_name2   = زاڪ بلانت 
| leader_title3   = حڪومتي صدر
| leader_name3   = السيدئ پونگا 
| leader_title4    = ڪانگريس جو صدر
| leader_name4   = ويلما فئلايو 
| legislature       = ڪانگريس 
| national_representation  = فرانسيسي پارليامان
| national_representation_type1 = سينيٽ 
| national_representation1  = 2 سينيٽر
| national_representation_type2 = {{nowrap|قومي اسيمبلي}}
| national_representation2   = 2 نشستون 
| area_km2    = 18,575&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-caledonia/|title=New Caledonia|date=6 December 2023|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=25 January 2021|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407121006/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-caledonia/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_land_km2                 = 18,275
| area_rank                     = 
| percent_water                 = 1.6
| elevation_max_m               = 1,628
| elevation_max_point           = مونٽ پئني
| population_census             = 2,64,596&lt;ref name=census2025&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/recensement |title=Recensement 2025 |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2026-01-30 }}&lt;/ref&gt;
| population_census_year        = اپريل، 2025ع
| population_census_rank        = 184هون
| population_estimate           = 
| population_estimate_rank      = 
| population_estimate_year      = 
| population_density_km2        = 14.5
| population_density_sq_mi      = 
| population_density_rank       = 200هون
| GDP_PPP                       = 
| GDP_PPP_rank                  = 
| GDP_PPP_year                  = 
| GDP_PPP_per_capita            = 
| GDP_PPP_per_capita_rank       = 
| GDP_nominal                   = US$9.48 billion&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/82-donnees?download=566:pib |title=Evolution du PIB et du PIB par habitant |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year              = 2019
| GDP_nominal_per_capita        = US$34,939&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt;
| currency                      = [[CFP franc]] (₣)
| currency_code                 = XPF
| timezone                      = 
| utc_offset                    = +11:00
| drives_on                     = right
| calling_code                  = [[+687]]
| iso_code                      = {{hlist|[[ISO 3166-2:NC|NC]]|[[ISO 3166-2:FR|FR-NC]]|[[ISO 3166-1 alpha-3|NCL]]}}
| cctld                         = [[.nc]]
}}
نيو ڪيليڊونيا (&lt;small&gt;New&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Caledonia&lt;/small&gt;) [[وانوآتو|وانواتو]] کان &lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;140&lt;/small&gt; ميل) ڏکڻ اولهه ۽ [[آسٽريليا]] کان &lt;small&gt;1,210&lt;/small&gt; ڪلوميٽر &lt;small&gt;(750 ميل)&lt;/small&gt; اوڀر ۾، هڪ فرانسيسي علائقو آهي جيڪو ڏکڻ اولهه [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جي هڪ ميڙ]] تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;enc-pres2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Presentation|title=Présentation|language=fr|website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr|access-date=2013-01-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030174803/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Presentation|archive-date=30 October 2012}}&lt;/ref&gt; مکيه سر زمين [[فرانس]] کان &lt;small&gt;16,100&lt;/small&gt; ڪلوميٽر (&lt;small&gt;10,000&lt;/small&gt; ميل) جي مفاصلي تي واقع، اها فرانسيسي جمهوريه ۾، سمنڊ پار فرانس جي هڪ منفرد قانوني حيثيت، &quot;سوئي جينرس مجموعي&quot; طور تي وجود رکي ٿو ۽ نيو ڪيليڊونيا رياست جي حيثيت لاءِ هڪ جاري منصوبي سان، فرانسيسي آئين جي هڪ وقف باب ۾ شامل آهي.

ٻيٽن جو ميڙ ([[ميلئنيزيا|ميلينيشيا]] جي ذيلي علائقي جو حصو) ۾ گرانڊي ٽيري جو مکيه ٻيٽ، لائلٽي ٻيٽ، چيسٽر فيلڊ ٻيٽ، بيلپ ٻيٽ، آئل آف پائنز ۽ ڪجھ ڏورانهن ٻيٽ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;pres-om2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html|title=Présentation – L'Outre-Mer|website=Outre-mer.gouv.fr|access-date=2013-01-30|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109131754/http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; چيسٽر فيلڊ ٻيٽ [[ڪورل سمنڊ]] ۾ آهن. فرانسيسي ماڻهو، خاص طور تي مقامي ماڻهو، &quot;گرانڊي ٽيري لي ڪيلو&quot;  (Grande Terre {{lang|fr|le Caillou}}) سڏين ٿا، هڪ لقب جيڪو عام طور تي پوري نيو ڪيليڊونيا لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Stanley19892&quot;&gt;{{cite book|author=David Stanley|title=South Pacific Handbook|url=https://books.google.com/books?id=unz2v_HT5q0C&amp;pg=PA549|year=1989|publisher=David Stanley|isbn=978-0-918373-29-8|page=549|access-date=18 October 2015|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413093620/https://books.google.com/books?id=unz2v_HT5q0C&amp;pg=PA549|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آزادي جي حامي ڪنڪ پارٽيون نيو ڪيليڊونيا جي حوالي سان نالو (لا) ڪنڪي (تلفظ) استعمال ڪن ٿيون، هڪ اصطلاح جيڪو 1980 جي ڏهاڪي ۾ مقامي ميلانيشين ڪنڪ ماڻهن جي نسلي نالي مان ٺاهيو ويو هو جيڪي نيو ڪيليڊونيا جي آبادي جو 41٪ ٺاهيندا آهن. نيو ڪيليڊونيا يورپي يونين سان هڪ اوورسيز ملڪ ۽ علائقي (OCT) جي طور تي لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The European Union and New Caledonia {{!}} EEAS|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/european-union-and-new-caledonia_en|access-date=2025-07-27|website=www.eeas.europa.eu|language=en}}&lt;/ref&gt;

نيو ڪيليڊونيا جو زميني علائقو 18,575 چورس ڪلوميٽر (7,172 چورس ميل) آهي جيڪو ٽن صوبن ۾ ورهايل آهي. اتر ۽ ڏکڻ صوبا نيو ڪيليڊونيا جي مکيه زمين تي آهن. جڏهن ته لوئلٽي ٻيٽ صوبو مکيه زمين جي اوڀر ساحل کان پري چار آباد ٻيٽن جو هڪ سلسلو آهي (اتر کان ڏکڻ: اوويا، ليفو، ٽيگا، ۽ ماري). نيو ڪيليڊونيا جي آبادي &lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,64,596&lt;/small&gt; (اپريل &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري) مختلف اصلن جي آهي ۽ جاگرافي جي لحاظ کان مختلف آهي. اتر ۽ لوئلٽي ٻيٽ صوبن ۾ مقامي ڪنڪ ماڻهو غالب آهن، جڏهن ته ڏکڻ صوبي ۾ يورپي (ڪالڊوچ ۽ فرينچ)، ڪنڪ ۽ پولينيشين (گهڻو ڪري واليسين) نسل جي اهم آبادي ۽ انهي سان گڏ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، پائيڊ-نائر ۽ اتر آفريقي ورثي جا ننڍا گروپن جي آبادي شامل آهي. نيو ڪيليڊونيا جي گاديءَ جو هنڌ [[نوميا]] آهي.&lt;ref name=&quot;enc-pres3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Presentation|title=Présentation|language=fr|website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr|access-date=2013-01-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030174803/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Presentation|archive-date=30 October 2012}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
نيو ڪيليڊونيا براعظم [[زيلينڊيا]] جو حصو هو، جيڪو سپر براعظم [[گونڊوانا]] کان الڳ ٿي ويو ۽ 79 ملين ۽ 83 ملين سال اڳ ٻڏي ويو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.livescience.com/lost-continent-zealandia-mapped.html|title=Hidden boundaries of lost continent 'Zealandia' revealed in incredible detail|website=LiveScience|last=Pappas|first=Stephanie|date=25 March 2021|access-date=30 December 2022|archive-date=20 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220141754/https://www.livescience.com/lost-continent-zealandia-mapped.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; نيو ڪيليڊونيا ۾ انساني موجودگي جا ابتدائي نشان ان دور جا آهن جڏهن، سال 1600-500 ق.م يا 1300-200 ق.م.، ۾ لپيتا ڪلچر پئسفڪ جي وڏي حصن ۾ اثر انداز ٿيو. &lt;ref name=&quot;pres-hist2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire|title=Histoire / La Nouvelle-Calédonie|language=fr|website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr|date=2012-11-20|access-date=2013-01-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030183849/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire|archive-date=30 October 2012}}&lt;/ref&gt; لپيتا انتهائي ماهر جهاز ران ۽ زراعت پيشا هئا. پهرين آباديون ساحل جي چوڌاري مرڪوز هيون ۽ تقريبن 1100 ق.م ۽ 200 عيسوي جي وچ واري دور جون هيون.&lt;ref name=&quot;pres-hist3&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire|title=Histoire / La Nouvelle-Calédonie|language=fr|website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr|date=2012-11-20|access-date=2013-01-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030183849/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire|archive-date=30 October 2012}}&lt;/ref&gt;

[[File:Two Kanak (Canaque) warriors posing with penis gourds and spears, New Caledonia.jpg|thumb|upright=0.75|Two [[Kanak people|Kanak]] warriors posing with [[Koteka|penis gourd]]s and spears, around 1880]]
British explorer [[James Cook]] was one of the first Europeans to sight New Caledonia, on 4 September 1774, during his second voyage.&lt;ref name=&quot;ped&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |title=Rapport annuel 2010 |publisher=IEOM Nouvelle-Calédonie |access-date=2013-01-30 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310075134/https://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He named it &quot;New [[Caledonia]]&quot;, as the northeast of the island reminded him of [[Scotland]].&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; The west coast of Grande Terre was approached by the [[Jean-François de Galaup, comte de Lapérouse|Comte de Lapérouse]] in 1788, shortly before his disappearance, and the Loyalty Islands were first visited between 1793 and 1796 when Mare, Lifou, Tiga, and Ouvea were mapped by English whaler [[William Raven]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&amp;pg=RA1-PA15|title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands|last1=Quanchi|first1=Max|last2=Robson|first2=John|date=2005|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810865280|access-date=30 December 2021|archive-date=31 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531052523/https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&amp;pg=RA1-PA15|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Raven encountered the island then named Britania, and today known as Maré (Loyalty Is.), in November 1793.&lt;ref name=&quot;maritimeheritage.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.maritimeheritage.org/ports/newCaledonia.html|title=New Caledonia and International Seaport History. The Maritime Heritage Project.|website=Maritimeheritage.org|access-date=2017-11-12|archive-date=13 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113112912/http://www.maritimeheritage.org/ports/newCaledonia.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; From 1796 until 1840, only a few sporadic contacts with the archipelago were recorded. About 50 American whalers left record of being in the region (Grande Terre, Loyalty Is., Walpole and Hunter) between 1793 and 1887.&lt;ref name=&quot;maritimeheritage.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last= Langdon| first= Robert | year= 1983| title= Where the Whalers Went: An index of the Pacific Ports and Islands visited by American Whalers (and some other ships) in the 19th Century| place= Canberra| publisher= Pacific Manuscripts Bureau| page= 183 |isbn= 086784471X}}&lt;/ref&gt; Contacts with visiting ships became more frequent after 1840, because of their interest in [[sandalwood]].&lt;ref name=&quot;pres-hist&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire |title=Histoire / La Nouvelle-Calédonie |language=fr |website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr |date=2012-11-20 |access-date=2013-01-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030183849/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Histoire/Histoire |archive-date=30 October 2012 }}&lt;/ref&gt;

As trade in sandalwood declined, it was replaced by a new business enterprise, &quot;[[blackbirding]]&quot;, a euphemism for taking Melanesian or Western Pacific Islanders from New Caledonia, the Loyalty Islands, [[Vanuatu|New Hebrides]], [[New Guinea]], and the [[Solomon Islands]] into [[slavery]], [[indentured servitude|indentured]] or [[forced labour]] in the [[sugarcane]] [[plantation]]s in [[Fiji]] and [[Queensland]] by various methods of trickery and deception.&lt;ref name=&quot;kanaka&quot;&gt;{{cite web |url= http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/14373/HERMES_2002_32-33_191.pdf?sequence=1 |title= De Kanaka à Kanak: l'appropriation d'un terme générique au profit de la revendication identitaire |first= Frédéric |last= Angleviel |language= fr |trans-title= From Kanaka to Kanak: the appropriation of a generic term for the benefit of identity claim |publisher= [[Université de la Nouvelle-Calédonie]] |access-date= 2013-01-30 |archive-date= 9 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171109131832/http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/14373/HERMES_2002_32-33_191.pdf?sequence=1 |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Blackbirding was practised by both French and [[Australians|Australian]] traders, but in New Caledonia's case, the trade in the early decades of the twentieth century involved kidnapping children from the [[Loyalty Islands]] to the Grand Terre for forced labour in plantation agriculture. New Caledonia's primary experience with blackbirding revolved around a trade from the New Hebrides (now [[Vanuatu]]) to the Grand Terre for labour in plantation agriculture, mines, as well as guards over convicts and in some public works. In the early years of the trade, coercion was used to lure Melanesian islanders onto ships. In later years indenture systems were developed; however, when it came to the French slave trade, which took place between its Melanesian colonies of the New Hebrides and New Caledonia, very few regulations were implemented. This represented a departure from contemporary developments in Australia, since increased regulations were developed to mitigate the abuses of blackbirding and 'recruitment' strategies on the coastlines.{{citation needed|date=August 2022}}

The first missionaries from the [[London Missionary Society]] and the [[Marist Brothers]] arrived in the 1840s.&lt;ref name=&quot;abcau&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/new_caledonia.htm |title=Charting the Pacific – Places |website=Abc.net.au |date=1998-10-13 |access-date=2013-01-30 |archive-date=8 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208231802/http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/new_caledonia.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In 1849, the crew of the American ship ''Cutter'' was killed and eaten by the Pouma clan.&lt;ref name=&quot;logan&quot;&gt;{{cite book |first1= Leanne |last1= Logan |first2= Geert |last2= Cole |title= New Caledonia |url= https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA15 |year= 2001 |publisher= Lonely Planet |isbn= 978-1-86450-202-2 |page= 15 |via= Google Books |access-date= 18 October 2015 |archive-date= 12 April 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160412181115/https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA15 |url-status= live }}&lt;/ref&gt; [[Human cannibalism]] was widespread throughout New Caledonia.&lt;ref name=&quot;Knauft1999&quot;&gt;{{cite book | first= Bruce M. | last= Knauft | title= From Primitive to Postcolonial in Melanesia and Anthropology | url= https://books.google.com/books?id=YM18gG16Z7YC&amp;pg=PA103 | year= 1999 | publisher= [[University of Michigan Press]] | isbn= 978-0-472-06687-2 | page= 103 | via= Google Books | access-date= 18 October 2015 | archive-date= 1 January 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160101095349/https://books.google.com/books?id=YM18gG16Z7YC&amp;pg=PA103 | url-status= live }}&lt;/ref&gt;

=== French colonisation ===
{{further| Communards#Life in New Caledonia}}
{{Anchor|French colonisation}}On 24 September 1853, under orders from Emperor [[Napoleon III]], Admiral [[Auguste Febvrier Despointes|Febvrier Despointes]] took formal possession of New Caledonia. Captain [[Louis-Marie-François Tardy de Montravel]] founded [[Port-de-France]] (Nouméa) on 25 June 1854.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; A few dozen free settlers settled on the west coast in the following years.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; New Caledonia became a [[penal colony]] in 1864, and from the 1860s until the end of the transportations in 1897, France sent about 22,000 criminals and political prisoners to New Caledonia. The {{lang|fr|Bulletin de la Société générale des prisons}} for 1888 indicates that 10,428 convicts, including 2,329 freed ones, were on the island as of 1 May 1888, by far the largest number of convicts detained in French overseas penitentiaries.{{refn|group=nb|As compared to 4,053 convicts, including 1,176 freed ones, in French Guiana at the same date.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Bulletin de la Société générale des prisons |place=Paris |year=1888 |page=980 }}&lt;/ref&gt;}} The convicts included many [[Communards#Life in New Caledonia|Communards]], arrested after the failed [[Paris Commune]] of 1871, including [[Victor Henri Rochefort, Marquis de Rochefort-Luçay|Henri de Rochefort]] and [[Louise Michel]].&lt;ref name=&quot;gb-1&quot;&gt;{{cite book |first1=Robert |last1=Aldrich |first2=John |last2=Connell |title=France's Overseas Frontier: Départements et territoires d'outre-mer |url=https://books.google.com/books?id=vRB3woPa7LAC&amp;pg=PA46 |year=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-03036-6 |page=46 |via=Google Books |access-date=18 October 2015 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165048/https://books.google.com/books?id=vRB3woPa7LAC&amp;pg=PA46 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Between 1873 and 1876, 4,200 political prisoners were &quot;relegated&quot; to New Caledonia.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; Only 40 of them settled in the colony; the rest returned to France after being granted amnesty in 1879 and 1880.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt;

[[File:King Jacques and his Queen.jpg|thumb|Chief&amp;nbsp;King Jacques and his Queen, from ''The Romance of the South Seas'', Clement Lindley Wragge, Chatto &amp; Windus, 1906]]
In 1864, [[nickel]] was discovered&lt;ref name=&quot;gb-1&quot;/&gt; on the banks of the [[Diahot River]]; with the establishment of the {{lang|fr|[[Société Le Nickel]]|italic=np}} in 1876, mining began in earnest.&lt;ref name=&quot;gb-2&quot;/&gt; To work the mines the French imported labourers from neighbouring islands and from the New Hebrides, and later from [[Japan]], the [[Dutch East Indies]], and [[French Indochina]].&lt;ref name=&quot;gb-1&quot;/&gt; The French government also attempted to encourage European immigration, without much success.&lt;ref name=&quot;gb-1&quot;/&gt;

The indigenous [[Kanak people]] were excluded from the French economy and from mining work, and ultimately confined to reservations.&lt;ref name=&quot;gb-1&quot;/&gt; This sparked a violent reaction in 1878, when High Chief {{ill|Ataï|fr}} of [[La Foa]] managed to unite many of the central tribes and launched a guerrilla war that killed 200 Frenchmen and 1,000 Kanaks.&lt;ref name=&quot;gb-2&quot;/&gt; A {{Interlanguage link|1917 Kanak revolt| lt=second uprising|fr|Révolte kanak de 1917|WD=}} occurred in 1917, with Protestant missionaries like [[Maurice Leenhardt]] functioning as witnesses to the events of this war. Leenhardt would pen a number of ethnographic works on the Kanak of New Caledonia. Noël of Tiamou led the 1917 rebellion, which resulted in a number of orphaned children, one of whom was taken into the care of Protestant missionary Alphonse Rouel. This child, Wenceslas Thi, would become the father of [[Jean-Marie Tjibaou]]&lt;ref&gt;Adrian Muckle&lt;/ref&gt; (1936–1989).{{citation needed|date=June 2025}}

Europeans brought new diseases such as [[smallpox]] and [[measles]], which caused the deaths of many natives.&lt;ref name=&quot;logan&quot;/&gt; The Kanak population declined from around 60,000 in 1878 to 27,100 in 1921, and their numbers did not increase again until the 1930s.&lt;ref name=&quot;gb-2&quot;/&gt;

===World War II===
{{further|Pacific Islands home front during World War II#Employment}}
In June 1940, after the [[fall of France]], the [[General councils (France)|General Council]] of New Caledonia voted to reject the [[Vichy France|Vichy government]] and continue supporting the Allied military effort against Germany. However, the colonial governor [[Georges-Marc Pélicier]] promulgated the Vichy government's [[French Constitutional Law of 1940|Constitutional Law]], which sparked street demonstrations and an assassination attempt. By this time Caldoches had been in contact with [[Charles de Gaulle]] who encouraged them to form a [[Free France|Free French]] committee and appointed [[Henri Sautot]] as governor. The Vichy government dispatched a warship, ''[[French aviso Dumont d'Urville|Dumont d'Urville]]'', at Pélicier's request, but soon deemed him incompetent and appointed an acting governor. By this time the Australian government had agreed to intervene and dispatched [[HMAS Adelaide (1918)|HMAS ''Adelaide'']] to oversee the installation of Sautot as governor. A stand-off between ''Dumont d'Urville'' and ''Adelaide'' followed, with Pélicier and other pro-Vichy officials ultimately deported to French Indochina.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.isfar.org.au/wp-content/uploads/2016/10/49.I_DENISE-FISHER-Supporting-the-Free-French-in-New-Caledonia-First-Steps-in-Australian-Diplomacy.pdf|title=Supporting the Free French in New Caledonia: First Steps in Australian Diplomacy|first=Denise|last=Fisher|journal=Explorations: A Journal of French-Australian Connections|volume=49|issue=1|year=2010|pages=18–37|access-date=26 May 2024|archive-date=24 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324131228/https://www.isfar.org.au/wp-content/uploads/2016/10/49.I_DENISE-FISHER-Supporting-the-Free-French-in-New-Caledonia-First-Steps-in-Australian-Diplomacy.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In 1941, some 300 men from the territory volunteered for service overseas. They were joined, in April, by 300 men from French Polynesia ('the Tahitians'), plus a handful from the French districts of the New Hebrides: together they formed the {{lang|fr|Bataillon du Pacifique}}. The Caledonians formed two of the companies, and the Polynesians the other two. In May 1941, they sailed to Australia and boarded the {{RMS|Queen Elizabeth}} for the onward voyage to Africa. They joined the other Free French (FF) battalions in [[Qastina]] in August, before moving to the Western Desert with the 1st FF Brigade ({{lang|fr|1&lt;sup&gt;re&lt;/sup&gt; BFL}}). There they were one of the four battalions who took part in the breakout after the [[Battle of Bir Hakeim]] in 1942. Their losses could not easily be replaced from the Pacific and they were therefore amalgamated with the Frenchmen of another battalion wearing the anchor of {{lang|fr|la Coloniale}}, the BIM, to form the {{lang|fr|Bataillon de l'infanterie de marine et du Pacifique}}. The combined battalion formed part of the {{lang|fr|Gaulliste 1&lt;sup&gt;re&lt;/sup&gt; Division Motorisée d'Infanterie}}/{{lang|fr|Division de Marche d'Infanterie}}, alongside three divisions from the French North African forces, in the French Expeditionary Corps during the Italian Campaign. They landed in Provence in 1944, when they were posted out and replaced by local French volunteers and résistants.{{citation needed|date=August 2022}}

Meanwhile, in March 1942, with the assistance of Australia,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hasluck |first=Paul Meernaa Caedwalla |url=https://s3-ap-southeast-2.amazonaws.com/awm-media/collection/RCDIG1070583/document/5519866.PDF |chapter=Chapter 6 – Clearing a Way to Total War, October 1940 – January 1941 |title=The Government and the People, 1939–1941 |volume=I |year=1952 |publisher=Australian War Memorial |place=Canberra |edition=1965 |access-date=6 August 2009 |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530234827/https://s3-ap-southeast-2.amazonaws.com/awm-media/collection/RCDIG1070583/document/5519866.PDF |url-status=live }}&lt;/ref&gt; New Caledonia became an important [[Allies of World War II|Allied]] base,&lt;ref name=&quot;gb-2&quot;/&gt; and the main South Pacific Fleet base of the [[United States Navy]] in the South Pacific moved to Nouméa in 1942–1943.&lt;ref name=&quot;Rottman2002&quot;&gt;{{cite book |first=Gordon L. |last=Rottman |title=World War 2 Pacific Island Guide |url=https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&amp;pg=PA71 |year=2002 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-31395-0 |page=71 |quote=In October, the decision was made to relocate the main South Pacific Fleet base from Auckland to Nouméa (FPO SF 131). Unloading facilities were improved by February 1943 and construction immediately began on the naval operating base. |via=Google Books |access-date=18 October 2015 |archive-date=19 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319130955/http://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&amp;pg=PA71 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The fleet that turned back the [[Imperial Japanese Navy|Japanese Navy]] in the [[Battle of the Coral Sea]] in May 1942 was based at Nouméa.&lt;ref name=&quot;gb-2&quot;&gt;{{cite book |first=David |last=Stanley |title=South Pacific Handbook |url=https://books.google.com/books?id=unz2v_HT5q0C&amp;pg=PA549 |year=1989 |publisher=David Stanley |isbn=978-0-918373-29-8 |pages=549– |via=Google Books |access-date=18 October 2015 |archive-date=13 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413093620/https://books.google.com/books?id=unz2v_HT5q0C&amp;pg=PA549 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; American troops [[Pacific Islands home front during World War II#Employment|stationed on New Caledonia]] numbered as many as 50,000, matching the entire local population at the time.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt;

=== French overseas territory ===
In 1946, New Caledonia became an overseas territory.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; By 1953, [[French citizenship]] had been granted to all New Caledonians, regardless of ethnicity.&lt;ref name=&quot;ncbrit&quot;/&gt;

During the late 1940s and early 1950s, New Caledonia strengthened its economic links with Australia, particularly as turmoil within France and its empire weakened New Caledonia's traditional economic links to metropolitan France; New Caledonia supplied nickel to Australia in exchange for coal vital for smelting nickel. New Caledonian exports of iron ore and timber to Australia also increased during this time period.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Henningham |first1=Stephen |date=December 2014 |title=Australia's Economic Ambitions in French New Caledonia, 1945–1955 |journal=The Journal of Pacific History |volume=49 |issue=4 |pages=421–439 |doi=10.1080/00223344.2014.976915 |jstor=24644648 }}&lt;/ref&gt;

The European and [[Polynesians|Polynesian]] populations gradually increased in the years leading to the nickel boom of 1969–1972, and the indigenous [[Kanak people|Kanak]] Melanesians became a minority, though they were still the largest ethnic group.&lt;ref name=&quot;ncbrit&quot;&gt;{{Britannica|411221|New Caledonia}}&lt;/ref&gt;

====The Events====
Between 1976 and 1988, a period referred to as &quot;the Events&quot;&lt;ref name=&quot;lm-mdg-24&quot;&gt;{{cite news |last1=Mannevy |first1=Charlotte |last2=Derel |first2=Mathurin |last3=Guibert |first3=Nathalie |title=Second night of riots shakes New Caledonia: 'I didn't think it could come to this' |url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/05/15/second-night-of-riots-shakes-new-caledonia-i-didn-t-think-it-could-come-to-this_6671533_7.html |work=Le Monde |date=May 15, 2024 |access-date=16 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524043441/https://www.lemonde.fr/en/france/article/2024/05/15/second-night-of-riots-shakes-new-caledonia-i-didn-t-think-it-could-come-to-this_6671533_7.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt-vb-caled-24&quot;&gt;{{cite news |last1=Vinograd |first1=Cassandra |last2=Breeden |first2=Aurelien |title=France Declares State of Emergency Amid Protests in New Caledonia |url=https://www.nytimes.com/2024/05/15/world/asia/new-caledonia-france-macron.html |work=The New York Times |date=May 15, 2024 |access-date=16 May 2024 |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524053018/https://www.nytimes.com/2024/05/15/world/asia/new-caledonia-france-macron.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ({{langx|fr|Les Événements}}&lt;ref name=&quot;horowitz-may-2009-pol-geo&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horowitz |first1=Leah S. |title=Environmental violence and crises of legitimacy in New Caledonia |journal=[[Political Geography]] |date=May 2009 |volume=28 |issue=4 |pages=248–258 |doi=10.1016/j.polgeo.2009.07.001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fisher-anu-2013&quot;&gt;{{cite book |last1=Fisher |first1=Denise |title=France in the South Pacific: Power and Politics |date=2013 |doi=10.22459/FSP.05.2013 |doi-access=free |isbn=978-1-922144-95-9 }}{{pn|date=February 2026}}&lt;/ref&gt;), conflicts between French government actions and the Kanak independence movement saw periods of serious violence and disorder.&lt;ref name=&quot;ped&quot; /&gt; In 1983, a statute of &quot;enlarged autonomy&quot; for the territory proposed a five-year transition period and a referendum in 1989. In March 1984, the Front Indépendantiste, a Kanak resistance group, seized farms and the [[Kanak and Socialist National Liberation Front]] (FLNKS) formed a provisional government. In January 1985, the French Left-wing government offered sovereignty to the Kanaks and legal protection for European settlers. The plan faltered as violence escalated. The government declared a state of emergency; however, [[1985 New Caledonian legislative election|regional elections went ahead]], and the FLNKS won control of three out of four provinces. The centre-right government [[1986 French legislative election|elected in France in March 1986]] began eroding the arrangements established under the Socialists, redistributing lands mostly without consideration of native land claims, resulting in over two-thirds going to Europeans and less than a third to the Kanaks. By the end of 1987, roadblocks, gun battles and the destruction of property culminated in the [[Ouvéa cave hostage taking]], a dramatic hostage crisis just days before the [[1988 French presidential election]] began. Pro-independence militants on [[Ouvéa]] killed four gendarmes and took 27 hostage. The military assaulted the cave to rescue the hostages. Nineteen Kanak hostage takers were killed and another three died in custody, while two soldiers were killed during the assault.&lt;ref&gt;{{Cite news| url= https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/land-and-independence-new-caledonia| title= Land and Independence in New Caledonia| work= Cultural Survival Quarterly Magazine| last= Winslow| first= Donna| date= June 1991| via= culturalsurvival.org| access-date= 2021-02-11| language= en| archive-date= 13 November 2017| archive-url= https://web.archive.org/web/20171113112859/https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/land-and-independence-new-caledonia| url-status= live}}&lt;/ref&gt;

====Nouméa Accord and independence referendums====

[[File:Two official flags of New Caledonia on same flagpole.png|thumb|left|Flags side by side on the same pole, Nouméa, March 2011]]
The [[Matignon Agreements (1988)|Matignon Agreements]], signed on 26 June 1988, ensured a decade of stability. The [[Nouméa Accord]], signed 5 May 1998, set the groundwork for a 20-year transition that gradually transfers competences to the local government.&lt;ref name=&quot;ped&quot; /&gt;

Following the timeline set by the Nouméa Accord that stated a vote must take place by the end of 2018, the groundwork was laid for a [[2018 New Caledonian independence referendum|referendum on full independence from France]] at a meeting chaired by the French Prime Minister [[Édouard Philippe]] on 2 November 2017, to be held by November 2018. Voter list eligibility was the subject of a long dispute, but the details were resolved in an electoral list that granted automatic eligibility to voters of Kanak origin but excluded those of other origins who had not been longtime residents of the territory.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.lemonde.fr/politique/article/2017/11/03/referendum-d-autodetermination-en-nouvelle-caledonie-un-accord-politique-trouve_5209433_823448.html|title=Nouvelle-Calédonie : ce que contient l'&quot; accord politique &quot; sur le référendum d'autodétermination|newspaper=LeMonde.fr|date=3 November 2017|last1=Roger|first1=Patrick|language=fr|trans-title=New Caledonia: what is contained in the 'political agreement' on the self-determination referendum|access-date=17 July 2018|archive-date=22 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622081810/https://www.lemonde.fr/politique/article/2017/11/03/referendum-d-autodetermination-en-nouvelle-caledonie-un-accord-politique-trouve_5209433_823448.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The referendum was held [[2018 New Caledonian independence referendum|on 4 November 2018]],&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/19/new-caledonia-sets-date-independence-referendum-france|title=New Caledonia sets date for independence referendum|newspaper=[[The Guardian]]|date=20 March 2018|access-date=25 March 2018|archive-date=13 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513011939/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/19/new-caledonia-sets-date-independence-referendum-france|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with independence being rejected.&lt;ref&gt;{{Cite magazine| url= http://time.com/5444523/new-caledonia-france-referendum/| title= New Caledonia Votes to Remain Part of France| magazine= [[Time (magazine)|Time.com]]| agency= Associated Press| date= 5 November 2018| place= Nouméa, New Caledonia| language= en| access-date= 2018-11-08| archive-url= https://web.archive.org/web/20181109010235/http://time.com/5444523/new-caledonia-france-referendum/| archive-date= 9 November 2018| url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

Another referendum was [[2020 New Caledonian independence referendum|held in October 2020]], with voters once again choosing to remain a part of France.&lt;ref&gt;{{cite news| url= https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-10-04/new-caledonia-voters-choose-to-stay-part-of-france| title= New Caledonia voters choose to stay part of France| work= Los Angeles Times| agency= Associated Press| first= Charlotte| last= Antoine-Perron| date= 4 October 2020| place= Nouméa, New Caledonia| language= en| access-date= 11 February 2021| archive-date= 8 October 2020| archive-url= https://web.archive.org/web/20201008024613/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-10-04/new-caledonia-voters-choose-to-stay-part-of-france| url-status= live}}&lt;/ref&gt; In the 2018 referendum, 56.7% of voters chose to remain in France. In the 2020 referendum, this percentage dropped with 53.4% of voters choosing to remain part of France.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2020-10-04 |title=New Caledonia referendum: South Pacific territory rejects independence from France |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54410059 |access-date=2021-07-08 |archive-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004210340/https://www.bbc.com/news/world-asia-54410059 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 
The [[2021 New Caledonian independence referendum|third referendum]] was held on 12 December 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.france24.com/en/europe/20210602-french-territory-of-new-caledonia-to-hold-third-independence-referendum |title=French territory of New Caledonia held its third and last independence referendum where 96.49 voted against independence |work=France24 |date=12 December 2021 |access-date=12 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213224234/https://www.france24.com/en/europe/20210602-french-territory-of-new-caledonia-to-hold-third-independence-referendum |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The referendum was boycotted by pro-independence forces, who argued for a delayed vote due to the impact caused by the [[COVID-19 pandemic in New Caledonia|COVID-19 pandemic]]; when the French government declined to do so, they called for a boycott. This led to 96% of voters choosing to stay with France.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Antoine-Perron |first=Charlotte |title=New Caledonia votes to stay in France; separatists boycott |url=https://apnews.com/article/coronavirus-pandemic-health-boycotts-paris-storms-bcdf16be51e3bd94e0f332c405c2da8e |work=Associated Press |date=12 December 2021 |access-date=13 December 2021 |archive-date=1 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401010044/https://apnews.com/article/coronavirus-pandemic-health-boycotts-paris-storms-bcdf16be51e3bd94e0f332c405c2da8e |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In May 2024, [[2024 New Caledonia unrest|riots broke out amid debate]] over a proposed electoral reform in the territory.&lt;ref&gt;{{cite news |title=New Caledonia: 'Shots fired' at police in French territory amid riots over voting reforms |url=https://www.france24.com/en/france/20240514-shots-fired-at-security-forces-in-new-caledonia-riots-over-constitutional-reform |access-date=May 14, 2024 |work=France 24 |archive-date=15 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515003829/https://www.france24.com/en/france/20240514-shots-fired-at-security-forces-in-new-caledonia-riots-over-constitutional-reform |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In October 2024, then-French Prime Minister [[Michel Barnier]] scrapped the bill, citing the need to restore calm and telling the National Assembly that &quot;avoiding further unrest&quot; was a priority.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=2024-10-04 |title=New Caledonian independence leaders wary as France drops voting reform |url=https://www.rfi.fr/en/france/20241004-independence-leaders-wary-as-france-suspends-new-caledonia-voting-reform |access-date=2025-04-16 |work=[[Radio France Internationale]] |language=en|archive-url= https://web.archive.org/web/20241231050937/https://www.rfi.fr/en/france/20241004-independence-leaders-wary-as-france-suspends-new-caledonia-voting-reform |archive-date=31 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  On 2 December 2024, curfew was officially lifted as the riots were over.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Curfew lifted in French overseas territory of New Caledonia over 6 months after violent riots |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-lifted-in-french-overseas-territory-of-new-caledonia-over-6-months-after-violent-riots/3411117 |access-date=2025-04-16 |work=[[Anadolu Agency]]|archive-url= https://web.archive.org/web/20241202195528/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/curfew-lifted-in-french-overseas-territory-of-new-caledonia-over-6-months-after-violent-riots/3411117|archive-date=2 December 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  

In July 2025, a deal was struck between the French Government and New Caledonia, to establish a new “État de Nouvelle-Calédonie”, the “State of New Caledonia”, with the status to be enshrined in the [[Constitution of France|Constitution of the French Republic]].  Residents of New Caledonia who have lived in New Caledonia for at least ten years will be given the right to vote, starting with the 2031 provincial elections. Such deal is to be confirmed by the [[French Parliament]] in the fourth quartile of 2025, with the deal to then be voted on by New Caledonians in 2026 as a referendum.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-12 |title=New Caledonia's political leaders sign historic agreement to shape territory's future |url=https://www.rfi.fr/en/france/20250712-new-caledonia-s-political-leaders-sign-historic-agreement-to-shape-territory-s-future |access-date=2025-07-12 |website=RFI |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-12 |title=France, New Caledonia reach 'historic' statehood deal; citizens to remain French |url=https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3317992/france-new-caledonia-reach-historic-statehood-deal-citizens-remain-french |access-date=2025-07-12 |website=South China Morning Post |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Politics ==
{{main|Politics of New Caledonia}}
New Caledonia is a [[sui generis collectivity|territory]] [[Sui generis#Politics and society|''sui generis'']] to which France has gradually transferred certain powers.&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt; As such its citizens have [[French nationality law|French nationality]] and vote for the [[president of France]]. They have the right to vote in elections to the [[European Parliament]]. It is governed by a 54-member [[Congress of New Caledonia|Territorial Congress]], a legislative body composed of members of three provincial assemblies.&lt;ref name=&quot;undcol&quot;/&gt; The French State is represented in the territory by a [[Colonial and Departmental Heads of New Caledonia|High Commissioner]].&lt;ref name=&quot;undcol&quot;/&gt; At a national level, New Caledonia is represented in the [[French Parliament]] by two deputies and two senators.&lt;ref name=&quot;anom&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/Simplifiez-vous-l-Etat/Elections/Les-differentes-elections/Les-differentes-elections |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111063921/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/Simplifiez-vous-l-Etat/Elections/Les-differentes-elections/Les-differentes-elections |archive-date=2011-11-11 |title=Les différentes élections |language=fr |website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr |date=2011-05-27 |access-date=2013-01-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; At the [[2012 French presidential election]], the [[voter turnout]] in New Caledonia was 61.19%.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/resultats-elections/PR2012/000/988/index.html| title=Resultats de l'election presidentielle – Nouvelle Caledonie| publisher=[[Cabinet of France|Government of France]]| website=[[Minister of the Interior (France)|Minister of the Interior]]| language=fr| access-date=2012-08-06| archive-date=26 June 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120626023248/http://www.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/resultats-elections/PR2012/000/988/index.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt;

For 25 years, the party system in New Caledonia was dominated by the anti-independence [[The Rally–UMP]].&lt;ref name=&quot;undcol&quot;/&gt; This dominance ended with the emergence of a new party, [[Avenir Ensemble]], also opposed to independence, but considered more open to dialogue with the Kanak movement,&lt;ref name=&quot;undcol&quot;/&gt; which is part of the [[Kanak and Socialist National Liberation Front]], a coalition of several pro-independence groups.&lt;ref name=&quot;undcol&quot;/&gt; In January 2025, [[Alcide Ponga]] was sworn in as [[President of the Government of New Caledonia]], forming a new government following the collapse of the pro-independence government led by [[Louis Mapou]]. His leadership has been described as bringing stability following the [[2024 New Caledonia unrest|2024 unrest]] and a continuation for the country to remain within the [[France|French Republic]].&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news |last=Mazzoni |first=Julien |date=2025-01-09 |title=New Caledonia Congress elects pro-France president after political crisis |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jan/09/new-caledonia-congress-elects-alcide-ponga-president |access-date=2025-04-05 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; In October 2025, it was reported that that French MPs are fighting over the bill to delay New Caledonia's provincial elections to June 2026 under the Bougival Agreement. FLNKS and left MPs objected, filing approximately 1,600 amendments, and forced a referral to a joint committee.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=editor |first=A. P. R. |date=2025-10-24 |title=French MPs clash over New Caledonia policy, debates further postponed {{!}} Asia Pacific Report |url=https://asiapacificreport.nz/2025/10/24/french-mps-clash-over-new-caledonia-policy-debates-further-postponed/ |access-date=2025-10-26 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-10-24 |title=Manoeuvring in Paris delays decision on New Caledonia elections {{!}} PINA |url=https://pina.com.fj/2025/10/24/manoeuvring-in-paris-delays-decision-on-new-caledonia-elections/ |access-date=2025-10-26 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Customary authority ===
Kanak society has several layers of customary authority, from the 4,000–5,000 family-based clans to the eight customary areas ({{lang|fr|aires coutumières}}) that make up the territory.{{sfn|Anaya|2011|p=8}} Clans are led by clan chiefs and constitute 341 tribes, each headed by a tribal chief. The tribes are further grouped into 57 customary chiefdoms ({{lang|fr|chefferies}}), each headed by a head chief, and forming the administrative subdivisions of the customary areas.{{sfn|Anaya|2011|p=8}}
[[File:US Navy 090925-N-8721D-037 Capt. Thom Burke, commanding officer of the amphibious command ship USS Blue Ridge (LCC 19) receives a wreath to lay at the U.S. war memorial during a ceremony.jpg|thumb|[[Jean Lèques]] during a ceremony honouring U.S. service members who helped ensure the freedom of New Caledonia during World War II ]]
The Customary Senate is the assembly of the various traditional councils of the Kanaks, and has jurisdiction over the law proposals concerning the Kanak identity.&lt;ref name=&quot;cs-fra&quot;/&gt; The Customary Senate is composed of 16 members appointed by each traditional council, with two representatives per customary area.&lt;ref name=&quot;cs-fra&quot;/&gt; In its advisory role, the Customary Senate must be consulted on law proposals &quot;concerning the Kanak identity&quot; as defined in the Nouméa Accord.&lt;ref name=&quot;cs-fra&quot;/&gt; It also has a deliberative role on law proposals that would affect identity, the civil customary statute, and the land system.&lt;ref name=&quot;cs-fra&quot;/&gt; A new president is appointed each year in August or September, and the presidency rotates between the eight customary areas.&lt;ref name=&quot;cs-fra&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Les-Elus/Senat-coutumier |title=Sénat coutumier |language=fr |website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr |access-date=2013-01-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030174915/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Les-Elus/Senat-coutumier |archive-date=30 October 2012 }}&lt;/ref&gt;

Kanak people have recourse to customary authorities regarding civil matters such as marriage, adoption, inheritance, and some land issues.{{sfn|Anaya|2011|p=8}} The French administration typically respects decisions made in the customary system.{{sfn|Anaya|2011|p=8}} However, their jurisdiction is sharply limited in penal matters, as some matters relating to the customary justice system, including the use of [[judicial corporal punishment|corporal punishment]], are seen as clashing with the human rights obligations of France.{{sfn|Anaya|2011|p=8}}

===Military and gendarmerie===
The Armed Forces of New Caledonia ({{langx|fr|Forces armées de Nouvelle-Calédonie}}, or {{lang|fr|FANC|italic=no}}) include about 2,000 soldiers, mainly deployed in [[Koumac]], [[Nandaï, New Caledonia|Nandaï]], [[La Tontouta International Airport|Tontouta]], [[Plum, New Caledonia|Plum]], and [[Nouméa]].&lt;ref name=&quot;fanc&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.defense.gouv.fr/ema/forces-prepositionnees/nouvelle-caledonie/dossier/les-forces-armees-de-nouvelle-caledonie |title=Les Forces armées de Nouvelle-Calédonie |language=fr |website=Defense.gouv.fr |date=2012-12-20 |access-date=2013-01-30 |archive-date=9 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109131917/http://www.defense.gouv.fr/ema/forces-prepositionnees/nouvelle-caledonie/dossier/les-forces-armees-de-nouvelle-caledonie |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The land forces consist of a regiment of the {{lang|fr|[[Troupes de marine]]}}, the {{lang|fr|Régiment d'infanterie de marine du Pacifique}}. About 80 percent of the 700-member regiment is composed of soldiers on short-term (four month) deployments from metropolitan France. As of 2018, only about 30 personnel in the regiment were locally recruited.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.opex360.com/2018/09/19/regiment-dinfanterie-de-marine-pacifique-nouvelle-caledonie-se-distingue-lors-dun-exercice-australie/ |title=Le Régiment d'Infanterie de Marine du Pacifique-Nouvelle Calédonie se distingue lors d'un exercice en Australie; Zone Militaire |last=Lagneau |first=Laurent |date=19 September 2018 |access-date=12 February 2023 |archive-date=12 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212160931/https://www.opex360.com/2018/09/19/regiment-dinfanterie-de-marine-pacifique-nouvelle-caledonie-se-distingue-lors-dun-exercice-australie/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The naval forces incorporate several vessels of the French Navy including: one {{sclass|Floréal|frigate|1}}, {{ship|French frigate|Vendémiaire||2}}, the patrol and support vessel {{lang|fr|[[D'Entrecasteaux-class patrol ship|D'Entrecasteaux]]}} and [[French patrol vessel Auguste Bénébig|''Auguste Benebig'']], the lead ship of the [[Patrouilleur Outre-mer|{{lang|fr|Félix Éboué|nocat=y}} class]] of patrol vessels. One EDA-S landing craft (''Sabre'') is also deployed to support operations in the territory,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://voixducaillou.nc/2025/01/23/la-marine-accueillera-prochainement-un-nouveau-bateau/ |title=La Marine accueillera prochainement un nouveau bateau |date=23 January 2025 |access-date=6 April 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2021/11/first-two-eda-s-next-gen-amphibious-landing-crafts-delivered-to-french-dga/ |title=First Two EDA-S Next Gen Amphibious Landing Craft Delivered to French DGA |date=25 November 2021 |access-date=10 December 2021 |archive-date=26 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126153129/https://www.navalnews.com/naval-news/2021/11/first-two-eda-s-next-gen-amphibious-landing-crafts-delivered-to-french-dga/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; along with two ''RP10''-class harbour tugboats.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meretmarine.com/fr/defense/merre-met-a-l-eau-le-dernier-remorqueur-pousseur-du-type-rp-10 |title=Merré met à l’eau le dernier remorqueur-pousseur du type RP 10 |website=Mer et Marine |date=13 October 2025 |access-date=13 October 2025 |last= Groizeleau  |first=Vincent |language=fr }}&lt;/ref&gt; The French Navy will further reinforce its offshore patrol capabilities in New Caledonia by deploying a second vessel of the {{lang|fr|Félix Éboué}} class ({{lang|fr|Jean Tranape}}) to the territory by 2026.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gouv.fr/marine/actualites/prise-darmement-essais-du-patrouilleur-outre-mer-jean-tranape |title=Prise d'armement pour essais du patrouilleur outre-mer Jean Tranape |work=French Navy |date=5 March 2025 |access-date=31 March 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.shephardmedia.com/news/naval-warfare/new-french-overseas-patrol-vessels-set-for-2023-service-entry/ |title=New French overseas patrol vessels set for 2023 service entry |work=Shepherd |last=Tanguy |first=Jean-Marc |date=4 August 2022 |access-date=30 December 2022 |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121132746/https://www.shephardmedia.com/news/naval-warfare/new-french-overseas-patrol-vessels-set-for-2023-service-entry/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brestboulogne&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.meretmarine.com/fr/defense/pom-le-premier-patrouilleur-reprend-ses-essais-a-brest-le-second-en-achevement-a-boulogne |title=POM : Le premier patrouilleur reprend ses essais à Brest, le second en achèvement à Boulogne |work=Mer et Marine |language=fr |last=Groizeleau |first=Vincent |date=21 September 2022 |access-date=3 November 2022 |url-access=subscription |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922152111/https://www.meretmarine.com/fr/defense/pom-le-premier-patrouilleur-reprend-ses-essais-a-brest-le-second-en-achevement-a-boulogne |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 

As of 2025/26, French naval aviation and air force elements in New Caledonia included two Navy [[Dassault Falcon 20|Falcon 200 Gardian maritime surveillance aircraft]] (drawn from Flotilla 25F), which, as of 2025/26 are being replaced, on an interim basis, by the more advanced [[Dassault Falcon 50|Falcon 50 aircraft]]. These aircraft will in turn be superseded by the new [[Dassault Falcon 2000|Falcon 2000 Albatros]] starting in about 2030.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meretmarine.com/fr/defense/le-retrait-du-service-des-falcon-200-gardian-bases-a-tahiti-et-noumea-a-debute|title =Le retrait du service des Falcon 200 Gardian basés à Tahiti et Nouméa a débuté  |website=Mer et Marine |last=Groizeleau |first=Vincent |date=17 October 2025|access-date=17 October 2025}}&lt;/ref&gt; Two [[CASA/IPTN CN-235|Casa CN235]] transport aircraft and three [[Aérospatiale SA 330 Puma|Puma]] helicopters from the Air Force's 52 &quot;Tontouta&quot; Squadron are also deployed in New Caledonia.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gouv.fr/operations/monde/asie-pacifique/forces-armees-nouvelle-caledonie |title=Forces armées en Nouvelle-Calédonie; Ministère des Armées |date=14 February 2022 |access-date=11 February 2023 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105110702/https://www.defense.gouv.fr/operations/monde/asie-pacifique/forces-armees-nouvelle-caledonie |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/fanc-bilan-du-deploiement-du-bsaom-dentrecasteaux-pacifique-sud |title=FANC – Bilan du déploiement du BSAOM D'Entrecasteaux dans le Pacifique Sud; Ministère des Armées |date=10 February 2023 |access-date=11 February 2023 |archive-date=11 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211120443/https://www.defense.gouv.fr/operations/actualites/fanc-bilan-du-deploiement-du-bsaom-dentrecasteaux-pacifique-sud |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Prior to 2022, the frigate {{lang|fr|Vendémiaire}} operated the [[Aérospatiale Alouette III|Alouette III helicopter]]. However, with the retirement of the type in 2022, it is being replaced by the [[Eurocopter AS365 Dauphin|Eurocopter Dauphin N3]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=French Navy will receive first three Airbus Dauphin N3 at December 1 |url=https://aircosmosinternational.com/article/french-navy-will-receive-first-three-airbus-dauphin-n3-at-december-1-3005 |access-date=2022-11-18 |website=Air &amp; Cosmos |language=fr |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113231455/https://aircosmosinternational.com/article/french-navy-will-receive-first-three-airbus-dauphin-n3-at-december-1-3005 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Marine Nationale Dossier d'Information, p. 23 |url=https://www.colsbleus.fr/sites/default/files/2023-02/DIM%202023_PLANCHE_0.pdf |date=January 2023 |access-date=2023-03-04 |website=Cols Bleus |language=fr |archive-date=4 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230304112422/https://www.colsbleus.fr/sites/default/files/2023-02/DIM%202023_PLANCHE_0.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In 2022, the [[French Air Force]] demonstrated a capacity to reinforce the territory by deploying three [[Dassault Rafale|Rafale]] fighters, supported by [[Airbus A400M Atlas|A400M]] transport aircraft and [[Airbus A330 MRTT|A330 MRTT Phénix]] tankers, from France to New Caledonia for a three-week exercise.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2022-08-27 |title=French Air and Space Force Rafales Train Alongside Royal Australian Air Force Growlers |url=https://militaryleak.com/2022/08/27/french-air-and-space-force-rafales-train-alongside-royal-australian-air-force-growlers/ |access-date=2022-11-18 |website=MilitaryLeak |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114105036/https://militaryleak.com/2022/08/27/french-air-and-space-force-rafales-train-alongside-royal-australian-air-force-growlers/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=France successfully conducts long-range strategic deployment to Asian-Pacific region |url=https://ac.nato.int/archive/2022/FRA_deploy_PB22-2 |access-date=28 December 2023 |website=ac.nato.int |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203040915/https://ac.nato.int/archive/2022/FRA_deploy_PB22-2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

In addition, some 855 personnel from the [[National Gendarmerie]] are stationed on the archipelago, divided into 4 companies, 27 brigades and several specialized, and mobile Gendarmerie units. During periods such the 2021 referendum on independence, these forces have been significantly reinforced with personnel deployed from metropolitan France.&lt;ref&gt;{{Cite news |first=Julien |last=Sartre |date=2021-12-07 |title=Covid, mourning and the spectre of violence: New Caledonia prepares for blighted independence vote |url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/08/covid-mourning-and-the-fear-of-violence-new-caledonia-prepares-for-blighted-independence-vote |access-date=2022-11-18 |work=[[The Guardian]] }}&lt;/ref&gt; The air component includes two {{lang|fr|[[Eurocopter AS350 Écureuil|Écureuil]]|italic=no}} helicopters&lt;ref&gt;{{Cite web |title=COMGEND – Commandant de la gendarmerie pour la Nouvelle-Calédonie et les îles Wallis et Futuna / Sécurité / Services de l'État / Accueil – Les services de l'État en Nouvelle-Calédonie |url=https://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Securite/COMGEND-Commandant-de-la-gendarmerie-pour-la-Nouvelle-Caledonie-et-les-iles-Wallis-et-Futuna |access-date=2022-11-18 |website=www.nouvelle-caledonie.gouv.fr |archive-date=7 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107121810/https://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/Services-de-l-Etat/Securite/COMGEND-Commandant-de-la-gendarmerie-pour-la-Nouvelle-Caledonie-et-les-iles-Wallis-et-Futuna |url-status=live }}&lt;/ref&gt; while the {{lang|fr|[[Maritime Gendarmerie]]|italic=no}} deploys the patrol boat [[Vedette côtière de surveillance maritime|''Dumbea'']] in the territory.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.homelandsecurity-technology.com/projects/vedette-cotiere-de-surveillance-maritime-boats/ |title=Vedette Côtière de Surveillance Maritime (VCSM) Boats |publisher=Homelandsecurity Technology |date= |accessdate=2022-08-28 |archive-date=7 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207152543/https://www.homelandsecurity-technology.com/projects/vedette-cotiere-de-surveillance-maritime-boats/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fanc&quot;/&gt;

=== Status ===
{{Further|Foreign relations of New Caledonia}}
New Caledonia has been a member of the [[Pacific Community]] since 1983 with Nouméa the home of the organization's regional headquarters. Since 1986, the [[United Nations Committee on Decolonization]] has included New Caledonia on the [[United Nations list of non-self-governing territories]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml#1 |title=Trust and Non-Self-Governing Territories (1945–1999) |publisher=[[United Nations]] |access-date=29 June 2017 |archive-date=6 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006064439/http://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml#1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; An [[1987 New Caledonian independence referendum|independence referendum]] was held the following year, but independence was rejected by a large majority.[[File:Administrative divisions of New Caledonia.svg|thumb|upright=1.2|Pyramid graph illustrating the administration of New Caledonia]]

Under the [[Nouméa Accord]], signed in 1998 following a period of secessionist unrest in the 1980s and approved in [[1998 New Caledonian Nouméa Accord referendum|a referendum]], New Caledonia was granted special status. Twenty years after inception, the Nouméa Accord required an [[2018 New Caledonian independence referendum|referendum on independence]] which was held on 4 November 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/19/new-caledonia-sets-date-independence-referendum-france|title=New Caledonia sets date for independence referendum|website=The Guardian|access-date=20 March 2018|date=19 March 2018|last=Willsher|first=Kim|archive-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025142615/https://amp.theguardian.com/world/2018/mar/19/new-caledonia-sets-date-independence-referendum-france|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radionz.co.nz/international/programmes/datelinepacific/audio/201787812/paris-meeting-to-prepare-new-caledonia-independence-vote|title=Paris meeting to prepare New Caledonia independence vote|website=Radio New Zealand|access-date=2016-03-08|date=2016-02-02|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308001209/http://www.radionz.co.nz/international/programmes/datelinepacific/audio/201787812/paris-meeting-to-prepare-new-caledonia-independence-vote|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The result was that 56.9% of voters chose to remain with France.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/nov/04/new-caledonia-votes-non-to-independence-from-france|title=New Caledonia votes 'non' to independence from France|agency=Reuters|date=2018-11-04|website=The Guardian|language=en|access-date=2018-11-04|archive-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206051007/https://www.theguardian.com/world/2018/nov/04/new-caledonia-votes-non-to-independence-from-france|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Nouméa Accord required [[2020 New Caledonian independence referendum|another independence referendum]], which was held on 4 October 2020. The result was that 53.26% of voters chose to remain with France.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2020/oct/04/new-caledonia-rejects-independence-from-france-for-second-time|title=New Caledonia rejects independence from France for second time|date=2020-10-05|website=The Guardian|language=en|access-date=2020-10-05|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420065852/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/04/new-caledonia-rejects-independence-from-france-for-second-time|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The third and last referendum permitted by the Nouméa Accord [[2021 New Caledonian independence referendum|was held on 12 December 2021]], confirming New Caledonia as part of the French Republic with 96% voting &quot;no&quot; to independence after the vote was boycotted by the bulk of the Kanak population.

The official name of the territory, {{lang|fr|Nouvelle-Calédonie}}, could be changed in the near future due to the accord, which states that &quot;a name, a flag, an anthem, a motto, and the design of banknotes will have to be sought by all parties together, to express the Kanak identity and the future shared by all parties.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.gouv.nc/static/pages/outils/telechargement/accordsNoumea.pdf| title=Les accords de Nouméa|author=Government of New Caledonia| access-date=11 August 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080405032022/http://www.gouv.nc/static/pages/outils/telechargement/accordsNoumea.pdf |archive-date = 5 April 2008 |language=fr |author-link=Government of New Caledonia}}&lt;/ref&gt; To date, however, there has been no consensus on a new name for the territory, although ''Kanak Republic'' is popular among 40% of the population.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://nouvellecaledonie.rfo.fr/article424.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20080627221108/http://nouvellecaledonie.rfo.fr/article424.html| url-status=dead| archive-date=27 June 2008| title=Société : La Nouvelle-Calédonie choisit un hymne et une devise| author=RFO| access-date=11 August 2008| author-link=Réseau France Outre-mer}}&lt;/ref&gt; New Caledonia has increasingly adopted its own symbols, choosing an anthem, a motto, and a new design for its banknotes.&lt;ref name=&quot;monde1&quot; /&gt; In July 2010, the [[Congress of New Caledonia]] voted in favour of a wish to fly the [[Kanak people|Kanak]] flag of the independence movement [[Kanak and Socialist National Liberation Front|FLNKS]] alongside the [[Flag of France|French tricolour]], as [[Flag of New Caledonia|dual flags of the territory]]. The wish, legally non-binding, proved controversial.&lt;ref name=&quot;congress&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.axl.cefan.ulaval.ca/pacifique/ncal-voeu-drapeau2010.htm|title=Nouvelle-Calédonie: Voeu sur le drapeau Kanaky de 2010|website=axl.cefan.ulaval.ca|access-date=26 November 2021|archive-date=23 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023193014/http://www.axl.cefan.ulaval.ca/pacifique/ncal-voeu-drapeau2010.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;voeux&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.juridoc.gouv.nc/JuriDoc/jdJ201.nsf/JoncP/2010-06341/$File/2010-6341.pdf?OpenElement&amp;root=2010&amp;page=6341| title = Voeux n° 1 du treize juillet 2010| access-date = 26 November 2021| archive-date = 17 April 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210417013852/https://juridoc.gouv.nc/JuriDoc/jdJ201.nsf/JoncP/2010-06341/$File/2010-6341.pdf?OpenElement&amp;root=2010&amp;page=6341| url-status = live}}&lt;/ref&gt; A majority of New Caledonian communes, but not all, now fly both flags, the rest flying only the French Tricolour.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://la1ere.francetvinfo.fr/nouvellecaledonie/2014/05/09/roch-wamytan-descendre-le-drapeau-kanak-est-un-geste-ignoble-il-ne-faut-plus-parler-de-destin-commun-150319.html|title=Roch Wamytan: &quot;descendre le drapeau kanak est un geste ignoble, il ne faut plus parler de destin commun!&quot;|website=Nouvelle-Calédonie la 1ère|date=9 May 2014 |access-date=26 November 2021|archive-date=26 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126140755/https://la1ere.francetvinfo.fr/nouvellecaledonie/2014/05/09/roch-wamytan-descendre-le-drapeau-kanak-est-un-geste-ignoble-il-ne-faut-plus-parler-de-destin-commun-150319.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The non-official adoption made New Caledonia one of the few countries or territories in the world with two flags. The decision to wish for the use of two flags has been a constant battleground between the two sides and led the coalition government to collapse in February 2011.&lt;ref name=&quot;fr24&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.france24.com/en/20110826-france-sarkozy-urges-dialogue-over-violence-new-caledonia-airfare-protests |title=Sarkozy calls for dialogue over New Caledonia violence |publisher=France 24 |date=2011-08-26 |access-date=2013-01-30 |archive-date=7 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907145342/http://www.france24.com/en/20110826-france-sarkozy-urges-dialogue-over-violence-new-caledonia-airfare-protests |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== 2025 political talks in Paris ===
{{Main|Bougival Accord}}

On 24 June 2025, [[President of France|President]] [[Emmanuel Macron]] extended an invitation to both pro‑ and anti‑independence leaders from New Caledonia to participate in talks in Paris starting 2 July 2025, aimed at negotiating the territory's future governance and status. Objectives of the talks include a revised political framework for New Caledonia, potentially including greater autonomy and redesigned electoral rules, socioeconomic challenges, such as the nickel-dependent economy, youth employment, and post‑unrest recovery.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-27 |title=Macron calls for June talks to break deadlock over New Caledonia's future |url=https://www.france24.com/en/france/20250527-france-new-caledonia |access-date=2025-07-13 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2025-06-24 |title=Macron invites New Caledonian leaders to talks on territory's future |url=https://www.lemonde.fr/en/france/article/2025/06/24/new-caledonia-macron-invites-local-leaders-to-talks-on-the-territory-s-future_6742681_7.html |access-date=2025-07-13 |work=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 13 July 2025, weeks of negotiations concluded with an agreement between all parties that New Caledonia should remain within France, but with far greater levels of autonomy, the status of a state, and a dual citizenship arrangement for those that wish it.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=France-Presse |first=Agence |date=2025-07-13 |title=New Caledonia to be declared a state in 'historic' agreement – but will remain French |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jul/13/new-caledonia-to-be-declared-a-state-in-historic-agreement-but-will-remain-french |access-date=2025-07-13 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; The agreement will require ratification by both chambers of the French parliamentary system, followed by a referendum in New Caledonia in 2026. Initial thoughts on the deal suggest it is not what independence supporters hoped for, but statehood is a major concession by France.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-12 |title=France announces 'historic' deal creating New Caledonia state that stays French |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250712-ncaledonia-politicians-agree-on-statehood-while-remaining-french |access-date=2025-07-13 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 13 August 2025, the FLNKS stated in a press conference that they had voted to reject the agreement on the basis that an independence referendum prior to France's [[2027 French presidential election|2027 presidential election]] was absent from the deal.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-13 |title=New Caledonia independence bloc rejects deal giving powers but no referendum |url=https://www.rfi.fr/en/france/20250813-new-caledonia-independence-leaders-reject-bougival-accord-call-for-new-deal |access-date=2025-09-06 |website=RFI |language=en}}&lt;/ref&gt;

On 16 September 2025, the New Caledonia Congress approved once again for the third time, another postponement, regarding the election within the territory. The votes were divided to 39 out of 52 Congress members (75%) voted in favor of the postponement, while the FLNKS pro-independence group cast 13 votes against (25%).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Decloitre |first1=Patrick |title=New Caledonia's Congress votes to postpone provincial elections |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/573170/new-caledonia-s-congress-votes-to-postpone-provincial-elections |work=RNZ |date=16 September 2025 }}&lt;/ref&gt;

== Administrative divisions ==
{{main|Administrative divisions of New Caledonia}}

{{Interactive Map of New Caledonian Communes}}
The institutional organization is the result of the organic law and ordinary law passed by the Parliament on 16 February 1999.&lt;ref name=&quot;jc&quot;/&gt;

The archipelago is divided into three provinces:
* [[South Province, New Caledonia|South Province]] (''province Sud''). Provincial capital: [[Nouméa]]. Area: 9,407&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Population: 212,082 inhabitants (2019).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Populations légales des provinces de Nouvelle-Calédonie en 2019 − Populations légales de Nouvelle-Calédonie en 2019 {{!}} Insee |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4464927?sommaire=2122859 |access-date=2023-09-11 |website=www.insee.fr |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425125921/https://www.insee.fr/fr/statistiques/4464927?sommaire=2122859 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* [[North Province, New Caledonia|North Province]] (''province Nord''). Provincial capital: [[Koné, New Caledonia|Koné]]. Area: 7,348&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Population: 49,910 inhabitants (2019).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[Loyalty Islands Province]] (''province des îles Loyauté''). Provincial capital: [[Lifou]]. Area: 1,981&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Population: 18,353 inhabitants (2019).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

New Caledonia is further divided into 33 communes (municipalities).&lt;ref name=&quot;jc&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html&amp;artpage=3-3 |title=Présentation – L'Outre-Mer |website=Outre-mer.gouv.fr |access-date=2013-01-30 |archive-date=21 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521094530/http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html&amp;artpage=3-3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; One commune, [[Poya, New Caledonia|Poya]], is divided between two provinces. The northern half of Poya, with the main settlement and most of the population, is part of the North Province, while the southern half of the commune, with only 210 inhabitants in 2019, is part of the South Province.

== Geography ==
{{Main|Geography of New Caledonia}}

[[File:New Caledonia - S199828000484.jpg|thumb|New Caledonia from space]]
[[File:Reefs of New Caledonia from ISS, September 9, 2020.jpg|thumb|Coral reefs of New Caledonia from ISS, September 9, 2020]]

New Caledonia is part of [[Zealandia]], a fragment of the ancient [[Gondwana]] super-continent, which is part of [[Oceania]]. It is speculated that New Caledonia separated from Australia roughly 66 million years ago, subsequently drifting in a north-easterly direction, reaching its present position about 50 million years ago.&lt;ref&gt;Boyer &amp; Giribet 2007: 355{{full|date=February 2026}}&lt;/ref&gt;

The mainland is divided in length by a central mountain range whose highest peaks are [[Mont Panié]] ({{cvt|1,629|m|disp=or}}) in the north and [[Mont Humboldt]] ({{cvt|1,618|m|disp=or}}) in the southeast.&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt; The east coast is covered by lush vegetation.&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt; The west coast, with its large savannahs and plains suitable for farming, is a drier area. Many ore-rich massifs are found along this coast.&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt;

The [[Diahot River]] is the longest river of New Caledonia, flowing for some {{convert|100|km}}.&lt;ref name=&quot;EB&quot;&gt;{{Britannica|161133|Diahot River}}&lt;/ref&gt; It has a catchment area of {{cvt|620|km2}} and opens north-westward into the [[Baie d'Harcourt]], flowing towards the northern point of the island along the western escarpment of the Mount Panié.&lt;ref name=&quot;EB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNU&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.greenstone.org/greenstone3/nzdl;jsessionid=9C07FFA7400A6C3C823F1ACAF98A3D9D?a=d&amp;d=HASH01e0de34b153f45530bc1736.5.pp&amp;c=ccgi&amp;sib=1&amp;dt=&amp;ec=&amp;et=&amp;p.a=b&amp;p.s=ClassifierBrowse&amp;p.sa= |title=The impacts of opencast mining in New Caledonia |publisher=The [[United Nations University]] |access-date=9 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727215730/http://www.greenstone.org/greenstone3/nzdl;jsessionid=9C07FFA7400A6C3C823F1ACAF98A3D9D?a=d&amp;d=HASH01e0de34b153f45530bc1736.5.pp&amp;c=ccgi&amp;sib=1&amp;dt=&amp;ec=&amp;et=&amp;p.a=b&amp;p.s=ClassifierBrowse&amp;p.sa= |archive-date=27 July 2011 }}&lt;/ref&gt; Most of the island is covered by wet evergreen forests, while savannahs dominate the lower elevations.&lt;ref name=&quot;gbrs&quot;/&gt; The New Caledonian lagoon, with a total area of {{convert|24000|km2}} is one of the largest lagoons in the world. The lagoon and the surrounding [[New Caledonia Barrier Reef]] was named a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] in 2008 for its exceptional beauty and marine biodiversity.&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Donnees-Geographiques |title=Données Géographiques |language=fr |website=Nouvelle-caledonie.gouv.fr |access-date=2013-01-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030174815/http://www.nouvelle-caledonie.gouv.fr/site/La-Nouvelle-Caledonie/Donnees-Geographiques |archive-date=30 October 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |url = https://whc.unesco.org/en/list/1115 |title = Lagoons of New Caledonia: Reef Diversity and Associated Ecosystems |website = UNESCO World Heritage Centre |publisher = United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date = 20 November 2021 |archive-date = 20 November 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211120223140/https://whc.unesco.org/en/list/1115/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; In May 2023, there was an earthquake and tsunami in New Caledonia. This triggered a tsunami warning here as well as in other nearby countries.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/loyalty-islands-south-pacific-earthquake-today-tsunami-b2341846.html |title=Earthquake triggers 3ft wave tsunami warnings across South Pacific |work=The Independent |first=Shweta |last=Sharma |date=19 May 2023 |access-date=29 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519062421/https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/loyalty-islands-south-pacific-earthquake-today-tsunami-b2341846.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Climate ===
The climate is [[tropical climate|tropical]], with a hot and humid season from November to March with temperatures between {{convert|27|and|30|C}},&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt; and a cooler, dry season from June to August with temperatures between {{cvt|20|and|23|C}},&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt; linked by two short interstices.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; The tropical climate is strongly moderated by the oceanic influence and the [[trade winds]] that attenuate humidity, which can be close to 80%.&lt;ref name=&quot;geo-jc&quot;/&gt; The average annual temperature is 23&amp;nbsp;°C, with historical extremes of {{cvt|2.3|and|39.1|C}}.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt;

The rainfall records show that precipitation differs greatly within the island. The {{convert|3000|mm}} of rainfall recorded in [[Galarino]] are three times the average of the west coast. There are also dry periods, because of the effects of [[El Niño]].&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; Between December and April, [[tropical depressions]] and [[cyclones]] can cause winds to exceed a speed of {{convert|100|kph}}, with gusts of {{convert|250|kph}} and very abundant rainfall.&lt;ref name=&quot;ped&quot;/&gt; The last cyclone affecting New Caledonia was [[Cyclone Niran]], in March 2021.

== Environment ==
{{See also|Biodiversity of New Caledonia}}
[[File:Landscape, south of New Caledonia.jpg|thumb|upright=1.15|Landscape in the south of New Caledonia]]
New Caledonia has many unique taxa, especially birds and plants.&lt;ref name=&quot;hjnc&quot;/&gt; It has the richest diversity in the world per square kilometre.&lt;ref name=&quot;hjnc&quot;/&gt; The biodiversity is caused by Grande Terre's central mountain range, which has created a variety of niches, landforms and micro-climates where [[Endemism|endemic]] species thrive.&lt;ref name=&quot;hjnc&quot;&gt;{{cite book|author1=Leanne Logan|author2=Geert Cole|title=New Caledonia|url=https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA26|year=2001|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-86450-202-2|page=26|access-date=18 October 2015|archive-date=26 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226010023/https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Largely due to its nickel industry, New Caledonia [[List of countries by carbon dioxide emissions per capita|emits a high level of carbon dioxide per person]] compared to other countries. In 2019, it emitted 55.25 tons of CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; per person, compared to 4.81 for France.&lt;ref&gt;{{cite web|title=EDGAR – The Emissions Database for Global Atmospheric Research|url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2020#emissions_table|access-date=2021-04-24|website=edgar.jrc.ec.europa.eu|archive-date=31 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531025125/https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2020#emissions_table|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The combination of the exceptional biodiversity of New Caledonia and its threatened status has made it one of the most critical [[biodiversity hotspots]] on Earth.&lt;ref name = &quot;myers&quot;&gt;{{cite journal |last1=Myers |first1=Norman |last2=Mittermeier |first2=Russell A. |last3=Mittermeier |first3=Cristina G. |last4=da Fonseca |first4=Gustavo A. B. |last5=Kent |first5=Jennifer |title=Biodiversity hotspots for conservation priorities |journal=Nature |date=February 2000 |volume=403 |issue=6772 |pages=853–858 |doi=10.1038/35002501 |pmid=10706275 |bibcode=2000Natur.403..853M }}&lt;/ref&gt;

In 2001, [[Bruno Van Peteghem]] was awarded the [[Goldman Environmental Prize]] for his efforts on behalf of the Caledonian ecological protection movement in the face of &quot;serious challenges&quot; from [[Jacques Lafleur]]'s [[Rally for Caledonia in the Republic|RPCR]] party.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bruno Van Peteghem |url=http://www.goldmanprize.org/node/169 |website=Goldman Environmental Prize |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201050426/http://www.goldmanprize.org/node/169 |archive-date=1 February 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Progress has been made in a few areas in addressing the protection of New Caledonia's ecological diversity from fire, industrial and residential development, unrestricted agricultural activity and mining (such as the judicial revocation of [[INCO]]'s mining licence in June 2006 owing to claimed abuses).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indigenous Kanaks Take On Inco in New Caledonia |url=http://www.miningwatch.ca/index.php?%2FNew_Caledonia%2FGoro_Licence_Revoked |website=MiningWatch Canada |date=19 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013113126/http://www.miningwatch.ca/index.php?%2FNew_Caledonia%2FGoro_Licence_Revoked |archive-date=13 October 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

In 2008, six lagoons of the [[New Caledonian barrier reef]], the world's longest continuous barrier reef system, were inscribed on the [[UNESCO World Heritage List]].

=== Flora ===
[[File:Amborella trichopoda (3065968016) fragment.jpg|thumb|''[[Amborella]]'', the world's oldest living lineage of flowering plant]]
[[File:0 Araucaria columnaris New Caledonia.jpg|thumb|''[[Araucaria columnaris]]'' on the [[Isle of Pines (New Caledonia)|Isle of Pines]]]]
New Caledonia's fauna and flora derive from ancestral species isolated in the region when it broke away from [[Gondwana]] many tens of millions of years ago.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Alan S. |last1=Collins |first2=Sergei A. |last2=Pisarevsky |title=Amalgamating eastern Gondwana: The evolution of the Circum-Indian Orogens |journal= Earth-Science Reviews |date= August 2005 |volume=71 |issue=3–4 |pages=229–270 |doi=10.1016/j.earscirev.2005.02.004 |bibcode=2005ESRv...71..229C }}&lt;/ref&gt; Not only endemic species have evolved here, but entire [[Genus|genera]], [[Family (biology)|families]], and even [[Order (biology)|orders]] are unique to the islands.

More tropical [[gymnosperm]] species are endemic to New Caledonia than to any similar region on Earth. Of the 44 indigenous species of gymnosperms, 43 are endemic, including the only known parasitic gymnosperm (''[[Parasitaxus usta]]'').&lt;ref name=&quot;futura1&quot;/&gt; Also, of the 35 known species of ''[[Araucaria]]'', 13 are endemic to New Caledonia.&lt;ref name=&quot;hjnc&quot;/&gt; New Caledonia also has the world's most divergent lineage of [[flowering plant]], ''[[Amborella trichopoda]]'', which is at, or near, the base of the clade of all flowering plants.

The world's largest [[Neontology|extant]] species of [[fern]], ''[[Sphaeropteris intermedia]]'', also is endemic to New Caledonia. It is very common on acidic soil, usually found on fallow ground or in forest clearings, and grows about one metre per year on the east coast. There also are other species of [[tree fern]]s, notably ''[[Sphaeropteris novae-caledoniae]]''&lt;ref name=&quot;ncd2&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/zoologie-1/r/nouvelle-caledonie/d/la-faune-et-la-flore-de-nouvelle-caledonie_468/c3/221/p3/ |title= La flore de Nouvelle-Calédonie – Deuxième partie |website= Futura-sciences.com |date= 2004-08-18 |access-date= 2013-01-30 |archive-date= 11 March 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130311213816/http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/zoologie-1/r/nouvelle-caledonie/d/la-faune-et-la-flore-de-nouvelle-caledonie_468/c3/221/p3/ |url-status= live }}&lt;/ref&gt; and the New Caledonian fork fern, (Tmesipteris oblanceolata) which has the largest genome known in a eukaryotic organism.

New Caledonia also is one of five regions on the planet where species of southern beeches (''[[Nothofagus]]'') are indigenous; five species are known to occur here.&lt;ref name=&quot;futura1&quot;/&gt;

New Caledonia has its own version of [[maquis shrubland|maquis]] (''[[maquis minier]]'') occurring on metalliferous soils, mostly in the south.&lt;ref name=&quot;gbrs&quot;&gt;{{cite journal |title=New Caledonia: a very old Darwinian island? |pmc=2607381 |year=2008 |last1=Grandcolas |first1=P |last2=Murienne |first2=J |last3=Robillard |first3=T |last4=Desutter-Grandcolas |first4=L |last5=Jourdan |first5=H |last6=Guilbert |first6=E |last7=Deharveng |first7=L |volume=363 |issue=1508 |pages=3309–3317 |doi=10.1098/rstb.2008.0122 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=18765357 }}&lt;/ref&gt; The soils of ultramafic rocks (mining terrains) have been a refuge for many native flora species which are adapted to the toxic mineral content of the soils, to which most foreign species of plants are poorly suited, which has therefore prevented invasion into the habitat or displacement of indigenous plants.&lt;ref name=&quot;futura1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/zoologie-1/r/nouvelle-caledonie/d/la-faune-et-la-flore-de-nouvelle-caledonie_468/c3/221/p2/ |title=La flore de Nouvelle-Calédonie – Première partie |website=Futura-sciences.com |date=2004-08-18 |access-date=2013-01-30 |archive-date=11 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311213828/http://www.futura-sciences.com/fr/doc/t/zoologie-1/r/nouvelle-caledonie/d/la-faune-et-la-flore-de-nouvelle-caledonie_468/c3/221/p2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Two terrestrial ecoregions lie within New Caledonia's territory: [[New Caledonia rain forests]] and [[New Caledonia dry forests]].&lt;ref name=&quot;DinersteinOlson2017&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |date=June 2017 |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmid=28608869|pmc=5451287 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

{{See also|List of endemic plants of New Caledonia}}

=== Fauna ===
In addition to its outstanding plant diversity and endemism, New Caledonia also provides habitat for a wide diversity of animals. Over 100 bird species live in New Caledonia, of which 24 are endemic.&lt;ref name = &quot;Palmas&quot;&gt;{{cite journal |last1=Palmas |first1=Pauline |last2=Jourdan |first2=Hervé |last3=Rigault |first3=Fredéric |last4=Debar |first4=Léo |last5=De Meringo |first5=Hélène |last6=Bourguet |first6=Edouard |last7=Mathivet |first7=Mathieu |last8=Lee |first8=Matthias |last9=Adjouhgniope |first9=Rachelle |last10=Papillon |first10=Yves |last11=Bonnaud |first11=Elsa |last12=Vidal |first12=Eric |title=Feral cats threaten the outstanding endemic fauna of the New Caledonia biodiversity hotspot |journal=Biological Conservation |date=1 October 2017 |volume=214 |pages=250–259 |doi=10.1016/j.biocon.2017.08.003 |bibcode=2017BCons.214..250P |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01793811 }}&lt;/ref&gt; One of these endemic bird species is the [[New Caledonian crow]], a bird noted for its [[tool use in animals|tool-making]] abilities, which rival those of primates.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Weir |first1=Alex A. S. |last2=Chappell |first2=Jackie |last3=Kacelnik |first3=Alex |title=Shaping of Hooks in New Caledonian Crows |journal=Science |date=9 August 2002 |volume=297 |issue=5583 |pages=981 |doi=10.1126/science.1073433 |pmid=12169726 }}&lt;/ref&gt; These crows are renowned for their extraordinary intelligence and ability to fashion tools to solve problems, and make the most complex tools of any animal yet studied apart from humans.&lt;ref name=&quot;nccbbc&quot;&gt;{{cite news |last=Walker |first=Matt |url=https://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_9125000/9125227.stm |title=Clever New Caledonian crows go to parents' tool school |work=[[BBC News]] |date=2010-10-26 |access-date=2013-01-30 |archive-date=14 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014003859/http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_9125000/9125227.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
[[File:Cagou.jpg|thumb|left|The [[kagu]], an [[endemic]] flightless bird]]
The endemic [[kagu]],&lt;ref&gt;Attenborough, D. 1998 ''The Life of Birds'' BBC  {{ISBN|0563-38792-0}}&lt;/ref&gt; agile and able to run quickly, is a flightless bird, but it is able to use its wings to climb branches or glide. Its sound is similar to the bark of a dog. It is the surviving member of [[monotypic]] family [[Rhynochetidae]], order [[Eurypygiformes]].&lt;ref name=&quot;kagu&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oiseaux-birds.com/card-kagu.html |title=Kagu |website=Oiseaux-birds.com |access-date=2013-01-30 |archive-date=24 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124171207/http://www.oiseaux-birds.com/card-kagu.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

There are 11 endemic fish species and 14 endemic species of [[Decapoda|decapod]] [[crustaceans]] in the rivers and lakes of New Caledonia. Some, such as ''[[Neogalaxias]]'', exist only in small areas.&lt;ref name=&quot;ncnau&quot;/&gt; The [[nautilus]]—considered a living fossil and related to the extinct [[ammonite]]s—occurs in Pacific waters around New Caledonia.&lt;ref name=&quot;ncnau&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.endemia.nc/biodiversite.php |title=La Biodiversité |website=Endemia.nc |access-date=2013-01-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106120416/http://www.endemia.nc/biodiversite.php |archive-date=6 January 2013 }}&lt;/ref&gt; There is a large diversity of [[List of fishes of the Coral Sea|marine fish]] in the surrounding waters, which are within the extents of the [[Coral Sea]].

Despite its large number of bird, reptile, and fish species, New Caledonia has remarkably few mammal species: nine, of which six are endemic.&lt;ref name = &quot;Palmas&quot; /&gt;

Several species of New Caledonia are remarkable for their size: ''[[Ducula goliath]]'' is the largest extant species of arboreal pigeon; ''[[Rhacodactylus leachianus]]'', the largest gecko in the world; ''[[Phoboscincus bocourti]]'', a large skink thought to be extinct until [[Lazarus taxon|rediscovered]] in 2003.&lt;ref name=&quot;ncnau&quot;/&gt;

Much of New Caledonia's fauna present before human settlement is now extinct, including ''[[Sylviornis]]'', a bird over a metre tall not closely related to any living species, and ''[[Meiolania]]'', a giant horned turtle that diverged from living turtles during the Jurassic period.

In January 2024, a court in the Capital Nouméa issued a ruling banning the culling of sharks citing it as disproportionate. The culls began after an Australian tourist was killed by a shark in the previous year.&lt;ref&gt;{{cite news |title=New Caledonia court bans shark culls amid environmental backlash |url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/09/new-caledonia-court-bans-shark-culls-amid-environmental-backlash |work=The Guardian |date=8 January 2024 }}&lt;/ref&gt;

{{See also|List of birds of New Caledonia}}

== Demographics ==
{{main|Demographics of New Caledonia}}

{{Historical populations
| title       = Historical populations
| footnote    = ISEE&lt;ref name=&quot;The Population at Different Censuses&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/195-donnees?download=764:la-population-aux-differents-recensements|title=The Population at Different Censuses |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411094321/https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/195-donnees?download=764:la-population-aux-differents-recensements|archive-date=11 April 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=census2025 /&gt;
| percentages = pagr
| 1956.931693989 |68480
| 1963.334246575 |86519
| 1969.191780822 |100579
| 1976.31147541 |133233
| 1983.287671233 |145368
| 1989.257534247 |164173
| 1996.292349727 |196836
| 2009.569863014 |245580
| 2014.652055 |268767
| 2019.693151 |271407
| 2025.306849 |264596
}}
At the last census in April 2025, New Caledonia had a population of 264,596,&lt;ref name=census2025 /&gt; down from 271,407 at the September 2019 census,&lt;ref name=&quot;The Population at Different Censuses&quot; /&gt; as people left the territory due to an economic crisis and the [[2024 New Caledonia unrest]]. Of these 264,596 people, 18,671 lived in the [[Loyalty Islands Province]], 50,947 in the [[North Province, New Caledonia|North Province]], and 194,978 in the [[South Province, New Caledonia|South Province]].

Between the 2019 and 2025 censuses, the North Province and the Loyalty Islands registered a population increase of 2.1% and 1.7% respectively, whereas the South Province registered a population decline of 4.0%, as newcomers recently arrived in the Greater Nouméa area, in particular Kanak people, left Nouméa and relocated in the rest of New Caledonia due to the depressed economy in the Greater Nouméa area following the 2024 unrest and urban riots.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/195-donnees?download=2291:les-populations-de-reference |title=Populations aux différents recensements|publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2026-01-30}}&lt;/ref&gt;

30% of the population was under the age of 20,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/230-toutes-les-publications?download=1982:rp-2019-la-croissance-demographique-flechit-nettement-en-nc-entre-2014-et-2019 |title=La croissance démographique fléchit nettement en Nouvelle-Calédonie entre 2014 et 2019 |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2 November 2020 |archive-date=7 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107165152/https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/230-toutes-les-publications?download=1982:rp-2019-la-croissance-demographique-flechit-nettement-en-nc-entre-2014-et-2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; with the ratio of older people in the total population increasing.&lt;ref name=&quot;insee-1&quot;/&gt; Two out of three residents of New Caledonia live in [[Nouméa|Greater Nouméa]].&lt;ref name=&quot;insee-1&quot;/&gt; 78% were born in New Caledonia.&lt;ref name=&quot;insee-1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1338 |title=Recensement de la population en Nouvelle-Calédonie en 2009 – 50 000 habitants de plus en 13 ans |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques ([[INSEE]].fr) |language=fr |access-date=2013-01-30 |archive-date=31 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131233952/http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=ip1338 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The [[total fertility rate]] decreased from 2.2 children per woman in 2014 to 1.9 in 2019.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ethnic groups ===
{{bar box
|title=Ethnic Groups in New Caledonia (2019 Census)&lt;ref name=&quot;Population Structure of Communities&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/278-donnees?download=874:structure-de-la-population-des-communautes |title=Population Structure of Communities |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113144638/http://www.isee.nc/component/phocadownload/category/278-donnees?download=874:structure-de-la-population-des-communautes |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#ddd
|left1=Ethnic Groups
|right1=percent
|float=right
|bars=
{{bar percent|Kanak|darkgreen|41.2}}
{{bar percent|European|purple|24.1}}
{{bar percent|&quot;Caledonian&quot; or not stated|pink|7.5}}
{{bar percent|Mixed|red|11.3}}
{{bar percent|Wallisian/Futunian|black|8.3}}
{{bar percent|Tahitian|darkblue|2.0}}
{{bar percent|Javanese|Violet|1.4}}
{{bar percent|Ni-Vanuatu|maroon|0.9}}
{{bar percent|Vietnamese|darkgray|0.8}}
{{bar percent|Other Asian|gray|0.4}}
{{bar percent|Other|tan|2.1}}
}}
At the 2019 census,&lt;ref name=&quot;Population Structure of Communities&quot; /&gt; 41.2% of the population reported belonging to the [[Kanak people|Kanak]] community (up from 39.1% at the 2014 census&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://xt.isee.nc/xtc/tele.php?tableau=xt127001.xls&amp;base=rp09indcomap |title=Communauté d'appartenance – INSEE – ISEE / Recensement de la population de 2009 en Nouvelle-Calédonie |format=XLS |access-date=2015-08-24 |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |archive-date=31 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331120910/https://xt.isee.nc/xtc/tele.php?tableau=xt127001.xls&amp;base=rp09indcomap |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) and 24.1% to the [[Europe]]an ([[Caldoche]] and [[Zoreilles|Zoreille]]) community (down from 27.2% at the 2014 census). A further 7.5% of the population either self-identified as &quot;Caledonian&quot; or refused to declare an ethnic group (down from 9.9% at the 2014 census). Most of the people who self-identify as &quot;Caledonian&quot; or refuse to declare an ethnic group are thought to be ethnically European.&lt;ref name=&quot;LoganCole2001b&quot;&gt;{{cite book|author1=Leanne Logan|author2=Geert Cole|title=New Caledonia|url=https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA39|year=2001|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-86450-202-2|page=39|access-date=18 October 2015|archive-date=13 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413094632/https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA39|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The other self-reported communities were [[Wallis and Futuna|Wallisians and Futunians]] (8.3% of the total population, up from 8.2% at the 2014 census), [[Overseas Indonesian|Indonesians]] who are from the [[Javanese New Caledonians|Javanese ethnic group]] (1.4% of the total population, the same as in 2014),&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Caledonian Javanese, in New Caledonia |url=https://joshuaproject.net/people_groups/13321/NC |website=joshuaproject.net |publisher=Joshua Project |access-date=14 December 2020 |archive-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205095432/https://joshuaproject.net/people_groups/13321/NC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Tahitians]] (2.0% of the total population, down from 2.1% at the 2014 census), [[Ni-Vanuatu]] (0.9%, down from 1.0% at the 2014 census), [[Vietnamese people|Vietnamese]] (0.8%, down from 0.9% at the 2014 census), and other Asians (primarily [[Overseas Chinese|ethnic Chinese]]; 0.4% of the total population, the same as in 2014).

11.3% of the population reported belonging to multiple communities ([[Multiracial people|mixed race]]) (up from 8.6% at the 2014 census). The question on community belonging, which had been left out of the 2004 census, was reintroduced in 2009 under a new formulation, different from the 1996 census, allowing multiple choices (mixed race) and the possibility to clarify the choice &quot;other&quot; (which led many Europeans to self-identify as &quot;Caledonian&quot; in the category &quot;other&quot;, or to select several ethnic communities, such as both European and Kanak, thus appearing as mixed race, which is particularly the case for the Caldoches living in the bush, who often have mixed ancestry).&lt;ref name=&quot;eth09&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.isee.nc/population/telecharpdf/4%20page-rpnc09.pdf |title=Recensement de la population 2009 |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2013-01-30 |archive-date=13 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113151907/http://www.isee.nc/population/telecharpdf/4%20page-rpnc09.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Finally, 2.1% of the population reported belonging to other communities to the exclusion of &quot;Caledonian&quot; (up from 1.3% at the 2014 census).

The Kanak people, part of the ethnic [[Melanesians|Melanesian]] group, are indigenous to New Caledonia.{{sfn|Anaya|2011|p=5}} Their social organization is traditionally based on [[clan]]s, which identify as either &quot;land&quot; or &quot;sea&quot; clans, depending on their original location and the occupation of their ancestors.{{sfn|Anaya|2011|p=5}} According to the 2019 census, the Kanak constitute 95% of the population in the [[Loyalty Islands Province]], 72% in the North Province and 29% in the South Province.{{sfn|Anaya|2011|p=5}} The Kanak tend to be of lower socio-economic status than the Europeans and other settlers.{{sfn|Anaya|2011|p=5}}&lt;ref name=&quot;isee.nc&quot;&gt;{{cite magazine |magazine=Synthèse |issue=35 |url=http://www.isee.nc/component/phocadownload/category/197-analyse?download=1484:une-demographie-toujours-dynamique |format=PDF |title=Recensement de la population 2014 |lang=fr |trans-title=2014 population census |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=14 December 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214213813/http://www.isee.nc/component/phocadownload/category/197-analyse%3Fdownload%3D1484:une-demographie-toujours-dynamique |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Europeans in Oceania|Europeans]] first settled in New Caledonia when France established a penal colony on the archipelago.{{sfn|Anaya|2011|p=5}} Once the prisoners had completed their sentences, they were given land to settle.{{sfn|Anaya|2011|p=5}} According to the 2014 census, of the 73,199 Europeans in New Caledonia, 30,484 were [[Caldoche|native-born]], 36,975 were born in [[Zoreilles|Metropolitan France]], 488 were born in [[French Polynesia]], 86 were born in [[Wallis and Futuna]], and 5,166 were born abroad.&lt;ref name=&quot;ridet&quot;&gt;{{cite web |title=DONNEES DE CADRAGE |url=http://www.isee.nc/population/telecharxls/don.cadrage-rp-09.xls |format=XLS |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030182817/http://www.isee.nc/population/telecharxls/don.cadrage-rp-09.xls |archive-date=30 October 2012 |place=Nouméa}}&lt;/ref&gt; The Europeans are divided into several groups. The [[Caldoche]]s are usually defined as those born in New Caledonia who have ancestral ties that span back to the early French settlers.&lt;ref name=&quot;LoganCole2001b&quot;/&gt; They often settled in the rural areas of the western coast of Grande Terre, where many continue to run large cattle properties.&lt;ref name=&quot;LoganCole2001b&quot;/&gt;

Distinct from the Caldoches are those who were born in New Caledonia from families that had settled more recently, and are called simply Caledonians.&lt;ref name=&quot;LoganCole2001&quot;&gt;{{cite book|first1= Leanne|last1= vLogan|first2= Geert|last2= Cole|title= New Caledonia|url= https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA13|year= 2001|publisher= Lonely Planet|isbn= 978-1-86450-202-2|page= 13|via= Google Books|access-date= 18 October 2015|archive-date= 13 April 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160413093509/https://books.google.com/books?id=lly95WF8n-cC&amp;pg=PA13|url-status= live}}&lt;/ref&gt; The [[Metropolitan France|Metropolitan French]]-born migrants who come to New Caledonia are called ''Métros'' or ''Zoreilles'', indicating their origins in metropolitan France.&lt;ref name=&quot;LoganCole2001&quot;/&gt; There is also a community of about 2,000&lt;ref name=&quot;LoganCole2001&quot;/&gt; [[Pied-Noir|pieds noirs]], descended from European settlers in France's former North African colonies;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chappell |first1=David A. |title=New Caledonia |journal=The Contemporary Pacific |date=September 2005 |volume=17 |issue=2 |pages=435–448 |doi=10.1353/cp.2005.0043 }}&lt;/ref&gt; some of them are prominent in anti-independence politics, including [[Pierre Maresca]], a leader of the [[Rally for Caledonia in the Republic|RPCR]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE7DC1E3FF935A15754C0A96E948260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|title=Noumea Journal; On an Island in the Pacific, but Far From at Peace|work=The New York Times|author=Henry Kamm|date=26 July 1988|author-link=Henry Kamm|access-date=11 February 2017|archive-date=23 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423052218/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE7DC1E3FF935A15754C0A96E948260&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

A 2015 documentary by [[Al Jazeera English]] asserted that up to 10%{{dubious|date=September 2015}} of New Caledonia's population is descended from around 2,000 [[Arabs|Arab]]-[[Imazighen|Berber]] people deported from [[French Algeria]] in the late 19th century to [[Penal colony|prisons on the island]] in reprisal for the [[Mokrani Revolt]] in 1871. After serving their sentences, they were released and given land to own and cultivate as part of colonisation efforts on the island. As the overwhelming majority of the [[Algerians of the Pacific|Algerians imprisoned on New Caledonia]] were men, the community was continued through intermarriage with women of other ethnic groups, mainly French women from nearby women's prisons. Despite facing both assimilation into the Euro-French population and discrimination for their ethnic background, descendants of the deportees have succeeded in preserving a common identity as Algerians, including maintaining certain cultural practices (such as Arabic names) and in some cases [[Islam]]ic religion. Some travel to Algeria as a rite of passage, though obtaining Algerian citizenship is often a difficult process. The largest population of Algerian-Caledonians lives in the commune of [[Bourail]] (particularly in the {{ill|Nessadiou|fr|Nessadiou}} district, where there is an Islamic cultural centre and {{ill|Arabic cemetery of Nesssadiou|lt=cemetery|fr|Cimetière des Arabes de Nessadiou}}), with smaller communities in [[Nouméa]], [[Koné, New Caledonia|Koné]], [[Pouembout]], and [[Yaté]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2015/09/exile-caledonia-150914145540415.html|title=Exile in New Caledonia|last1=Mame|first1=Abdelkader|first2=Abdelaziz|last2=Abid|date=14 September 2015|publisher=Al Jazeera English|access-date=17 September 2015|archive-date=19 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919090331/http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2015/09/exile-caledonia-150914145540415.html|url-status=dead}} [https://www.youtube.com/watch?v=1qsr-FjZhEM video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920034630/https://www.youtube.com/watch?v=1qsr-FjZhEM |date=20 September 2015 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
Femmes kanak2.jpg|[[Kanak people|Kanak]] women
Rodéo cheval.JPG|[[Rodeo]]s (here at the annual fair of [[Bourail]]) are part of [[Caldoche]] culture.
&lt;/gallery&gt;

=== Languages ===
{{Main|Languages of New Caledonia}}

The [[French language]] began to spread with the establishment of French settlements, and French is now spoken even in the most secluded villages. For a long time the level of fluency varied significantly across the population as a whole, primarily due to the absence of universal access to public education before 1953, and also due to immigration and ethnic diversity,&lt;ref name=&quot;rl-lang&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ac-noumea.nc/sitevr/spip.php?rubrique48 |title=Situation linguistique en Nouvelle-Calédonie |publisher=Vice-Rectorat de Nouvelle-Calédonie |access-date=2013-01-30 |archive-date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118021148/http://www.ac-noumea.nc/sitevr/spip.php?rubrique48 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; but the French language has now become universal among the younger generations as shown by the censuses of population. At the 2009 census, 97.3% of people aged 15 or older reported that they could speak, read and write French, whereas only 1.1% reported that they had no knowledge of French.&lt;ref name=&quot;cen-lang&quot;&gt;{{cite web |title=Principales caractéristiques des individus de 15 ans et plus, par province de résidence et sexe |format=XLS |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/193-recensement?download=1876:rp-09-population-menages-logement-par-commune |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030182817/http://www.isee.nc/population/telecharxls/don.cadrage-rp-09.xls |place=Nouméa |access-date=2013-02-28|archive-date=30 October 2012 }}&lt;/ref&gt; No questions regarding the knowledge of French were asked in the 2014 and 2019 censuses, on account of the population's nearly universal understanding of it.

The 28 [[Kanak languages]] spoken in New Caledonia are part of the [[Oceanic languages|Oceanic]] group of the [[Austronesian languages|Austronesian]] family.&lt;ref name=&quot;macc&quot;&gt;{{cite web |website=Académie des Langues Kanak |title=Langues |url=http://www.alk.gouv.nc/portal/page/portal/alk/langues |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109131824/http://www.alk.gouv.nc/portal/page/portal/alk/langues |archive-date=9 November 2017 |url-status=dead |access-date=15 October 2011 }}&lt;/ref&gt; Eight of these can be chosen by parents as optional subjects for their children from kindergarten to high school (four languages are taught up to the bachelor's degree) and an academy is responsible for their promotion.&lt;ref name=&quot;maskan&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.maisonnouvellecaledonieparis.nc/site/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426023621/http://www.maisonnouvellecaledonieparis.nc/site/population.php |archive-date=2009-04-26 |title=La Population De Nouvelle-Caledonie |publisher=La maison de la Nouvelle-Calédonie |language=fr |access-date=2013-01-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The three most widely spoken indigenous languages are [[Drehu]] (spoken in [[Lifou]]), [[Nengone language|Nengone]] (spoken on [[Maré]]) and [[Paicî]] (northern part of Grande Terre).&lt;ref name=&quot;maskan&quot;/&gt; Others include [[Iaai language|Iaai]] (spoken on [[Ouvéa]]). At the 2019 census, 44.0% of people whose age was 15 or older reported that they had some form of knowledge of at least one Kanak language (up from 41.3% at the 2009 census), whereas 56.0% reported that they had no knowledge of any of the Kanak languages (down from 58.7% at the 2009 census).&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/193-recensement?download=1980:rp2019-population-menages-logement-province |title=Population, ménages et logement par province, en 2019 – P20 Population de 15 ans et plus, selon le genre, la connaissance d'une langue kanak et la province de résidence par groupe d'âge décennal |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |language=fr |access-date=2023-03-06 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101013043/https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/193-recensement?download=1980:rp2019-population-menages-logement-province |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cen-lang&quot;/&gt;

Other significant language communities among immigrant populations include speakers of [[Wallisian]], [[Futunan language|Futunian]], [[Tahitian language|Tahitian]], [[Javanese language|Javanese]], [[Vietnamese language|Vietnamese]], [[Chinese language|Chinese]], and [[Bislama]].

=== Religion ===
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = Religion in New Caledonia according to the ''Global Religious Landscape'' survey by the [[Pew Research Center|Pew Forum]], 2012&lt;ref name=&quot;Survey&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2017|title=The Global Religious Landscape|publisher=Pewforum.org|access-date=2 October 2015}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[Christianity]]
|value1 = 85.2
|color1 = Red
|label2 = No religion
|value2 = 10.4
|color2 = #FFFFFF
|label3 = [[Islam]]
|value3 = 2.8
|color3 = Green
|label4 = [[Buddhism]]
|value4 = 0.6
|color4 = Gold
|label5 = Folk religion
|value5 = 0.2
|color5 = Chartreuse
|label6 = Others
|value6 = 0.8
|color6 = Orange
}}
The predominant religion is [[Christianity]]; half of the population is [[Catholic]], including most of the Europeans, [[West Uvean]]s, and Vietnamese and half of the Melanesian and Polynesian minorities.&lt;ref name=&quot;ncbrit&quot;/&gt; Catholicism was introduced by French colonists. The island also has numerous [[Protestant]] churches, of which the [[Free Evangelical Church]] and the [[Evangelical Church in New Caledonia and the Loyalty Islands]] have the largest number of adherents; their memberships are almost entirely Melanesian.&lt;ref name=&quot;ncbrit&quot;/&gt; Protestantism gained ground in the late 20th century and continues to expand. There are also numerous other Christian groups and more than 6,000 Muslims.&lt;ref name=&quot;ncbrit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=R. G. Crocombe|title=Asia in the Pacific Islands: Replacing the West|url=https://books.google.com/books?id=iDg9oAkwsXAC&amp;pg=PA375|access-date=24 August 2012|year=2007|publisher=editorips@usp.ac.fj|isbn=978-982-02-0388-4|pages=375–|archive-date=4 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604054847/http://books.google.com/books?id=iDg9oAkwsXAC&amp;pg=PA375|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (See [[Islam in New Caledonia]] and [[Baháʼí Faith in New Caledonia]].) Nouméa is the seat of the [[Archdiocese of Nouméa]].

== Education ==
Education in New Caledonia is based on the [[Education in France|French curriculum]] and delivered by both French teachers and French-trained teachers. Under the terms of the 1998 [[Nouméa Accord]], primary education is the responsibility of the three provinces. As of 2010, secondary education was in the process of being transferred to the provinces.&lt;ref name=&quot;CSC Australia 2010&quot;&gt;{{cite web |title=Emerging Pacific Leaders Dialogue 2010 New Caledonia Report|url=http://www.cscaustralia.com/ep10/reports/Study%20Tour%20Report,%20New%20Caledonia%20April%20'10.pdf|publisher=Commonwealth Study Conferences Australia|access-date=1 March 2018|archive-date=18 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918190058/http://www.cscaustralia.com/ep10/reports/Study%20Tour%20Report%2C%20New%20Caledonia%20April%20%2710.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The majority of schools are located in [[Nouméa]] but some are found in the islands and the north of New Caledonia. When students reach high school age, most are sent to Nouméa to continue their secondary education. Education is compulsory from the age of six years.&lt;ref&gt;{{cite web|title=What is education like in New Caledonia?|url=https://newcaledoniatoday.wordpress.com/2013/02/28/what-is-education-like-in-new-caledonia/|website=New Caledonia Today|access-date=1 March 2018|date=2013-02-28|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164416/https://newcaledoniatoday.wordpress.com/2013/02/28/what-is-education-like-in-new-caledonia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{unreliable source?|date=March 2018}}

New Caledonia's main tertiary education institution is the [[University of New Caledonia]] (''Université de la Nouvelle-Calédonie''), which was founded in 1993 and comes under the supervision of the [[Ministry of Higher Education, Research and Innovation]]. It is based in Nouméa and offers a range of vocational, Bachelor, MA, and PhD programs and courses. The University of New Caledonia consists of three academic departments, one institute of technology, one PhD school, and one teachers' college. As of 2013, the university has approximately 3,000 students, 107 academics, and 95 administrative and library staff.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presentation UNC en Anglais 2012|url=http://unc.nc/wp-content/uploads/2017/04/presentation-UNC-english-1.pdf|publisher=[[University of New Caledonia]]|access-date=1 March 2018|archive-date=25 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025024601/https://unc.nc/wp-content/uploads/2017/04/presentation-UNC-english-1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CSC Australia 2010&quot; /&gt; Many New Caledonian students also pursue scholarships to study in metropolitan France. As part of the Nouméa Accord process, a ''Cadre Avenir'' provides scholarships for Kanak professionals to study in France.&lt;ref name=&quot;CSC Australia 2010&quot; /&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of New Caledonia}}

{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;  style=&quot;margin:20px 0px 20px 20px&quot;
|-
! Region
! style=&quot;width:6em;&quot; | Total GDP, nominal, 2019 &lt;br /&gt;(billion US$)
! style=&quot;width:6em;&quot; | GDP per capita, nominal, 2019 &lt;br /&gt;(US$)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Australia}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,388.09
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 54,391
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|New Zealand}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 210.76
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 42,274
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Hawaii}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 93.24
| style=&quot;text-align:right;&quot; |  63,997
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Papua New Guinea}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24.75
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,315
|- style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|New Caledonia}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 9.48
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 34,939 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Guam}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6.36
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 37,794
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|French Polynesia}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6.02
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 21,673
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Fiji}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5.44
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 6,079
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Solomon Islands}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1.62
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 2,278
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Northern Mariana Islands}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1.18
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 24,670
|-
| style=&quot;t.ext-align:left;&quot;  | {{flagcountry|Vanuatu}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.93
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 3,187
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Samoa}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.91
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,472
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|American Samoa}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.65
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 13,352
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Tonga}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.45
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,435
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Micronesia}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.39
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 4,001
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Cook Islands}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.39
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 22,752 
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Palau}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.28
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 15,992
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Marshall Islands}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.23
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,275
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Kiribati}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.22
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 1,847
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Wallis and Futuna}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.21
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 18,360
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Nauru}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.13
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 10,567
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;   | {{flagcountry|Tuvalu}}
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 0.05 
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 5,277
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; colspan=3   | Sources:&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,NGDPDPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2019&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database – October 2024 |publisher=IMF |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ispf.pf/themes/pib |title=Les comptes économiques rapides de la Polynésie française |publisher=Institut de la statistique de la Polynésie française (ISPF) |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=SASUMMARY State annual summary statistics: personal income, GDP, consumer spending, price indexes, and employment |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI2MDAiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIwIl0sWyJTdGF0ZSIsWyIwIl1dLFsiQXJlYSIsWyIxNTAwMCJdXSxbIlN0YXRpc3RpYyIsWyI0Il1dLFsiVW5pdF9vZl9tZWFzdXJlIiwiTGV2ZWxzIl0sWyJZZWFyIixbIjIwMTkiXV0sWyJZZWFyQmVnaW4iLCItMSJdLFsiWWVhcl9FbmQiLCItMSJdXX0=  |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] (BEA) |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://apps.bea.gov/itable/?ReqID=70&amp;step=1#eyJhcHBpZCI6NzAsInN0ZXBzIjpbMSwyOSwyNSwzMSwyNiwyNywzMF0sImRhdGEiOltbIlRhYmxlSWQiLCI4MDAiXSxbIk1ham9yX0FyZWEiLCIxNiJdLFsiU3RhdGUiLFsiMCJdXSxbIkFyZWEiLFsiNjAwMDAiLCI2NjAwMCIsIjY5MDAwIl1dLFsiU3RhdGlzdGljIixbIjEiXV0sWyJVbml0X29mX21lYXN1cmUiLCJMZXZlbHMiXSxbIlllYXIiLFsiMjAxOSJdXSxbIlllYXJCZWdpbiIsIi0xIl0sWyJZZWFyX0VuZCIsIi0xIl1dfQ== |title=TASUMMARY1 Summary of GDP and components for U.S. territories, current dollars |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]] (BEA) |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.ck/download/476/2024/6494/gross-domestic-product-march-quarter-2024.xlsx |title=Table 1: Gross domestic product at current prices by industry – quarterly value |publisher=Cook Islands Statistics Office |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cerom-outremer.fr/wallis-et-futuna/publications/etudes-cerom/evaluation-du-pib-de-wallis-et-futuna-en-2019.html |title=Évaluation du PIB de Wallis-et-Futuna en 2019  |author=INSEE, CEROM |date=11 September 2024 |access-date=2025-02-22 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
|}

New Caledonia has one of the largest economies in the South Pacific, with a GDP of US$9.48 billion in 2019.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; The nominal GDP per capita was US$34,939 (at market exchange rates) in 2019.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; It is lower than the nominal GDP per capita of [[Hawaii]], [[Australia]], [[New Zealand]], and [[Guam]], but higher than all other independent and non-sovereign countries and territories in [[Oceania]], although there is significant inequality in income distribution,&lt;ref name=&quot;nzmin&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/New-Caledonia.php |title=New Caledonia – Information Paper |publisher=NZ Ministry of Foreign Affairs and Trade |access-date=2013-01-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128203127/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/New-Caledonia.php |archive-date=28 January 2013 }}&lt;/ref&gt; and long-standing structural imbalances between the economically dominant South Province and the less developed North Province and Loyalty Islands.&lt;ref name=&quot;undcol&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2008/gacol3181.doc.htm |title=Concluding session, Special Committee on Decolonization approves two texts on New Caledonia, Tokelau; hears appeals to heed criticism of its work |publisher=United Nations |access-date=2013-01-30 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023045300/http://www.un.org/News/Press/docs/2008/gacol3181.doc.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The currency in use in New Caledonia is the [[CFP franc]], as of May 2020, pegged to the euro at a rate of 119.3 CFP to 1.00 euros.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=1&amp;From=EUR&amp;To=XPF|title=XE: Convert EUR/XPF. Euro Member Countries to Comptoirs Français du Pacifique (CFP) Franc|website=xe.com|access-date=16 May 2020|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125045100/https://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=1&amp;From=EUR&amp;To=XPF|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is issued by the Institut d'Émission d'Outre-Mer.&lt;ref name=&quot;viep&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?vie-pratique-nouvelle-caledonie.html |title=Vie pratique – L'Outre-Mer |website=Outre-mer.gouv.fr |access-date=2013-01-30 |archive-date=30 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330070058/http://www.outre-mer.gouv.fr/?vie-pratique-nouvelle-caledonie.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Real gross domestic product|Real GDP]] grew by an average of +3.3% per year in the first half of the 2010s, boosted by rising worldwide nickel prices and an increase in domestic demand due to rising employment, as well as strong business investments, but by only +0.2% per year in the second half of the 2010s, as the local nickel industry entered a period of crisis and the repeated independence referendums have generated economic uncertainty.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; In 2017, exports of goods and services from New Caledonia amounted to 1.93&amp;nbsp;billion US dollars, 77.5% of which were mineral products and alloys (mainly nickel ore and [[ferronickel]]) and 5.0% exports of hotel and restaurant services (i.e. international tourism in New Caledonia).&lt;ref name=&quot;trade&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/82-donnees?download=569:les-importations-et-exportations-de-biens-et-services |title=Importations et exportations de biens et services à prix courants |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt; Imports of goods and services amounted to 3.48&amp;nbsp;billion US dollars.&lt;ref name=&quot;trade&quot;/&gt; 40.9% of the imports of goods came from [[Metropolitan France]] and its [[overseas department]]s, 11.7% from Singapore (essentially fuel), 11.5% from Australia, 5.0% from other countries in the [[European Union]], 4.2% from China and Hong Kong, 4.1% from New Zealand, 3.7% from South Korea, 2.4% from Japan, 2.0% from the United States, 1.9% from Canada, and 12.6% from other countries.&lt;ref name=&quot;trade_partners&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/component/phocadownload/category/100-donnees?download=1606:les-principaux-partenaires-commerciaux |title=Principaux pays partenaires commerciaux de la Nouvelle-Calédonie |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2025-02-22 }}&lt;/ref&gt; The trade deficit in goods and services stood at 1.55 billion US dollars in 2017.&lt;ref name=&quot;trade&quot;/&gt;

Financial support from France is substantial, representing more than 15% of the GDP, and contributes to the health of the economy.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-caledonia/ |title=New Caledonia |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=25 January 2021 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407121006/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/new-caledonia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tourism is underdeveloped, with 100,000 visitors a year, compared to 400,000 in the [[Cook Islands]] and 200,000 in [[Vanuatu]].&lt;ref name=&quot;monde1&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2011/08/26/nouvelle-caledonie-ou-en-est-le-processus-d-independance_1564084_3216.html |title=Nouvelle-Calédonie: où en est le processus d'indépendance? |language=fr |newspaper=Le Monde.fr |access-date=2013-01-30 |date=2011-08-26 |last1=Bolis |first1=Angela |archive-date=19 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119211529/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2011/08/26/nouvelle-caledonie-ou-en-est-le-processus-d-independance_1564084_3216.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Much of the land is unsuitable for agriculture, and food accounts for about 20% of imports.&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; According to [[FAOSTAT]], New Caledonia is a significant producer of: [[Yam (vegetable)|yams]] (33rd); [[taro]] (44th); [[Plantain (cooking)|plantains]] (50th); [[coconut]]s (52nd).&lt;ref name=&quot;FAOSTAT Production statistics 2008&quot;&gt;{{cite web |url= http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |title= FAOSTAT 2008 by Production |website= Faostat.fao.org |access-date= 6 June 2008 |archive-date= 13 July 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |url-status= live }}&lt;/ref&gt; The [[exclusive economic zone]] of New Caledonia covers {{convert|1.4 |e6km2|e6sqmi |abbr=off}}.&lt;ref name=&quot;pres-om&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html |title=Présentation – L'Outre-Mer |website=Outre-mer.gouv.fr |access-date=2013-01-30 |archive-date=9 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109131754/http://www.outre-mer.gouv.fr/?presentation-nouvelle-caledonie.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The construction sector accounts for roughly 12% of GDP, employing 9.9% of the salaried population in 2010.&lt;ref name=&quot;nzmin&quot;/&gt; Manufacturing is largely confined to small-scale activities such as the transformation of foodstuffs, textiles and plastics.&lt;ref name=&quot;nzmin&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+GDP (nominal) per capita in 2019 (US$)
|-
| {{Color box|#e43114|$0 – $5,000|white|border=darkgray|}}  {{Color box|#f57e00|$5,000 – $10,000|white|border=darkgray}}  {{Color box|#eea800|$10,000 – $20,000|white|border=darkgray}}  {{Color box|#22aaff|$20,000 – $30,000|white|border=darkgray}} {{Color box|#2259ff|$30,000 – $45,000|white|border=darkgray}}  {{Color box|#5222ff|$45,000 – $60,000|white|border=darkgray}}  {{Color box|#a522ff|$60,000 – $90,000|white|border=darkgray}}
|}
{{Image label begin|image=Oceania political map.png|width=662}}
{{Image label|x=0.15|y=0.55|scale=662|text=[[Australia|&lt;span style=&quot;background:#5222ff;color:white&quot;&gt;54,391&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.45|y=0.67|scale=662|text=[[New Zealand|&lt;span style=&quot;background:#2259ff;color:white&quot;&gt;42,274&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.7|y=0.07|scale=662|text=[[Hawaii|&lt;span style=&quot;background:#a522ff;color:white&quot;&gt; 63,997&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.3|y=0.43|scale=662|text=&lt;span style=&quot;background:#2259ff;color:white&quot;&gt;34,939&lt;/span&gt;}}
{{Image label|x=0.135|y=0.118|scale=662|text=[[Guam|&lt;span style=&quot;background:#2259ff;color:white&quot;&gt;37,794&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.18|y=0.31|scale=662|text=[[Papua New Guinea|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;2,315&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.8|y=0.46|scale=662|text=[[French Polynesia|&lt;span style=&quot;background:#2af; color:white;&quot;&gt;21,673&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.36|y=0.39|scale=662|text=[[Vanuatu|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;3,187&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.3|y=0.365|scale=662|text=[[Solomon Islands|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;2,278&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.47|y=0.45|scale=662|text=[[Fiji|&lt;span style=&quot;background:#f57e00;color:white&quot;&gt;6,079&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.513|y=0.353|scale=662|text=[[Wallis and Futuna|&lt;span style=&quot;background:#eea800;color:white&quot;&gt;&lt;small&gt;18,360&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.566|y=0.388|scale=662|text=[[Samoa|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;&lt;small&gt;4,472&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.611|y=0.395|scale=662|text=[[American Samoa|&lt;span style=&quot;background:#eea800;color:white&quot;&gt;13,352&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.67|y=0.43|scale=662|text=[[Cook Islands|&lt;span style=&quot;background:#22aaff;color:white&quot;&gt;22,752&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.55|y=0.44|scale=662|text=[[Tonga|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;4,435&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.15|y=0.079|scale=662|text=[[Northern Mariana Islands|&lt;span style=&quot;background:#2af; color:white;&quot;&gt;24,670&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.02|y=0.165|scale=662|text=[[Palau|&lt;span style=&quot;background:#eea800;color:white&quot;&gt;15,992&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.22|y=0.18|scale=662|text=[[Federated States of Micronesia|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;4,001&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.38|y=0.16|scale=662|text=[[Marshall Islands|&lt;span style=&quot;background:#f57e00;color:white&quot;&gt;5,275&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.434|y=0.262|scale=662|text=[[Kiribati|&lt;span style=&quot;background:#e43114;color:white&quot;&gt;1,847&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.348|y=0.262|scale=662|text=[[Nauru|&lt;span style=&quot;background:#eea800;color:white&quot;&gt;10,567&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label|x=0.48|y=0.325|scale=662|text=[[Tuvalu|&lt;span style=&quot;background:#f57e00;color:white&quot;&gt;5,277&lt;/span&gt;]]}}
{{Image label end}}

=== Nickel sector ===
{{main|Nickel mining in New Caledonia}}

{{see also|Geology of New Caledonia}}

[[File:Creek South New Caledonia.JPG|thumb|A creek in southern New Caledonia. Red colours reveal the richness of the ground in [[iron oxide]]s and nickel.]]

New Caledonian soils contain about 25% of the world's [[nickel]] resources.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.metalbulletin.com/Article/1446693/Nickel-gleams-again-in-New-Caledonia.html |title=Nickel gleams again in New Caledonia |work=Metal Bulletin |date=3 December 2001 |access-date=13 March 2009 |archive-date=9 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909043855/http://www.metalbulletin.com/Article/1446693/Nickel-gleams-again-in-New-Caledonia.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Citation is quite old, from 2001, also only for subscribers, world reserves vs resources should be distinguished)|date=July 2025}} The [[late-2000s recession]] has gravely affected the nickel industry, as the sector faced a significant drop in nickel prices (−31.0% year-on-year in 2009) for the second consecutive year.&lt;ref name=&quot;comptes&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.isee.nc/compteco/telechargement/4pagecerom2011.pdf |title=Les comptes économiques rapides de Nouvelle-Calédonie  |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |place=Nouméa |access-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113144920/http://www.isee.nc/compteco/telechargement/4pagecerom2011.pdf |archive-date=13 November 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The fall in prices has led a number of producers to reduce or stop altogether their activity, resulting in a reduction of the global supply of nickel by 6% compared to 2008.&lt;ref name=&quot;comptes&quot;/&gt;

This context, combined with bad weather, has forced the operators in the sector to revise downwards their production target.&lt;ref name=&quot;comptes&quot;/&gt; Thus, the activity of mineral extraction has declined by 8% in volume year on year.{{when|date=October 2017}}&lt;ref name=&quot;comptes&quot; /&gt; The share of the nickel sector as a percentage of GDP fell from 8% in 2008 to 5% in 2009.&lt;ref name=&quot;comptes&quot; /&gt; A trend reversal and a recovery in demand have been recorded early in the second half of 2009, allowing a 2.0% increase in the local metal production.&lt;ref name=&quot;comptes&quot;/&gt; A March 2020 report stated that &quot;New Caledonia is the world's fourth largest nickel producer, which has seen a 26% rally in prices in the past year&quot;.&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/business-56288781 |title=Tesla partners with nickel mine amid shortage fears |work=[[BBC News]] |date=5 March 2021 |access-date=9 March 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309131304/https://www.bbc.com/news/business-56288781 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; According to industry sources however, the [[Goro mine]] has never met its potential capacity to produce &quot;60,000 tpy of nickel in the form of nickel oxide, due to design flaws and operational commissioning issues&quot; In 2019, it produced slightly over a third of its annual capacity&quot;.&lt;ref name=&quot;mining.com&quot;&gt;{{cite web| url = https://www.mining.com/tesla-gets-involved-in-new-caledonia-nickel-mine-to-secure-metal-supply/| title = Tesla gets involved in New Caledonia mine to secure nickel supply| date = 5 March 2021| access-date = 9 March 2021| archive-date = 8 March 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210308133905/https://www.mining.com/tesla-gets-involved-in-new-caledonia-nickel-mine-to-secure-metal-supply/| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

In March 2021, [[Tesla, Inc.|Tesla]] agreed to a partnership with the Goro Mine, a &quot;technical and industrial partnership to help with product and sustainability standards along with taking nickel for its battery production, according to the agreement&quot;, according to a [[BBC News]] report. The majority owner, Vale, said that the deal will be of long-term benefit in terms of jobs and the economy. Tesla is a heavy user of nickel for making the lithium-ion batteries and wanted to &quot;secure its long-term supply&quot;.&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;/&gt;

Also in March 2021, a part of Vale's nickel business was sold &quot;to a consortium called Prony, which includes Swiss commodity trader [[Trafigura]]&quot;. Provincial authorities and businesses in New Caledonia would have a 51% stake in the Vale operation.&lt;ref name=&quot;mining.com&quot;/&gt;

== Culture ==
[[File:Foire chevaux.JPG|thumb|[[Caldoche]]s, [[European emigration|European]] people born in New Caledonia]]

[[Wood carving]], especially of the houp (''[[Montrouziera cauliflora]]''), is a contemporary reflection of the beliefs of the traditional tribal society, and includes [[totem]]s, masks, [[chambranle]]s, or [[flèche faîtière]],&lt;ref name=&quot;desc&quot;&gt;{{cite web |url=http://fr.visitenouvellecaledonie.com/decouvrez/la-culture |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724075625/http://fr.visitenouvellecaledonie.com/decouvrez/la-culture |url-status=dead |archive-date=2011-07-24 |title=La Culture |publisher=Tourisme Nouvelle-Calédonie |access-date=2013-01-30 }}&lt;/ref&gt; a kind of arrow that adorns the roofs of Kanak houses. [[Basketry]] is a craft widely practised by tribal women, creating objects of daily use.&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt;

The [[Jean-Marie Tjibaou Cultural Centre]], designed by Italian architect [[Renzo Piano]] and opened in 1998, celebrates Kanak culture.&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt;

The [[Kaneka (music)|Kaneka]] is a form of local music, inspired by [[reggae]] and originating in the 1980s.&lt;ref name=&quot;desc&quot;/&gt;

The [[Mwâ Ka]] is a {{convert|12|m|ft|adj=on}} [[totem pole]] commemorating the French annexation of New Caledonia, and was inaugurated in 2005.&lt;ref name=&quot;mka&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/noumea/sights/monument/mwa-ka |title=Mwâ Ka in Noumea, New Caledonia |publisher=Lonely Planet |access-date=2013-01-30 |archive-date=17 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317231552/http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/noumea/sights/monument/mwa-ka |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Media ==
''{{lang|fr|[[Les Nouvelles Calédoniennes]]}}''&lt;ref&gt;The name is a pun, and can be read in English as &quot;The Caledonian News&quot; or &quot;Women of New Caledonia&quot;&lt;/ref&gt; is the only daily newspaper in the archipelago.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scoop.co.nz/stories/WO1403/S00173/pff-stands-in-solidarity-with-les-nouvelles-caledoniennes.htm |title=PFF stands in solidarity with Les Nouvelles Calédoniennes |website=[[Scoop (website)|Scoop]] |date=11 March 2014 |access-date=25 April 2016 |archive-date=25 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425125050/http://www.scoop.co.nz/stories/WO1403/S00173/pff-stands-in-solidarity-with-les-nouvelles-caledoniennes.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vivmed&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gitesnouvellecaledonie.nc/nouvelle-caledonie/vivre-en-nouvelle-caledonie |title=Vivre en Nouvelle-Calédonie |publisher=Gîtes Nouvelle Calédonie |access-date=2013-01-30 |archive-date=19 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119144106/http://www.gitesnouvellecaledonie.nc/nouvelle-caledonie/vivre-en-nouvelle-caledonie |url-status=live }}&lt;/ref&gt; A monthly publication, ''{{lang|fr|Le Chien bleu}}'', parodies the news from New Caledonia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lechienbleu.nc/|title=Le Chien bleu : Journal satirique de Nouvelle-Calédonie. Y en aura pour tout le monde!|website=Lechienbleu.nc|access-date=17 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726061552/http://www.lechienbleu.nc/|archive-date=26 July 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

There are five radio stations: the public service broadcaster [[Outre-Mer 1ère|RFO radio Nouvelle-Calédonie]], [[Océane FM]] (the collectivity's newest station), the youth-oriented station [[NRJ]], [[Radio Djiido]] (established by [[Jean-Marie Tjibaou]]), and [[Radio Rythmes Bleus]].&lt;ref name=&quot;vivmed&quot;/&gt; The last two stations are primarily targeted to the various [[Kanak people|Kanak]] groups who are indigenous to New Caledonia (&quot;Djiido&quot; is a term from the [[Fwâi language]], spoken in [[Hienghène]] in the [[North Province, New Caledonia|North Province]], denoting a metal spike used to secure straw thatching to the roof of a traditional Kanak house).

As for television, the public service broadcaster [[France Télévisions]] operates a local channel, [[Réseau Outre-Mer 1re]], along with [[France 2]], [[France 3]], [[France 4]], [[France 5]], [[France 24]] and [[Arte TV|Arte]] which all broadcast from [[Paris]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gouv.nc/portal/page/portal/gouv/tnt|title=Télévision Numérique Terrestre (TNT)|website=Gouv.nc|access-date=17 July 2018|date=2016-01-31|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629052143/http://www.gouv.nc/portal/page/portal/gouv/tnt|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[CanalSat Calédonie|Canal Plus Calédonie]] carries 17 digital channels in French, including [[Canal+ (French TV channel)|Canal+]] and [[TF1]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.canalplus-caledonie.com/grille-tv/toutes-les-chaines|title=Grille TV – Canal+ Calédonie|website=Canalplus-caledonie.com|access-date=17 July 2018|archive-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001322/https://www.canalplus-caledonie.com/grille-tv/toutes-les-chaines|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Analogue television broadcasts ended in September 2011, completing the [[digital television transition]] in New Caledonia.&lt;ref name=&quot;tnt&quot;&gt;{{cite web |url=http://nouvellecaledonie.la1ere.fr/infos/actualites/loutre-mer-dit-adieu-a-lanalogique_64703.html |title=L'Outre-mer dit adieu à l'analogique – Audiovisuel – Info – Nouvelle-Calédonie – La 1ère |website=nouvellecaledonie.la1ere.fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930124824/http://nouvellecaledonie.la1ere.fr/infos/actualites/loutre-mer-dit-adieu-a-lanalogique_64703.html |archive-date=30 September 2011 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bids for two new local television stations, NCTV and NC9, were considered by the French broadcasting authorities.&lt;ref name=&quot;rnzitv&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&amp;id=63685 |title=Two new New Caledonia television channels proposed |website=Rnzi.com |date=2011-10-12 |access-date=2013-01-30 |archive-date=5 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305034204/http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&amp;id=63685 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; NCTV was launched in December 2013.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lnc.nc/article/pays/nctv-c-est-parti |title=NCTV, c'est parti! |language=fr |work=[[Les Nouvelles Calédoniennes]] |date=9 December 2013 |access-date=19 April 2016 |archive-date=27 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160427112334/http://www.lnc.nc/article/pays/nctv-c-est-parti |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The media are considered to be able to operate freely, but [[Reporters Without Borders]] raised concerns in 2006 about &quot;threats and intimidation&quot; of RFO staff by members of a pro-independence group.&lt;ref name=&quot;bbc-cp&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16740838 |title=Regions and territories: New Caledonia |work=[[BBC News]] |date=2013-01-16 |access-date=2013-01-30 |archive-date=13 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013082759/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/3921323.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
[[File:Christian_Karembeu_-_2014.jpg|thumb|upright|New Caledonian footballer [[Christian Karembeu]], [[1998 FIFA World Cup]] winner with [[France national football team|France]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Swaminathan |first1=Swaroop |title=Karembeu, France &amp; New Caledonia – a complex relationship |url=https://www.newindianexpress.com/sport/football/fifa-u-17-world-cup-2017/2017/oct/12/karembeu-france--new-caledonia--a-complex-relationship-1672627.html |access-date=4 November 2018 |work=The New Indian Express |date=12 October 2018 |archive-date=5 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105062122/http://www.newindianexpress.com/sport/football/fifa-u-17-world-cup-2017/2017/oct/12/karembeu-france--new-caledonia--a-complex-relationship-1672627.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;]]
The largest sporting event to be held in New Caledonia is a round of the [[FIA Asia Pacific Rally Championship]] (APRC).

The [[New Caledonia national football team|New Caledonia football team]] began playing in 1950, and was admitted into [[FIFA]], the international association of football leagues, in 2004.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=92706.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070718153916/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=92706.html|archive-date=2007-07-18 |title=New Caledonia joins the world football community |publisher=FIFA |date=24 May 2004 |access-date=6 August 2009}}&lt;/ref&gt; Prior to joining FIFA, New Caledonia held observer status with the [[Oceania Football Confederation]], and became an official member of the OFC with its FIFA membership. They have won the [[South Pacific Games]] five times, most recently in 2007, and have placed third on two occasions in the [[OFC Nations Cup]]. [[Christian Karembeu]] is a prominent New Caledonian former footballer. The under-17 team qualified for the FIFA under 17 World Cup in 2017.

[[Basketball]] gets much public attention in New Caledonia by both press and fans. Its [[New Caledonia men's national basketball team|national team]] has won plenty of medals in the Oceania region.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.visitnewcaledonia.com/new-caledonia-national-basketball-team-an-unknown-champion-bet365/ |title=New Caledonia National Basketball Team – An Unknown Champion |website=VisitNewCaledonia.com |date=13 November 2019 |access-date=30 September 2021 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930084118/https://www.visitnewcaledonia.com/new-caledonia-national-basketball-team-an-unknown-champion-bet365/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; New Caledonia's top basketball club teams are ''AS 6e Km'' and ''AS Dumbea''.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Beniela Adjouhgniope,le colosse de l'AS 6e Km |url=https://www.lnc.nc/article/sports/beniela-adjouhgniope-le-colosse-de-l-as-6e-km |accessdate=1 October 2021 |work=[[Les Nouvelles Calédoniennes]] |language=French |archive-date=1 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001071450/https://www.lnc.nc/article/sports/beniela-adjouhgniope-le-colosse-de-l-as-6e-km |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Horse racing]] is also very popular in New Caledonia, as are women's [[cricket]] matches.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/noumea/activities/cricket/women-s-cricket |title=Women's Cricket |publisher=Lonely Planet |access-date=2013-01-30 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516172954/http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/noumea/activities/cricket/women-s-cricket |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[rugby league]] team participated in the [[Pacific Cup]] in 2004. In 2020, plans were formed to create a Rugby League team in New Caledonia, Pacifique Trieze,&lt;ref&gt;{{cite web |last=Darbyshire |first=Drew |date=2020-05-08 |title=Pacifique Treize: The French-speaking Pacific team who want to join Queensland Cup |url=https://www.loverugbyleague.com/post/pacifique-treize-the-french-speaking-pacific-team-who-want-to-join-queensland-cup/ |access-date=2022-06-30 |website=LoveRugbyLeague |language=en-GB |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630210006/https://www.loverugbyleague.com/post/pacifique-treize-the-french-speaking-pacific-team-who-want-to-join-queensland-cup/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; to eventually join the majority Australian [[Queensland Cup]].

New Caledonia also has a national synchronised swimming team, which tours abroad.

The &quot;Tour Cycliste de Nouvelle-Calédonie&quot; is a multi-day cycling stage race that is held usually in October. The race is organised by the Comite Cycliste New Caledonia. The race attracts riders from Australia, New Zealand, France, Réunion (Overseas France), Europe and Tahiti (French Polynesia). Australian Brendan Washington has finished last three times in the race between 2005 and 2009, and is known in New Caledonia as &quot;The [[Lanterne rouge|Lanterne Rouge]]&quot;.

The New Caledonia [[Handball]] team won the [[Oceania Handball Nations Cup]] in 2008 held in [[Wellington]], [[New Zealand]]. They beat [[Australia men's national handball team|Australia]] in the final.

The [[BNP Paribas de Nouvelle-Calédonie|Internationaux de Nouvelle-Calédonie]] is a tennis tournament that is held in the first week of January. Since 2004, the tournament is part of the [[ATP Challenger Tour]], and players usually compete as a preparation for the [[Australian Open]]. the first Grand Slam of the year.

The [[New Caledonia women's national volleyball team]] won the gold medal on several occasions.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Shreya Kumar |title=Let's Go Local: The Sand Dunes And Café Planet For Drau |url=https://fijisun.com.fj/2021/03/20/lets-go-local-the-sand-dunes-and-cafe-planet-for-drau/ |accessdate=27 September 2021 |work=[[Fiji Sun]] |date=20 March 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927060217/https://fijisun.com.fj/2021/03/20/lets-go-local-the-sand-dunes-and-cafe-planet-for-drau/ |url-status=live |archivedate=27 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210927060217/https://fijisun.com.fj/2021/03/20/lets-go-local-the-sand-dunes-and-cafe-planet-for-drau/ }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|date=October 2025}}

== کاڌا ==
گهريلو باغباني جي گهٽ سطح جي ڪري، تازو ٽراپيڪل ميوو نيو ڪيليڊونين کاڌي ۾ ٻين پئسفڪ قومن جي ڀيٽ ۾ گهٽ اهميت رکي ٿو، ان جي بدران چانورن، مڇي ۽ جڙ ڀاڄين جهڙوڪ تارو تي ڀروسو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://newcaledoniatoday.wordpress.com/2013/01/30/what-do-people-eat-in-new-caledonia/|website=Newcaledoniatoday.wordpress.com|title=What Do People Eat in New Caledonia?|access-date=16 February 2014|date=2013-01-30|archive-date=14 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214183037/http://newcaledoniatoday.wordpress.com/2013/01/30/what-do-people-eat-in-new-caledonia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ طريقو جيڪو اڪثر تيار ڪيو ويندو آهي اهو دفن ٿيل تندور جي طرز جي دعوت ۾ آهي، جنهن کي بوگنا سڏيو ويندو آهي. ڪيلي جي پنن ۾ ويڙهيل، مڇي، تارو، ڪيلا ۽ ٻيا سامونڊي کاڌ خوراڪ کي گرم پٿرن سان دفن ڪيو ويندو آهي، پوءِ کوٽيو ويندو آهي ۽ کائي ويندو آهي.

== ٽرانسپورٽ ==
لا ٽونٽائوٽا انٽرنيشنل ايئرپورٽ نوميا کان 50 ڪلوميٽر (31 ميل) اتر اولهه ۾ آهي ۽ نيو ڪيليڊونيا کي [[پيرس]]، [[ٽوڪيو]]، [[سڊني]]، [[آڪلينڊ]]، [[برسبين]]، [[ميلبورن]]، [[اوساڪا]]، [[پورٽ ولا]] پاپيٽي ۽ والس جي هوائي اڏن سان ڳنڍيندو آهي. گهڻيون اندروني هوائي خدمتون بين الاقوامي ڪمپني، &quot;ايئرڪلين&quot; پاران هلائيون وينديون آهن. ڪروز جهاز نوميا ۾ &quot;گيري ميري ٽائيم&quot; تي ڊاک ڪندا آهن. مسافر ۽ سامان کڻڻ واري ٻيڙي، &quot;هاوانا&quot; مهيني ۾ هڪ ڀيرو وانواتو ۾ پورٽ ويلا، ماليڪولو ۽ سينٽو ڏانهن ويندي آهي. نيو ڪيليڊونيا جي روڊ نيٽ ورڪ ۾ شامل آهن: 
* روٽ ٽيريٽريل-1 (RT1): نوميا کان نڪرندڙ رستي کان نيهوئي ندي تائين، ڪوماڪ جي اتر ۾ وڃي ٿو.
* روٽ ٽيريٽريل-2، ليفو ٻيٽ تي ۽ ليفو ايئرپورٽ کان وي جي ڏکڻ ۾.
* روٽ ٽيريٽريل-3، نندي ۾ RT1 سان سنگم کان وٺي ٽيواڪا ندي تائين.
* روٽ ٽيريٽريل-4، مويو جي ويجهو RT1 سان سنگم کان پاور پلانٽ تائين.


Nouméa, and connects New Caledonia with the airports of Paris, Tokyo, Sydney, Auckland, Brisbane, Melbourne, Osaka, Papeete, Nadi, Wallis and Port Vila.&lt;ref name=&quot;aport&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tontouta-aeroport.nc/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=17&amp;Itemid=107 |title=Présentation |publisher=Aéroport international de Nouméa la Tontouta |access-date=2013-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118184638/http://www.tontouta-aeroport.nc/index.php?option=com_content&amp;task=blogcategory&amp;id=17&amp;Itemid=107 |archive-date=18 January 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Most internal air services are operated by the international carrier [[Aircalin]].&lt;ref name=&quot;tppdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.isee.nc/anglais/teca/productivesystem/telechargements/25-06-transport.pdf |title=Transport |publisher=[[Institute of Statistics and Economic Studies]] (ISEE-NC) |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113170544/http://www.isee.nc/anglais/teca/productivesystem/telechargements/25-06-transport.pdf |archive-date=13 November 2011 |place=Nouméa}}&lt;/ref&gt; Cruise ships dock at the Gare Maritime in Nouméa.&lt;ref name=&quot;lptra&quot; /&gt; The passenger-and-cargo boat ''Havannah'' sails to [[Port Vila]], [[Malakula|Malicolo]] and [[Luganville|Santo]] in [[Vanuatu]] once a month.&lt;ref name=&quot;lptra&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/transport/getting-there-away |title=Transport in New Caledonia |publisher=Lonely Planet |access-date=2013-01-30 |archive-date=25 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825112035/http://www.lonelyplanet.com/new-caledonia/transport/getting-there-away |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

New Caledonia's road network consists of:

* Route territoriale 1 (RT1), going from the exit from [[Nouméa]] to the Néhoué River, north of [[Koumac]];
* Route territoriale 2, on [[Lifou Island]] and from the [[Lifou Airport]] to the south of [[Wé]];
* Route territoriale 3, from the junction with RT1 in [[Nandi, New Caledonia|Nandi]] up to the [[Tiwaka River]];
* Route territoriale 4, from the junction with RT1 near [[Muéo]] to the power plant.&lt;ref name=&quot;rtne&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dittt.gouv.nc/portal/page/portal/dittt/infrastructures_routieres|title=Site de la DITTT – Infrastructures routières|website=Dittt.gouv.nc|access-date=17 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908082903/http://www.dittt.gouv.nc/portal/page/portal/dittt/infrastructures_routieres|archive-date=8 September 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
{{Portal|جاگرافي|ٻيٽ|اوشينيا}}
* [[زيلينڊيا]]
* [[ٻيٽن جي فهرست]] 
* [[پئسفڪ ڪميونٽي]] 
* [[بوگيوائل سمجهوتو]]

==نوٽ==
{{Reflist|group=nb}}
{{notelist}}

==حوالا==
{{حوالا}}

==ذريعا==
* {{cite web |url=http://unsr.jamesanaya.org/docs/countries/2011-newcaledonia-a-hrc-18-35-add6_en.pdf |author-link=James Anaya |first=James |last=Anaya |date=23 November 2011 |title=Report of the Special Rapporteur on the rights of indigenous peoples on the situation of Kanak people in New Caledonia, France |id=A/HRC/18/35/Add.6 |publisher=[[United Nations General Assembly]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109131805/http://unsr.jamesanaya.org/docs/countries/2011-newcaledonia-a-hrc-18-35-add6_en.pdf |archive-date=9 November 2017 |via=JamesAnaya.org |url-status=dead}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|New Caledonia|voy=New Caledonia}}
* {{cite web |title=Texte intégral de la Constitution du 4 octobre 1958 en vigueur {{!}} Conseil constitutionnel |url=https://www.conseil-constitutionnel.fr/le-bloc-de-constitutionnalite/texte-integral-de-la-constitution-du-4-octobre-1958-en-vigueur#article_76 |website=conseil-constitutionnel.fr |language=fr}}
* [https://gouv.nc Government of New Caledonia] {{in lang|fr}}.
* [http://www.visitnewcaledonia.com/ Tourism New Caledonia]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913032738/http://www.visitnewcaledonia.com/ |date=13 September 2016 }}.
* [https://endemia.nc Fauna and Flora of New Caledonia]
* {{cite book |editor-first1=Matthias |editor-first2=Simon P. J. |editor-last1=Kowasch |editor-last2=Batterbury |title=Geographies of New Caledonia-Kanaky |date=2024 |doi=10.1007/978-3-031-49140-5 |isbn=978-3-031-49139-9 }}

{{Navboxes
 |title = Articles relating to New Caledonia's locale
 |list =
{{Melanesia}}
{{Countries and territories of Oceania}}
}}
{{United Nations list of non-self-governing territories}}
{{Authority control}}

{{Coord|-21.25|165.30|display=title|dim:200km}}

[[زمرو:نيو ڪيليڊونيا| ]] 
[[زمرو:اوشينيا]]
[[زمرو:زيلينڊيا]] 
[[زمرو:ميلانيشيا ۾ منحصر علائقا]] 
[[زمرو:اوشينيا ۾ منحصر علائقا]]
[[زمرو:فرانس جا اوورسيز مجموعا]] 
[[زمرو:يورپي يونين جا خاص علائقا]]
[[زمرو:ترقي پذير ننڍا ٻيٽ رياستون]] 
[[زمرو:فرينچ سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اوشينيا ۾ آدم خوري]] 
[[زمرو:1853ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 
[[زمرو:اوشيانا ۾ 1853 ادارا]]</text>
      <sha1>7r9o3lfi2pk8dkuii3v8noh1ji1n34e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:چويل ناھي</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95139</id>
    <redirect title="سانچو:No redirect" />
    <revision>
      <id>372773</id>
      <parentid>372351</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>1754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[سانچو:Noredirect]] to [[سانچو:No redirect]]</comment>
      <origin>372773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="ntva1vmpjlaxuw00nmp3lxwb5soc13p" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:No redirect]]</text>
      <sha1>ntva1vmpjlaxuw00nmp3lxwb5soc13p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سامونڊي فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95178</id>
    <revision>
      <id>372634</id>
      <parentid>372548</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="sm0e0iz4o0uke8pp73ujubon7rwqo4k" xml:space="preserve">

[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]
[[زمرو:سامونڊي دفاع]]</text>
      <sha1>sm0e0iz4o0uke8pp73ujubon7rwqo4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Australian place map</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95188</id>
    <revision>
      <id>372587</id>
      <timestamp>2026-04-21T12:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: -- This module implements the selection of the location map -- in [[Template:Infobox Australian place]] and [[Template:Infobox Australian road]] require('strict') local p = {}  local function isnotblank( s ) return s and s ~= '' end  local statenames = { 	sa = 'South Australia', 	vic = 'Victoria', 	nsw = 'New South Wales', 	qld = 'Queensland', 	nt = 'Northern Territory', 	wa = 'Western Australia', 	tas = 'Tasmania', 	act = 'Australian Capital Territory', 	jbt = 'Jervis Ba...</comment>
      <origin>372587</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3472" sha1="48sghh7svwjtbscz3730runyw44dr5y" xml:space="preserve">-- This module implements the selection of the location map
-- in [[Template:Infobox Australian place]] and [[Template:Infobox Australian road]]
require('strict')
local p = {}

local function isnotblank( s ) return s and s ~= '' end

local statenames = {
	sa = 'South Australia',
	vic = 'Victoria',
	nsw = 'New South Wales',
	qld = 'Queensland',
	nt = 'Northern Territory',
	wa = 'Western Australia',
	tas = 'Tasmania',
	act = 'Australian Capital Territory',
	jbt = 'Jervis Bay Territory',
	ni = 'Norfolk Island'
}
local mapwidths = {
	sa = 230,
	qld = 190,
	nt = 190,
	wa = 180,
	tas = 210,
	act = 180
}

function p.main(frame)
	local largs = frame:getParent().args
	local place_type = (largs.type or ''):lower()
	local map_name = largs.map_type or ''
	local map_type = (largs.map_type or 'auto'):lower()
	local state_abbr = (largs.state or ''):lower()
	local map_width = 270
	
	local coords = largs.coordinates or ''
	local coordsa = largs.coordinates_a or ''
	local coordsb = largs.coordinates_b or ''
	
	-- Default for LGAs is nomap
	-- Default for everywhere else is auto
	if map_type == '' or map_type == 'auto' then
		if place_type == 'lga' then
			map_type = 'nomap'
		else
			map_type = 'auto'
		end
	end
	-- Apply legacy parameters
	if isnotblank( largs.alternative_location_map ) then
		map_type = largs.alternative_location_map
		map_name = map_type
	elseif isnotblank( largs.force_national_map ) then
		map_type = 'national'
		map_name = 'Australia'
	elseif isnotblank( largs.use_lga_map ) then
		map_type = 'lga'
	end
	-- Process the value in map_type 
	if map_type == 'state' or map_type == 'auto' or map_type == 'lga' then
		map_name = 'Australia ' .. (statenames[state_abbr] or '')
		map_width = mapwidths[state_abbr] or 270
		if  map_type == 'lga' then
			map_name = map_name  .. ' ' .. (largs.lga or '')
			map_width = mapwidths[state_abbr] or 270
		end
	elseif map_type == 'national' or map_type == 'australia' then
		map_name = 'Australia'
	end
	
	if isnotblank(coords) or isnotblank(coordsa) then
	else
		map_type = 'nomap'
	end
	
	-- Finally build the map
	if map_type ~= 'nomap' then
		local caption = largs.pushpin_map_caption or ''
		
		if caption ~= '' then caption = '&lt;div style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;' .. caption .. '&lt;/div&gt;' end
		
		if isnotblank(coordsa) then
			return frame:expandTemplate{
				title = 'Location map many',
				args = {
					map_name,
					relief = largs.relief or '',
					label1 = isnotblank(coordsb) and isnotblank(largs.direction_a) and (largs.direction_a .. ' end') or (largs.road_name or ''),
					coordinates1 = coordsa,
					position1 = isnotblank(largs.pushpin_label_position_a) and largs.pushpin_label_position_a or 'left',
					coordinates2 = coordsb,
					label2 = isnotblank(largs.direction_b) and (largs.direction_b .. ' end') or '',
					position2 = isnotblank(largs.pushpin_label_position_b) and largs.pushpin_label_position_b or 'left',
					marksize = 8,
					float = 'center',
					caption = caption,
					border = 'infobox',
					width = map_width,
					alt = largs.map_alt or ''
					}
				}
		end
		return frame:expandTemplate{
			title = 'Location map', 
			args = { 
				map_name,
				label = largs.name or '',
				relief = largs.relief or '',
				coordinates = coords,
				marksize = 6,
				position = largs.pushpin_label_position or '',
				float = 'center',
				caption = caption,
				border = 'infobox',
				width = map_width,
				alt = largs.map_alt or ''
			}
		}
	end
	return ''
end

return p</text>
      <sha1>48sghh7svwjtbscz3730runyw44dr5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:PopulationFromWikidata</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95189</id>
    <revision>
      <id>372588</id>
      <timestamp>2026-04-21T12:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  ---------------- Defining variables-------------------- local Pop_P = &quot;P1082&quot; 	-- population property local Applies_P = &quot;P518&quot;	-- applies to part property local Pointin_P = &quot;P585&quot; -- point in time property local DetMeth_P = &quot;P459&quot;	-- determination method property local RefURL_P = &quot;P854&quot;		-- reference URL local RefTitle_P = &quot;P1476&quot;	-- reference title local RefPubIn_P = &quot;P1433&quot;	--reference published in property	 local DatePub_P = &quot;P577&quot;	-- date of publication property loca...</comment>
      <origin>372588</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="17468" sha1="7bbss653vv00xbbie2nfybkrt4hjp5z" xml:space="preserve">
---------------- Defining variables--------------------
local Pop_P = &quot;P1082&quot; 	-- population property
local Applies_P = &quot;P518&quot;	-- applies to part property
local Pointin_P = &quot;P585&quot; -- point in time property
local DetMeth_P = &quot;P459&quot;	-- determination method property
local RefURL_P = &quot;P854&quot;		-- reference URL
local RefTitle_P = &quot;P1476&quot;	-- reference title
local RefPubIn_P = &quot;P1433&quot;	--reference published in property	
local DatePub_P = &quot;P577&quot;	-- date of publication property
local Publisher_P = &quot;P123&quot;	-- publisher property
local Retrieved_P = &quot;P813&quot;	-- retrieved property
local CensusAU_I = &quot;Q5058971&quot;	-- Australian census item
local Instof_P = &quot;P31&quot;			-- instance of property
local ShortN_P = &quot;P1813&quot;		-- short name property

local SAL_I = &quot;Q33112019&quot; 	-- state suburb item (includes SSC and SAL)
--local GCCSA_I = &quot;Q112762887&quot;			-- Greater Capital City Statistical Area item
local LGA_I = &quot;Q33127844&quot;			-- Local Government Area item
local UCL_I = &quot;Q33127891&quot;		-- Urban Centre or Locality
--local SA2_I = &quot;Q33128776&quot;		-- SA2
local ILOC_I = &quot;Q112729549&quot;		-- Indigenous Location


local item = nil

--------------- Function GetRefsForClaim to check, collate and format all the reference components----------------------

function GetRefsForClaim(claim, defaulttitle)								
	local refs = &quot;&quot;
	for b,x in pairs(claim.references) do																	-- Loop through all references in a claim and pull out the components
		local refurl = &quot;&quot;																					-- initialise an empty URL, check if there is one then populate with the actual value (if not it stays as an empty string)
		if claim.references[b].snaks[RefURL_P] ~= nil then
			refurl = claim.references[b].snaks[RefURL_P][1].datavalue.value	
		end
		
		local reftitle = defaulttitle																		-- Initialise the default title as the Wikidata item title. This is the fallback title if one isn't provided in the references
		if claim.references[b].snaks[RefTitle_P] ~= nil then
			reftitle = claim.references[b].snaks[RefTitle_P][1].datavalue.value.text
		end
		
		local detmet = mw.wikibase.getEntity(claim.qualifiers[DetMeth_P][1].datavalue.value.id)					-- Get the dertermination method item
		
		local pubinlabel = &quot;&quot;																					--Initalising an empty published in label. This is the last option for this value.
		if claim.references[b].snaks[RefPubIn_P] ~= nil then													--Checking if the published in part of reference exists (it should for all references)
			local pubin = mw.wikibase.getEntity(claim.references[b].snaks[RefPubIn_P][1].datavalue.value.id)	--If it does then grab the published item and the label of that item
			pubinlabel = pubin.labels.en.value
		end
								
		local refwork = pubinlabel																				-- This value is used for non-census references, or as a fall-back value for census references with missing parts
		local pubdate = &quot;&quot;																						-- This is the fallback option if published date is missing (no date)
		if claim.references[b].snaks[DatePub_P] ~= nil then														-- This is the second option for the published date (given with references - this is used for non-census references)
			pubdate = mw.language.getContentLanguage():formatDate('j F Y', claim.references[b].snaks[DatePub_P][1].datavalue.value.time)
		end
		
		if detmet.claims[Instof_P] ~=nil and detmet.claims[Instof_P][1].mainsnak.datavalue.value.id == CensusAU_I then		-- Checking for census references (which will have different refwork and published date sources)
			refwork = detmet.labels.en.value..&quot; &quot;..pubinlabel																-- Concatenating to get work - determination method + published in (this overwrites the refwork value for census references)
			if detmet.claims[DatePub_P] ~=nil then
				pubdate = mw.language.getContentLanguage():formatDate('j F Y', detmet.claims[DatePub_P][1].mainsnak.datavalue.value.time) -- Overwrite the published date value if the determination method item has a date published (for census references)
			end
		end
		
		local refpublisher = &quot;&quot;																								-- The publisher is empty if missing
		if detmet.claims[Publisher_P] ~= nil then
			local publisheritem = mw.wikibase.getEntity(detmet.claims[Publisher_P][1].mainsnak.datavalue.value.id)			-- Get the determination method item and the publisher item ID
			refpublisher = publisheritem.labels.en.value																	-- Get the label of the publisher item
		end
		
		local refaccessdate = &quot;&quot;																							-- The retrieved date fallback is empty
		if claim.references[b].snaks[Retrieved_P] ~= nil then
			refaccessdate = mw.language.getContentLanguage():formatDate('j F Y', claim.references[b].snaks[Retrieved_P][1].datavalue.value.time) -- Populate the retrieved date if it's there
		end
		
		local appliespart = mw.wikibase.getEntity(claim.qualifiers[Applies_P][1].datavalue.value.id).labels.en.value					-- The ABS geography type for the particular claim (to use in reference name)
		local pointintime = mw.language.getContentLanguage():formatDate('Y', claim.qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time)		-- Getting the point in time as a YYYY (to use in the reference name)
		
		local citewebargs = {																								--Putting all the cite_web arguments into a list (for a single reference)
			url = refurl,
			title = reftitle..&quot; (&quot;..appliespart..&quot;)&quot; ,
			date = pubdate,
			work = refwork,
			author = &quot;[[&quot;..refpublisher..&quot;]]&quot;,																				-- Changed the publisher to author for now to match existing population references
			accessdate = refaccessdate
		}
		
		local wdeditpencil = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = 'EditAtWikidata', args = {qid = item.id, pid = claim.id, nbsp = 1}}		--Call the Edit At Wikidata template (to add the edit pencil to end of references)
		
		local reference = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{ title = 'cite web', args = citewebargs }						--expand template to feed arguments to cite_web

		refs = refs..mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'ref', content = reference..wdeditpencil, { name = refwork..&quot;_&quot;..pointintime..&quot;_&quot;..appliespart..&quot;_&quot;..reftitle } }	--Add the reference from this iteration to the list of references for this particular claim
			 
	end	
	return refs																												-- List of references to be given to reflist
end	

---------------This is a function for getting the population geography abbreviation and the Wikipedia article link for the population year  ---------------
function GetAbbrLabelYearLink(returnclaim)
	local appliespartitem = mw.wikibase.getEntity(returnclaim.qualifiers[Applies_P][1].datavalue.value.id)											-- This gets the item ID for the current claim Applied to Part value
	local abbrelabel = appliespartitem.labels.en.value																								-- This is the fall back value for the geography label if no abbreviation (short name) value exists in Wikidata item
	if appliespartitem.claims[ShortN_P] ~= nil then																									-- If a short name value exists then use thi value instead of the full item label.
		abbrelabel = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = 'Abbr', args = {appliespartitem.claims[ShortN_P][1].mainsnak.datavalue.value.text , appliespartitem.labels.en.value }}		-- Output the abbreviated name with tooltip showing the full label
	end
	
	local year = string.sub(returnclaim.qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time, 2, 5)														-- Get the population point in time as a year string
	local yearreturn = year																															-- If no links to Wikipedia articles describing population determination method exist then just output year
	
	local detmetitem = mw.wikibase.getEntity(returnclaim.qualifiers[DetMeth_P][1].datavalue.value.id)												-- Get the current claim determination method item
	if detmetitem.sitelinks ~=nil and detmetitem.sitelinks.enwiki ~=nil then																		-- Check if the determination method item has an enwiki URL
		yearreturn = &quot;[[&quot;..detmetitem.sitelinks.enwiki.title..&quot;|&quot;.. year..&quot;]]&quot;																		-- If it does, use this URL as the link with the year value
	elseif detmetitem.claims[Instof_P] ~=nil and detmetitem.claims[Instof_P][1].mainsnak.datavalue.value.id == CensusAU_I	then					-- If there isn't a populated enwiki URL for determination method item AND it's a census determination method then...
		yearreturn = &quot;[[Census_in_Australia#&quot;..year..&quot;|&quot;.. year..&quot;]]&quot;																				-- ... return the population year linked to the corresponding section of the Census in Australia article
	end	
	return abbrelabel..&quot; &quot;..yearreturn																												-- Join the geography abbreviation to the year (with link) ready for the final output
end
	

---------------- This ListForInfobox function is being used to grab the correct population value ---------------

local p = {} 

function p.ListForInfobox( frame )					  
	local luaplacetype = &quot;&quot;														--Initialise the local place type
	if frame.args.type == nil then
		return &quot;&quot;
	end
	local articleplacetype = string.lower(frame.args.type)						-- Bring in the place type entered into Infobox Australian place template, change to a lower case string
	if articleplacetype == &quot;town&quot; then											-- Check which place type and match to the equivalent ABS geographic area &quot;city&quot;, &quot;suburb&quot;, &quot;town&quot;, &quot;lga&quot;, &quot;region&quot;
		luaplacetype = UCL_I
	elseif articleplacetype == &quot;suburb&quot; then
		luaplacetype = SAL_I
	elseif articleplacetype == &quot;city&quot; then
		luaplacetype = UCL_I
	elseif articleplacetype == &quot;lga&quot; then
		luaplacetype = LGA_I
	elseif articleplacetype == &quot;region&quot; then	-- for now saying region == LGA_I... but unclear what is most apprpriate ABS geography type.... can revise
		luaplacetype = LGA_I
	end	
	
	if frame.args.wikidata ~= nil and frame.args.wikidata ~= &quot;&quot; then			-- checking if there's a linked Wikidata item for the article
		item = mw.wikibase.getEntity(frame.args.wikidata)						-- this is the default item specified by the wikidata parameter in the template
	else 
		item = mw.wikibase.getEntity() 											-- If there's a Wikidata item connected to the article it will find it here.
	end
	

--	mw.logObject(item)
	
 --------------- CHECK: If item.claims[Pop_P] is nil. If it is return an empty string ----------------------
	if item == nil or item.claims[Pop_P] == nil then
		return	&quot;&quot;										
	end
	
	
------------ PART 1: Find claims with (1) point in time is not nil, (2) applies to part is not nil, (3) determination method is not nil and (4) References table is not empty-------------

	local validpopclaims = {}													--initialise the blank claim table for storing all population claims that satisfy the four conditions 
	z=0																			-- initialise the table row count
	for j, s in pairs(item.claims[Pop_P]) do
		if	s.qualifiers ~= nil and 
		    s.qualifiers[Pointin_P]~= nil and
			s.qualifiers[Applies_P] ~= nil and 
			s.qualifiers[DetMeth_P] ~= nil and 
			s.references ~= nil then
	
			z=z+1																
			validpopclaims[z]=s													-- give the claim a new key in the table
		end
	end	

--------------- CHECK: If count of validpopclaims is less than one (eg 0) then return a html message. This checks we have something from which to get a population value and basic reference.--------------
	if #validpopclaims &lt;1 then
		return &quot;&quot;
	end
	
--------------- PART 2: Compare claim 'applies to part' values against template place type-------------------------
 	local templategeog = {}												--initialise the blank claim table for if the template type matches to Wikidata claim applies to part
	local othergeog = {}												--initialise the blank claim table for when the template type doesn't match Wikidata claims applies to part
	local c=0
	local d=0
	for i, q in pairs(validpopclaims) do
		if q.qualifiers[Applies_P][1].datavalue.value.id == luaplacetype then		--filter for claims where applies to part = Infobox template type
			c=c+1																	-- give the claim a new key in the table											
			templategeog[c]=q														-- claims with Infobox template type geography
		else
			d=d+1
			othergeog[d]=q															-- claims with geography other than specified in the Infobox template type.
		end
	end	

----------PART 3: Get claims with the maximum 'Point in time' values ------------------
----------PART 3A: Find the max date of claims with template geography-----------------

	local maxclaimspertemplategeog = nil												--initialise the blank claim corresponding to the max date
	for k, v in pairs(templategeog) do													--loop through all the claims with geography type = Infobox template type
		local tclaimdate = v.qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time
		if  maxclaimspertemplategeog == nil
			or (maxclaimspertemplategeog ~= nil
				and tclaimdate &gt;= maxclaimspertemplategeog.qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time)
			then								 
				maxclaimspertemplategeog=v
		end
	end


----------PART 3B: Find the max date of claims with non-Infobox template geography-----------------

	local maxclaimsperothergeog = {}

	for l, m in pairs(othergeog) do														--loop through all the claims with geography type = non Infobox place type
		local oclaimdate = m.qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time
		local claimgeog = m.qualifiers[Applies_P][1].datavalue.value.id
		if  maxclaimsperothergeog[claimgeog] == nil										-- using the applies to part value as the table key
			or (maxclaimsperothergeog[claimgeog] ~= nil
				and oclaimdate &gt;= maxclaimsperothergeog[claimgeog].qualifiers[Pointin_P][1].datavalue.value.time)  -- checking the max date for a particular geography value
			then								 
				maxclaimsperothergeog[claimgeog]=m										-- overwrites with a geography-max date claim pair whenever the point in time is bigger than the last iteration.
		end
	end

	
------------------------------Compiling the module output--------------------------------	    

	local returnlist = {}																							-- Initiate an empty table to store the output claims
    if maxclaimspertemplategeog ~=nil then													-- Situation 1: Getting population for max date claim where applies to part matches the Infobox place type
		local templategeogrefs = GetRefsForClaim(maxclaimspertemplategeog, item.labels.en.value)					-- Getting the references for max date claim where Wikidata applies to part matches the Infobox place type
		table.insert (returnlist, mw.language.getContentLanguage():formatNum(tonumber(maxclaimspertemplategeog.mainsnak.datavalue.value.amount))..&quot; (&quot;..GetAbbrLabelYearLink(maxclaimspertemplategeog)..&quot;)&quot;..templategeogrefs)  --Insert the return string to returnlist. With population value, applies to part, point in time, reference 
   
    elseif articleplacetype == &quot;town&quot; then													-- Situation 2: Getting population for max date claims where Infobox place type = town. If no UCL populations (earlier default) then get ILOC and SAL populations.
    	if maxclaimsperothergeog[ILOC_I]~=nil then
			local ILOCrefs = GetRefsForClaim(maxclaimsperothergeog[ILOC_I], item.labels.en.value)					-- Getting the references for max date claim where applies to part = ILOC
			table.insert (returnlist, mw.language.getContentLanguage():formatNum(tonumber(maxclaimsperothergeog[ILOC_I].mainsnak.datavalue.value.amount))..&quot; (&quot;..GetAbbrLabelYearLink(maxclaimsperothergeog[ILOC_I])..&quot;)&quot;..ILOCrefs) --Insert the return string to returnlist. With population value, applies to part, point in time, reference 
    	end
		if maxclaimsperothergeog[SAL_I]~=nil then
			local SALrefs = GetRefsForClaim(maxclaimsperothergeog[SAL_I], item.labels.en.value)						-- Getting the references for max date claim where applies to part = SAL
			table.insert (returnlist, mw.language.getContentLanguage():formatNum(tonumber(maxclaimsperothergeog[SAL_I].mainsnak.datavalue.value.amount))..&quot; (&quot;..GetAbbrLabelYearLink(maxclaimsperothergeog[SAL_I])..&quot;)&quot;..SALrefs)		--Insert the return string to returnlist. With population value, applies to part, point in time, reference
		end
	else
		for a, w in pairs(maxclaimsperothergeog) do											-- Situation 3: Getting population for max date claims where applies to part doesn't = Infobox place type, and Infobox place type doesn't = town.
			local othergeogrefs = GetRefsForClaim(w, item.labels.en.value)											-- Loop through the claims in maxclaimsperothergeog and output all of them
			table.insert (returnlist, mw.language.getContentLanguage():formatNum(tonumber(maxclaimsperothergeog[a].mainsnak.datavalue.value.amount))..&quot; (&quot;..GetAbbrLabelYearLink(maxclaimsperothergeog[a])..&quot;)&quot;..othergeogrefs)  	--Insert the return string to returnlist. With population value, applies to part, point in time, reference
		end 
    end
    
    local wikitext = &quot;&quot;																								-- Initialise an empty string output (this is the value that goes back to the Infobox Australian place)					
    if #returnlist == 1 then																						-- If there is only one formatted &quot;population (geography year)&quot; string (one row) in returnlist then return it without a bullet point
    	wikitext = returnlist[1]
    else
    	wikitext = &quot;\n*&quot;..table.concat(returnlist,&quot;\n*&quot;)															-- If there are multiple formatted &quot;population (geography year)&quot; strings (multiple rows) in returnlist then return all the rows with new line and bullet points between them
    end	
	return  wikitext..'[[Category:Australian place articles using Wikidata population values]]'						-- Append the category to the output so we can keep track of which articles are using this module to output a population value
end

return p</text>
      <sha1>7bbss653vv00xbbie2nfybkrt4hjp5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox Australian Place/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95190</id>
    <revision>
      <id>372589</id>
      <timestamp>2026-04-21T13:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{redirect|وڪيپيڊيا:IAP|text=مضمون لاءِ ڏسو [[وڪيپيڊيا:Ignore all precedent]] ([[وڪيپيڊيا:IAPD]])}}&lt;/includeonly&gt;{{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو --&gt; {{High-use}} {{Lua |ماڊيول:Infobox |ماڊيول:InfoboxImage |ماڊيول:URL |ماڊيول:Check for unknown parameters |ماڊيول:Australian place map |ماڊيول:PopulationFromWikidata |ماڊيول:Template...</comment>
      <origin>372589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8652" sha1="apnycpdrkuoily2ltj2kc26c7s6sh9x" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{redirect|وڪيپيڊيا:IAP|text=مضمون لاءِ ڏسو [[وڪيپيڊيا:Ignore all precedent]] ([[وڪيپيڊيا:IAPD]])}}&lt;/includeonly&gt;{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو --&gt;
{{High-use}}
{{Lua
|ماڊيول:Infobox
|ماڊيول:InfoboxImage
|ماڊيول:URL
|ماڊيول:Check for unknown parameters
|ماڊيول:Australian place map
|ماڊيول:PopulationFromWikidata
|ماڊيول:Template wrapper
}}
{{Uses TemplateStyles|سانچو:Infobox Australian place/styles.css}}
{{Auto short description}}
{{uses infobox settlement|wrapped=1}}
&lt;includeonly&gt;{{Shortcut|وپ:IAUP}}&lt;/includeonly&gt;
{{Infobox Australian place/pagelinks}}

== مقصد ==
{{tl|Infobox Australian place}} آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن ۾ موجود جاين بابت مضمونن ۾ ڄاڻخانا شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو صرف آبادي وارن هنڌن جهڙوڪ شهرن، ڳوٺن ۽ نواحن تائين محدود ناهي، پر ڪنهن به هنڌ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ علائقا، [[آسٽريليا جي مڪاني حڪومت|مقامي حڪومتي علائقا]]، [[آسٽريليا جون انتظامي ڊويزنون|ڪيڊاسٽرل ايڪا]] ۽ اهڙا ڪجهه هنڌ به شامل آهن جيڪي مٿين بيانن مان ڪنهن ۾ نه اچن ۽ جن لاءِ ٻيو ڪو مناسب ڄاڻخانو موجود نه هجي. اهو آسٽريلوي مضمونن ۾ استعمال ٿيندڙ معياري ڄاڻخانو آهي. جيڪي آسٽريلوي مضمون سڌو {{tl|Infobox settlement}} استعمال ڪري رهيا آهن، تن کي هن ڄاڻخاني تي منتقل ڪيو وڃي.

هي سانچو اڳ ۾ محفوظ علائقن جهڙوڪ قومي پارڪن لاءِ به استعمال جي سهولت ڏيندو هو. هاڻي ائين ناهي؛ مهرباني ڪري ان جي بدران {{tl|Infobox protected area}} استعمال ڪريو.

هي ڄاڻخانو آسٽريليا لاءِ وڏي پيماني تي ترتيب ڏنل آهي، ۽ ان ۾ اهڙي پاڻمرادي خاصيتون شامل آهن، جن جي نتيجي ۾ ڪجهه پيراميٽر ٻين پيراميٽرن جي ڀيٽ ۾ غيرضروري ٿي وڃن ٿا. مثال طور، جيڪڏهن آبادي جي ڪسافت ({{para|density}} پيراميٽر ۾) بيان نه ڪئي وڃي، ته اها {{para|pop}} ۽ {{para|area}} پيراميٽرن جي بنياد تي پاڻمرادو ٺهي ويندي. تنهنڪري پيراميٽرن جون وضاحتون ڌيان سان پڙهڻ ضروري آهي، ته جيئن غيرضروري يا غلط ڄاڻ ڏيڻ کان بچي سگهجي.

جن ڄاڻخانن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ، عام صفائي، يا غائب پيراميٽر شامل ڪرڻ جي ضرورت هجي، انهن لاءِ [[سانچو:Infobox Australian place/cleanup]] کي [[مدد:Substitution|نعمل البدل]] ڪري سگهجي ٿو. اهو ڄاڻخاني کي ٻيهر ترتيب ڏيندو ۽ غلط پيراميٽر هٽائي ڇڏيندو.

== استعمال ==

=== هن سانچي کي استعمال ڪرڻ لاءِ ===
#&lt;u&gt;'''[[سانچو:Infobox Australian place/Blank|خالي ڄاڻخاني واري صفحي]]'''&lt;/u&gt; مان مناسب خالي سانچو نقل ڪري پنهنجي دستاويز جي شروعات ۾ وجھو، ۽ ياد رکو ته اهو ڪوڊ مضمون جي تمهيد جي شروعات کان بلڪل اڳئين سٽ تي رکڻو آهي.
#{{slink||Parameters}} هيٺ بيان ڪيل هدايتن مطابق پيراميٽرن جون قيمتون ڀريو، خاص طور {{para|type}} ۽ {{para|state}}. جيڪي پيراميٽر خالي ڇڏيا ويندا، سي پاڻمرادو لڪي ويندا.
#پنهنجين ترميمن سان صفحي جو ڏيک ڏسو.
#مناسب ترميمي خلاصو لکي صفحو محفوظ ڪريو (مثال طور، &quot;&lt;nowiki&gt;Added {{[[سانچو:Infobox Australian place|Infobox Australian place]]}}&lt;/nowiki&gt;&quot;، جيڪو هن صورت ۾ نظر ايندو: &quot;Added {{tl|Infobox Australian place}}&quot; ).

=== مثال ===
* هن سانچي جا مثال [[سانچو:Infobox Australian place/Examples|مثالن واري صفحي]] تي ملي سگهن ٿا.

== پيراميٽر ==
&lt;code&gt;type&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; ٻئي لازمي پيراميٽر آهن. هن سانچي جا ٻيا سڀ پيراميٽر اختياري آهن.

=== لازمي ===
اهي پيراميٽر هر ڄاڻخاني لاءِ ڀرڻا پوندا، ڇو ته اهي ٻين ڪيترن ئي پيراميٽرن جي روَيَي تي اثرانداز ٿين ٿا.

{{para|type}} پيراميٽر سانچو کي ڪنهن مخصوص قسم جي هنڌ لاءِ ترتيب ڏئي ٿو. اهو اهو به طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا پيراميٽر استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن پيراميٽر لاءِ داخل ڪيل قيمتون ساديون، بنا لنڪ وارا متن هئڻ گهرجن.
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{visible anchor|type}}=&lt;/code&gt; پيراميٽر جو استعمال
! قبوليل قدر
! وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;city&lt;/code&gt;
| هڪ شهر. &lt;!-- 'city' causes the text &quot;suburb&quot; in the places-near heading to be linked to list [[Surburbs of {{city}}]] (or similar) --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;suburb&lt;/code&gt;
| هڪ ناحيو، جيڪو انتظامي علائقي جي هڪ صورت آهي ۽ عام طور شهرن ۽ ڳوٺن ۾ استعمال ٿيندي آهي. &lt;!-- 'suburb' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;town&lt;/code&gt;
| هڪ ڳوٺ يا ٻيو آباد هنڌ. &lt;!-- 'town' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;lga&lt;/code&gt;
| هڪ [[Local government areas of Australia|آسٽريلوي مقامي حڪومتي علائقو]] (LGA) - انتظامي علائقي جي هڪ خاص صورت، جيڪا مقامي حڪومتون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ڪيترائي مڪاني حڪومتون پنهنجي نالن ۾ &quot;شھر&quot; ، &quot;District Council of&quot;، &quot;Shire of&quot;، &quot;City of&quot; وغيره جهڙا لفظ رکن ٿا.
نوٽ ڪريو ته ACT وٽ مقامي حڪومت جو ڪو به نظام ناهي، تنهنڪري اتي ڪا LGA موجود ناهي. &lt;!-- 'lga' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;region&lt;/code&gt;
|  &lt;!-- 'region' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;cadastral&lt;/code&gt;
| &lt;!-- 'cadastral' is the only type value that allows hundred, former_hundred and division to be shown --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;other&lt;/code&gt;
| &lt;!-- 'other' sets the infobox subheading blank --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''undefined''
| اهو تڏهن ٿيندو آهي جڏهن پيراميٽر خالي ڇڏيو وڃي. &lt;!-- an unknown or missing type will show an error in the subheading --&gt;
|}

{{para|state}} پيراميٽر هنڌ جي رياست يا علائقي کي بيان ڪري ٿو. اهو سانچي کي اهڙي ريت ترتيب ڏئي ٿو جو اهو هر هنڌ صحيح رياست يا علائقي ڏانهن اشارو ۽ لنڪ ڏئي سگهي. هن پيراميٽر لاءِ داخل ڪيل قيمتون ساديون، بنا لنڪ وارا متن هئڻ گهرجن؛ يڪسانيت لاءِ ننڍن اکرن ۾ لکڻ بهتر آهي. جيڪڏهن پيراميٽر خالي ڇڏيو وڃي، ته ڄاڻخانو ڊفالٽ طور &lt;code&gt;au&lt;/code&gt; (يعني آسٽريليا) استعمال ڪندو.
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{visible anchor|state}}=&lt;/code&gt; پيراميٽر جو استعمال
! قبوليل قدر
! رياست يا علائقو
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;act&lt;/code&gt;
| [[Australian Capital Territory]] (ACT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;nsw&lt;/code&gt;
| [[New South Wales]] (NSW)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;nt&lt;/code&gt;
| [[Northern Territory]] (NT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;qld&lt;/code&gt;
| [[Queensland]] (Qld يا QLD)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;sa&lt;/code&gt;
| [[South Australia]] (SA)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;tas&lt;/code&gt;
| [[Tasmania]] (Tas يا TAS)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;vic&lt;/code&gt;
| [[Victoria (state)|Victoria]] (Vic يا VIC)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;wa&lt;/code&gt;
| [[Western Australia]] (WA)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;jbt&lt;/code&gt;
| [[Jervis Bay Territory]] (JBT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;ni&lt;/code&gt;
| [[Norfolk Island]] (NI)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;au&lt;/code&gt;
| [[Australia]] - جڏهن ٻيو ڪو قدر لاڳو نه ٿئي، تڏهن اهو استعمال ڪريو.
|}</text>
      <sha1>apnycpdrkuoily2ltj2kc26c7s6sh9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372590</id>
      <parentid>372589</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هن سانچي کي استعمال ڪرڻ لاءِ */</comment>
      <origin>372590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8657" sha1="a7d010epkkhybopxmkcfm1y2az8p2jc" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{redirect|وڪيپيڊيا:IAP|text=مضمون لاءِ ڏسو [[وڪيپيڊيا:Ignore all precedent]] ([[وڪيپيڊيا:IAPD]])}}&lt;/includeonly&gt;{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ شامل ڪريو --&gt;
{{High-use}}
{{Lua
|ماڊيول:Infobox
|ماڊيول:InfoboxImage
|ماڊيول:URL
|ماڊيول:Check for unknown parameters
|ماڊيول:Australian place map
|ماڊيول:PopulationFromWikidata
|ماڊيول:Template wrapper
}}
{{Uses TemplateStyles|سانچو:Infobox Australian place/styles.css}}
{{Auto short description}}
{{uses infobox settlement|wrapped=1}}
&lt;includeonly&gt;{{Shortcut|وپ:IAUP}}&lt;/includeonly&gt;
{{Infobox Australian place/pagelinks}}

== مقصد ==
{{tl|Infobox Australian place}} آسٽريليا جي رياستن ۽ علائقن ۾ موجود جاين بابت مضمونن ۾ ڄاڻخانا شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو صرف آبادي وارن هنڌن جهڙوڪ شهرن، ڳوٺن ۽ نواحن تائين محدود ناهي، پر ڪنهن به هنڌ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ علائقا، [[آسٽريليا جي مڪاني حڪومت|مقامي حڪومتي علائقا]]، [[آسٽريليا جون انتظامي ڊويزنون|ڪيڊاسٽرل ايڪا]] ۽ اهڙا ڪجهه هنڌ به شامل آهن جيڪي مٿين بيانن مان ڪنهن ۾ نه اچن ۽ جن لاءِ ٻيو ڪو مناسب ڄاڻخانو موجود نه هجي. اهو آسٽريلوي مضمونن ۾ استعمال ٿيندڙ معياري ڄاڻخانو آهي. جيڪي آسٽريلوي مضمون سڌو {{tl|Infobox settlement}} استعمال ڪري رهيا آهن، تن کي هن ڄاڻخاني تي منتقل ڪيو وڃي.

هي سانچو اڳ ۾ محفوظ علائقن جهڙوڪ قومي پارڪن لاءِ به استعمال جي سهولت ڏيندو هو. هاڻي ائين ناهي؛ مهرباني ڪري ان جي بدران {{tl|Infobox protected area}} استعمال ڪريو.

هي ڄاڻخانو آسٽريليا لاءِ وڏي پيماني تي ترتيب ڏنل آهي، ۽ ان ۾ اهڙي پاڻمرادي خاصيتون شامل آهن، جن جي نتيجي ۾ ڪجهه پيراميٽر ٻين پيراميٽرن جي ڀيٽ ۾ غيرضروري ٿي وڃن ٿا. مثال طور، جيڪڏهن آبادي جي ڪسافت ({{para|density}} پيراميٽر ۾) بيان نه ڪئي وڃي، ته اها {{para|pop}} ۽ {{para|area}} پيراميٽرن جي بنياد تي پاڻمرادو ٺهي ويندي. تنهنڪري پيراميٽرن جون وضاحتون ڌيان سان پڙهڻ ضروري آهي، ته جيئن غيرضروري يا غلط ڄاڻ ڏيڻ کان بچي سگهجي.

جن ڄاڻخانن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ، عام صفائي، يا غائب پيراميٽر شامل ڪرڻ جي ضرورت هجي، انهن لاءِ [[سانچو:Infobox Australian place/cleanup]] کي [[مدد:Substitution|نعمل البدل]] ڪري سگهجي ٿو. اهو ڄاڻخاني کي ٻيهر ترتيب ڏيندو ۽ غلط پيراميٽر هٽائي ڇڏيندو.

== استعمال ==

=== هن سانچي کي استعمال ڪرڻ لاءِ ===
#&lt;u&gt;'''[[سانچو:Infobox Australian place/Blank|خالي ڄاڻخاني واري صفحي]]'''&lt;/u&gt; مان مناسب خالي سانچو نقل ڪري پنهنجي دستاويز جي شروعات ۾ وجھو، ۽ ياد رکو ته اهو ڪوڊ مضمون جي تمهيد جي شروعات کان بلڪل اڳئين سٽ تي رکڻو آهي۔
#{{slink||Parameters}} هيٺ بيان ڪيل هدايتن مطابق پيراميٽرن جون قيمتون ڀريو، خاص طور {{para|type}} ۽ {{para|state}}۔ جيڪي پيراميٽر خالي ڇڏيا ويندا، سي پاڻمرادو لڪي ويندا۔
#پنهنجين ترميمن سان صفحي جو ڏيک ڏسو۔
#مناسب ترميمي خلاصو لکي صفحو محفوظ ڪريو (مثال طور، &quot;&lt;nowiki&gt;Added {{[[سانچو:Infobox Australian place|Infobox Australian place]]}}&lt;/nowiki&gt;&quot;، جيڪو هن صورت ۾ نظر ايندو: &quot;Added {{tl|Infobox Australian place}}&quot; )۔

=== مثال ===
* هن سانچي جا مثال [[سانچو:Infobox Australian place/Examples|مثالن واري صفحي]] تي ملي سگهن ٿا.

== پيراميٽر ==
&lt;code&gt;type&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;state&lt;/code&gt; ٻئي لازمي پيراميٽر آهن. هن سانچي جا ٻيا سڀ پيراميٽر اختياري آهن.

=== لازمي ===
اهي پيراميٽر هر ڄاڻخاني لاءِ ڀرڻا پوندا، ڇو ته اهي ٻين ڪيترن ئي پيراميٽرن جي روَيَي تي اثرانداز ٿين ٿا.

{{para|type}} پيراميٽر سانچو کي ڪنهن مخصوص قسم جي هنڌ لاءِ ترتيب ڏئي ٿو. اهو اهو به طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا پيراميٽر استعمال ڪري سگهجن ٿا. هن پيراميٽر لاءِ داخل ڪيل قيمتون ساديون، بنا لنڪ وارا متن هئڻ گهرجن.
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{visible anchor|type}}=&lt;/code&gt; پيراميٽر جو استعمال
! قبوليل قدر
! وضاحت
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;city&lt;/code&gt;
| هڪ شهر. &lt;!-- 'city' causes the text &quot;suburb&quot; in the places-near heading to be linked to list [[Surburbs of {{city}}]] (or similar) --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;suburb&lt;/code&gt;
| هڪ ناحيو، جيڪو انتظامي علائقي جي هڪ صورت آهي ۽ عام طور شهرن ۽ ڳوٺن ۾ استعمال ٿيندي آهي. &lt;!-- 'suburb' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;town&lt;/code&gt;
| هڪ ڳوٺ يا ٻيو آباد هنڌ. &lt;!-- 'town' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;lga&lt;/code&gt;
| هڪ [[Local government areas of Australia|آسٽريلوي مقامي حڪومتي علائقو]] (LGA) - انتظامي علائقي جي هڪ خاص صورت، جيڪا مقامي حڪومتون ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ڪيترائي مڪاني حڪومتون پنهنجي نالن ۾ &quot;شھر&quot; ، &quot;District Council of&quot;، &quot;Shire of&quot;، &quot;City of&quot; وغيره جهڙا لفظ رکن ٿا.
نوٽ ڪريو ته ACT وٽ مقامي حڪومت جو ڪو به نظام ناهي، تنهنڪري اتي ڪا LGA موجود ناهي. &lt;!-- 'lga' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;region&lt;/code&gt;
|  &lt;!-- 'region' has no other effect on the infobox --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;cadastral&lt;/code&gt;
| &lt;!-- 'cadastral' is the only type value that allows hundred, former_hundred and division to be shown --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;other&lt;/code&gt;
| &lt;!-- 'other' sets the infobox subheading blank --&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''undefined''
| اهو تڏهن ٿيندو آهي جڏهن پيراميٽر خالي ڇڏيو وڃي. &lt;!-- an unknown or missing type will show an error in the subheading --&gt;
|}

{{para|state}} پيراميٽر هنڌ جي رياست يا علائقي کي بيان ڪري ٿو. اهو سانچي کي اهڙي ريت ترتيب ڏئي ٿو جو اهو هر هنڌ صحيح رياست يا علائقي ڏانهن اشارو ۽ لنڪ ڏئي سگهي. هن پيراميٽر لاءِ داخل ڪيل قيمتون ساديون، بنا لنڪ وارا متن هئڻ گهرجن؛ يڪسانيت لاءِ ننڍن اکرن ۾ لکڻ بهتر آهي. جيڪڏهن پيراميٽر خالي ڇڏيو وڃي، ته ڄاڻخانو ڊفالٽ طور &lt;code&gt;au&lt;/code&gt; (يعني آسٽريليا) استعمال ڪندو.
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|+ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;{{visible anchor|state}}=&lt;/code&gt; پيراميٽر جو استعمال
! قبوليل قدر
! رياست يا علائقو
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;act&lt;/code&gt;
| [[Australian Capital Territory]] (ACT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;nsw&lt;/code&gt;
| [[New South Wales]] (NSW)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;nt&lt;/code&gt;
| [[Northern Territory]] (NT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;qld&lt;/code&gt;
| [[Queensland]] (Qld يا QLD)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;sa&lt;/code&gt;
| [[South Australia]] (SA)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;tas&lt;/code&gt;
| [[Tasmania]] (Tas يا TAS)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;vic&lt;/code&gt;
| [[Victoria (state)|Victoria]] (Vic يا VIC)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;wa&lt;/code&gt;
| [[Western Australia]] (WA)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;jbt&lt;/code&gt;
| [[Jervis Bay Territory]] (JBT)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;ni&lt;/code&gt;
| [[Norfolk Island]] (NI)
|-
! scope=&quot;row&quot; | &lt;code&gt;au&lt;/code&gt;
| [[Australia]] - جڏهن ٻيو ڪو قدر لاڳو نه ٿئي، تڏهن اهو استعمال ڪريو.
|}</text>
      <sha1>a7d010epkkhybopxmkcfm1y2az8p2jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ٻيا زمرا/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95191</id>
    <revision>
      <id>372597</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Lua|ماڊيول:Category see also}} {{Documentation subpage}} {{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}} {{High-use|32898}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;  ==استعمال== ===عام نحو=== {{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن...</comment>
      <origin>372597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5018" sha1="3v4sc7x5oc9l9oavsa0uoydwryzy4lv" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|32898}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل زمرو صفحن جا نالا هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.{{block indent |em=2 |عام طور هي جملو ترچو (italic) لکيو ويندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا تائين رسائي ملي ٿي يا ساٿي منصوبن (sister projects) جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره ڏانهن ڳنڍڻيون ڏنيون وڃن ٿيون۔ جتي لاڳو ٿئي، اتي ٻولي ۽ منصوبي جون ڳنڍڻيون هن ريت ڏئي سگهجن ٿيون:
** {{para|project|''es''}} اسپيني ٻولي واري وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ، يا
** {{para|project|''de:V''}} جرمن ٻولي واري [[Wikiversity|وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ، يا
** {{para|project|''fr:B''}} فرينچ ٻولي واري [[Wikibooks|وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ۔
* هي سانچو HTML ۾ هڪ بلاڪ سطح وارو عنصر ٺاهيندو آهي، جيڪو عملي طور هڪ الڳ پيراگراف وانگر هوندو آهي؛ ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نٿو ڪري سگهجي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

== TemplateData ==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>3v4sc7x5oc9l9oavsa0uoydwryzy4lv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372598</id>
      <parentid>372597</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5029" sha1="bh7m7fwwk6lku5f60s7a35ed3f0yefy" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|32898}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل زمرو صفحن جا نالا هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.{{block indent |em=2 |عام طور هي جملو ترچو (italic) لکيو ويندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا تائين رسائي ملي ٿي يا ساٿي منصوبن (sister projects) جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره ڏانهن ڳنڍڻيون ڏنيون وڃن ٿيون۔ جتي لاڳو ٿئي، اتي ٻولي ۽ منصوبي جون ڳنڍڻيون هن ريت ڏئي سگهجن ٿيون:
** {{para|project|''es''}} اسپيني ٻولي واري وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ، يا
** {{para|project|''de:V''}} جرمن ٻولي واري [[Wikiversity|وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ، يا
** {{para|project|''fr:B''}} فرينچ ٻولي واري [[Wikibooks|وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ۔
* هي سانچو HTML ۾ هڪ بلاڪ سطح وارو عنصر ٺاهيندو آهي، جيڪو عملي طور هڪ الڳ پيراگراف وانگر هوندو آهي؛ ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نٿو ڪري سگهجي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>bh7m7fwwk6lku5f60s7a35ed3f0yefy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372607</id>
      <parentid>372598</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پيراميٽر */</comment>
      <origin>372607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4838" sha1="tn81ece16s698q5pq6jmwihdvrwsyfy" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|32898}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل '''زمرو صفحن جا نالا''' هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* گهٽ ۾ گهٽ '''هڪ زمرو نالو ڏيڻ لازمي آهي'''، نه ته غلطي (Error) ظاهر ٿيندي۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.
{{block indent |em=2
|هي جملو عام طور ترچو (italic) هوندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا يا ساٿي منصوبن تائين رسائي ملي ٿي، جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره۔
** {{para|project|''es''}} → اسپيني وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''de:V''}} → جرمن [[وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''fr:B''}} → فرينچ [[وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
* هي سانچو HTML ۾ بلاڪ-سطح وارو عنصر ٺاهي ٿو (يعني مڪمل الڳ پيراگراف)، تنهنڪري ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نه ڪيو وڃي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent |&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر چونڊ ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>tn81ece16s698q5pq6jmwihdvrwsyfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372608</id>
      <parentid>372607</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4964" sha1="p6zqyly75yq6dlma96yx70kto66jeic" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|32898}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل '''زمرو صفحن جا نالا''' هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* گهٽ ۾ گهٽ '''هڪ زمرو نالو ڏيڻ لازمي آهي'''، نه ته غلطي (Error) ظاهر ٿيندي۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.
{{block indent |em=2
|هي جملو عام طور ترچو (italic) هوندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا يا ساٿي منصوبن تائين رسائي ملي ٿي، جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره۔
** {{para|project|''es''}} → اسپيني وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''de:V''}} → جرمن [[وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''fr:B''}} → فرينچ [[وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
* هي سانچو HTML ۾ بلاڪ-سطح وارو عنصر ٺاهي ٿو (يعني مڪمل الڳ پيراگراف)، تنهنڪري ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نه ڪيو وڃي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{سانچو:Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{سانچو:Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{سانچو:Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{سانچو:Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{سانچو:Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{سانچو:Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent
|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{سانچو:Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
→ {{سانچو:Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}
}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent
|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{سانچو:Category see also
|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو
|aaa|bbb|ccc|ddd|eee
}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
→ {{سانچو:Category see also
|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو
|aaa|bbb|ccc|ddd|eee
}}
}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>p6zqyly75yq6dlma96yx70kto66jeic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372612</id>
      <parentid>372608</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4844" sha1="kobpdxl5u6enwbx2icd16s8nc1t0x26" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|32898}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل '''زمرو صفحن جا نالا''' هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* گهٽ ۾ گهٽ '''هڪ زمرو نالو ڏيڻ لازمي آهي'''، نه ته غلطي (Error) ظاهر ٿيندي۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.
{{block indent |em=2
|هي جملو عام طور ترچو (italic) هوندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا يا ساٿي منصوبن تائين رسائي ملي ٿي، جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره۔
** {{para|project|''es''}} → اسپيني وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''de:V''}} → جرمن [[وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''fr:B''}} → فرينچ [[وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
* هي سانچو HTML ۾ بلاڪ-سطح وارو عنصر ٺاهي ٿو (يعني مڪمل الڳ پيراگراف)، تنهنڪري ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نه ڪيو وڃي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>kobpdxl5u6enwbx2icd16s8nc1t0x26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372654</id>
      <parentid>372612</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="pu8e1a53wqe7atq3fb6dc5d1ki965c5" xml:space="preserve">{{Lua|ماڊيول:Category see also}}
{{Documentation subpage}}
{{tlr|clear=right|Cat see also|Cat related}}{{tsh|catrel}}
{{High-use|ھزارين}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا: وڪيڊيٽا]]) --&gt;

==استعمال==
===عام نحو===
{{block indent |'''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|هڪ يا وڌيڪ زمرا نالن جي فهرست}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;'''}}

===پيراميٽر===
* گهڻا پيراميٽر عمودي ليڪ (|) سان جدا ڪيل '''زمرو صفحن جا نالا''' هوندا آهن؛ وڌ ۾ وڌ 40 صفحا شامل ڪري سگهجن ٿا۔
* گهٽ ۾ گهٽ '''هڪ زمرو نالو ڏيڻ لازمي آهي'''، نه ته غلطي (Error) ظاهر ٿيندي۔
* LABEL=''ٻيو ڪو جملو''...  → ڊفالٽ پيغام واري شروعات کي مٽائي ٿو: &quot;{{italics correction|''وڌيڪ ڏسو''}}&quot;.
{{block indent |em=2
|هي جملو عام طور ترچو (italic) هوندو آهي۔ جڏهن LABEL مقرر ڪيو وڃي ته ڪو به وڪي مارڪ اپ يا HTML متن قبول ڪيو ويندو۔ سانچو جملي جي آخر ۾ ڪولن (:) پاڻ شامل ڪندو۔}}
* {{para|project}}: ڪو به صحيح بين الويڪي يا بين منصوبي وارو اڳوڻو (prefix)، جهڙوڪ de:, fr:, es:، جنهن ذريعي ٻين ٻولين جي وڪيپيڊيا يا ساٿي منصوبن تائين رسائي ملي ٿي، جهڙوڪ B:, Q:, S:, V: وغيره۔
** {{para|project|''es''}} → اسپيني وڪيپيڊيا (es.wikipedia.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''de:V''}} → جرمن [[وڪيورسٽي]] (de.wikiversity.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
** {{para|project|''fr:B''}} → فرينچ [[وڪيبُڪس]] (fr.wikibooks.org) تي زمرا ڳنڍڻ لاءِ
* هي سانچو HTML ۾ بلاڪ-سطح وارو عنصر ٺاهي ٿو (يعني مڪمل الڳ پيراگراف)، تنهنڪري ان کي متن جي وچ ۾ (inline) استعمال نه ڪيو وڃي۔

===سادا مثال===
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B}}
# &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|A|B|C}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|A|B|C}}

===ڊفالٽ پيغام سان مثال===
{{block indent|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

===LABEL پيراميٽر سان مثال===
{{block indent|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → {{Category see also|LABEL=هي فهرست ڏسو ته جيئن جانچ ڪري سگهجي ته انهن مان ڪو بهتر انتخاب ٿي سگهي ٿو|aaa|bbb|ccc|ddd|eee}}}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{Collapse top|[[وڪيپيڊيا:TemplateData|TemplateData]] دستاويز جيڪو [[وڪيپيڊيا:VisualEditor|VisualEditor]] ۽ ٻين اوزارن ۾ استعمال ٿئي ٿو}}
{{TemplateData header|noheader=1}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {},
		&quot;3&quot;: {},
		&quot;4&quot;: {},
		&quot;5&quot;: {},
		&quot;6&quot;: {},
		&quot;7&quot;: {},
		&quot;8&quot;: {},
		&quot;9&quot;: {},
		&quot;10&quot;: {},
		&quot;11&quot;: {},
		&quot;12&quot;: {},
		&quot;13&quot;: {},
		&quot;14&quot;: {},
		&quot;15&quot;: {},
		&quot;16&quot;: {},
		&quot;17&quot;: {},
		&quot;18&quot;: {},
		&quot;19&quot;: {},
		&quot;20&quot;: {},
		&quot;21&quot;: {},
		&quot;22&quot;: {},
		&quot;23&quot;: {},
		&quot;24&quot;: {},
		&quot;25&quot;: {},
		&quot;26&quot;: {},
		&quot;27&quot;: {},
		&quot;28&quot;: {},
		&quot;29&quot;: {},
		&quot;30&quot;: {},
		&quot;31&quot;: {},
		&quot;32&quot;: {},
		&quot;33&quot;: {},
		&quot;34&quot;: {},
		&quot;35&quot;: {},
		&quot;36&quot;: {},
		&quot;37&quot;: {},
		&quot;38&quot;: {},
		&quot;39&quot;: {},
		&quot;40&quot;: {},
		&quot;41&quot;: {},
		&quot;LABEL&quot;: {},
		&quot;project&quot;: {
			&quot;example&quot;: &quot;es, de:V, fr:B&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;en&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
{{Collapse bottom}}

==وڌيڪ ڏسو==
* {{tl|Category see also if exists}}
* {{tl|Category series navigation}} – انهن زمرن جي وچ ۾ نيويگيشن لاءِ جن جي نالن ۾ سال، ڏهاڪا، ترتيب يا موسمون هجن
* {{tl|Category link}}
* {{tl|Main category}} – مضمون جي ڪنهن حصي لاءِ هيڊ نوٽ طور استعمال ڪرڻ لاءِ، هن سانچي وانگر

{{Category hatnote templates}}
{{Hatnote templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:زمرو صفحن لاءِ هيڊنوٽ سانچا]]
[[زمرو:اندروني زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:بين الويڪي زمرو ڳنڍڻ وارا سانچا|وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا وڌيڪ ڏسو]]
[[زمرو:گهڻ-پيراميٽري سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>pu8e1a53wqe7atq3fb6dc5d1ki965c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Category see also</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95192</id>
    <revision>
      <id>372599</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: -- This module implements {{Category see also}}  local mHatnote = require('Module:Hatnote')  local p = {}  local function makeWikitextError(msg) 	return string.format( 		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[Template:Category see also]])&lt;/strong&gt;', 		msg 	) end  -- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the # -- operator, but we need to work with tables that get their values through an -- __index metamethod. local function getSequenceLength(se...</comment>
      <origin>372599</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3492" sha1="kkbwy4jmfwvbvmnt1uro29sn23t0jca" xml:space="preserve">-- This module implements {{Category see also}}

local mHatnote = require('Module:Hatnote')

local p = {}

local function makeWikitextError(msg)
	return string.format(
		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[Template:Category see also]])&lt;/strong&gt;',
		msg
	)
end

-- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the #
-- operator, but we need to work with tables that get their values through an
-- __index metamethod.
local function getSequenceLength(seq)
	local length = 0
	for i in ipairs(seq) do
		length = i
	end
	return length
end

-- Given a table of options, returns a function that formats categories for
-- those options.
--
-- Options:
-- project - a project code such as &quot;fr&quot; (for the French Wikipedia)
-- showPrefix - a boolean value for whether to show the &quot;Category:&quot; prefix
--              (and the project prefix if specified)
--
-- This is implemented as a function generator rather than a simple function
-- so that we can just process the options once, instead of every time we
-- generate a category.
local function newCategoryLinker(options)
	local formatString
	if options.project then
		if options.showPrefix then
			formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s]]'
		else
			formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s|%s]]'
		end
	else
		if options.showPrefix then
			formatString = '[[:Category:%s]]'
		else
			formatString = '[[:Category:%s|%s]]'
		end
	end
	return function (category)
		local title = mw.title.new(category)
		local pageName, display
		if not title then
			-- category is not a valid title, usually because of invalid
			-- characters like &lt; or [. Raise an error and suppress the stack
			-- level information so that we can catch it and format the error
			-- message as wikitext.
			error(string.format(
				&quot;'%s' is not a valid category name&quot;,
				category
			), 0)
		elseif title.namespace == 14 then -- Category namespace
			pageName = title.text
			display = title.text
		else
			pageName = title.prefixedText
			display = category
		end
		-- We can get away with using two arguments even when
		-- options.showDisplay is false, as string.format ignores extra
		-- arguments as long as there is an argument for each flag in the
		-- format string.
		return formatString:format(pageName, display)
	end
end

function p._main(args)
	local nLinks = getSequenceLength(args)

	if nLinks &lt; 1 then
		return makeWikitextError('at least one parameter required')
	end

	local makeCategoryLink = newCategoryLinker{
		project = args.project,
		showPrefix = nLinks == 1,
	}

	local links = {}
	for i, cat in ipairs(args) do
		local success, categoryLink = pcall(makeCategoryLink, cat)
		if success then
			links[i] = categoryLink
		else
			-- If there was an error, then categoryLink is the error message.
			return makeWikitextError(categoryLink)
		end
	end

	local formatString
	if nLinks == 1 then
		formatString = '%s: %s'
	else
		formatString = '%s the categories %s'
	end

	-- Don't output a comma before the &quot;and&quot; if we have only two links.
	local conjunction
	if nLinks == 2 then
		conjunction = ' and '
	else
		conjunction = ', and '
	end

	local hatnoteText = formatString:format(
		args.LABEL or args.label or 'See also',
		mw.text.listToText(links, ', ', conjunction)
	)
	return mHatnote._hatnote(hatnoteText, {selfref = true})
end

function p.main(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {
		wrappers = 'Template:Category see also',
	})
	return p._main(args)
end

return p</text>
      <sha1>kkbwy4jmfwvbvmnt1uro29sn23t0jca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Category see also/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95193</id>
    <revision>
      <id>372600</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:09:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{High-use}} {{Documentation}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;  هي ماڊيول {{tl|Category see also}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ اهو اهڙيون &quot;وڌيڪ ڏسو&quot; ڳنڍڻيون پيدا ڪري ٿو جيڪي زمرن ڏانهن اشارو ڪن ٿيون ۽ هن طرح نظر اچن ٿيون:  {{...</comment>
      <origin>372600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="avaho2vdou8sspt143duhpzeqnp3cqd" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Documentation}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

هي ماڊيول {{tl|Category see also}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ اهو اهڙيون &quot;وڌيڪ ڏسو&quot; ڳنڍڻيون پيدا ڪري ٿو جيڪي زمرن ڏانهن اشارو ڪن ٿيون ۽ هن طرح نظر اچن ٿيون:

{{category see also|Individual giant pandas}}

مڪمل دستاويزن لاءِ ڏسو [[سانچو:Category see also]]۔

&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | |
&lt;!-- هيٺ ڏنل سٽ کان پوءِ زمرا شامل ڪريو؛ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪي ڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:هيڊنوٽ ماڊيول]]
}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:ماڊيول دستاويز صفحا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>avaho2vdou8sspt143duhpzeqnp3cqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Category relatit</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95194</id>
    <revision>
      <id>372601</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: -- This module implements {{Category relatit}}  local mHatnote = require('Module:Hatnote')  local p = {}  local function makeWikitextError(msg) 	return string.format( 		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[Template:Category relatit]])&lt;/strong&gt;', 		msg 	) end  -- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the # -- operator, but we need to work with tables that get their values through an -- __index metamethod. local function getSequenceLength(seq)...</comment>
      <origin>372601</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3978" sha1="mv3xojpyngme93tem71k2uk8xq5khue" xml:space="preserve">-- This module implements {{Category relatit}}

local mHatnote = require('Module:Hatnote')

local p = {}

local function makeWikitextError(msg)
	return string.format(
		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[Template:Category relatit]])&lt;/strong&gt;',
		msg
	)
end

-- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the #
-- operator, but we need to work with tables that get their values through an
-- __index metamethod.
local function getSequenceLength(seq)
	local length = 0
	for i in ipairs(seq) do
		length = i
	end
	return length
end

-- Given a table of options, returns a function that formats categories for
-- those options.
--
-- Options:
-- project - a project code such as &quot;fr&quot; (for the French Wikipedia)
-- showPrefix - a boolean value for whether to show the &quot;Category:&quot; prefix
--              (and the project prefix if specified)
--
-- This is implemented as a function generator rather than a simple function
-- so that we can just process the options once, instead of every time we
-- generate a category.
local function newCategoryLinker(options)
	local formatString
	if options.project then
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':Category:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':Category:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s|%s]]'
			end
		end
	else
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:Category:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:Category:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:Category:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:Category:%s|%s]]'
			end
		end
	end
	return function (category)
		local title = mw.title.new(category)
		local pageName, display
		if not title then
			-- category is not a valid title, usually because of invalid
			-- characters like &lt; or [. Raise an error and suppress the stack
			-- level information so that we can catch it and format the error
			-- message as wikitext.
			error(string.format(
				&quot;'%s' is not a valid category name&quot;,
				category
			), 0)
		elseif title.namespace == 14 then -- Category namespace
			pageName = title.text
			display = title.text
		else
			pageName = title.prefixedText
			display = category
		end
		-- We can get away with using two arguments even when
		-- options.showDisplay is false, as string.format ignores extra
		-- arguments as long as there is an argument for each flag in the
		-- format string.
		return formatString:format(pageName, display)
	end
end

function p._main(args)
	local nLinks = getSequenceLength(args)

	if nLinks &lt; 1 then
		return makeWikitextError('at least one parameter required')
	end
	
	local yesno = require('Module:Yesno')
	
	local makeCategoryLink = newCategoryLinker{
		project = args.project,
		showPrefix = nLinks == 1,
		boldLink = yesno(args.bold) == true,
	}

	local links = {}
	for i, cat in ipairs(args) do
		local success, categoryLink = pcall(makeCategoryLink, cat)
		if success then
			links[i] = categoryLink
		else
			-- If there was an error, then categoryLink is the error message.
			return makeWikitextError(categoryLink)
		end
	end

	local formatString
	if nLinks == 1 then
		formatString = '%s: %s.'
	else
		formatString = '%s: the categories %s.'
	end

	-- Don't output a comma before the &quot;an&quot; if we have only two links.
	local conjunction
	if nLinks == 2 then
		conjunction = ' an '
	else
		conjunction = ', an '
	end

	local hatnoteText = formatString:format(
		args.LABEL or 'Relatit category',
		mw.text.listToText(links, ', ', conjunction)
	)
	return mHatnote._hatnote(hatnoteText, {selfref = true})
end

function p.main(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {
		wrappers = 'Template:Category relatit',
	})
	return p._main(args)
end

return p</text>
      <sha1>mv3xojpyngme93tem71k2uk8xq5khue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372602</id>
      <parentid>372601</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ماڊيول:Category reletit]] کي [[ماڊيول:Category relatit]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>372601</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3978" sha1="mv3xojpyngme93tem71k2uk8xq5khue" xml:space="preserve">-- This module implements {{Category relatit}}

local mHatnote = require('Module:Hatnote')

local p = {}

local function makeWikitextError(msg)
	return string.format(
		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[Template:Category relatit]])&lt;/strong&gt;',
		msg
	)
end

-- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the #
-- operator, but we need to work with tables that get their values through an
-- __index metamethod.
local function getSequenceLength(seq)
	local length = 0
	for i in ipairs(seq) do
		length = i
	end
	return length
end

-- Given a table of options, returns a function that formats categories for
-- those options.
--
-- Options:
-- project - a project code such as &quot;fr&quot; (for the French Wikipedia)
-- showPrefix - a boolean value for whether to show the &quot;Category:&quot; prefix
--              (and the project prefix if specified)
--
-- This is implemented as a function generator rather than a simple function
-- so that we can just process the options once, instead of every time we
-- generate a category.
local function newCategoryLinker(options)
	local formatString
	if options.project then
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':Category:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':Category:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':Category:%s|%s]]'
			end
		end
	else
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:Category:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:Category:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:Category:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:Category:%s|%s]]'
			end
		end
	end
	return function (category)
		local title = mw.title.new(category)
		local pageName, display
		if not title then
			-- category is not a valid title, usually because of invalid
			-- characters like &lt; or [. Raise an error and suppress the stack
			-- level information so that we can catch it and format the error
			-- message as wikitext.
			error(string.format(
				&quot;'%s' is not a valid category name&quot;,
				category
			), 0)
		elseif title.namespace == 14 then -- Category namespace
			pageName = title.text
			display = title.text
		else
			pageName = title.prefixedText
			display = category
		end
		-- We can get away with using two arguments even when
		-- options.showDisplay is false, as string.format ignores extra
		-- arguments as long as there is an argument for each flag in the
		-- format string.
		return formatString:format(pageName, display)
	end
end

function p._main(args)
	local nLinks = getSequenceLength(args)

	if nLinks &lt; 1 then
		return makeWikitextError('at least one parameter required')
	end
	
	local yesno = require('Module:Yesno')
	
	local makeCategoryLink = newCategoryLinker{
		project = args.project,
		showPrefix = nLinks == 1,
		boldLink = yesno(args.bold) == true,
	}

	local links = {}
	for i, cat in ipairs(args) do
		local success, categoryLink = pcall(makeCategoryLink, cat)
		if success then
			links[i] = categoryLink
		else
			-- If there was an error, then categoryLink is the error message.
			return makeWikitextError(categoryLink)
		end
	end

	local formatString
	if nLinks == 1 then
		formatString = '%s: %s.'
	else
		formatString = '%s: the categories %s.'
	end

	-- Don't output a comma before the &quot;an&quot; if we have only two links.
	local conjunction
	if nLinks == 2 then
		conjunction = ' an '
	else
		conjunction = ', an '
	end

	local hatnoteText = formatString:format(
		args.LABEL or 'Relatit category',
		mw.text.listToText(links, ', ', conjunction)
	)
	return mHatnote._hatnote(hatnoteText, {selfref = true})
end

function p.main(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {
		wrappers = 'Template:Category relatit',
	})
	return p._main(args)
end

return p</text>
      <sha1>mv3xojpyngme93tem71k2uk8xq5khue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372646</id>
      <parentid>372602</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372646</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2962" sha1="9fyqfu6x3iq17smjoqz6up5mfae8zch" xml:space="preserve">-- This module implements {{Category relatit}}

local mHatnote = require('Module:Hatnote')
local yesno = require('Module:Yesno')

local p = {}

local function makeWikitextError(msg)
	return string.format(
		'&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Error: %s ([[سانچو:Category relatit]])&lt;/strong&gt;',
		msg
	)
end

-- Gets the length of the sequence seq. Usually this should be done with the #
-- operator, but we need to work with tables that get their values through an
-- __index metamethod.
local function getSequenceLength(seq)
	local length = 0
	for i in ipairs(seq) do
		length = i
	end
	return length
end

-- Given a table of options, returns a function that formats categories for
-- those options.
local function newCategoryLinker(options)
	local formatString

	if options.project then
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':زمرو:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':زمرو:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:' .. options.project .. ':زمرو:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:' .. options.project .. ':زمرو:%s|%s]]'
			end
		end
	else
		if options.showPrefix then
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:زمرو:%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:زمرو:%s]]'
			end
		else
			if options.boldLink then
				formatString = '&lt;b&gt;[[:زمرو:%s|%s]]&lt;/b&gt;'
			else
				formatString = '[[:زمرو:%s|%s]]'
			end
		end
	end

	return function (category)
		local title = mw.title.new(category)
		local pageName, display

		if not title then
			error(string.format(&quot;'%s' is not a valid category name&quot;, category), 0)
		elseif title.namespace == 14 then -- Category namespace
			pageName = title.text
			display = title.text
		else
			pageName = title.prefixedText
			display = category
		end

		return formatString:format(pageName, display)
	end
end

function p._main(args)
	local nLinks = getSequenceLength(args)

	if nLinks &lt; 1 then
		return makeWikitextError('at least one parameter required')
	end

	local makeCategoryLink = newCategoryLinker{
		project = args.project,
		showPrefix = (nLinks == 1),
		boldLink = yesno(args.bold) == true,
	}

	local links = {}
	for i, cat in ipairs(args) do
		local success, categoryLink = pcall(makeCategoryLink, cat)
		if success then
			links[i] = categoryLink
		else
			return makeWikitextError(categoryLink)
		end
	end

	local formatString
	if nLinks == 1 then
		formatString = '%s: %s.'
	else
		formatString = '%s: زمرا %s.'
	end

	local conjunction
	if nLinks == 2 then
		conjunction = ' ۽ '
	else
		conjunction = '، ۽ '
	end

	local hatnoteText = formatString:format(
		args.LABEL or 'لاڳاپيل زمرو',
		mw.text.listToText(links, '، ', conjunction)
	)

	return mHatnote._hatnote(hatnoteText, { selfref = true })
end

function p.main(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame)
	return p._main(args)
end

return p</text>
      <sha1>9fyqfu6x3iq17smjoqz6up5mfae8zch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Category reletit</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95195</id>
    <redirect title="ماڊيول:Category relatit" />
    <revision>
      <id>372603</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[ماڊيول:Category reletit]] کي [[ماڊيول:Category relatit]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>372603</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="48" sha1="c8rewz5zs13lcevww0ibrzhs482gbbv" xml:space="preserve">return require [[ماڊيول:Category relatit]]</text>
      <sha1>c8rewz5zs13lcevww0ibrzhs482gbbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category see also/Category pair check</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95196</id>
    <revision>
      <id>372604</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Category |&lt;!--  --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|%d+[snrt][tdh]%-century.+$|ignore_errors=true}}&lt;!--     --&gt;|&lt;!-- it's on a century category         --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{{1|}}}|{{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|-century.+$|ignore_errors=true}}|ignore_errors=true|plain=true}}&lt;!--             --&gt;|&lt;!-- the link is to a similar century category                 --&gt;Category:Template Category relatit ui...</comment>
      <origin>372604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1156" sha1="rwvqzsrq9ecxrhthdmqwj6yq5jfb3p6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Category |&lt;!--
 --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|%d+[snrt][tdh]%-century.+$|ignore_errors=true}}&lt;!--
    --&gt;|&lt;!-- it's on a century category
        --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{{1|}}}|{{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|-century.+$|ignore_errors=true}}|ignore_errors=true|plain=true}}&lt;!--
            --&gt;|&lt;!-- the link is to a similar century category
                --&gt;[[Category:Template Category relatit uised when Template Category pair probably should be]]&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc|content=
Check whether [[Template:Category relatit]] has been used when [[Template:Category pair]] probably should be use.

The test is:
#Is this page in the Category namespace?
#Does this page's title end in &quot;nn(st|nd|rd|th))-century something&quot;
#does the first linked cat's title end in the same &quot;-century something&quot; as the title of the page it is used on?

If the answer to all 3 is yes, then categorise the page in the hidden tracking category [[:Category:Template Category relatit uised when Template Category pair probably should be]]
}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rwvqzsrq9ecxrhthdmqwj6yq5jfb3p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372605</id>
      <parentid>372604</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="ri6mkdf0zivif9g11njmze13hiqg0f1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Category |&lt;!--
 --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|%d+[snrt][tdh]%-century.+$|ignore_errors=true}}&lt;!--
    --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن هي صديءَ وارو زمرو آهي
        --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{{1|}}}|{{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|-century.+$|ignore_errors=true}}|ignore_errors=true|plain=true}}&lt;!--
            --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن ڳنڍيل زمرو ساڳئي صديءَ سان لاڳاپيل آهي
                --&gt;[[زمرو:سانچو Category relatit استعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]]&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc|content=
جاچ ڪريو ته ڇا [[سانچو:Category relatit]] استعمال ٿيو آهي جتي [[سانچو:Category pair]] وڌيڪ مناسب هجي ها۔

جاچ جا مرحلا:
#ڇا هي صفحو زمرو نيم اسپيس ۾ آهي؟
#ڇا هن صفحي جو عنوان &quot;nn(st|nd|rd|th)-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو؟
#ڇا پهرين ڳنڍيل زمري جو عنوان پڻ ساڳئي &quot;-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو جيئن هن صفحي جو عنوان؟

جيڪڏهن انهن ٽنهي سوالن جا جواب &quot;ها&quot; هجن، ته پوءِ هن صفحي کي لڪل ٽريڪنگ زمري [[:زمرو:سانچو Category relatit استعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]] ۾ شامل ڪيو ويندو۔
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ri6mkdf0zivif9g11njmze13hiqg0f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372622</id>
      <parentid>372605</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Category relatit/Category pair check]] کي [[سانچو:Category see also/Category pair check]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="ri6mkdf0zivif9g11njmze13hiqg0f1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Category |&lt;!--
 --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|%d+[snrt][tdh]%-century.+$|ignore_errors=true}}&lt;!--
    --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن هي صديءَ وارو زمرو آهي
        --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{{1|}}}|{{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|-century.+$|ignore_errors=true}}|ignore_errors=true|plain=true}}&lt;!--
            --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن ڳنڍيل زمرو ساڳئي صديءَ سان لاڳاپيل آهي
                --&gt;[[زمرو:سانچو Category relatit استعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]]&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc|content=
جاچ ڪريو ته ڇا [[سانچو:Category relatit]] استعمال ٿيو آهي جتي [[سانچو:Category pair]] وڌيڪ مناسب هجي ها۔

جاچ جا مرحلا:
#ڇا هي صفحو زمرو نيم اسپيس ۾ آهي؟
#ڇا هن صفحي جو عنوان &quot;nn(st|nd|rd|th)-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو؟
#ڇا پهرين ڳنڍيل زمري جو عنوان پڻ ساڳئي &quot;-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو جيئن هن صفحي جو عنوان؟

جيڪڏهن انهن ٽنهي سوالن جا جواب &quot;ها&quot; هجن، ته پوءِ هن صفحي کي لڪل ٽريڪنگ زمري [[:زمرو:سانچو Category relatit استعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]] ۾ شامل ڪيو ويندو۔
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ri6mkdf0zivif9g11njmze13hiqg0f1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372636</id>
      <parentid>372622</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1528" sha1="ipnxfyd8pe80d5t4s2fn6bzzmt8pv4z" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Category |&lt;!--
 --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|%d+[snrt][tdh]%-century.+$|ignore_errors=true}}&lt;!--
    --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن هي صديءَ وارو زمرو آهي
        --&gt;{{#if: {{#invoke:String|match|{{{1|}}}|{{#invoke:String|match|{{BASEPAGENAME}}|-century.+$|ignore_errors=true}}|ignore_errors=true|plain=true}}&lt;!--
            --&gt;|&lt;!-- جيڪڏهن ڳنڍيل زمرو ساڳئي صديءَ سان لاڳاپيل آهي
                --&gt;[[زمرو:سانچو Category relatit استعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]]&lt;!--
        --&gt;}}&lt;!--
    --&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc|content=
جاچ ڪريو ته ڇا [[سانچو:Category see also]] استعمال ٿيو آهي جتي [[سانچو:Category pair]] وڌيڪ مناسب هجي ها۔

جاچ جا مرحلا:
#ڇا هي صفحو زمرو نيم اسپيس ۾ آهي؟
#ڇا هن صفحي جو عنوان &quot;nn(st|nd|rd|th)-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو؟
#ڇا پهرين ڳنڍيل زمري جو عنوان پڻ ساڳئي &quot;-century ...&quot; تي ختم ٿئي ٿو جيئن هن صفحي جو عنوان؟

جيڪڏهن انهن ٽنهي سوالن جا جواب &quot;ها&quot; هجن، ته پوءِ هن صفحي کي لڪل ٽريڪنگ زمري [[:زمرو:سانچو Category see alsoاستعمال ٿيل جتي سانچو Category pair شايد استعمال ٿيڻ گھرجي]] ۾ شامل ڪيو ويندو۔
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ipnxfyd8pe80d5t4s2fn6bzzmt8pv4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category relatit</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95197</id>
    <redirect title="سانچو:ٻيا زمرا" />
    <revision>
      <id>372606</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#invoke:Category relatit|main}}{{Category relatit/Category pair check|{{{1|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="151" sha1="75natjpso5vbtl03cu67xt22hlxrsqy" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Category relatit|main}}{{Category relatit/Category pair check|{{{1|}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>75natjpso5vbtl03cu67xt22hlxrsqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372619</id>
      <parentid>372606</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحو خالي ڪري ڇڏيو</comment>
      <origin>372619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372621</id>
      <parentid>372619</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[سانچو:ٻيا زمرا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="3kb5c02dqs4avmr70x8fn8370rv590h" xml:space="preserve">#چوريو[[سانچو:ٻيا زمرا]]</text>
      <sha1>3kb5c02dqs4avmr70x8fn8370rv590h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هوائي فوج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95198</id>
    <revision>
      <id>372609</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345126428|Air force]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>372609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="pr67bhpdmi47z11btfbzajenw14jztl" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Forc) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج|بحري فوجن]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن   . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪن، بمبارن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ جهازن ۽ ٻين جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن جي وقت]] يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ|هوائي سمنڊ ۾ بچاءُ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ، ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.</text>
      <sha1>pr67bhpdmi47z11btfbzajenw14jztl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372610</id>
      <parentid>372609</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:28:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3690" sha1="3ef3qv1wout2b7ie98t307g8ezai9aj" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Forc) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج|بحري فوجن]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن   . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪن، بمبارن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ جهازن ۽ ٻين جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن جي وقت]] يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ|هوائي سمنڊ ۾ بچاءُ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ، ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>3ef3qv1wout2b7ie98t307g8ezai9aj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372611</id>
      <parentid>372610</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3728" sha1="knifapuxrh1l0afnz4gmi8zsms5y11m" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Forc) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج|بحري فوجن]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن   . &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪن، بمبارن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ جهازن ۽ ٻين جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن جي وقت]] يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ|هوائي سمنڊ ۾ بچاءُ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ، ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>knifapuxrh1l0afnz4gmi8zsms5y11m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372613</id>
      <parentid>372611</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="sjtoq44flsco8vgpug4f8wteixiohjn" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هوائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>sjtoq44flsco8vgpug4f8wteixiohjn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372618</id>
      <parentid>372613</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3782" sha1="pfu2a49rwwjxzz0db6at70i6xix7vj1" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فضائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>pfu2a49rwwjxzz0db6at70i6xix7vj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372695</id>
      <parentid>372618</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>372695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5254" sha1="e0xh29weh1rkefhjou6y4wldfh6hldk" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==تاريخ==
1960 جي ڏهاڪي دوران. ڪينيڊا رائل ڪينيڊين ايئر فورس کي فوج ۽ نيوي سان ملائي متحد ڪينيڊين فورسز ٺاهيو، جنهن ۾ هوائي اثاثن کي ڪيترن ئي ڪمانڊن ۾ ورهايو ويو ۽ هر ڪنهن لاءِ سائي يونيفارم هئي. اهو تمام گهڻو غير مقبول ثابت ٿيو، ۽ 1975 ۾ ڪينيڊين ايوي ايشن يونٽن کي هڪ واحد ڪمانڊر سان هڪ واحد تنظيم (ايئر ڪمانڊ) جي تحت ٻيهر منظم ڪيو ويو. 2011 ۾ ڪينيڊين فورسز ايئر ڪمانڊ پنهنجي 1960 جي ڏهاڪي کان اڳ جي نالي، رائل ڪينيڊين ايئر فورس ڏانهن واپس آئي. * تنظيم: پيدل فوج: خاص فوج: ڪجهه هوائي فوجن ۾ خاص فوجون پڻ شامل آهن جيڪي مختلف ڪردارن ۾ استعمال ٿينديون آهن جن ۾ جنگي ڳولا ۽ بچاءُ، خاص جاسوسي، سڌي ڪارروائي، بغاوت جي خلاف آپريشن، ۽ زميني ۽ خاص آپريشن فورسز سان ڳنڍيل گڏيل ٽرمينل حملي ڪنٽرولرز جي طور تي ڪم ڪرڻ شامل آهن. * پڻ ڏسو: فضائي جنگ هوائي فوجون هوائي فوج اڪيڊمي هوائي فوجن جي فهرست فوجي جهاز سيڪيورٽي فورسز خلائي فوج سائبر فورس نوٽ: 
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فضائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>e0xh29weh1rkefhjou6y4wldfh6hldk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372722</id>
      <parentid>372695</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>372722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6414" sha1="jvvyr8y45dj5lhl78oc7t24es5x206k" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt; خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|quote=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==تاريخ==
1960 جي ڏهاڪي دوران. ڪينيڊا رائل ڪينيڊين ايئر فورس کي فوج ۽ نيوي سان ملائي متحد ڪينيڊين فورسز ٺاهيو، جنهن ۾ هوائي اثاثن کي ڪيترن ئي ڪمانڊن ۾ ورهايو ويو ۽ هر ڪنهن لاءِ سائي يونيفارم هئي. اهو تمام گهڻو غير مقبول ثابت ٿيو، ۽ 1975 ۾ ڪينيڊين ايوي ايشن يونٽن کي هڪ واحد ڪمانڊر سان هڪ واحد تنظيم (ايئر ڪمانڊ) جي تحت ٻيهر منظم ڪيو ويو. 2011 ۾ ڪينيڊين فورسز ايئر ڪمانڊ پنهنجي 1960 جي ڏهاڪي کان اڳ جي نالي، رائل ڪينيڊين ايئر فورس ڏانهن واپس آئي. * تنظيم: پيدل فوج: خاص فوج: ڪجهه هوائي فوجن ۾ خاص فوجون پڻ شامل آهن جيڪي مختلف ڪردارن ۾ استعمال ٿينديون آهن جن ۾ جنگي ڳولا ۽ بچاءُ، خاص جاسوسي، سڌي ڪارروائي، بغاوت جي خلاف آپريشن، ۽ زميني ۽ خاص آپريشن فورسز سان ڳنڍيل گڏيل ٽرمينل حملي ڪنٽرولرز جي طور تي ڪم ڪرڻ شامل آهن. * پڻ ڏسو: فضائي جنگ هوائي فوجون هوائي فوج اڪيڊمي هوائي فوجن جي فهرست فوجي جهاز سيڪيورٽي فورسز خلائي فوج سائبر فورس نوٽ: 
==حوالا==
{{حوالا}}
* &quot;AFPC – Air Force Personnel Center&quot;, Air Force Personnel Center, [[Joint Base San Antonio]], Texas, 2013, webpage: [https://www.afpc.af.mil/  www.afpc.af.mil].
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2009, webpage (large): [http://www.airforce.com/ Airforce.com] (Air Force recruiting site).
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/ Official Site of the US Air Force] (has subpages about the Air Force).
* &quot;United States Air Force Fact Sheet&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104613/the-us-air-force/ US Air Force Fact Sheet].
* &quot;United States Air Force Facebook Official External Presence&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.facebook.com/USairforce Official US Air Force Facebook page].
* &quot;United States Air Force blog&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://web.archive.org/web/20131014163529/http://airforcelive.dodlive.mil/ Official US Air Force blog].

{{Military and war}}
{{Air forces}}
{{Military branches}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Air Force}}
[[Category:Air forces| ]]
[[زمرو:فضائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>jvvyr8y45dj5lhl78oc7t24es5x206k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372723</id>
      <parentid>372722</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6315" sha1="4kjs5k48rswuc8yp4yi5s2gxohueqw0" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==تاريخ==
1960 جي ڏهاڪي دوران. ڪينيڊا رائل ڪينيڊين ايئر فورس کي فوج ۽ نيوي سان ملائي متحد ڪينيڊين فورسز ٺاهيو، جنهن ۾ هوائي اثاثن کي ڪيترن ئي ڪمانڊن ۾ ورهايو ويو ۽ هر ڪنهن لاءِ سائي يونيفارم هئي. اهو تمام گهڻو غير مقبول ثابت ٿيو، ۽ 1975 ۾ ڪينيڊين ايوي ايشن يونٽن کي هڪ واحد ڪمانڊر سان هڪ واحد تنظيم (ايئر ڪمانڊ) جي تحت ٻيهر منظم ڪيو ويو. 2011 ۾ ڪينيڊين فورسز ايئر ڪمانڊ پنهنجي 1960 جي ڏهاڪي کان اڳ جي نالي، رائل ڪينيڊين ايئر فورس ڏانهن واپس آئي. * تنظيم: پيدل فوج: خاص فوج: ڪجهه هوائي فوجن ۾ خاص فوجون پڻ شامل آهن جيڪي مختلف ڪردارن ۾ استعمال ٿينديون آهن جن ۾ جنگي ڳولا ۽ بچاءُ، خاص جاسوسي، سڌي ڪارروائي، بغاوت جي خلاف آپريشن، ۽ زميني ۽ خاص آپريشن فورسز سان ڳنڍيل گڏيل ٽرمينل حملي ڪنٽرولرز جي طور تي ڪم ڪرڻ شامل آهن. * پڻ ڏسو: فضائي جنگ هوائي فوجون هوائي فوج اڪيڊمي هوائي فوجن جي فهرست فوجي جهاز سيڪيورٽي فورسز خلائي فوج سائبر فورس نوٽ: 
==حوالا==
{{حوالا}}
* &quot;AFPC – Air Force Personnel Center&quot;, Air Force Personnel Center, [[Joint Base San Antonio]], Texas, 2013, webpage: [https://www.afpc.af.mil/  www.afpc.af.mil].
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2009, webpage (large): [http://www.airforce.com/ Airforce.com] (Air Force recruiting site).
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/ Official Site of the US Air Force] (has subpages about the Air Force).
* &quot;United States Air Force Fact Sheet&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104613/the-us-air-force/ US Air Force Fact Sheet].
* &quot;United States Air Force Facebook Official External Presence&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.facebook.com/USairforce Official US Air Force Facebook page].
* &quot;United States Air Force blog&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://web.archive.org/web/20131014163529/http://airforcelive.dodlive.mil/ Official US Air Force blog].

{{Military and war}}
{{Air forces}}
{{Military branches}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Air Force}}
[[Category:Air forces| ]]
[[زمرو:فضائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>4kjs5k48rswuc8yp4yi5s2gxohueqw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372725</id>
      <parentid>372723</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6256" sha1="69xro0u2xbrns3ig97xhupvfub6y60k" xml:space="preserve">{{Multiple image
| direction         = vertical
| image1            = Usaf.f15.f16.kc135.750pix.jpg
| caption1          = آمريڪي هوائي فوج جا چار ويڙهاڪ هوائي جهاز ([[ايف-16 فائٽنگ فالڪن|F-16]] ۽ [[F-15]]) ۽ هڪ [[KC-135]]
| image2            = Tupolev Tu-22M3 at Ryazan Dyagilevo.jpg
| caption2          = [[Tupolev Tu-22M3]]
 of the [[Russian Air Force]]
| image3            = PLAAF Changhe WZ-10 - Jordan.jpg
| caption3          = [[Changhe Z-10]] of the [[PLA Air Force]]
| image4            = TAI Anka.jpg
| caption4          = [[TAI Anka]] of the [[Turkish Air Force]]
}}
وسيع معنيٰ ۾ '''هوائي فوج''' (Air Force) قومي [[فوج]] جي هڪ شاخ هوندي آهي، جيڪا بنيادي طور تي هوائي جنگ ۾ حصو وٺندي آهي. خاص طور تي، اهو هڪ [[قوم]] جي [[فوج|هٿياربند فوجي خدمتن]] جي شاخ آهي، جيڪا فوجي هوائي جهاز يا بحري هوائي جهاز يونٽن کان الڳ فضائي جنگ جي ذميوار آهي. عام طور تي، هوائي فوجون هوا تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ، اسٽريٽجڪ ۽ ٽيڪٽيڪل بمباري مشن انجام ڏيڻ ۽ زميني ۽ [[سامونڊي فوج]] کي، اڪثر ڪري فضائي جاسوسي ۽ ويجهي هوائي مدد جي صورت ۾، مدد فراهم ڪرڻ جون ذميوار آهن.

اصطلاح &quot;هوائي فوج&quot; شايد هڪ ٽيڪٽيڪل هوائي فوج يا نمبر ٿيل هوائي فوج جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جيڪا يا ته هڪ قومي هوائي فوج اندر يا اتحادي قومن جي ڪيترن ئي هوائي حصن تي مشتمل، هڪ آپريشنل فارميشن آهي. هوائي فوجون عام طور تي ويڙهاڪ ۽ بمبار هوائي جهازن، هيلي ڪاپٽرن، ٽرانسپورٽ هوائي جهازن ۽ ٻين هوائي جهازن جي ميلاپ تي مشتمل هونديون آهن.

ڪيتريون ئي هوائي فوجون ٻين هوائي دفاعي قوتن جي اثاثن جهڙوڪ اينٽي ايئرڪرافٽ آرٽلري، مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل يا اينٽي بيلسٽڪ ميزائل وارننگ نيٽ ورڪ ۽ دفاعي نظام کي ڪمانڊ ۽ ڪنٽرول ڪري سگهن ٿيون. ڪجهه هوائي فوجون فوجي خلا ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن (ICBM) جي آپريشن لاءِ پڻ ذميوار آهن. ڪجھ قومون، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي فوج کي سوويت لائينن تي ماڊل ڪيو، انهن وٽ هڪ الڳ &quot;هوائي دفاعي قوت&quot; آهي يا هئي جيڪا تنظيمي طور تي انهن جي &quot;هوائي فوج&quot; کان الڳ آهي.

هوائي فوج جي [[امن|امن]] جي وقت يا غير جنگ جي وقت جي سرگرمين ۾ هوائي پوليسنگ ۽ [[سمنڊ]] ۾ هوائي بچاء شامل ٿي سگھي ٿو.

هوائي فوجون صرف پائلٽن تي مشتمل نه هونديون آهن، پر انهن سان گڏ آپريشن کي هلائڻ لاءِ ٻين اهلڪارن جي وڏي مدد تي پڻ ڀروسو ڪنديون آهي. سڀني هوائي فوجن کي رسد، سيڪيورٽي، انٽيليجنس، خاص آپريشن، سائبر اسپيس سپورٽ، سار سنڀال، هٿيار لوڊ ڪندڙ ۽ ٻيون ڪيتريون ئي مهاتونن گهربل هونديون آهن.

==تاريخ==
1960 جي ڏهاڪي دوران. ڪينيڊا رائل ڪينيڊين ايئر فورس کي فوج ۽ نيوي سان ملائي متحد ڪينيڊين فورسز ٺاهيو، جنهن ۾ هوائي اثاثن کي ڪيترن ئي ڪمانڊن ۾ ورهايو ويو ۽ هر ڪنهن لاءِ سائي يونيفارم هئي. اهو تمام گهڻو غير مقبول ثابت ٿيو، ۽ 1975 ۾ ڪينيڊين ايوي ايشن يونٽن کي هڪ واحد ڪمانڊر سان هڪ واحد تنظيم (ايئر ڪمانڊ) جي تحت ٻيهر منظم ڪيو ويو. 2011 ۾ ڪينيڊين فورسز ايئر ڪمانڊ پنهنجي 1960 جي ڏهاڪي کان اڳ جي نالي، رائل ڪينيڊين ايئر فورس ڏانهن واپس آئي. * تنظيم: پيدل فوج: خاص فوج: ڪجهه هوائي فوجن ۾ خاص فوجون پڻ شامل آهن جيڪي مختلف ڪردارن ۾ استعمال ٿينديون آهن جن ۾ جنگي ڳولا ۽ بچاءُ، خاص جاسوسي، سڌي ڪارروائي، بغاوت جي خلاف آپريشن، ۽ زميني ۽ خاص آپريشن فورسز سان ڳنڍيل گڏيل ٽرمينل حملي ڪنٽرولرز جي طور تي ڪم ڪرڻ شامل آهن. * پڻ ڏسو: فضائي جنگ هوائي فوجون هوائي فوج اڪيڊمي هوائي فوجن جي فهرست فوجي جهاز سيڪيورٽي فورسز خلائي فوج سائبر فورس نوٽ: 
==حوالا==
{{حوالا}}
* &quot;AFPC – Air Force Personnel Center&quot;, Air Force Personnel Center, [[Joint Base San Antonio]], Texas, 2013, webpage: [https://www.afpc.af.mil/  www.afpc.af.mil].
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2009, webpage (large): [http://www.airforce.com/ Airforce.com] (Air Force recruiting site).
* &quot;United States Air Force&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/ Official Site of the US Air Force] (has subpages about the Air Force).
* &quot;United States Air Force Fact Sheet&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104613/the-us-air-force/ US Air Force Fact Sheet].
* &quot;United States Air Force Facebook Official External Presence&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://www.facebook.com/USairforce Official US Air Force Facebook page].
* &quot;United States Air Force blog&quot;, [[U.S. Air Force]], 2013, webpage (large): [https://web.archive.org/web/20131014163529/http://airforcelive.dodlive.mil/ Official US Air Force blog].
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Air Force}}
[[Category:Air forces| ]]
[[زمرو:فضائي فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>69xro0u2xbrns3ig97xhupvfub6y60k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هوائي فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95199</id>
    <revision>
      <id>372614</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>372614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="k9jnvqxj5xr7v1699a1n1kp5v0uabi7" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>k9jnvqxj5xr7v1699a1n1kp5v0uabi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372615</id>
      <parentid>372614</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:وايو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="q8vc5vd87u8a2helwxdlcnk83za4jf9" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]
[[زمرو:وايو]]</text>
      <sha1>q8vc5vd87u8a2helwxdlcnk83za4jf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372616</id>
      <parentid>372615</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>−[[زمرو:وايو]]; +[[زمرو:وايومنڊل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="llme4ixwscgr7o6gdg8s510g10pl2j3" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]
[[زمرو:وايومنڊل]]</text>
      <sha1>llme4ixwscgr7o6gdg8s510g10pl2j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372617</id>
      <parentid>372616</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="ep80wg6qxo6ikx5ec73pmfzkt3tviga" xml:space="preserve">[[زمرو:وايومنڊل]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>ep80wg6qxo6ikx5ec73pmfzkt3tviga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category relatit/Category pair check</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95200</id>
    <redirect title="سانچو:Category see also/Category pair check" />
    <revision>
      <id>372623</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Category relatit/Category pair check]] کي [[سانچو:Category see also/Category pair check]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>372623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="cgjvjf0fzr6ij4kkg22oea37c2nsnr0" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Category see also/Category pair check]]</text>
      <sha1>cgjvjf0fzr6ij4kkg22oea37c2nsnr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بري فوج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95201</id>
    <revision>
      <id>372624</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1341738189|Army]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>372624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="nqhjxl5uf9a1t9hlm00yxhu5me3u52b" xml:space="preserve">[[File:250th_United_States_Army_Birthday_Parade_in_Washington,_D.C._on_June_14,_2025_-_262.jpg|thumb|سال 2025ع جي پريڊ ۾ آمريڪي فوج جا سپاهي]]
[[File:The_Gorkha_Regiment_marching_contingent_passes_through_the_Rajpath_during_the_65th_Republic_Day_Parade_2014,_in_New_Delhi_on_January_26,_2014.jpg|thumb|سال 2014ع جي پريڊ ۾ هندستاني فوج جا سپاهي]]
'''بري فوج''' (Army)،  يا '''زميني فوج''' هڪ هٿياربند فوج آهي جيڪا بنيادي طور تي زمين تي وڙهندي آهي. وسيع معنيٰ ۾، اها ڪنهن قوم يا ملڪ جي زميني [[فوج|فوجي شاخ]]، سروس شاخ، يا هٿياربند خدمت آهي. ان ۾ اثاثن جي جزو جي طور فوجي هوائي جهاز  پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. هڪ قومي بري [[فوج|فوجي]] قوت اندر، لفظ فوج جو مطلب هڪ فيلڊ آرمي پڻ ٿي سگهي ٿو.</text>
      <sha1>nqhjxl5uf9a1t9hlm00yxhu5me3u52b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372625</id>
      <parentid>372624</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="2e2uj2h3slrjqwi5wdcvffyn59dwd83" xml:space="preserve">[[File:250th_United_States_Army_Birthday_Parade_in_Washington,_D.C._on_June_14,_2025_-_262.jpg|thumb|سال 2025ع جي پريڊ ۾ آمريڪي فوج جا سپاهي]]
[[File:The_Gorkha_Regiment_marching_contingent_passes_through_the_Rajpath_during_the_65th_Republic_Day_Parade_2014,_in_New_Delhi_on_January_26,_2014.jpg|thumb|سال 2014ع جي پريڊ ۾ هندستاني فوج جا سپاهي]]
'''بري فوج''' (Army)،  يا '''زميني فوج''' هڪ هٿياربند فوج آهي جيڪا بنيادي طور تي زمين تي وڙهندي آهي. وسيع معنيٰ ۾، اها ڪنهن قوم يا ملڪ جي زميني [[فوج|فوجي شاخ]]، سروس شاخ، يا هٿياربند خدمت آهي. ان ۾ اثاثن جي جزو جي طور فوجي هوائي جهاز  پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. هڪ قومي بري [[فوج|فوجي]] قوت اندر، لفظ فوج جو مطلب هڪ فيلڊ آرمي پڻ ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:فوج]]</text>
      <sha1>2e2uj2h3slrjqwi5wdcvffyn59dwd83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372626</id>
      <parentid>372625</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:فوج بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1028" sha1="547z3i8tsfe7ewg5sx0ua2meyp6vjhm" xml:space="preserve">[[File:250th_United_States_Army_Birthday_Parade_in_Washington,_D.C._on_June_14,_2025_-_262.jpg|thumb|سال 2025ع جي پريڊ ۾ آمريڪي فوج جا سپاهي]]
[[File:The_Gorkha_Regiment_marching_contingent_passes_through_the_Rajpath_during_the_65th_Republic_Day_Parade_2014,_in_New_Delhi_on_January_26,_2014.jpg|thumb|سال 2014ع جي پريڊ ۾ هندستاني فوج جا سپاهي]]
'''بري فوج''' (Army)،  يا '''زميني فوج''' هڪ هٿياربند فوج آهي جيڪا بنيادي طور تي زمين تي وڙهندي آهي. وسيع معنيٰ ۾، اها ڪنهن قوم يا ملڪ جي زميني [[فوج|فوجي شاخ]]، سروس شاخ، يا هٿياربند خدمت آهي. ان ۾ اثاثن جي جزو جي طور فوجي هوائي جهاز  پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. هڪ قومي بري [[فوج|فوجي]] قوت اندر، لفظ فوج جو مطلب هڪ فيلڊ آرمي پڻ ٿي سگهي ٿو.

[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>547z3i8tsfe7ewg5sx0ua2meyp6vjhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372627</id>
      <parentid>372626</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="kl4pd9ysv3fcac9hgkkk05hmjbsf19i" xml:space="preserve">[[File:250th_United_States_Army_Birthday_Parade_in_Washington,_D.C._on_June_14,_2025_-_262.jpg|thumb|سال 2025ع جي پريڊ ۾ آمريڪي فوج جا سپاهي]]
[[File:The_Gorkha_Regiment_marching_contingent_passes_through_the_Rajpath_during_the_65th_Republic_Day_Parade_2014,_in_New_Delhi_on_January_26,_2014.jpg|thumb|سال 2014ع جي پريڊ ۾ هندستاني فوج جا سپاهي]]
'''بري فوج''' (Army)،  يا '''زميني فوج''' هڪ هٿياربند فوج آهي جيڪا بنيادي طور تي زمين تي وڙهندي آهي. وسيع معنيٰ ۾، اها ڪنهن قوم يا ملڪ جي زميني [[فوج|فوجي شاخ]]، سروس شاخ، يا هٿياربند خدمت آهي. ان ۾ اثاثن جي جزو جي طور فوجي هوائي جهاز  پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. هڪ قومي بري [[فوج|فوجي]] قوت اندر، لفظ فوج جو مطلب هڪ فيلڊ آرمي پڻ ٿي سگهي ٿو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بري فوج]]
[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>kl4pd9ysv3fcac9hgkkk05hmjbsf19i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بري فوج</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95202</id>
    <revision>
      <id>372628</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</comment>
      <origin>372628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="k9jnvqxj5xr7v1699a1n1kp5v0uabi7" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>k9jnvqxj5xr7v1699a1n1kp5v0uabi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372633</id>
      <parentid>372628</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="c7frkgxzcntpim74e5a61y8fa3brn9i" xml:space="preserve">[[زمرو:زميني دفاع]]
[[زمرو:فوج بلحاظ قسم]]</text>
      <sha1>c7frkgxzcntpim74e5a61y8fa3brn9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوجي مرڪز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95203</id>
    <revision>
      <id>372632</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون]]</comment>
      <origin>372632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="fgli0n2zv545w5i25t5cky7rglu0xuj" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>fgli0n2zv545w5i25t5cky7rglu0xuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سامونڊي دفاع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95204</id>
    <revision>
      <id>372635</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ]]</comment>
      <origin>372635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="o6hayf8xgm50fq0os8j6sex9yhqikmb" xml:space="preserve">[[زمرو:سمنڊ]]</text>
      <sha1>o6hayf8xgm50fq0os8j6sex9yhqikmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372642</id>
      <parentid>372635</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="inijxu7n3p2vx1vh64l83avgcf2ld46" xml:space="preserve">[[زمرو:سمنڊ]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]</text>
      <sha1>inijxu7n3p2vx1vh64l83avgcf2ld46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Category pair</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95205</id>
    <revision>
      <id>372640</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#ifexist:Category:{{{1|}}}|&lt;!-- #Cat1 exists, so invoke the core  --&gt;{{Category pair/core|{{{1|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--  --&gt;|&lt;!--  #Cat1 non-existent, so check if  Cat2exists  --&gt;{{#ifexist:Category:{{{2|}}}|&lt;!-- #Cat2 exists, so invoke the core  --&gt;{{Category pair/core|{{{1|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!--  --&gt;|&lt;!--  # Neither Cat1 nor Cat2 exists, so do nothing, # but use a tracking category --&gt;{{Category other|[[Category:Pages using category pair with no output]]}}&lt;!--  --&gt;}}}}&lt;!--   --...</comment>
      <origin>372640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="ozgbzvo6eo26daqqiv64lzd32ghs1dk" xml:space="preserve">{{#ifexist:Category:{{{1|}}}|&lt;!--
#Cat1 exists, so invoke the core 
--&gt;{{Category pair/core|{{{1|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!-- 
--&gt;|&lt;!-- 
#Cat1 non-existent, so check if  Cat2exists
 --&gt;{{#ifexist:Category:{{{2|}}}|&lt;!--
#Cat2 exists, so invoke the core 
--&gt;{{Category pair/core|{{{1|}}}|{{{2|}}}}}&lt;!-- 
--&gt;|&lt;!-- 
# Neither Cat1 nor Cat2 exists, so do nothing,
# but use a tracking category
--&gt;{{Category other|[[Category:Pages using category pair with no output]]}}&lt;!-- 
--&gt;}}}}&lt;!-- 
 --&gt; {{#invoke:Check for unknown parameters|check|1|2|showblankpositional=1|unknown={{Category other|[[Category:Pages using category pair with more than 2 parameters]]}}|preview=Page using [[Template:Category pair]] with more than 2 parameters|ignoreblank=n }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ozgbzvo6eo26daqqiv64lzd32ghs1dk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:زميني دفاع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95206</id>
    <revision>
      <id>372643</id>
      <timestamp>2026-04-21T15:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زمين]] [[زمرو:سيڪيورٽي]]</comment>
      <origin>372643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="0vy5twsb3jknlke4mer32ov8q9obr1b" xml:space="preserve">[[زمرو:زمين]]
[[زمرو:سيڪيورٽي]]</text>
      <sha1>0vy5twsb3jknlke4mer32ov8q9obr1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فوجي ٽيڪنالاجي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95207</id>
    <revision>
      <id>372651</id>
      <timestamp>2026-04-21T15:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:فوج]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]]</comment>
      <origin>372651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="2ayihdpm6rqaxnieqntrm1jixhcn0re" xml:space="preserve">[[زمرو:فوج]]
[[زمرو:ٽيڪنالاجي]]</text>
      <sha1>2ayihdpm6rqaxnieqntrm1jixhcn0re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اويغور</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95208</id>
    <revision>
      <id>372660</id>
      <timestamp>2026-04-21T15:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چين جا ماڻھو]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]</comment>
      <origin>372660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="236wzam3vz7vz37152iuuqlb3m0o7cr" xml:space="preserve">[[زمرو:چين جا ماڻھو]]
[[زمرو:ماڻھو بلحاظ نسل]]</text>
      <sha1>236wzam3vz7vz37152iuuqlb3m0o7cr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آئرلينڊ جا ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95209</id>
    <revision>
      <id>372663</id>
      <timestamp>2026-04-21T15:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آئرلينڊ]] [[زمرو:يورپ جا ماڻھو]]</comment>
      <origin>372663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="1r01vuzyvdo3zqpy6mtyn93qj1afsif" xml:space="preserve">[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:آئرلينڊ]]
[[زمرو:يورپ جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>1r01vuzyvdo3zqpy6mtyn93qj1afsif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372664</id>
      <parentid>372663</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="iabklmi9np3eubs01nc55w6nzuwtvrt" xml:space="preserve">[[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]]
[[زمرو:جمهوريه آئرلينڊ]]
[[زمرو:يورپ جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>iabklmi9np3eubs01nc55w6nzuwtvrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:وڪيپيڊيا زمرو/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95210</id>
    <revision>
      <id>372665</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- هيٺ ڏنل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ ٻين بين-وڪي ڳنڍڻين لاءِ وڪيڊيٽا استعمال ڪريو --&gt; {{High-use}}  {{Never substitute}}  __TOC__ == استعمال == هي سانچو انهن زمرن جي مٿي رکڻ گهرجي جيڪي [[وڪيپيڊيا:Maintenance|وڪيپيڊيا جي سار سنڀال]] لاءِ استعمال ٿين ٿا، نه ته انسائيڪلوپيڊيا جي مواد...</comment>
      <origin>372665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="7l6yx5zgd9jt6oju20rtwg3tw6g7de7" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- هيٺ ڏنل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ ٻين بين-وڪي ڳنڍڻين لاءِ وڪيڊيٽا استعمال ڪريو --&gt;
{{High-use}} 
{{Never substitute}}

__TOC__
== استعمال ==
هي سانچو انهن زمرن جي مٿي رکڻ گهرجي جيڪي [[وڪيپيڊيا:Maintenance|وڪيپيڊيا جي سار سنڀال]] لاءِ استعمال ٿين ٿا، نه ته انسائيڪلوپيڊيا جي مواد طور — مثال طور، [[:زمرو:Wikipedia administration]] جي مٿي۔

===پيراميٽر===
هيٺ ڏنل وضاحتون ان صورت ۾ آهن جڏهن سانچو [[مدد:Transclusion|ٽرانسڪلوڊ]] ٿي [[مدد:زمرو|زمرو نيم اسپيس]] ۾ استعمال ٿئي۔

{{Aligned table
 |col1style=line-height:1.4em;padding-right:1.5em;padding-bottom:0.5em;width:25%;
 |col2style=line-height:1.4em;padding-bottom:0.5em;width:74%;

 | {{para|container|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي [[:زمرو:Container categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Container category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ پاڻمرادو زمرو شامل ٿيڻ کي روڪڻ لاءِ {{para|container_category|no}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|tracking|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي [[:زمرو:Tracking categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Tracking category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ پاڻمرادو زمرو شامل ٿيڻ کي روڪڻ لاءِ {{para|tracking_category|no}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|purpose}}
 | ٽريڪنگ زمري جي وضاحت لاءِ مختصر جملو شامل ڪرڻ لاءِ {{para|purpose|&lt;var&gt;مختصر وضاحت&lt;/var&gt;}} استعمال ڪريو۔ هي صرف تڏهن ظاهر ٿيندو جڏهن {{para|tracking}} کي true يا yes ڪيو وڃي۔

 | {{para|desc}}
 | ڏنل متن سانچي جي هيٺ رکيو ويندو، جنهن جو عنوان '''&quot;وضاحت:&quot;''' هوندو۔ &quot;وضاحت&quot; لفظ کي تبديل ڪرڻ لاءِ {{para|alt|ٻيو متن}} استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

 | {{para|hidden|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي لڪائي، ان کي [[:زمرو:Hidden categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Hidden category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ {{para|tracking}} سان گڏ استعمال ڪرڻ سان پيغام ۾ ٿوري تبديلي ايندي۔

 | {{para|empty|true/yes}}
 | {{tlx|Possibly empty category}} جهڙو پيغام شامل ڪري ٿو۔ اضافي وضاحت لاءِ {{para|empty_text|&lt;var&gt;مختصر وضاحت&lt;/var&gt;}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|polluted|false/no}}
 | انهن زمرن کي خارج ڪري ٿو جيڪي صحيح نموني سان (Main) [[وڪيپيڊيا:Namespace|نيم اسپيس]] ۽ يوزر نيم اسپيس ٻنهي ۾ صفحا رکن ٿا، جيئن اهي [[وڪيپيڊيا:Database reports/Polluted categories]] ۾ شامل نه ٿين۔

 | {{para|shortcut1}}
 | زمري لاءِ [[وپ:Shortcut|شارٽ ڪٽ]] ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔&lt;br /&gt;گهڻا شارٽ ڪٽ {{para|shortcut1}} کان {{para|shortcut5}} تائين ڏئي سگهجن ٿا۔
}}

===متبادل نالا===
{{WPBannerDoc/alias|desc|1}}
{{WPBannerDoc/alias|desc|1|literal=yes}}
{{WPBannerDoc/alias|alt|ALTTEXT}}
{{WPBannerDoc/alias|purpose|description}}
{{WPBannerDoc/alias|shortcut|shortcut1}}

== مثال ==
{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|shortcut=CAT:WCAT
|hidden=true
|tracking=false
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tl|Citation needed}} سان ٽيگ ٿيل آهن۔
|desc=اهو زمرو انهن مضمونن (۽ ٻين صفحن جهڙوڪ پورٽلز ۽ سانچن) لاءِ آهي جيڪي تصديق لاءِ وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا، {{tlx|Citation needed}} سان۔ ڳالهه ٻولهه وارا صفحا شامل ناهن۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|shortcut=CAT:WCAT
|hidden=true
|tracking=false
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tl|Citation needed}} سان ٽيگ ٿيل آهن۔
|desc=اهو زمرو انهن مضمونن (۽ ٻين صفحن جهڙوڪ پورٽلز ۽ سانچن) لاءِ آهي جيڪي تصديق لاءِ وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا، {{tlx|Citation needed}} سان۔ ڳالهه ٻولهه وارا صفحا شامل ناهن۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|tracking=true
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tlx|albumchart|Billboard200}} استعمال ڪن ٿا۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|tracking=true
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tlx|albumchart|Billboard200}} استعمال ڪن ٿا۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|empty=true
|empty_text=هي زمرو [[academic journal]] کي {{para|frequency}} پيراميٽر جي بنياد تي ٽريڪ ڪري ٿو، جيڪو {{tl|Infobox journal}} ۾ استعمال ٿئي ٿو۔
|alt='''متبادل متن''':
|desc=مثال {{para|alt}} پيراميٽر سان۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|empty=true
|empty_text=هي زمرو [[academic journal]] کي {{para|frequency}} پيراميٽر جي بنياد تي ٽريڪ ڪري ٿو، جيڪو {{tl|Infobox journal}} ۾ استعمال ٿئي ٿو۔
|alt='''متبادل متن''':
|desc=مثال {{para|alt}} پيراميٽر سان۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

== TemplateData ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;container&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;container_category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;tracking&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;purpose&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;description&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;tracking_category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;hidden&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;empty&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;empty_text&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;polluted&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;shortcut&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot;, &quot;aliases&quot;: [&quot;shortcut1&quot;] },
		&quot;shortcut2&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut3&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut4&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut5&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;nocat&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;desc&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;1&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;alt&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;ALTTEXT&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; }
	},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Other category-header templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Category namespace templates]]
[[زمرو:Tracking templates]]
[[زمرو:Wikipedia templates which apply NOINDEX]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>7l6yx5zgd9jt6oju20rtwg3tw6g7de7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372666</id>
      <parentid>372665</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7153" sha1="s2ygr61zdtat73uhwpjejrcn17n2xal" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- هيٺ ڏنل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ ٻين بين-وڪي ڳنڍڻين لاءِ وڪيڊيٽا استعمال ڪريو --&gt;
{{High-use}} 
{{Never substitute}}

__TOC__
== استعمال ==
هي سانچو انهن زمرن جي مٿي رکڻ گهرجي جيڪي [[وڪيپيڊيا:Maintenance|وڪيپيڊيا جي سار سنڀال]] لاءِ استعمال ٿين ٿا، نه ته انسائيڪلوپيڊيا جي مواد طور — مثال طور، [[:زمرو:Wikipedia administration]] جي مٿي۔

===پيراميٽر===
هيٺ ڏنل وضاحتون ان صورت ۾ آهن جڏهن سانچو [[مدد:Transclusion|ٽرانسڪلوڊ]] ٿي [[مدد:زمرو|زمرو نيم اسپيس]] ۾ استعمال ٿئي۔

{{Aligned table
 |col1style=line-height:1.4em;padding-right:1.5em;padding-bottom:0.5em;width:25%;
 |col2style=line-height:1.4em;padding-bottom:0.5em;width:74%;

 | {{para|container|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي [[:زمرو:Container categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Container category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ پاڻمرادو زمرو شامل ٿيڻ کي روڪڻ لاءِ {{para|container_category|no}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|tracking|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي [[:زمرو:Tracking categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Tracking category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ پاڻمرادو زمرو شامل ٿيڻ کي روڪڻ لاءِ {{para|tracking_category|no}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|purpose}}
 | ٽريڪنگ زمري جي وضاحت لاءِ مختصر جملو شامل ڪرڻ لاءِ {{para|purpose|&lt;var&gt;مختصر وضاحت&lt;/var&gt;}} استعمال ڪريو۔ هي صرف تڏهن ظاهر ٿيندو جڏهن {{para|tracking}} کي true يا yes ڪيو وڃي۔

 | {{para|desc}}
 | ڏنل متن سانچي جي هيٺ رکيو ويندو، جنهن جو عنوان '''&quot;وضاحت:&quot;''' هوندو۔ &quot;وضاحت&quot; لفظ کي تبديل ڪرڻ لاءِ {{para|alt|ٻيو متن}} استعمال ڪري سگهجي ٿو۔

 | {{para|hidden|true/yes}}
 | هن سانچي کي مجبور ڪري ٿو ته صفحي (زمري) کي لڪائي، ان کي [[:زمرو:Hidden categories]] ۾ شامل ڪري ۽ {{tlx|Hidden category}} جهڙو پيغام ڏيکاري۔ {{para|tracking}} سان گڏ استعمال ڪرڻ سان پيغام ۾ ٿوري تبديلي ايندي۔

 | {{para|empty|true/yes}}
 | {{tlx|Possibly empty category}} جهڙو پيغام شامل ڪري ٿو۔ اضافي وضاحت لاءِ {{para|empty_text|&lt;var&gt;مختصر وضاحت&lt;/var&gt;}} استعمال ڪريو۔

 | {{para|polluted|false/no}}
 | انهن زمرن کي خارج ڪري ٿو جيڪي صحيح نموني سان (Main) [[وڪيپيڊيا:Namespace|نيم اسپيس]] ۽ يوزر نيم اسپيس ٻنهي ۾ صفحا رکن ٿا، جيئن اهي [[وڪيپيڊيا:Database reports/Polluted categories]] ۾ شامل نه ٿين۔

 | {{para|shortcut1}}
 | زمري لاءِ [[وپ:Shortcut|شارٽ ڪٽ]] ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو۔&lt;br /&gt;گهڻا شارٽ ڪٽ {{para|shortcut1}} کان {{para|shortcut5}} تائين ڏئي سگهجن ٿا۔
}}

===متبادل نالا===
{{WPBannerDoc/alias|desc|1}}
{{WPBannerDoc/alias|desc|1|literal=yes}}
{{WPBannerDoc/alias|alt|ALTTEXT}}
{{WPBannerDoc/alias|purpose|description}}
{{WPBannerDoc/alias|shortcut|shortcut1}}

== مثال ==
{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|shortcut=CAT:WCAT
|hidden=true
|tracking=false
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tl|Citation needed}} سان ٽيگ ٿيل آهن۔
|desc=اهو زمرو انهن مضمونن (۽ ٻين صفحن جهڙوڪ پورٽلز ۽ سانچن) لاءِ آهي جيڪي تصديق لاءِ وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا، {{tlx|Citation needed}} سان۔ ڳالهه ٻولهه وارا صفحا شامل ناهن۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|shortcut=CAT:WCAT
|hidden=true
|tracking=false
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tl|Citation needed}} سان ٽيگ ٿيل آهن۔
|desc=اهو زمرو انهن مضمونن (۽ ٻين صفحن جهڙوڪ پورٽلز ۽ سانچن) لاءِ آهي جيڪي تصديق لاءِ وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا، {{tlx|Citation needed}} سان۔ ڳالهه ٻولهه وارا صفحا شامل ناهن۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|tracking=true
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tlx|albumchart|Billboard200}} استعمال ڪن ٿا۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|tracking=true
|purpose=هي زمرو انهن صفحن کي ٽريڪ ڪري ٿو جيڪي {{tlx|albumchart|Billboard200}} استعمال ڪن ٿا۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

{{center|{{large|'''ڪوڊ'''}}}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;position:relative;bottom:9px;&quot;&gt;
{{Maintenance category
|empty=true
|empty_text=هي زمرو [[academic journal]] کي {{para|frequency}} پيراميٽر جي بنياد تي ٽريڪ ڪري ٿو، جيڪو {{tl|Infobox journal}} ۾ استعمال ٿئي ٿو۔
|alt='''متبادل متن''':
|desc=مثال {{para|alt}} پيراميٽر سان۔
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Maintenance category
|empty=true
|empty_text=هي زمرو [[academic journal]] کي {{para|frequency}} پيراميٽر جي بنياد تي ٽريڪ ڪري ٿو، جيڪو {{tl|Infobox journal}} ۾ استعمال ٿئي ٿو۔
|alt='''متبادل متن''':
|desc=مثال {{para|alt}} پيراميٽر سان۔
|tracking_category=no|container_category=no
}}

== سانچي جي ڊيٽا==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;container&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;container_category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;tracking&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;purpose&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;description&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;tracking_category&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;wiki-page-name&quot; },
		&quot;hidden&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;empty&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;empty_text&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;polluted&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;shortcut&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot;, &quot;aliases&quot;: [&quot;shortcut1&quot;] },
		&quot;shortcut2&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut3&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut4&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;shortcut5&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;line&quot; },
		&quot;nocat&quot;: { &quot;type&quot;: &quot;boolean&quot; },
		&quot;desc&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;1&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; },
		&quot;alt&quot;: { &quot;aliases&quot;: [&quot;ALTTEXT&quot;], &quot;type&quot;: &quot;string&quot; }
	},
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Other category-header templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Category namespace templates]]
[[زمرو:Tracking templates]]
[[زمرو:Wikipedia templates which apply NOINDEX]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>s2ygr61zdtat73uhwpjejrcn17n2xal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Always substitute/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95211</id>
    <revision>
      <id>372670</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{doc sub}} &lt;!--- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ---&gt; {{lua|ماڊيول:Unsubst}} {{never substitute}} {{high-use}} {{tsh|subst only|substed|substitute|substituted|substonly}} {{tlf|Always substitute|code=on}} هيٺيون نوٽيس پيدا ڪري ٿو: {{quote|{{Subst only|actualtemplate={{tlg|foo|subst=on}}|nocat=true}}}} (پر {{tlf|Always substitute}} پاڻ {{em|{{strong|نه}}}} مدد:Substitution|...</comment>
      <origin>372670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2160" sha1="rlhle6c8v4jp2aa7g9ekv88ofsdybrm" xml:space="preserve">{{doc sub}}
&lt;!--- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ---&gt;
{{lua|ماڊيول:Unsubst}}
{{never substitute}}
{{high-use}}
{{tsh|subst only|substed|substitute|substituted|substonly}}
{{tlf|Always substitute|code=on}} هيٺيون نوٽيس پيدا ڪري ٿو:
{{quote|{{Subst only|actualtemplate={{tlg|foo|subst=on}}|nocat=true}}}}
(پر {{tlf|Always substitute}} پاڻ {{em|{{strong|نه}}}} [[مدد:Substitution|سبسٽيوٽ]] ٿيڻ گهرجي۔)

== استعمال ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Always substitute}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

{{tlf|Always substitute}} کي ڪنهن به اهڙي سانچي جي {{strong|[[وڪيپيڊيا:Template documentation|دستاويز]] [[وڪيپيڊيا:Subpage|ذيلي صفحي]]}} تي رکڻ گهرجي، جنهن کي [[مدد:Substitution|سبسٽيوشن]] جي ضرورت هجي، نه ته [[وڪيپيڊيا:Transclusion|ٽرانسڪلوڊ]] ڪرڻ (يعني اهو پاڻ سانچي جي اصل صفحي تي نه رکيو وڃي)۔

اهي صفحا جيڪي {{tlf|Always substitute}} شامل ڪن ٿا، پاڻمرادو [[:زمرو:Wikipedia substituted templates]] ۾ شامل ڪيا ويندا آهن۔

=== پيراميٽر ===
;{{para|auto}}
: جيڪڏهن &quot;yes&quot; رکيو وڃي ته سانچو پاڻمرادو subst: ٿيندو، جيستائين {{para|demo|yes}} مقرر نه هجي۔ نوٽيس مطابق تبديل ڪيو ويندو۔ ڊفالٽ &quot;no&quot; آهي۔ هن کي &quot;yes&quot; ڪرڻ سان سانچو {{cl|Wikipedia templates to be automatically substituted}} ۾ شامل ٿيندو؛ وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[واپرائيندڙ:AnomieBOT/docs/TemplateSubster]] ڏسو۔
;{{para|alt}}
: سانچي لاءِ متبادل ۽ ٽرانسڪلوڊ ٿيڻ لائق نالو مقرر ڪرڻ لاءِ۔
; {{para|nocat|true}}
: [[وڪيپيڊيا:Category suppression|خودڪار زمري بندي کي روڪڻ]]۔

{{List of subst helper templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!--- مهرباني ڪري هتي زمرا شامل ڪريو ---&gt;
{{DEFAULTSORT:Substitute, Always}}
[[زمرو:Documentation header templates]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>rlhle6c8v4jp2aa7g9ekv88ofsdybrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:حوالا سڌاريو/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95212</id>
    <revision>
      <id>372672</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{redirect-several|dab=false|سانچو:Acn|سانچو:Fv|سانچو:Cfy|سانچو:Medcn||سانچو:Refideas}} {{High-use}} {{Twinkle standard installation}} {{AWB standard installation}} {{Template shortcut|mcn|verify}} {{Lua|ماڊيول:Unsubst}}  ==استعمال==  ===ڪڏهن استعمال ڪجي=== هي [[وڪيپيڊيا:سانچا|سانچو]] ظاهر ڪري ٿو ته مضمون کي وڌيڪ inline حوالن جي ضرورت آهي...</comment>
      <origin>372672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5908" sha1="r9enetkw9s1cs6lqg4uxalmfjxhwgnb" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{redirect-several|dab=false|سانچو:Acn|سانچو:Fv|سانچو:Cfy|سانچو:Medcn||سانچو:Refideas}}
{{High-use}}
{{Twinkle standard installation}}
{{AWB standard installation}}
{{Template shortcut|mcn|verify}}
{{Lua|ماڊيول:Unsubst}}

==استعمال==

===ڪڏهن استعمال ڪجي===
هي [[وڪيپيڊيا:سانچا|سانچو]] ظاهر ڪري ٿو ته مضمون کي وڌيڪ inline حوالن جي ضرورت آهي۔ اهو صرف انهن مضمونن لاءِ استعمال ڪيو وڃي جتي ڪجهه حوالا موجود هجن پر موجود مواد جي مڪمل حمايت لاءِ ڪافي نه هجن۔

ڪجهه ايڊيٽر هن سانچي کي انهن مضمونن ۾ غير ضروري سمجهندا آهن جيڪي واضح طور [[وڪيپيڊيا:Stub|اسٽب]] طور نشان لڳل هجن، ڇو ته اسٽب عام طور تي مڪمل حوالن سان ناهن هوندا۔

جن مضمونن ۾ ڪو به inline حوالو نه هجي پر ڪجهه ذريعا موجود هجن، اتي [[:سانچو:No footnotes]] استعمال ڪريو۔ ۽ جيڪڏهن ڪنهن مضمون ۾ بلڪل به حوالا نه هجن ته صرف [[:سانچو:Unreferenced]] استعمال ڪيو وڃي۔

* زنده ماڻهن بابت مضمونن لاءِ {{tl|BLP sources}} استعمال ڪيو وڃي۔
* طبي معلومات وارن مضمونن لاءِ {{tl|More medical citations needed}} استعمال ڪيو وڃي۔
* بهتر آهي ته اڻحواله جملن کي {{tl|Citation needed}} سان نشان لڳايو وڃي بجاءِ سڄي مضمون تي هي سانچو لڳائڻ جي۔
* جيڪڏهن ڪجهه حوالا غير معتبر هجن ته {{tlx|Unreliable source?|date{{=}}{{#time:F Y}}}} استعمال ڪيو وڃي، ۽ جيڪڏهن پڪ هجي ته {{tlx|Unreliable source|certain{{=}}y|reason{{=}}{{var|1=هتي پنهنجو دليل لکو}}|date{{=}}{{#time:F Y}}}} شامل ڪيو وڃي۔

==== جاءِ ====
[[MOS:LAYOUT]] موجب، اهڙا سار سنڀال وارا سانچا مضمون جي شروعات ۾، [[وڪيپيڊيا:Hatnote|هيٽ نوٽ]] کان پوءِ رکڻ گهرجن۔

==== يوزر خبرداري ====
{{tl|uw-refimprove}} استعمال ڪري يوزرن کي اطلاع ڏئي سگهجي ٿو ته انهن جو ٺاهيل مضمون وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکي ٿو۔

==== خودڪار زمري بندي ====
هي سانچو مضمون کي پاڻمرادو [[:زمرو:Articles needing additional references from {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}]] ۽ [[:زمرو:All articles needing additional references]] ۾ شامل ڪري ٿو (لڪيل زمرا)۔

== پيراميٽر ==

هن ۾ هڪ positional ۽ پنج named پيراميٽر آهن، سڀ اختياري:

* {{para|1}} — اطلاع جو دائرو (مثال: 'section' يا 'article')؛ ڊفالٽ: 'article'
* {{para|date}} — مهينو ۽ سال (مثال: '{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}')
* {{para|find}} — ڳولا لاءِ لفظ (quoted search)
* {{para|find2}} — ڳولا لاءِ لفظ (unquoted search)، alias: unquoted
* {{para|small}} — &lt;code&gt;left&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;no&lt;/code&gt;
* {{para|talk}} — ٽاڪ پيج سيڪشن جو نالو

===تفصيل===

;Talk پيراميٽر
{{para|talk}} ڏيڻ سان &quot;تفصيل لاءِ ٽاڪ پيج ڏسو&quot; جو پيغام شامل ٿيندو۔

;Date پيراميٽر
{{para|date}} استعمال ڪرڻ سان مضمون کي ذيلي زمرن ۾ رکيو ويندو، جنهن سان پراڻا مسئلا سڃاڻڻ آسان ٿين ٿا۔ آسان استعمال:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{More citations needed|{{subst:DATE}}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

;Find پيراميٽر
{{para|find}} ۽ {{para|find2}} سان ڳولا جا لفظ تبديل ڪري سگهجن ٿا۔

== مثال ==

:{{tlc|More citations needed|2=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
:{{tlc|More citations needed|section|date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
:{{tlc|More citations needed|section|small=y}}

== لاڳاپيل سانچن سان فرق ==

==={{tl|BLP sources}}===
زنده ماڻهن لاءِ استعمال ڪيو وڃي۔

==={{tl|More footnotes needed}}===
جڏهن ذريعا موجود هجن پر inline حوالا گهٽ هجن۔

==={{tl|Unreferenced}}===
جڏهن بلڪل حوالا نه هجن۔

==={{tl|Citation needed}}===
خاص جملن لاءِ استعمال ٿيندو۔

==={{tl|Primary sources}}===
جڏهن حوالا بنيادي ذريعن مان هجن۔

==={{tl|Third-party}}===
جڏهن حوالا موضوع سان لاڳاپيل ذريعن مان هجن۔

==={{tl|One source}}===
جڏهن فقط هڪ ذريعو هجي۔

==={{tl|No significant coverage}}===
جڏهن حوالا هجن پر اهم ڪوريج نه هجي۔
== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو ڏيکاري ٿو ته مضمون کي وڌيڪ حوالن جي ضرورت آهي۔&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;متاثر حصو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;عام طور 'article' يا 'section'&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مثال: جنوري 2026&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;talk&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ٽاڪ پيج سيڪشن&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;small&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ننڍو ڏيکاريو&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ (quoted)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ (unquoted)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== پڻ ڏسو ==
* {{t|More citations needed section}}
* {{tl|Refbegin}}
* {{tl|Refend}}
* {{tl|Reflist}}

{{Citation and verifiability article maintenance templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Citation and verifiability maintenance templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>r9enetkw9s1cs6lqg4uxalmfjxhwgnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:حوالا ڏيو/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95213</id>
    <revision>
      <id>372673</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Redirect2|سانچو:Unverified|سانچو:References|inline سانچو &quot;not in citation given&quot;|سانچو:Failed verification|سانچو جيڪو &amp;lt;references /&amp;gt; کي سميٽي ٿو|سانچو:Reflist}} {{Template shortcut|unref|unr|noreferences|unrf}} {{High-risk}} {{Twinkle standard installation}} {{Ombox |type = notice |text =  &lt;div&gt; &lt;big&gt;'''هي سانچو صرف انهن مضمونن لاءِ استعمال ڪيو وڃي جن ۾ ب...</comment>
      <origin>372673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5521" sha1="k8tl5hkcc40y06hgmwk1737g9uiudit" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Redirect2|سانچو:Unverified|سانچو:References|inline سانچو &quot;not in citation given&quot;|سانچو:Failed verification|سانچو جيڪو &amp;lt;references /&amp;gt; کي سميٽي ٿو|سانچو:Reflist}}
{{Template shortcut|unref|unr|noreferences|unrf}}
{{High-risk}}
{{Twinkle standard installation}}
{{Ombox
|type = notice
|text = 
&lt;div&gt;
&lt;big&gt;'''هي سانچو صرف انهن مضمونن لاءِ استعمال ڪيو وڃي جن ۾ بلڪل به حوالا يا ذريعا موجود نه هجن.'''&lt;/big&gt; جيڪڏهن ڪنهن مضمون ۾ هڪ به [[وڪيپيڊيا:عام حوالا|عام حوالو]]، [[وڪيپيڊيا:Link rot|لنڪ]] يا [[وڪيپيڊيا:Manual of Style/Footnotes|فوٽ نوٽ]] موجود هجي ته هي سانچو استعمال نه ڪيو وڃي۔ حوالو ان کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن به مواد کي [[وپ:RS|قابلِ اعتماد ذريعن]] سان ثابت ڪري۔ حوالن جي شڪل يا سيڪشن جو نالو (مثال طور ==External links==) اهو طئي نٿو ڪري ته اهو حوالو آهي يا نه۔
&lt;/div&gt;
}}

== استعمال ==

* {{tlx|Unreferenced|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
* {{tlx|Unreferenced|find{{=}}World War II|find2{{=}}Mediterranean|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

=== ڪڏهن استعمال ڪجي ===
هي سانچو صرف انهن مضمونن ۾ شامل ڪيو وڃي جن ۾ ڪنهن به قسم جا حوالا موجود نه هجن۔

'''هي سانچو استعمال نه ڪيو وڃي:'''
* جيڪڏهن مضمون ۾ ڪجهه حوالا موجود هجن پر ڪافي نه هجن، ته {{Tl|More citations needed}} استعمال ڪيو وڃي يا مخصوص حصي لاءِ {{Tl|Unreferenced section}}۔
* جيڪڏهن مضمون جي آخر ۾ ذريعن جي فهرست هجي پر inline حوالا نه هجن، ته {{tl|No footnotes}} استعمال ڪرڻ مناسب آهي۔
* جيڪڏهن ڪو لنڪ اصل ۾ مواد کي سپورٽ ڪري ٿو، ته اهو [[وپ:EL|external link]] نه پر حوالو سمجھيو ويندو۔
* ٻين حالتن لاءِ هيٺ ڏنل سانچا استعمال ڪيا وڃن۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ مثال
|-
! {{tl|No footnotes}} استعمال ڪريو !! {{tl|Third-party}} به شامل ڪريو !! فقط {{tl|Unreferenced}} استعمال ڪريو
|-
| مثال متن
| مثال متن
| مثال متن
|}

'''متبادل:'''
* '''[[وڪيپيڊيا:Be bold|همت سان اڳتي وڌو!]]''' ــ پاڻ ذريعا ڳولي مضمون ۾ شامل ڪريو۔
* ماڻهن يا ادارن بابت مضمونن ۾ {{tlx|Third-party sources}} استعمال ڪيو وڃي۔
* [[وڪيپيڊيا:Biographies of living people]] ڏسو۔
* تمام ننڍن اسٽب مضمونن ۾ هي سانچو لڳائڻ کان پاسو ڪريو۔

== پيراميٽر ==

هن سانچي ۾ هڪ positional ۽ پنج named پيراميٽر آهن:

* {{para|1}} — دائرو (مثال: section يا article)، ڊفالٽ: article
* {{para|date}} — مهينو ۽ سال
* {{para|find}} — quoted ڳولا لفظ
* {{para|find2}} — unquoted ڳولا لفظ (alias: unquoted)
* {{para|small}} — &lt;code&gt;left&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;no&lt;/code&gt;
* {{para|status}} — جيڪڏهن &lt;code&gt;hasaref&lt;/code&gt; هجي ته مختلف ٽريڪنگ زمرو استعمال ٿيندو

=== مثال ===

{{tlc|Unreferenced|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

يا

{{tlc|subst:Unreferenced}}

=== تفصيل ===

; {{para|1}} پيراميٽر
مضمون جي قسم لاءِ استعمال ٿيندو (مثال: section)

; {{para|date}} پيراميٽر
مضمون کي مهيني مطابق زمري ۾ شامل ڪندو

; {{para|find}} ۽ {{para|find2}}
ڳولا جا لفظ ترتيب ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا

== عام ڄاڻ ==

هي سانچو مضمون جي مٿي يا References سيڪشن ۾ رکيو وڃي ٿو۔

=== زمري بندي ===
هي سانچو مضمون کي:
* [[زمرو:Articles lacking sources]]
* مهيني وار ذيلي زمري ۾ شامل ڪري ٿو

=== لاڳاپيل سانچن کان فرق ===

* {{Tl|More citations needed}} → وڌيڪ حوالن جي ضرورت
* {{Tl|More medical citations needed}} → طبي حوالن لاءِ

=== مختصر نالا ===
* {{Tl|Unref}}
* {{Tl|NR}}
* {{Tl|No ref}}
* {{Tl|No sources}}
* {{Tl|Citesources}}

== TemplateData ==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو ظاهر ڪري ٿو ته مضمون ۾ ڪو به حوالو موجود نه آهي۔&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;قسم&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{Category link with count|All articles lacking sources}}
* {{Category link with count|All articles needing additional references}}
* {{clc|Templates lacking sources}}

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|Citation needed}}
* {{tl|Find sources}}
* {{tl|More citations needed}}
* {{tl|Unreferenced section}}
* {{tl|No footnotes}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Citation and verifiability article maintenance templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Citation and verifiability maintenance templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>k8tl5hkcc40y06hgmwk1737g9uiudit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372674</id>
      <parentid>372673</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5532" sha1="t2xlk45nc6zc66rtt9p5od6cv8jbn7r" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Redirect2|سانچو:Unverified|سانچو:References|inline سانچو &quot;not in citation given&quot;|سانچو:Failed verification|سانچو جيڪو &amp;lt;references /&amp;gt; کي سميٽي ٿو|سانچو:Reflist}}
{{Template shortcut|unref|unr|noreferences|unrf}}
{{High-risk}}
{{Twinkle standard installation}}
{{Ombox
|type = notice
|text = 
&lt;div&gt;
&lt;big&gt;'''هي سانچو صرف انهن مضمونن لاءِ استعمال ڪيو وڃي جن ۾ بلڪل به حوالا يا ذريعا موجود نه هجن.'''&lt;/big&gt; جيڪڏهن ڪنهن مضمون ۾ هڪ به [[وڪيپيڊيا:عام حوالا|عام حوالو]]، [[وڪيپيڊيا:Link rot|لنڪ]] يا [[وڪيپيڊيا:Manual of Style/Footnotes|فوٽ نوٽ]] موجود هجي ته هي سانچو استعمال نه ڪيو وڃي۔ حوالو ان کي چئبو آهي جيڪو ڪنهن به مواد کي [[وپ:RS|قابلِ اعتماد ذريعن]] سان ثابت ڪري۔ حوالن جي شڪل يا سيڪشن جو نالو (مثال طور ==External links==) اهو طئي نٿو ڪري ته اهو حوالو آهي يا نه۔
&lt;/div&gt;
}}

== استعمال ==

* {{tlx|Unreferenced|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}
* {{tlx|Unreferenced|find{{=}}World War II|find2{{=}}Mediterranean|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

=== ڪڏهن استعمال ڪجي ===
هي سانچو صرف انهن مضمونن ۾ شامل ڪيو وڃي جن ۾ ڪنهن به قسم جا حوالا موجود نه هجن۔

'''هي سانچو استعمال نه ڪيو وڃي:'''
* جيڪڏهن مضمون ۾ ڪجهه حوالا موجود هجن پر ڪافي نه هجن، ته {{Tl|More citations needed}} استعمال ڪيو وڃي يا مخصوص حصي لاءِ {{Tl|Unreferenced section}}۔
* جيڪڏهن مضمون جي آخر ۾ ذريعن جي فهرست هجي پر inline حوالا نه هجن، ته {{tl|No footnotes}} استعمال ڪرڻ مناسب آهي۔
* جيڪڏهن ڪو لنڪ اصل ۾ مواد کي سپورٽ ڪري ٿو، ته اهو [[وپ:EL|external link]] نه پر حوالو سمجھيو ويندو۔
* ٻين حالتن لاءِ هيٺ ڏنل سانچا استعمال ڪيا وڃن۔

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ مثال
|-
! {{tl|No footnotes}} استعمال ڪريو !! {{tl|Third-party}} به شامل ڪريو !! فقط {{tl|Unreferenced}} استعمال ڪريو
|-
| مثال متن
| مثال متن
| مثال متن
|}

'''متبادل:'''
* '''[[وڪيپيڊيا:Be bold|همت سان اڳتي وڌو!]]''' ــ پاڻ ذريعا ڳولي مضمون ۾ شامل ڪريو۔
* ماڻهن يا ادارن بابت مضمونن ۾ {{tlx|Third-party sources}} استعمال ڪيو وڃي۔
* [[وڪيپيڊيا:Biographies of living people]] ڏسو۔
* تمام ننڍن اسٽب مضمونن ۾ هي سانچو لڳائڻ کان پاسو ڪريو۔

== پيراميٽر ==

هن سانچي ۾ هڪ positional ۽ پنج named پيراميٽر آهن:

* {{para|1}} — دائرو (مثال: section يا article)، ڊفالٽ: article
* {{para|date}} — مهينو ۽ سال
* {{para|find}} — quoted ڳولا لفظ
* {{para|find2}} — unquoted ڳولا لفظ (alias: unquoted)
* {{para|small}} — &lt;code&gt;left&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;no&lt;/code&gt;
* {{para|status}} — جيڪڏهن &lt;code&gt;hasaref&lt;/code&gt; هجي ته مختلف ٽريڪنگ زمرو استعمال ٿيندو

=== مثال ===

{{tlc|Unreferenced|date{{=}}{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}}}

يا

{{tlc|subst:Unreferenced}}

=== تفصيل ===

; {{para|1}} پيراميٽر
مضمون جي قسم لاءِ استعمال ٿيندو (مثال: section)

; {{para|date}} پيراميٽر
مضمون کي مهيني مطابق زمري ۾ شامل ڪندو

; {{para|find}} ۽ {{para|find2}}
ڳولا جا لفظ ترتيب ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا

== عام ڄاڻ ==

هي سانچو مضمون جي مٿي يا References سيڪشن ۾ رکيو وڃي ٿو۔

=== زمري بندي ===
هي سانچو مضمون کي:
* [[زمرو:Articles lacking sources]]
* مهيني وار ذيلي زمري ۾ شامل ڪري ٿو

=== لاڳاپيل سانچن کان فرق ===

* {{Tl|More citations needed}} → وڌيڪ حوالن جي ضرورت
* {{Tl|More medical citations needed}} → طبي حوالن لاءِ

=== مختصر نالا ===
* {{Tl|Unref}}
* {{Tl|NR}}
* {{Tl|No ref}}
* {{Tl|No sources}}
* {{Tl|Citesources}}

== سانچي جي ڊيٽا==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو ظاهر ڪري ٿو ته مضمون ۾ ڪو به حوالو موجود نه آهي۔&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;قسم&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مهينو ۽ سال&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;find2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڳولا لفظ 2&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;

== ٽريڪنگ زمرا ==
* {{Category link with count|All articles lacking sources}}
* {{Category link with count|All articles needing additional references}}
* {{clc|Templates lacking sources}}

== پڻ ڏسو ==
* {{Tl|Citation needed}}
* {{tl|Find sources}}
* {{tl|More citations needed}}
* {{tl|Unreferenced section}}
* {{tl|No footnotes}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

{{Citation and verifiability article maintenance templates}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:Citation and verifiability maintenance templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>t2xlk45nc6zc66rtt9p5od6cv8jbn7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Plain text/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95214</id>
    <revision>
      <id>372676</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{High-use}} {{Documentation subpage}} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Lua|ماڊيول:Plain text}}}}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Module|{{Lua|ماڊيول:Yesno}}}}  {{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Module|هي {{Tl|Plain text}} کي عمل ۾ آڻي ٿو.{{sp}}}}هي سانچو اهڙي متن مان مختصر وضاحتون تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جنهن ۾ وڪي مارڪ اپ يا ٻيو اضافي مواد هجي، جيڪو مختصر وضاحت ما...</comment>
      <origin>372676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1649" sha1="m771nkezvf0gse5h16lk19k89x2hu7t" xml:space="preserve">{{High-use}}
{{Documentation subpage}}
{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|{{Lua|ماڊيول:Plain text}}}}{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Module|{{Lua|ماڊيول:Yesno}}}}

{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Module|هي {{Tl|Plain text}} کي عمل ۾ آڻي ٿو.{{sp}}}}هي سانچو اهڙي متن مان مختصر وضاحتون تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جنهن ۾ وڪي مارڪ اپ يا ٻيو اضافي مواد هجي، جيڪو مختصر وضاحت مان هٽائڻ ضروري هجي۔

== استعمال ==

;ڪوڊ:
:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;'''[[Foo|hah]]'''&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;is&lt;/span&gt; '''''[[gah]]'''''&lt;nowiki&gt;?&lt;/nowiki&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt; &amp;rarr;
:'''[[Foo|hah]]'''&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;is&lt;/span&gt; '''''[[gah]]'''''&lt;nowiki&gt;?&lt;/nowiki&gt;

; {{lc:{{NAMESPACE}}}} استعمال ڪندي:
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Template|Plain text|&amp;#35;invoke:Plain text{{!}}main}}|1=&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;'''[[Foo|hah]]'''&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;is&lt;/span&gt; '''''[[gah]]'''''&lt;nowiki&gt;?&lt;/nowiki&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;}}&lt;/code&gt; →
:{{Plain text|1='''[[Foo|hah]]'''&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;is&lt;/span&gt; '''''[[gah]]'''''&lt;nowiki&gt;?&lt;/nowiki&gt;}}

== پڻ ڏسو ==
{{Navbox wikitext-handling templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:ماڊيول جيڪي اسٽرنگن کي ترتيب ڏين ٿا]]
[[زمرو:وڪي ٽيڪسٽ پروسيسنگ سانچا]]
[[زمرو:وڪي پراجيڪٽ مختصر تفصيل ]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[pt:Predefinição:Texto simples/doc]]
[[vi:Bản mẫu:Plain text/doc]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m771nkezvf0gse5h16lk19k89x2hu7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Yesno-yes</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95215</id>
    <revision>
      <id>372677</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;yesno|{{{1}}}|yes={{{yes|yes}}}|no={{{no|no}}}|blank={{{blank|yes}}}|¬={{{¬|yes}}}|def={{{def|yes}}}}}&lt;noinclude&gt; {{Documentation|Template:Yesno/doc}} &lt;!--Categories go in the doc page referenced above; interwikis go in Wikidata.--&gt; &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="272" sha1="2ln5m2kzkd3wxvm1r25pwd6kj6j77we" xml:space="preserve">{{SAFESUBST:&lt;noinclude /&gt;yesno|{{{1}}}|yes={{{yes|yes}}}|no={{{no|no}}}|blank={{{blank|yes}}}|¬={{{¬|yes}}}|def={{{def|yes}}}}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|Template:Yesno/doc}}
&lt;!--Categories go in the doc page referenced above; interwikis go in Wikidata.--&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2ln5m2kzkd3wxvm1r25pwd6kj6j77we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مانچسٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95216</id>
    <revision>
      <id>372702</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن ما...</comment>
      <origin>372702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="618" sha1="0kppv3zjucapx7bnxqyhx7l92yk7oit" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.</text>
      <sha1>0kppv3zjucapx7bnxqyhx7l92yk7oit</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372703</id>
      <parentid>372702</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="647" sha1="n70ya15736jf23irfhpy0burnf945un" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

[[زمرو:انگلينڊ]]</text>
      <sha1>n70ya15736jf23irfhpy0burnf945un</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372704</id>
      <parentid>372703</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="r9qk8twnlnkqaqvbyiuor13homz3fe0" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>r9qk8twnlnkqaqvbyiuor13homz3fe0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372709</id>
      <parentid>372704</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15107" sha1="470y9oev45y3o6z1rrhk9rsptwyig77" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Use dmy dates|date=July 2025}}
{{Use British English|date=November 2025}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>470y9oev45y3o6z1rrhk9rsptwyig77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372710</id>
      <parentid>372709</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16442" sha1="64hs3q54piaj56ahrjlagoym4xnz4si" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Use dmy dates|date=July 2025}}
{{Use British English|date=November 2025}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Outline of Manchester}}{{Manchester}}{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Greater Manchester}}
{{Manchester B&amp;S}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{NW England}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>64hs3q54piaj56ahrjlagoym4xnz4si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372712</id>
      <parentid>372710</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16977" sha1="ggsjrqxa39uj9w1v3xde0m731socsqr" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Use dmy dates|date=July 2025}}
{{Use British English|date=November 2025}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Outline of Manchester}}{{Manchester}}{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Greater Manchester}}
{{Manchester B&amp;S}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{NW England}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر|*]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شهر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ ۾ شهر]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ شهر]]
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
[[زمرو:79ع ۾ قائم ڪيل]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ اڳوڻي سول پارش]]
[[زمرو:رومن برطانيه ۾ پهرين صدي جون قائم ڪيل]] 
[[زمرو:پهرين صدي ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]]</text>
      <sha1>ggsjrqxa39uj9w1v3xde0m731socsqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372713</id>
      <parentid>372712</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:انگلينڊ جا شهر]]; added [[Category:انگلينڊ جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16977" sha1="7kymfssz9atyatqzc69nob8mnlyutep" xml:space="preserve">مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.

{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Use dmy dates|date=July 2025}}
{{Use British English|date=November 2025}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Outline of Manchester}}{{Manchester}}{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Greater Manchester}}
{{Manchester B&amp;S}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{NW England}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر|*]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ ۾ شهر]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ شهر]]
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
[[زمرو:79ع ۾ قائم ڪيل]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ اڳوڻي سول پارش]]
[[زمرو:رومن برطانيه ۾ پهرين صدي جون قائم ڪيل]] 
[[زمرو:پهرين صدي ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]]</text>
      <sha1>7kymfssz9atyatqzc69nob8mnlyutep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372715</id>
      <parentid>372713</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16903" sha1="5l6c5tv5i4tdoawbw52h650pvd0ista" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Outline of Manchester}}{{Manchester}}{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Greater Manchester}}
{{Manchester B&amp;S}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{NW England}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر|*]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ ۾ شهر]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ شهر]]
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
[[زمرو:79ع ۾ قائم ڪيل]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ اڳوڻي سول پارش]]
[[زمرو:رومن برطانيه ۾ پهرين صدي جون قائم ڪيل]] 
[[زمرو:پهرين صدي ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]]</text>
      <sha1>5l6c5tv5i4tdoawbw52h650pvd0ista</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372716</id>
      <parentid>372715</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16085" sha1="kvgoakjlazhz04s1q44wequ72ll64r7" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}</text>
      <sha1>kvgoakjlazhz04s1q44wequ72ll64r7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372717</id>
      <parentid>372716</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مانچسٽر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16114" sha1="huzmyiwolp6vcx50sgnfjdahb4rr93x" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر]]</text>
      <sha1>huzmyiwolp6vcx50sgnfjdahb4rr93x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372718</id>
      <parentid>372717</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16142" sha1="ru60xppbdk1fz9kdu07jpd1jwcbjof3" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر]]
[[زمرو:انگلينڊ]]</text>
      <sha1>ru60xppbdk1fz9kdu07jpd1jwcbjof3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372719</id>
      <parentid>372718</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16182" sha1="h9h82ban2l2fguny7dtfa0ngbfpazod" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]</text>
      <sha1>h9h82ban2l2fguny7dtfa0ngbfpazod</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372720</id>
      <parentid>372719</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16231" sha1="5279k8yk22zuacf0qtkhms32wg82a7i" xml:space="preserve">{{Short description|City and metropolitan borough in England}}
{{Other uses}}
{{Infobox settlement
| name = Manchester
| settlement_type = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 1/2/2/1
  | total_width = 280
  | align = center
  | image1 = Deansgate Square - geograph.org.uk - 7803711.jpg|Deansgate Square
  | caption1 = Manchester skyscrapers and a [[Bee Network]] tram
  | alt1           = In the foreground, a manchester tram perpendicular to the viewer, which is yellow in colour and two coaches long, with a small stretch of car park in front; in the background many skyscrapers.
  | image2 = Manchester Town Hall from Lloyd St.jpg
  | caption2 = [[Manchester Town Hall|Town Hall]]
  | alt2 = A grand gothic revival building as viewed from afar, with a gothic revival clock tower stretching high into the sky. Trees partially obstruct the view and the sky is clear with some clouds.
  | image3 = Midland Hotel west, Manchester.jpg
  | caption3 = [[Midland Hotel, Manchester|Midland Hotel]]
  | alt3 = A large red-brick building with curved windows as viewed from a short distance away. There are green trees in front and a blue sky behind. The building curves round on both sides to follow the road.
  | image4 = Manchester Civil Justice Centre from Bridge Street.jpg
  | caption4 = [[Manchester Civil Justice Centre|Civil Justice Centre]]
  | alt4 = A very modern glass-and-steel large building as viewed from a short distance away against a blue sky. The building is made of a series of connected cuboids, of which only one touches the ground and the others all come off one another.
  | image5= Deansgate, The John Rylands Library - geograph.org.uk - 4057096.jpg
  | caption5= [[John Rylands Research Institute and Library|John Rylands Library]]
  | alt5 = a brick building in the background as viewed from across a road, made from one 3-storey section of gable (normal triangular) roofing, then a tall 4-storey tower as the next part of the building to its right, than a smaller, 2-storey tower on the very right.
  | image6 = Castlefield Canal Basin - geograph.org.uk - 372778.jpg
  | caption6 = [[Castlefield]]
  | alt6 = A photo taken from underneath a modern bridge over a river, with the underside of the bridge curving from the top right to the centre to the centre right of the frame. In the background is a grand railway bridge approximately perpendicular to the viewer which the first bridge then becomes parallel to the right of, and there is a skyscraper on the centre right as well. 

  }}
| caption = 
| image_shield = Arms of the Manchester City Council.svg
| shield_alt = A coat of arms with a lion and a unicorn holding a red shield with three yellow diagonal stripes. Beneath the words  &quot;CONCILIO ET LABORE&quot; are written, and at the top there is a globe sitting on top of a knight's helmet.
| shield_link = Symbols of Manchester#Heraldry
| image_blank_emblem = 202203 western honey bee.svg
| blank_emblem_size = 
| blank_emblem_type = Worker bee
| blank_emblem_alt = A bee as viewed from above with no background. It is flat with its wings extended.
| blank_emblem_link = Symbols of Manchester#Worker bee
| etymology = 
| nickname = {{Hlist |Mancs |[[Cottonopolis]] (historic) }}
| motto = {{langx |la|Concilio Et Labore |translation=By Counsel and Work}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |title=The antelope, the lion and the bees |website=[[BBC]] |date=11 February 2009 |access-date=25 February 2024 |archive-date=29 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529175450/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2009/02/11/110209_manchester_coat_of_arms_feature.shtml |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Manchester UK locator map.svg
| map_alt = 
| map_caption = Manchester shown within Greater Manchester
| coordinates = {{coord|53.4790|-2.2452|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[Sovereign state]]
| subdivision_name = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1 = [[England]]
| subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2 = [[North West England|North West]]
| subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] and [[City region (United Kingdom)|city region]]
| subdivision_name3 = [[Greater Manchester]]
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| established_title = Founded
| established_date = 1st century AD
| established_title1 = Town charter
| established_date1 = 1301
| established_title2 = City status
| established_date2 = 29 March 1853
| established_title3 = [[Metropolitan borough]]
| established_date3 = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| named_for = 
| seat_type = Administrative HQ
| seat = [[Manchester Town Hall]]
| parts_type = 
| parts = &lt;!-- Government --&gt;
| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |title=Councillors and decision-making |website=[[Manchester City Council]] |access-date=9 January 2024 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109191629/https://www.manchester.gov.uk/info/200033/councillors_and_decision-making |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| government_type = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body = [[Manchester City Council]]
| leader_title = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader and cabinet]]
| leader_title1 = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1 = {{English district control|GSS=E08000003}}
| leader_title2 = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2 = [[Bev Craig]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3 = [[List of lord mayors of Manchester|Lord Mayor]]
| leader_name3 = Carmine Grimshaw
| leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4 = {{Collapsible list | title = 6 MPs
 | [[Hannah Spencer]] ([[Green Party of England and Wales|G]])
 | [[Mike Kane]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Afzal Khan (British politician)|Afzal Khan]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Lucy Powell]] ([[Labour and Co-operative Party|L]])
 | [[Jeff Smith (British politician)|Jeff Smith]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Graham Stringer]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2 = {{English district area|GSS=E08000003}}
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_rank = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000003}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of = {{English statistics year}}
| population_total = {{English district population|GSS=E08000003}}
| population_rank = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000003}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000003}}
| population_demonym = {{Unbulleted list | [[List of people from Manchester|Mancunian]] | Manc ([[Colloquialism|colloq.]]) }}
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021|id=E08000003|title=Manchester Local Authority|access-date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 56.8% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 20.9% [[British Asians|Asian]]
 | 11.9% [[Black British people|Black]]
 | 5.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 5.1% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 36.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 32.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 22.3% [[Islam in England|Islam]]
 | 1.1% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.6% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.5% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 0.5% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.5% [[Religion in England|other]]
 | 5.9% not stated
 }}
| timezone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| utc_offset1 = +0
| timezone1_DST = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code = {{Hlist | [[M postcode area|M]] | [[WA postcode area|WA]] }}
| area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code = 0161
| iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-MAN]]
| blank1_name = [[GSS coding system|GSS code]]
| blank1_info = E08000003
| website = {{URL|manchester.gov.uk}}
}}
مانچسٽر (Manchester) [[انگلينڊ]] جي گريٽر مانچسٽر ۾ هڪ شهر آهي. 2024 ۾ ان جي آبادي 5,89,000 کان وڌيڪ هئي. ان جي ڏکڻ ۾ چيشائر ميدان، اتر ۽ اوڀر ۾ پينائنز ۽ اولهه ۾ سالفورڊ شهر سان سرحد آهي. ٻئي شهر ۽ ان جي آس پاس جا شهر [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري شهري مجموعن مان هڪ، گريٽر مانچسٽر بلٽ اپ ايريا ٺاهين ٿا، جن جي آبادي ٻه ڪروڙ 87 لڪ (2.87) ملين آهي.


'''Manchester'''{{efn|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|n|tʃ|ᵻ|s|t|ər|,_|-|tʃ|ɛ|s|-}}&lt;ref&gt;{{citation |last=Wells |first=John C. |year=2008 |title=Longman Pronunciation Dictionary |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=978-1-4058-8118-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Roach |first=Peter |year=2011 |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |edition=18th |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-15253-2}}&lt;/ref&gt;}} is a city in [[Greater Manchester]], England. It had a population of over 589,000 in 2024. It borders the [[Cheshire Plain]] to the south, the [[Pennines]] to the north and east, and the city of [[City of Salford|Salford]] to the west. The two cities and the surrounding towns form one of the United Kingdom's most populous [[conurbation]]s, the [[Greater Manchester Built-up Area]], which has a population of 2.87{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Census 2021: First Results |url=https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |access-date=2022-10-27 |website=Greater Manchester Combined Authority |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810231659/https://www.greatermanchester-ca.gov.uk/what-we-do/research/research-demographics/census-2021-first-results/ |archive-date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt;

The [[history of Manchester]] began with the civilian settlement associated with the [[Roman Britain|Roman]] fort of ''Mamucium'' or ''Mancunium'', established around AD 79 on a sandstone bluff near the confluence of the rivers [[River Medlock|Medlock]] and [[River Irwell|Irwell]]. [[Historic counties of England|Historically]] part of [[Lancashire]], areas of [[Cheshire]] south of the [[River Mersey]] were incorporated into Manchester in the 20th century. Throughout the [[Middle Ages]] Manchester remained a [[manorialism|manorial]] township, but began to expand significantly with a boom in [[textile manufacture during the Industrial Revolution]],&lt;ref name=&quot;Cotton&quot;&gt;{{cite book |title=The Cotton Industry |last=Aspin |first=Chris |publisher=Shire Publications Ltd |year=1981 |isbn=978-0-85263-545-2 |page=[https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3 3] |url=https://archive.org/details/cottonindustry0000aspi/page/3}}&lt;/ref&gt; which resulted in it becoming the world's first industrialised city.&lt;ref name=&quot;Industrial city&quot;/&gt; Manchester attained [[City status in the United Kingdom|city status]] in 1853. The [[Manchester Ship Canal]] opened in 1894, creating the [[Port of Manchester]] and linking the city to the [[Irish Sea]], {{convert|36|mi|km}} to the west. Its fortune declined after the [[Second World War]], owing to deindustrialisation, and the [[1996 Manchester bombing]] led to extensive investment and regeneration.&lt;ref name=&quot;Williams 2016&quot;&gt;{{cite news |last=Williams |first=Jennifer |url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |title=Recap: The IRA bomb in Manchester... what happened on June 15, 1996 |work=[[Manchester Evening News]]|date=15 June 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817001934/http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-ira-bomb-20-years-11433239 |archive-date=17 August 2016}}&lt;/ref&gt;

Following considerable redevelopment, Manchester was the host city for the [[2002 Commonwealth Games]]. In the 2020s, Manchester has been reported to be experiencing an economic boom, sometimes attributed to the politically-collaborative, business-friendly ideology [[Manchester Liberalism|Manchesterism]], which has seen the city outpacing the UK average of economic growth of three{{nbsp}}per{{nbsp}}cent each year since 2016 and a nine{{nbsp}}per{{nbsp}}cent increase in the city's population.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0ljgzjwjx3o |last=Islam |first=Faisal|title=Could Manchester be a model for the UK to kickstart growth?|work=[[BBC News]]|date=15 February 2026|access-date=4 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Burnham |first=Andy |date=2026-01-22 |title=‘Manchesterism’ is building a better politics and a strong economy. The whole country should be inspired |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jan/22/manchester-politics-economy-country-city-uk |access-date=2026-02-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Manchester Shows What UK Economic Revival Can Look Like |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-29/andy-burnham-s-manchester-is-booming-in-rare-bright-spot-for-uk-economy |website=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; The city is notable for [[Architecture of Manchester|its architecture]], [[Culture of Manchester|culture]], [[Popular music of Manchester|musical exports]], [[Media in Manchester|media links]], [[Science and engineering in Manchester|scientific and engineering output]], [[Sociology of Manchester|social impact]], [[Sport in Manchester|sports clubs]] and [[Transport in Manchester|transport connections]].

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links |wikt=Manchester |commons=Manchester |q=yes|b=no |v=no |voy=Manchester}}
* [https://www.manchester.gov.uk Manchester City Council]
* [http://www.visitmanchester.com/ Official tourist board]
{{Geographic location
| title     = Destinations from Manchester
| Northwest = [[Bolton]], [[Wigan]], [[Preston, Lancashire|Preston]]
| North     = [[Bury, Greater Manchester|Bury]], [[Blackburn]], [[Burnley]]
| Northeast = [[Oldham]], [[Rochdale]], [[Huddersfield]], [[Dewsbury]], [[Halifax, West Yorkshire|Halifax]], '''[[Leeds]]'''
| West      = [[Leigh, Greater Manchester|Leigh]], [[St Helens, Merseyside|St Helens]], '''[[Liverpool]]'''
| Centre    = Manchester
| East      = [[Hyde, Greater Manchester|Hyde]], [[Stalybridge]], [[Glossop]], '''[[Sheffield]]'''
| Southwest = [[Sale, Greater Manchester|Sale]], [[Altrincham]], [[Knutsford]]
| South     = [[Cheadle, Greater Manchester|Cheadle]], [[Wilmslow]], [[Alderley Edge]]
| Southeast = [[Stockport]], [[Chapel-en-le-Frith]], [[Buxton]], '''[[Derby]]'''
}}
{{Authority control}}

{{Featured article}}
{{Protection padlock|small=yes|vandalism}}
{{Pp-move}}

[[زمرو:مانچسٽر]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>5279k8yk22zuacf0qtkhms32wg82a7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برمنگهم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95217</id>
    <revision>
      <id>372706</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: '''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان گڏيل بادشاھت|برطان...</comment>
      <origin>372706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="1hoefcvpsengqq4deac8h3j7qud3s6j" xml:space="preserve">'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.</text>
      <sha1>1hoefcvpsengqq4deac8h3j7qud3s6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372707</id>
      <parentid>372706</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1155" sha1="dbs4p9os3f1oswh9dgslksl5roegiz7" xml:space="preserve">'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.

[[زمرو:انگلينڊ]]</text>
      <sha1>dbs4p9os3f1oswh9dgslksl5roegiz7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372721</id>
      <parentid>372707</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23845" sha1="q9tzqb04qugkbkbdsy3spp4g0avsnta" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011}}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011}}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:انگلينڊ]]</text>
      <sha1>q9tzqb04qugkbkbdsy3spp4g0avsnta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372741</id>
      <parentid>372721</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>372741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24051" sha1="rz2pbret6ypx5q82w739vza37mctvfr" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:انگلينڊ]]</text>
      <sha1>rz2pbret6ypx5q82w739vza37mctvfr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372774</id>
      <parentid>372741</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24168" sha1="7p43loqxti60o4nhu1s28602wid2f5x" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>7p43loqxti60o4nhu1s28602wid2f5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372777</id>
      <parentid>372774</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T11:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>372777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24914" sha1="cwug4fiq6e81gycifmuvrm1m32c1dss" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==External links==
* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]</text>
      <sha1>cwug4fiq6e81gycifmuvrm1m32c1dss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مانچسٽر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95218</id>
    <revision>
      <id>372714</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ ۾ شهر]]  [[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ شهر]]</comment>
      <origin>372714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="0ctocntunwggvuzo8mep6zl4xfqy6mj" xml:space="preserve">[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ ۾ شهر]] 
[[زمرو:گريٽر مانچيسٽر ۾ شهر]]</text>
      <sha1>0ctocntunwggvuzo8mep6zl4xfqy6mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>16 جُونِ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95219</id>
    <revision>
      <id>372743</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24662-82</username>
        <id>22091</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{جون}} [[زمرو:سال جا ڏينهن]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:جون]]</comment>
      <origin>372743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it" xml:space="preserve">{{جون}}
[[زمرو:سال جا ڏينهن]]
[[زمرو:جون]]
[[زمرو:جون]]</text>
      <sha1>jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 جُونِ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95220</id>
    <revision>
      <id>372744</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24662-82</username>
        <id>22091</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{جون}} [[زمرو:سال جا ڏينهن]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:جون]]</comment>
      <origin>372744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it" xml:space="preserve">{{جون}}
[[زمرو:سال جا ڏينهن]]
[[زمرو:جون]]
[[زمرو:جون]]</text>
      <sha1>jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 جُونِ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95221</id>
    <revision>
      <id>372745</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24662-82</username>
        <id>22091</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{جون}} [[زمرو:سال جا ڏينهن]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:جون]]</comment>
      <origin>372745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it" xml:space="preserve">{{جون}}
[[زمرو:سال جا ڏينهن]]
[[زمرو:جون]]
[[زمرو:جون]]</text>
      <sha1>jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>7 جُونِ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95222</id>
    <revision>
      <id>372747</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24662-82</username>
        <id>22091</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{جون}} [[زمرو:سال جا ڏينهن]] [[زمرو:جون]] [[زمرو:جون]]</comment>
      <origin>372747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86" sha1="jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it" xml:space="preserve">{{جون}}
[[زمرو:سال جا ڏينهن]]
[[زمرو:جون]]
[[زمرو:جون]]</text>
      <sha1>jw8av70ewo6q06702vdp689u8skt0it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:PAGENAMETDOC</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95223</id>
    <revision>
      <id>372761</id>
      <timestamp>2026-04-22T10:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{FULLPAGENAME}}|/sandbox%d*$|plain=false}}|0|{{{{#if:{{{1|}}}||FULL}}BASEPAGENAME}}|{{{{#if:{{{1|}}}||FULL}}PAGENAME}}}}&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= هي سانچو موجوده {{Tlx|FULLBASEPAGENAME}} واپس ڪري ٿو، جيستائين عنوان جي آخر ۾ &lt;code&gt;/sandbox&lt;/code&gt; ۽ ان سان گڏ ڪي به انگ هجن؛ اهڙي حالت ۾ اهو {{tlx|FULLPAGENAME}} واپس ڪندو. هي خاص طور تي سانچ...</comment>
      <origin>372761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="2o0n4gft0ktoxbpxiaqh8b794iwo033" xml:space="preserve">{{#ifeq:{{#invoke:String|find|{{FULLPAGENAME}}|/sandbox%d*$|plain=false}}|0|{{{{#if:{{{1|}}}||FULL}}BASEPAGENAME}}|{{{{#if:{{{1|}}}||FULL}}PAGENAME}}}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
هي سانچو موجوده {{Tlx|FULLBASEPAGENAME}} واپس ڪري ٿو، جيستائين عنوان جي آخر ۾ &lt;code&gt;/sandbox&lt;/code&gt; ۽ ان سان گڏ ڪي به انگ هجن؛ اهڙي حالت ۾ اهو {{tlx|FULLPAGENAME}} واپس ڪندو. هي خاص طور تي سانچن جي دستاويزن ۾ sandbox نسخي کي ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.

هي سانچو هڪ عددي پيراميٽر (&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;) وٺي ٿو؛ جيڪڏهن هن پيراميٽر ۾ ڪجهه به ڏنو وڃي، ته اهو &lt;code&gt;&amp;#123;&amp;#123;BASEPAGENAME&amp;#125;&amp;#125;&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;&amp;#123;&amp;#123;PAGENAME&amp;#125;&amp;#125;&lt;/code&gt; واپس ڪندو، جيڪي namespace جو اڳيون حصو شامل نٿا ڪن.
}}
[[زمرو:وڪيپيڊيا جادو لفظ سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2o0n4gft0ktoxbpxiaqh8b794iwo033</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Template display/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95224</id>
    <revision>
      <id>372769</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ interwikis وڪي ڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;  وڪيپيڊيا تي ڊيسڪ ٽاپ ۽ موبائل برائوزنگ انٽرفيس ۾ ڪافي فرق هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن مختلف سانچا ڪنهن خاص انٽرفيس لاءِ وڌيڪ يا گهٽ مناسب هوندا آهن. انهيءَ...</comment>
      <origin>372769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3196" sha1="2y70ndpmo23xpe661zbmn08hpjeakdl" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ interwikis وڪي ڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --&gt;

وڪيپيڊيا تي ڊيسڪ ٽاپ ۽ موبائل برائوزنگ انٽرفيس ۾ ڪافي فرق هوندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن مختلف سانچا ڪنهن خاص انٽرفيس لاءِ وڌيڪ يا گهٽ مناسب هوندا آهن. انهيءَ سبب ڪجهه سانچا موبائل ڏيک ۾ ظاهر ناهن ٿيندا، ۽ &lt;code&gt;class = &quot;nomobile&quot;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو ويندو آهي.
:'''مارچ 2017 تائين، صرف &lt;code&gt;&quot;nomobile&quot;&lt;/code&gt; ڪلاس لاڳو ٿيل آهي، جڏهن ته &lt;code&gt;&quot;nodesktop&quot;&lt;/code&gt; / &lt;code&gt;&quot;mobileonly&quot;&lt;/code&gt; ڪلاس ڪو به ڪم نٿا ڪن، ڇو⁠ته اهي [[MediaWiki:Common.css]] يا [[MediaWiki:Mobile.css]] ۾ فعال ناهن'''.

هي سانچو پاڻمرادو اهو ڪنٽرول نٿو ڪري ته مواد ڪٿي ظاهر ٿئي. اهو صرف سانچي جي دستاويزن لاءِ آهي، جيئن موبائل ڏيک ۾ سانچي جي رويي جي وضاحت ڪئي وڃي.

== استعمال ==
=== موافق سانچا ===
{{Template display|adaptive}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|adaptive}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== صرف ڊيسڪ ٽاپ لاءِ سانچا === 
{{Template display|nomobile}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|nomobile}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== اهڙا سانچا جيڪي موبائل تي ظاهر ٿين ٿا، پر تنگ اسڪرين تي نه === 
{{Template display|nomobile720}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|nomobile720}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== صرف موبائل لاءِ سانچا (مٿي ڏنل نوٽ ڏسو) ===
{{Template display|nodesktop}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|nodesktop}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;!-- &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|mobileonly}}&lt;/syntaxhighlight&gt; --&gt;

=== اهڙا سانچا جيڪي موبائل تي خراب ظاهر ٿين ٿا يا رسائي (accessibility) جا مسئلا پيدا ڪن ٿا ===
{{Template display|badmobile}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|badmobile}}&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;!-- &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|badmobile}}&lt;/syntaxhighlight&gt; --&gt;

===اهڙا سانچا جيڪي Vector 2022 اسڪِن ۾ ڪم نٿا ڪن===
{{Template display|vector2022}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Template display|vector2022}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

== استعمال ٿيل تصويرون ==
* [[File:Different devices simple.svg|x22px|link=|alt=]] [[:File:Different devices simple.svg]]
* [[File:Handheld devices no.svg|x22px|link=|alt=]] [[:File:Handheld devices no.svg]]
* [[File:Desktop devices no.svg|x22px|link=|alt=]] [[:File:Desktop devices no.svg]]

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Navbox documentation}}، جيڪو هن سانچي کي شامل ڪري ٿو 

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- زمرا هن سٽ کان هيٺ شامل ڪريو؛ interwikis وڪي ڊيٽا تي --&gt;
[[زمرو:دستاويزي مددگار سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>2y70ndpmo23xpe661zbmn08hpjeakdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:برمنگھم</title>
    <ns>14</ns>
    <id>95225</id>
    <revision>
      <id>372775</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]</comment>
      <origin>372775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="4p1993x0fbx221a318g7uu7duy5jl4t" xml:space="preserve">[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]</text>
      <sha1>4p1993x0fbx221a318g7uu7duy5jl4t</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>