محمد خان جوڻيجو

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>محمد خان جوڻيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1695</id>
    <revision>
      <id>372874</id>
      <parentid>285514</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1932ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1505" sha1="tboxy9kklhswu0bz4jnlm54aesglfqh" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
{{Infobox officeholder
| name = محمد خان جوڻيجو
| image = JunejoPM.jpg
| imagesize = 200px
| birth_date = [[18 آگسٽ]] [[1932ء|1932]]
| birth_place = [[سنڌڙي ٿرپارڪر|سنڌڙي]], [[ضلعو ٿرپارڪر|ٿرپارڪر]], [[سنڌ]], [[پاڪستان]]
| death_date = {{death date and age|1993|03|16|1932|08|18}}
| death_place = [[اسلام آباد]], [[پاڪستان]]
| office = 10 هون [[وزير اعظم پاڪستان|پاڪستان جو وزيراعظم]]
| president = [[محمد ضياء الحق|محمد ضياالحق]]
| term_start = [[24 مارچ]] [[1985ء|1985]] 
| term_end = [[29 مئي]] [[1988ء|1988]]
| predecessor = [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
| successor = [[بينظير ڀٽو]]
| religion = [[اسلام]] 
| party = [[پاڪستان مسلم ليگ]]
}}
'''محمد خان جوڻيجو''' ({{lang-en|Mohammad Khan Junejo}}) [[پاڪستان]] جو سياستدان ۽ پاڪستان جو اڳوڻو وزيراعظم رهيو آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]]
[[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:ميرپور خاص ضلعي جا ماڻھو]]
[[زمرو:1932ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1993ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>tboxy9kklhswu0bz4jnlm54aesglfqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امر جليل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2923</id>
    <revision>
      <id>372909</id>
      <parentid>313201</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7400" sha1="c6io49ms5je823o2kakd3gkqqu3yweu" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
سنڌي ٻوليءَ جو مشهور ڪهاڻيڪار، نثر نويس، ڪالم نگار ۽ ٽي ويءَ جو ڊرامانگار، '''امر جليل''' 8 نومبر 1936ع تي سنڌ جي مشهور شهر [[روهڙي|روهڙيءَ]] ۾ ڄائو. سندس اصل نالو '''عبدالجليل ولد عبدالغني قاضي''' آهي. پاڻ ابتدائي تعليم، ڪراچيءَ جي رتن تلاءُ پرائمري اسڪول مان ورتائين. وڌيڪ بي. اي. تائين تعليم نوابشاهه مان ورتائين. پوءِ ٻيهر ڪراچي آيو ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان اقتصاديات ۾ ايم. اي ڪيائين. ان کان سواءِ ايم. اي هسٽري به آهي. ان دوران هن ڪرڪيٽ راند ۾ به نالو ڪڍيو. اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽيءَ ۾ ٽيمن جو ڪپتان رهيو. سنڌ جو ناميارو مصور ظفر ڪاظمي ۽ امرجليل ڪراچيءَ ۾ گڏ ڪرڪيٽ کيڏندا هئا.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;

== ادبي خدمتون ==

هن کي ننڍپڻ کان ئي لکڻ جو چاهه هو. 1956ع ۾ سندس پهرين ڪهاڻي ”اندرا“ جي عنوان سان نوابشاهه مان نڪرندڙ سنڌي رسالي ”ادا“ ۾ ڇپي. 1963ع ۾ سندس پهريون اسٽيج ڊرامو ”انسان“، ”نئشنل ٿيئٽر، ڪراچيءَ ۾ پيش ڪيو ويو. هن جو ريڊيو لاءِ لکيل پهريون ڊرامو ”درياءُ توتي دانهن“ 1967ع ۾ ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان نشر ڪيو ويو. 1968ع ۾ هن جي پهرين لکيل فلم ڪهاڻي ”نوري ڄام تماچي“ هئي. ”تنهنجون منهنجون ڳالهيون“ جي عنوان سان سندس پهريون اخباري ڪالم 4 مئي 1972ع تي روزاني هلال پاڪستان ۾ ڇپيو. ساڳئي نالي سان سندس ڪالمن جو مجموعو پڻ ڇپيل آهي. ان کان سواءِ سندس ڪالمن جو ٻيو مجموعو ”سنڌو منهنجي ساهه ۾“ پڻ ڇپيل آهي. سندس اردوءَ ۾ پهريون ڪالم ”ڪڇ سچ ڪڇ جهوٽ“ اپريل 1974ع ۾ هفتيوار ”الفتح“ ۾ ڇپيو. سندس ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ”دل جي دنيا“ آهي، جيڪو پهريون دفعو 1968ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جا ڪيترا ايڊيشن ڇپجي چڪا آهن. اهو ڪتاب ٻين ٻولين ۾ به ترجمو ٿيو آهي. امر جليل کي ان ڪتاب تي ادبي انعام به مليل آهي. سندس ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا ڇپيل آهن&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;، جن ۾
# ”دل جي دنيا“
# 'تاريخ جو ڪفن“
# ”جڏهن مان نہ هوندس“
# ”ٽيون وجود“
# ”منهنجو ڏس آسمان کان پڇو“
# ”رني ڪوٽ جو خزانو“
# ”جيجل منهنجي ماءُ“
# ”امر جليل جون اوائلي ڪهاڻيون“
# ”چنڊ وسامي ويو“

وغيره ذڪر لائق آهن. هر مجموعي جا ڪيترائي ڇاپا ڇپجي چڪا اٿس. هن جي ناول ”[[نيٺ گونگي ڳالهايو]]“ اشاعت ۽ وڪري جا رڪارڊ ٽوڙي ڇڏيا، جنهن جون 10 هزار کان وڌيڪ ڪاپيون وڪرو ٿيون.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

=== اسلوب ۽ نتيجا ===

امرجليل جي تحرير جو اسلوب بيان نهايت دلڪش ۽ بي مثال آهي. “ امرجليل پنهنجين تخليقن جي سلسلي ۾ ڪيترائي انعام ۽ اعزاز حاصل ڪري چڪو آهي. پاڻ گهڻو ڪري سنڌ جي پيرن، زميندارن ۽ وڏيرن کي پنهنجي قلم سان نشانو بڻائيندو رهيو آهي. ماضيءَ ۾ پنهنجي انقلابي تحريرن سبب اڪثر ڪري حڪومت جي نظر ۾ معتوب رهيو آهي. امر جليل جو ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ جي ملازمت ڇڏڻ به ان سلسلي جي ڪڙي آهي، جتي پاڻ ريجنل مئنيجر هو. مشهور ’سهڻي‘ رسالو سندس ڪهاڻي ”سرد لاش جو سفر“ ڇپجڻ سبب، پابنديءَ هيٺ رهيو. سختين هوندي به امر لکڻ نه ڇڏيو. هو اڄ به لکندو رهي ٿو. ٽي ويءَ تان سنڌي ۽ اردوءَ ۾ ڊراما پڻ چڱي خاصي مقدار ۾ پيش ٿي چڪا اٿس.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== دفتري خدمتون ۽ مڃتا ==

27 سالن تائين اسلام آباد ۾ رهيو، جتي علامه اقبال اوپن يونيورسٽيءَ جي ”انسٽيٽيوٽ آف ايڊيوڪيشنل ٽيڪنالاجيءَ“ جو باني ڊائريڪٽر رهيو. پاڻ ڪجهه وقت لاءِ انهيءَ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر به رهي چڪو آهي. امرجليل اليڪٽرانڪ ميڊيا ۽ ايڊيوڪيشنل ٽيڪنالاجيءَ جو وڏو ماهر آهي. امر پاڻ کي ”اروڙ جو مست“ سڏائيندو آهي ۽ دوستن جي وڏي حلقي ۾ انهيءَ لقب سان مشهور آهي. انگريزي اخبار ”ڊان“ ۾ مسلسل ڪالم لکندو رهيو آهي. هڪ مختصر عرصي لاءِ سنڌي لئنگويج اٿارٽيءَ جو، سال 1997ع ۾ چيئرمئن به رهيو. اٿارٽيءَ جي بورڊ آف گورنرز جو ميمبر پڻ رهيو آهي، کيس سنڌي ادبي سنگت سنڌ پاران ”لائيف ٽائيم اچيومينٽ اوارڊ“ ڏنو ويو آهي. ويجهڙائي ۾ شاهه لطيف چيئر پاران سندس مڃتا ۾ وڏي تقريب ڪراچيءَ ۾ ڪوٺائي وئي جنهن ۾ سنڌ جي اڪثر ادارن کيس مڃتا شيلڊون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== حال ==
سندس ڪهاڻين جو هڪ انگريزي ڪتاب انڊيا ۾ ڇپيو آهي، هاڻي مستقل طرح اسلام آباد ڇڏي، ڪراچيءَ جي ’ڪلفٽن‘ جي علائقي ۾ رهائش پذير ٿيو آهي ۽ اڄڪلهه سنڌ ٽي. ويءَ تان ’ڪلاس روم‘ نالي پروگرام ڪندو رهندو آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== خارجي ڳبڍڻا ==
* [http://www.urdu-columns.com/search/label/Amar%20Jalil?max-results=5 امر جليل جا اردو ڪالم] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130205191840/http://www.urdu-columns.com/search/label/Amar%20Jalil?max-results=5 |date=2013-02-05 }}

{{Authority control}}
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]]
[[زمرو:پرائيڊ آف پرفارمنس حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:ڪراچيءَ جا ليکڪ]]
[[زمرو:مختصر ڪھاڻيون لکندڙ پاڪستاني مرد]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1936ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>c6io49ms5je823o2kakd3gkqqu3yweu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير بالاچ مري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3141</id>
    <revision>
      <id>372854</id>
      <parentid>285563</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1966ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="914" sha1="lhl0gm8w7qnsety8rpszkm3kwaxftvn" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
بلوچستان جو سابق قومي اسمبليءَ جو رڪن، بلوچ قوم پرست ۽ بلوچ لبريشن آرمي جو سر ڪرده اڳواڻ، میر بالاچ خان مري، 17 جنوري 1965ع ۾ ڪوئٽه ۾ نواب خير بخش خان مري جي گهر ۾ جنم ورتو. شروعاتي تعليم ڪوئٽه مان ۽ انجنئرنگ جي تعليم روس مان ورتائين. پاڻ ڪيتو ئي عرصو لنڊن ۾ به رهيو.

بالاچ مرين ۽ بلوچن جو ڪئي سالن کان سرڪار سان اختلاف هلندا اچن ٿا. 21 نومبر 2007ع هڪ جهڙپ ۾ نوشڪي جي ويجهو بالاچ جو موت واقع ٿي.

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:بلوچ شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:قومپرست]]
[[زمرو:1966ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>lhl0gm8w7qnsety8rpszkm3kwaxftvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عابده پروين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3178</id>
    <revision>
      <id>372847</id>
      <parentid>341974</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1954ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2656" sha1="fw9mm6iqh03et6124rc3ud09nrueb3z" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''عابده پروين''' ڌيءَ [[غلام حيدر قريشي]]، 20 [[فيبروري]] 1954ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿي. پاڻ موجوده دؤر جي تمام وڏي [[گلوڪاره]] آهي.

عابده پروين کي ننڍي هوندي کان ئي [[راڳ]] جو ڏاڍو شوق هوندو هو، جيڪو کيس پنهنجي والدين کان ورثي ۾ مليو هو. سندس والده [[مائي ممتاز بيگم]] هڪ سٺي فنڪاره هئي. سندس والد غلام حيدر قريشي [[موسيقي]] جو ماهر هو جنهن کان هن راڳ جي ابتدائي سکيا ورتي ۽ بعد ۾ [[استاد محمد جمن]] سندس گهڻي رهنمائي ڪئي. [[ريڊيو پاڪستان]] جو مشهور پروڊيوسر مرحوم [[غلام حسين شيخ]] سندس ور هو، جنهن جي محبت، ڪاوشن ۽ عابده جي محنت سان عابده کي اهو عروج نصيب ٿيو.

عابده پروين کي سڀ کان پهريائين سن 1973 ۾ [[ريڊيو پاڪستان حيدرآباد]] متعارف ڪرايو. [[ريڊيو]] تان سندس آواز ۾ جيڪو پهريون رڪاڊ نشر ٿيو اها [[&quot;مفتون&quot; همايوني]] جي مشهور [[ڪافي]] &quot;تنهنجي زلف جي بند ڪمند وڌا&quot; هئي. ان کان پوءِ عابده تيزي سان فن جي بلندين تي پهچي وئي.

عابده سنڌ جي [[ام ڪلثوم]] بڻجي چڪي آهي. مڃتا طور کيس صدارتي ايوارڊ، شاهه عبدالطيف ايوارڊ، لائق لطيف ايوارڊ، سچل ايوارڊ شهباز ايوراڊ ۽ ٻيا ڪيترائي ملڪي توڙي غير ملڪي اعزاز ۽ انعام ملي چڪا آهن.
عابده پروين هن وقت سنڌي ڪلامن کي تمام گهٽ ڳائي رهي آهي، هن کي پنهنجي ٻولي نه وسارڻ گهرجي. سنڌ جي هيءَ اڪيلي فنڪاره آهي جنهن [[استاد بخاري]]ءَ جي شاعريءَ کي ناهي ڳايو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]]
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:پنجابي راڳي]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:راڳي]]
[[زمرو:سنڌي راڳي]]
[[زمرو:سنڌي ڳائڻيون]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:1954ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>fw9mm6iqh03et6124rc3ud09nrueb3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قادر مڱسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3200</id>
    <revision>
      <id>372870</id>
      <parentid>285328</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1962ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2007" sha1="rp5bui5i9rz9t1zrem9g25p56b7cpuk" xml:space="preserve">{{ناحوالا}}
{{صندوق معلومات شخص}}

'''قادر بخش''' ولد جيئند خان مگسي 25 ڊسمبر 1962 تي [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ پيدا ٿيو. پاڻ مشهور [[قومپرستي|قوم پرست]] سياسي اڳواڻ آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/20597/|title=اڄوڪو ڏينهن 25 ڊسمبر تاريخ جي دري مان|website=SindhSalamat|access-date=2020-01-04}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==
ڊاڪٽر قادر مگسيءَ جو تعلق وچولي طبقي سان آهي. سندس والد پهرين رازڪو ڪم ڪندو هو پوءِ سرڪاري ٺيڪيدار ٿيو. قادر مگسي اعليٰ ثانوري تعليم ٺٽي مان حاصل ڪئي. ان وقت تائين پاڻ ڪنهن به سياسي سرگرميءَ ۾ حصو ڪو نه ورتائين. پاڻ راندين جو به شوقين هو. جوڊو ڪراٽي ۾ براؤن بيلٽ حاصل ڪيائين.{{Citation needed}}
== سياست ۾ اچڻ ==
مگسي اپريل 1981ع ۾ ڊاڪٽري پڙهڻ لاءِ [[لياقت يونيورسٽي ڄامشورو]] ۾ داخل ٿيو{{حوالو گھربل}} جتان ڊاڪٽر سان گڏ سياستدان پڻ بڻجي نڪتو.

قادر مگسي ۽ سندس ساٿين جو تعلق [[جيئي سنڌ قومي محاظ]] سان هو،{{حوالو گھربل}} جنهن سان ڪن اختلافن سبب هنن [[ترقي پسند پارٽي]] نالي ڌار تنظيم جوڙي،{{Citation needed}} جنهن جو شروع کان وٺي نشستمان ڊاڪٽر قادر مڱسي آهي.{{Citation needed}}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ايڪھين صدي جا پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:بلوچ ماڻھو]]
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي قوم پرستي]]
[[زمرو:1962ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>rp5bui5i9rz9t1zrem9g25p56b7cpuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد ايوب خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3221</id>
    <revision>
      <id>372859</id>
      <parentid>343411</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:25:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1907ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12291" sha1="f7lyr8zhbbsywcx9q5aheeaslxnvksm" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''محمد ايوب خان''' 14 [[مئي]] 1907 تي صوبي [[خيبر پختونخوا|سرحد]] جي ڳوٺ ريحانه ۾ ڄائو. رايل ملٽري ڪالج [[انگلينڊ|انگلستان]] مان فوجي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ فوج ۾ مختلف عهدن تي رهيو. 1951ع ۾ بري فوج جو پهريو [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڪمانڊر انچيف ٿيو. 1954 ۾ [[محمد علي بوگره]] کيس وزارت دفاع جو اهم عهدو سونپيو. [[اسڪندر مرزا]] جڏهن 1958ع ۾ مارشل لا نافذ ڪئي ته چيف مارشل لا ايڊمنٽريٽر ايوب خان کي ڪيائين ۽ انهن ڏيهن ۾ پرامن فوجي انقلاب زريعي ملڪ جو واڳون سنڀاليون. [[آڪٽوبر]] 1959ع ۾ کيس اعليٰ ترين فوجي عهدو فيلڊ مارشل ڏنو ويو. ايوب خان [[مارچ]] 1962 ۾ نئون صدارتي آئين نافذ ڪيو. [[جنوري]] 1965ع ۾ نئين [[آئين]] تحت عام چونڊون ٿيون. ۽ ايوب خان مسلم ليگ جي صدر جي حيثيت سان [[فاطمه جناح|فاطمه جيڻا]] کان وڏي اڪثريت سان اليڪشن کٽي. 1965ع واري جنگ ۾ به ايوب خان [[پاڪستان فوج|پاڪستاني فوج]] جي اڳواڻي ڪئي. 1967ع ۾ سڀني سياسي پارٽين سندس حڪومت خلاف اتحاد ٺاهيو. هڪ وڏي تحريڪ شروع ڪئي وئي ۽ نيٺ 25 [[مارچ]] [[1969ع|1969]]ع تي ايوب خان ملڪ ۾ مارشل لا لڳائي پاڻ استعفيٰ ڏئي ملڪ [[يحييٰ خان|يحيٰ خان]] جي حوالي ڪيو. ان کان پوءِ هو گهڻو وقت گهر ۾ ئي گذاريندو هو. هن پنهنجي سوانح عمري [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] زبان ۾ لکي جنهن جو [[اردو]]ءَ ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي. ايوب خان 1974ع ۾ دل ٽٽڻ سبب فوت ٿي ويو.

== تفصيل ==

پاڪستان جو اڳوڻو صدر ۽ فيلڊ مارشل -ايوب خان-. 14 مئي 1907ع تي هزارا جي هڪ ڳوٺ ريحانه جي هڪ وچولي درجي واري فوجي گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد مير داد خان رسالدار ميجر هو. ابتدائي -تعليم- ڳوٺ مان حاصل ڪئي. 1922ع ۾ مئٽرڪ ڪرڻ کان پوءِ مسلم يونيورسٽي علي ڳڙهه ۾ داخل ٿيو. جون 1926ع ۾ رايل ملٽري ڪاليج سينٽ هرسٽ مان فوجي تربيت حاصل ڪئي. 1932ع ۾ کيس ڪميشن ملي، پنجاب رجمينٽ ۾ ڪرنل ڪمانڊر رهيو، -ٻي عالمي جنگ- دوران -برما- جي محاذ تي موڪليو ويو، -جتي- پنهنجي دستي جو ڪمانڊر رهيو. 1947ع ۾ کيس ڪرنل جي عهدي تي -ترقي- ملي. -پاڪستان- قائم ٿيڻ کانپوءِ وزيرستان ۾ برگيڊيئر رهيو. ڊسمبر 1948ع ۾ مشرقي -پاڪستان- ۾ [[ميجر جنرل]] طور رهيو. 17 -جنوري- 1951ع تي جنرل سر ڊگلس گريسيءَ جي جاءِ تي -پاڪستان- آرميءَ جو پهريون مسلمان ڪمانڊر -ان- چيف مقرر ٿيو. هي پهريون پاڪستاني هو جنهن کي اهو اعزاز مليو هو. -ايوب خان- کي فوج جي سربراهه جو عهدو -ان- ڪري ڏنو ويو هو ته بظاهر هو ڪنهن لابيءَ سان واڳيل نه هو ۽ نه ئي ڪو سياسي مقصد هئس پر -ترقي- ملڻ جي ڪجهه ئي عرصي کان پوءِ -ايوب خان- ملڪ جي سگهاري سياسي شخصيت بڻجي ويو. -ايوب خان- -آمريڪا- کان فوجي ۽ معاشي امداد وٺڻ ۽ عالمي معاملن ۾ -پاڪستان- کي -ان- جو اتحادي بنائڻ لاءِ ذميوار آهي. 1954ع ۾ آرمي چيف ۽ وزير دفاع هئڻ ڪري هي -ان- پوزيشن ۾ هو ته حڪومت جي ڪنهن به فيصلي کي رد ڪري ڇڏي. 
1958ع ۾ فيلڊ مارشل جنرل -ايوب خان- ۽ سندس ساٿي جنرلن فيصلو ڪيو ته ”نااهل سياستدانن“ مان ماڻهن جي جان آجي ڪرائجي، سندس دور حڪومت ذاتي ۽ آمراڻي دور طور سڃاڻپ رکي ٿو. -ايوب خان- ملڪ کي معاشي، قانوني، سياسي ۽ آئيني ادارا ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. -ايوب خان- حڪومت ۾ اچڻ شرط بليڪ مارڪيٽنگ اسمگلنگ ۽ ذخيره اندوزي خلاف سخت قدم کنيا. رشوت ۽ بدعنوانين ۾ ملوث آفيسرن خلاف ڪارروايون ڪيون. جنهن سان کيس شروعاتي طور عوام وٽان مڃتا ملي. پنهنجي خلاف سياسي مخالفت کي روڪڻ لاءِ پروڊا لاڳو ڪيو، جنهن موجب هن سياستدانن تي 15 سالن جي لاءِ پابندي وجهي ڇڏي هئي. هڪ ٻيو ”قانون ايبدو“ (Elective Bodies Disqualification Order) پڻ لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد اڳوڻن حاڪم سياستدانن خلاف بدعنوانين ۽ ٻين اهڙن الزامن هيٺ ڪيس هلائڻ هو، پر کين -ان- صورت ۾ معافي ملي پئي سگهي ته هو ايندڙ ستن سالن تائين ڪنهن به قانون ساز اداري جي چونڊن ۾ اميدوار نه هوندا. اٽڪل 7 هزار ماڻهو ايبڊو جي لپيٽ ۾ آيا. اهو قانون محمد ايوب کهڙي تي به لاڳو ڪيو ويو هو. پريس اينڊ پبليڪيشن آرڊيننس لاڳو ڪري پريس تي پابنديون وڌيون ويون. سندس ئي ڏينهن ۾ نئون شهر -اسلام- -آباد- اڏي، ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان اتي منتقل ڪيو ويو. 1959ع ۾ زرعي سڌارا آندا ۽ قانون لاڳو ڪري زمين جي وڌ ۾ وڌ حد ملڪيت 200 -ايڪڙ- مقرر ڪئي ويئي. جيتوڻيڪ وڏن زميندارن، ڪجهه نوڪر شاهي سان گڏجي ته ڪجهه وري سياسي اثر استعمال ڪندي پنهنجون زمينون بچايون پر پوءِ به اٽڪل 40 لک -ايڪڙ- زمين سرڪار حاصل ڪئي، جنهن مان وڏي ايراضي سنڌ ۾ هئي، بعد ۾ اها زمين گهڻي ڀاڱي سول ۽ فوجي آفيسرن ۾ ورهائي وئي. 1958ع ۾ نام نهاد شريف ڪميشن ذريعي تعليمي پاليسي لاڳو ڪئي وئي، جنهن موجب مادري زبانن خاص ڪري سنڌي زبان جي پڙهائيءَ کي پرائمري تائين محدود ڪيو ويو، جنهن خلاف سنڌي زبان سوسائٽي، [[سنڌي ادبي سنگت]] ۽ سنڌ جي محب وطن سياسي ڪارڪنن ۽ اڳواڻن تحريڪ هلائي، ۽ ايوب رجيم کي مجبور ٿي 14 -آڪٽوبر- 1962ع تي پنهنجو فيصلو واپس وٺڻو پيو ۽ سنڌيءَ جي ذريعه -تعليم- واري اڳوڻي حيثيت بحال ٿي. -ايوب خان- 1959ع ۾ ”بنيادي -جمهوريت- جو نئون سياسي نظام“ لاڳو ڪيو ۽ 1962ع ۾ نئون -آئين- ڏنو، جيڪو صدارتي نظام وارو هو. هن جي وقت ۾ پرڏيهي پاليسي -آمريڪا- جي حامي رهي پر پوءِ به هن چين ۽ سوويت يونين سان ناتا بهتر بنائڻ جي ڪوشش ڪئي. 1960ع ۾ انڊس واٽرس ٽريٽي (سنڌو طاس ٺاهه) عالمي -بئنڪ- ۽ -آمريڪا- جي مدد سان ڪيو ويو، جنهن موجب اولهه وارا ٽي درياهه يعني سنڌو درياهه، جهلم ۽ چناب -پاڪستان- کي ڏنا ويا ۽ -اوڀر- وارا ٽي درياهه راوي، -بياس- ۽ ستلج ڀارت کي ڏنا ويا، جنهن جي بنياد تي اڳتي هلي پاڻيءَ جي معاملي تي پنجاب سنڌ سان زيادتي ڪئي ۽ سنڌ جي اجازت کان سواءِ ڊئم تيار ڪرائي، سنڌوءَ جو -پاڻي- روڪيو ۽ سنڌ کي معاشي طرح تباهه ڪيو. جنهن خلاف سنڌي قوم بنا تميز پارٽيءَ جي وڏي جدوجهد هلائي ڪالاباغ ڊئم رٿا رد ڪرائي آهي. 
لڳاتار سرحدي چڪرين بعد [[انڊو-پاڪستاني جنگ 1965ع|1965ع ۾ ڀارت ۽ -پاڪستان]] جي وچ ۾ ڪشمير جي سرحد ۽ [[رڻ ڪڇ]] ۽ -ٿر- وارن علائقن ۾ [[انڊو-پاڪستاني جنگ 1965ع|جنگ]] لڳي، سوويت يونين -ٽياڪڙي- ڪري 1966ع ۾ ٻنهي ملڪن ۾ صلح ڪرايو، -ايوب خان- ۽ ڀارتي وزيراعظم لال -بهادر- شاستري -تاشقند- ٺاهه تي صحيحون ڪيون. ايوب ڪابينا جي پرڏيهي معاملن واري وزير [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] -ان- ٺاهه جي مخالفت ڪئي ۽ وزارت -تان- استعيفيٰ ڏيئي ڇڏي. ڀارت سان -جنگ- ۽ -تاشقند- ٺاهه ايوب حڪومت لاءِ فيصلي ڪن موڙ ثابت ٿيو. 
فيبروري 1966ع ۾ لاهور ۾ مخالف ڌر جي سياسي جماعتن طرفان ڪانفرنس ڪوٺائي ويئي. هن ڪانفرنس ۾ -اوڀر- -پاڪستان- ۾ حمايت رکندڙ عوامي ليگ ڇهه نڪتا پيش ڪيا. ملڪ جي مختلف شهرن ۾ شاگردن ۽ مزدورن جون تحريڪون شروع ٿيون. 4 مارچ 1967ع تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي شاگردن احتجاج ڪيو جنهن ۾ اڳ ئي هلندڙ ون يونٽ ٽوڙ تحريڪ کي وڌيڪ سگهارو ڪري ڇڏيو هو. هن ئي دؤر ۾ مارشل لا ايڊمنسٽريٽر جي مداخلت تي علامه آءِ آءِ قاضي سنڌ يونيورسٽيءَ مان استعيفيٰ ڏني. -ٽڪا خان- پنهنجي ڪنهن عزيز جي ناپاس ٿيڻ تي سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌيءَ جو مضمون ختم ڪرايو، جنهن خلاف وڏو احتجاج ٿيو. 
1968ع ۾ -ايوب خان- حڪومت جي ڏهن سالن جي ڪارڪردگي جو جشن ملهارايو پر اهو جشن فائدي ڏيڻ بدران سياسي طور نقصانڪار ثابت ٿيو. 1969ع ۾ مختلف سياسي جماعتن ڊيموڪريٽڪ ايڪشن ڪميٽي (ڊيڪ) ٺاهي جنهن -جمهوريت- جي بحاليءَ لاءِ تحريڪ هلائڻ جو اعلان ڪيو. 
-ان- ئي دور ۾ ذوالفقار علي -ڀٽي- پيپلزپارٽي ٺاهي ۽ -انقلاب- جو نعرو ڏنو. هن ملڪ ۾ هڙتال ۽ احتجاج جو سڏ ڏنو. ڪراچي، لاهور، -پشاور-، ڍاڪا ۾ فوج گهرائي ويئي. فيبروري ۾ حڪومت سياسي قيدين کي آزاد ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ مخالف ڌر کي ڳالهين جي ڪوٺ ڏني. -ايوب خان- نئون -آئين- ڏيڻ ۽ ايندڙ صدارتي چونڊن ۾ اميدوار نه ٿيڻ جو اعلان ڪيو. 25 مارچ 1969ع تي فوج جي سربراهه جنرل -آغا- محمد يحيٰ خان پاڻ کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪري ملڪ اندر مارشل لا لاڳو ڪري ڇڏيو. 1962ع وارو -آئين- ختم ڪيو ويو. -ايوب خان- استعيفيٰ ڏني ۽ يحيٰ خان ملڪ جو صدر ٿي ويو. 20 -اپريل- 1974ع تي دل جي دوري پوڻ سبب وفات ڪري ويو ۽ پنهنجي اباڻي ڳوٺ ريحانه ۾ مدفون آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D9%88%D8%A8%20%D8%AE%D8%A7%D9%86|title=ايوب خان : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني جنرل]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان مسلم ليگ جا سياستدان]]
[[زمرو:1907ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1974ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>f7lyr8zhbbsywcx9q5aheeaslxnvksm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علامه شبلي نعماني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3274</id>
    <revision>
      <id>372875</id>
      <parentid>332408</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1857ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="sa57ct3eizene4qmpu60c619rao30ox" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
{{f}}
'''محمد شبلي نعماني''' جي ولادت بمقام [[اعطم ڳڙهه]] ۾ 1875 ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو [[شيخ حبيب الله]] هو جيڪو پنهنجي زماني جو مشهور وڪيل ۽ عالم فاضل[[بزرگ]] هو. شروعاتي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ غازي پور ۾ [[مولانا محمد فاروق چڙيا ڪوٽي]] کان تعليم ورتي. رام پور مان [[فقه]] ۽ [[حديث]] جڳ تعليم [[مولانا ارشاد حسين]] کان ورتي. [[مولانا فيض الحسن سهانپوري]] کان [[عربي ادب]] جي تعليم ورتي. [[سر سيد احمد خان]] سان ملاقات ٿي ، سر سيد متاٿر ٿيو کيس [[علي ڳڙهه]] ۾ اسسٽنٽ پروفيسر رکيو. سورنهه سال اتي پڙهايائون.

== ڪتابيات ==

علامه صاحب ڪيترائي ڪتاب لکيا جن ۾ [[سوانح]], [[فلسفو]], [[تنقيد]], [[شعر]] ۽ [[ادب]] جا ڪتاب آهن ڪجهه ڪتابن جي فهرست هيٺ ڏنل آهي.

=== سوانح ===
* [[المامون]]
* [[الغزالي]]
* [[الفاروق]]
* [[سيرته نعمان]]
* [[سوانح مولانا روم]]
* [[سيرته النبي]] (ٻه جلد)
* [[اورنگ زيب عالم گير تي هڪ نظر]] (رسالو)

=== فلسفو ===
* [[علم الڪلام]]
* [[الڪلام]]

=== تنقيد ===
* [[شعر العجم]]
* [[موازنو انيس و دبير]]

=== شعر ۽ ادب ===
* [[ديوان شبلي]] ([[فارسي]])
* [[مقالات شبلي]]
* [[سفرنامه روم و مصر]]

۽ ٻيا ڪيترائي [[ڪتاب]] لکيا.

'''علامه شبلي نعماني صاحب''' [[1914]] ۾ وفات ڪئي. سندس [[وفات]] ساڳي ئي شهر [[اعظم ڳڙهه]] ۾ ٿي جتي پيدا ٿيو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Architect : Allama Shibli Nomani&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.shibliacademy.org/book/export/html/10 |accessdate=2015-12-29 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064412/http://shibliacademy.org/book/export/html/10 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:اسلامي اسڪالر]]
[[زمرو:اسلامي ليکڪ]]
[[زمرو:ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان]]
[[زمرو:1857ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1914ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>sa57ct3eizene4qmpu60c619rao30ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هارون يحيٰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4083</id>
    <revision>
      <id>372878</id>
      <parentid>352378</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1956ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3507" sha1="2na66cqoytkb5cc1kf0dk0aw4za94g5" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
{| border=1 align=left cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style=&quot;margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear:left&quot;
|+&lt;big&gt;'''هارون يحيٰ'''&lt;/big&gt;
|-
| align=center colspan=&quot;2&quot; |
{| style=&quot;background:#f9f9f9;&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|- align=center
|
|}
|-
&lt;!--{{Infobox Governor/{{{nationality}}}|order={{{order}}}--&gt;
|-
| '''تاريخ&amp;nbsp;پيدائش:'''
| ''' 1956ع '''
|-
| '''جاء پيدائش:'''
| '''اوقارا '''
|-
|'''رهائش:'''
| '''ترقي'''
|-
| '''ويب سائيٽ:'''
| '''http://www.harunyahya.com%27%27%27{{مئل ڳنڍڻو|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

|}

'''هارون يحيٰ''' جنهن جو اصل نالو عدنان اوقتار آهي پاڻ [[ترڪي]] جي شهرانقراه ۾ سن  [[1956]] ۾ پيدا ٿيا ، ابتدائي تعليم [[ممارسنان يونيورسٽي]] ۽ [[استنبول يونورسٽي]] مان حاصل ڪئي. سن [[1980]] تائين سندن ڪيتريون ئي مختلف موضوعات تي لکيل ڪتابون شايع ٿي چڪيون هيون.

== تعارف ==
گهري تحريرهارون يحيٰ مسلم [[دنيا]] جي انهن مڃيل [[عالمن]] منجهان هڪ آهي جنهن پنهنجي سموري زندگي [[اسلام]] کي سمجهڻ ، ان کي [[جديد تحقيقات]] جي ذريعي پوري دنيا جي آڏو آڻڻ ۾ گذاري ڇڏي سندن تمام تحقيق دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ منظرِ عام تي اچي چڪي آهي.
هارون يحيٰ پنهنجو تحريري نالو ٻھ [[پيغمبرن]] جي مقدس نالن کي جوڙي رکيو . [[حضرت هارون]] جيڪو الله جو نبي ۽ [[حضرت موسيٰ]] جو ٻانهن ٻيلي هيو ۽ [[حضرت يحيٰ]] جيڪو [[حضرت عيسيٰ]] جي وقت ۾ اهلِ يهود کي پاڻي جو بپتسمو ڏيندو هو

== تحقيقات ==
هارون يحيٰ هينئر تائين زندگي سان وابستہ انيڪ موضوعات قرآن ۽ جديد سائنس جي روشني ۾ لکي چڪو آهي جيڪي تعداد ۾ ...... جي قريب آهن ، کين انهي ڪم تي ڪيترائي ڀيرا پريشانين کي بہ منهن ڏيڻو پيو، ليڪن جوان مردي ۽ همٿ سان انهن معاملات جو مقابلو ڪيو نتيجي ۾ اڄ پوري دنيا کين هڪ عظيم معلم جي حيثيت سان سڃاڻي ٿي.
جهڙي ريت هر [[مسلمان]] جي خواهش هوندي آهي تہ کيس پنهنجي پالڻهار جي رضا نصيب ٿئي. انهي خواهش پٽاندڙ [[مصنف]] پنهنجي تمام زندگي دين جي خدمت ۾ وقف ڪري ڇڏي. سندن خدمتون دنيا جي ڪيترين ئي زبانن ۾ ترجمون ٿي چڪيون آهن جهڙوڪه [[انگريزي]] ، [[اردو]] ، [[عربي]] [[فارسي]]، [[سنڌي]]، [[فرانسيسي]]، [[ڊچي]]، [[روسِي]] ، [[چيني]] ،[[هندي]]، [[ترڪي]] وغيره شامل آهن. تنهن کان سواءِ سندن تحقيق مضمونن، ۽ ڪتابن کان سواءِ آڊيو ۽ وڊيو ۾ پڻ موجود آهن''''''

== ڪتابون ==
== مضمون ==
== وڊيو ==
== آڊيو ==
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1956ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>2na66cqoytkb5cc1kf0dk0aw4za94g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Effective protection level</title>
    <ns>828</ns>
    <id>6667</id>
    <revision>
      <id>372803</id>
      <parentid>32628</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372803</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3660" sha1="nacj9lsnya0896kpkyuy2onbc6mm6xw" xml:space="preserve">local p = {}
-- Returns the permission required to perform a given action on a given title.
-- If no title is specified, the title of the page being displayed is used.
function p._main(action, pagename)
	local title
	if type(pagename) == 'table' and pagename.prefixedText then
		title = pagename
	elseif pagename then
		title = mw.title.new(pagename)
	else
		title = mw.title.getCurrentTitle()
	end
	pagename = title.prefixedText
	if action == 'autoreview' then
		local level = mw.ext.FlaggedRevs.getStabilitySettings(title)
		level = level and level.autoreview
		if level == 'review' then
			return 'reviewer'
		elseif level ~= '' then
			return level
		else
			return nil -- not '*'. a page not being PC-protected is distinct from it being PC-protected with anyone able to review. also not '', as that would mean PC-protected but nobody can review
		end
	elseif action ~= 'edit' and action ~= 'move' and action ~= 'create' and action ~= 'upload' and action ~= 'undelete' then
		error( 'First parameter must be one of edit, move, create, upload, undelete, autoreview', 2 )
	end
	if title.namespace == 8 then -- MediaWiki namespace
		if title.text:sub(-3) == '.js' or title.text:sub(-4) == '.css' or title.contentModel == 'javascript' or title.contentModel == 'css' then -- site JS or CSS page
			return 'interfaceadmin'
		elseif title.baseText == &quot;Gadgets-definition&quot; then
			return 'interfaceadmin'
		else -- any non-JS/CSS MediaWiki page
			return 'sysop'
		end
	elseif title.namespace == 2 and title.isSubpage then
		if title.contentModel == 'javascript' or title.contentModel == 'css' then -- user JS or CSS page
			return 'interfaceadmin'
		elseif title.contentModel == 'json' then -- user JSON page
			return 'sysop'
		end
	end
	if action == 'undelete' then
		return 'sysop'
	end
	local level = title.protectionLevels[action] and title.protectionLevels[action][1]
	if level == 'sysop' or level == 'editprotected' then
		return 'sysop'
	elseif title.cascadingProtection.restrictions[action] and title.cascadingProtection.restrictions[action][1] then -- used by a cascading-protected page
		return 'sysop'
	elseif level == 'templateeditor' then
		return 'templateeditor'
	elseif action == 'move' then
		local blacklistentry = mw.ext.TitleBlacklist.test('edit', pagename) -- Testing action edit is correct, since this is for the source page. The target page name gets tested with action move.
		if blacklistentry and not blacklistentry.params.autoconfirmed then
			return 'templateeditor'
		elseif title.namespace == 6 then
			return 'filemover'
		elseif level == 'extendedconfirmed' then
			return 'extendedconfirmed'
		else
			return 'autoconfirmed'
		end
	end
	local blacklistentry = mw.ext.TitleBlacklist.test(action, pagename)
	if blacklistentry then
		if not blacklistentry.params.autoconfirmed then
			return 'templateeditor'
		elseif level == 'extendedconfirmed' then
			return 'extendedconfirmed'
		else
			return 'autoconfirmed'
		end
	elseif level == 'editsemiprotected' then -- create-semiprotected pages return this for some reason
		return 'autoconfirmed'
	elseif level then
		return level
	elseif action == 'upload' then
		return 'autoconfirmed'
	elseif action == 'create' and title.namespace % 2 == 0 and title.namespace ~= 118 then -- You need to be registered, but not autoconfirmed, to create non-talk pages other than drafts
		if title.namespace == 0 then
			return 'autoconfirmed' -- Per [[WP:ACPERM]], you need to be autoconfirmed to create pages in mainspace
		end
		return 'user'
	else
		return '*'
	end
end

setmetatable(p, { __index = function(t, k)
	return function(frame)
		return t._main(k, frame.args[1])
	end
end })

return p</text>
      <sha1>nacj9lsnya0896kpkyuy2onbc6mm6xw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لڪي ڊائمنڊ رچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8563</id>
    <revision>
      <id>372905</id>
      <parentid>249404</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1971ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="kpx95b0gf02ta2yf8g24cu7zqjx33h2" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''لڪي ڊائمنڊ رچ''' (پيدائش: 1971) ھڪ نيوزيلينڊ جو کيل تماشي جو ماھر آھي.

==حوالو==
{{حوالو}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1971ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>kpx95b0gf02ta2yf8g24cu7zqjx33h2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سونو نگم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10832</id>
    <revision>
      <id>372908</id>
      <parentid>314310</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1857" sha1="3al11v8b96l1z8nxfohbcdebyooho03" xml:space="preserve">[[فائل:Sonu Nigam121.jpg|thumb|سونو نگم]]
{{Infobox musical artist 3
|Name = سونو نگم
| image = Sonu Nigam121.jpg
|image_size =
|Background = گلوڪار
|نالو = سونو نگم
|Alias = سونو نگم
|Born =، 1974
|Died = 
|Origin = انديا
|Instrument = 
|Genre = [[ورلڊ]]، [[پاپ]]، [[برقي پاپ]]، [[راڪ]]
|Occupation =گلوڪار
|Label = [[Polydor Records|پوليڊور]]
|Associated_acts = 
|URL = http://sonunigham.in
}}
'''سونو نگم'''  (پيدائش30، جولاءِ ، سن1973ء [[فريدآباد]] ، [[هريانا]] ، [[ڀارت]])  جو مشهور گلوڪار آهي. جنهن جا بيشمار گيت [[بالي وڊ|اردو فلمن]]  ۾ شامل ڪيا ويا آهن۔ ان کان سواءِ هِن بيشمار پاپ البم به  ڪيا ۽ ڪجهه اردو فلمن   ۾به پنهنجا جلوا ڏيکاريا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=It's Nigam, not Niigaam, Says Sonu|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-09-08/news-and-interviews/28225350_1_sonu-nigam-change-phase|accessdate=3 April 2012|newspaper=[[The Times of India]]|date=8 September 2010|archive-date=5 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905013636/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-09-08/news-and-interviews/28225350_1_sonu-nigam-change-phase|dead-url=yes|archivedate=5 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905013636/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-09-08/news-and-interviews/28225350_1_sonu-nigam-change-phase}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{ڀارتي پسِ پرده گلوڪار}}
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:راڳي]]
[[زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:1973ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>3al11v8b96l1z8nxfohbcdebyooho03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاهد آفريدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10841</id>
    <revision>
      <id>372864</id>
      <parentid>249584</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1207" sha1="3hp61x566ldomp092maq4n843mv1l4n" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

صاحبزاده محمد شاهد خان آفريدي عرف '''شاهد آفريدي''' [[ڪرڪيٽ]] راند جو مشهور رانديگر آهي. سندس جو تعلق [[پاڪستان]] سان آهي. سندس پرستار محبت ۾ کيس &quot;بوم بوم&quot; ۽ &quot; لالا&quot; چوندا آهن.
[[زمرو:پاڪستاني ڪرڪيٽ ڪپتان]]
[[زمرو:پاڪستان جا ٽيسٽ ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:پاڪستان جا عالمي ٽوئنٽي/20 ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:پاڪستان جا هڪ ڏهاڙو بين الاقوامي ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:ڪراچي بليوز جا ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:ڪراچي وائٽس جا ڪرڪيٽ رانديگر]]
[[زمرو:ڪرڪيٽ عالمي ڪپ 2011 جا رانديگر]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:آفريدي ماڻهو]]
[[زمرو:1975ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1977ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>3hp61x566ldomp092maq4n843mv1l4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آصف علي زرداري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11436</id>
    <revision>
      <id>372907</id>
      <parentid>317065</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1955ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5446" sha1="kxlzwe7es4rmfsf6cazoq6tuimd0jff" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''آصف زرداري''' ({{lang-en|Asif Ali Zardari}}) [[پاڪستان]] جي اڳوڻي وزيراعظم شهيد محترمه [[بينظير ڀٽو]] جو گھر وارو ۽ اڳوڻو صدر [[پاڪستان]] [[نوابشاھ|نوابشاهه]] هاڻي) [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|بينظيرآباد]] ( ضلعي جي زميندار ۽ سياستدان [[حاڪم علي زرداري]] جو فرزند آهي &lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آصف%20علي%20زرداري آصف علي زرداري : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;. آصف علي زرداري جو اصل نالو سجاول آهي . جيڪو سندس پڙ ڏاڏي جو هو. سندس والده بلقيس خانم خانبهادر [[حسن علي آفندي]] جي پوٽي هئي . آصف علي زرداري 26 جولاءِ 1955ع تي نوابشاه لڳ ڳوٺ مير خان زرداريءَ )بلاول جا قبا( ۾ ڄائو . هن ابتدائي تعليم مريم اسڪول نوابشاهه ۽ [[سينٽ پيٽرڪس اسڪول، ڪراچي]] مان حاصل ڪئي . ان بعد [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو|پيٽارو ڪاليج]] مان 1974ع ۾ انٽر پاس ڪيائين . هن جنهن کانپوءِ [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس اينڊ بزنس]] مان ڊپلوما ڪيائين . هن 1968ع ۾ هڪ اردو فلم ) منزل دور نهين( ۾ چائلڊ اسٽآر طور اداڪاري به ڪئي . ماضي ۾ گھوڙي سواريءَ جو شوقين رهيو آهي ۽ سندس پولو ٽيم زرداري فور جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي . 1980ع کانپوءِ هنسياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. 1987ع جوسال آصف زرداري لاءِ سڀ کان وڌيڪ فيصلائتو سال ثابت ٿيو . جڏهن سندسويڳي ماءُ ٽمي بخاري ۽ [[بيگم نصرت ڀٽو]] بينظير جو رشتو آصف زرداري سان طئه ڪيو . 18 ڊسمبر 1987ع تي سندس شاديyمحترمه بينظير بٽو سان ڪراچي ۾ ٿي . نومبر 1988ع جي عام چونڊن جي نتيجي ۾ جڏهن محترمه بينظير ڀٽو}}پاڪستان{{جي وزيراعظم ٿي ته ان وقت جيتوڻيڪ آصف زرداري کي رسمي طور حڪومت ۾ ڪو عهدو نه هو پر هن [[وزيراعظم هائوس]] جا وڻ وسايا ۽ سندس سياسي زندگي جي شروعات ٿي. ۽ مٿس دوست نوزي جا الزام لڳا مٿس 1990ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي حڪومت جي خاتمي کانپوءِ ڪيس داخل ڪري کيس جيل ۾ وڌو ويو پهرئين دور ۾ کيس ٻن سالن کانپوءِ کيس آزاد ڪيو ويو . 1993ع جي چونڊن ۾ هي نوابشاه مان قومي اسيمبلي جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ [[بلخ شير مزاري]] جي نگران ڪابينا ۾ وزير رهيو . بينظير ڀٽو جي ٻيهر ملڪ جي وزيراعظم ٿيڻ واري ٻئي دور ۾ قومي اسيمبلي جو ميمبر ۽ ماحوليات ۽ سيڙپڪار جو وزير ٿيو. آصف علي زرداري تي سنگين الزام لڳا جن جي بنياد تي 6 نومبر 1986ع تي ان وقت جي صدر [[فاروق احمد لغاري]] بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪئي . ۽ آصف زرداري کي ٻيهر جيل وڌو ويو 1997ع کان 1999ع تائين سينيٽ ۾ ميمبر ٿي رهيو 1990 کان 2004 وارا 14 سال آصف زرداري لاءِ زندگي جا وڌيڪ ڏکيا سال گذريا 1996ع ۾ مرتضي ڀٽو قتل ڪيس ۾ سندس نالو شامل ڪيوويو.

آصف علي زرداري جو نالو پاڪستان ۾ ڪرپشن جي ڪري به مشهور آهي. مٿس مالي ڪرپشن جا اڻڳڻت الزام آهن. بينظير ڀٽو جي دؤر ۾ آصف علي زرداري کي مسٽر ٽين پرسينٽ چيو ويندو هو، جو مبينه طور هو ادارن جي سربراهن کان ڏھ سيڪڙو ڪميشن وصول ڪندو هو.

2008 کان 2013 تائين [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پيپلز پارٽي]] [[پاڪستان]] جي مرڪزي حڪومت سنڀالي. ان دوران ڪرپشن جا ريڪارڊ ٽٽي ويا ۽ پارٽي جا وزير توڙي مشير اربين روپين جا مالڪ بڻجي ويا.

2015 ۾ ڪراچيءَ ۾ رينجرز آپريشن دؤران مبينه طور ظاهر ٿيو ته ڪراچي جي پاڻي ٽينڪر مافيا، جيڪا سرڪاري پاڻي چوري ڪري غير قانوني طور وڪڻندي آهي، ڏهاڙي ڏھ ڪروڙ روپيا ڪميشن بلاول هاؤس ۾ پهچائي ٿي.

== پڻ ڏسو ==
{{ڪومنز زمرو|Asif Ali Zardari}}&lt;br/&gt;
{{حوالا}}
{{سنڌي قوم پرستي}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستان جا صدر]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:نوابشاهه ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:دبئي کان ماڻهو]]
[[زمرو:1955ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>kxlzwe7es4rmfsf6cazoq6tuimd0jff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلاول ڀٽو زرداري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11447</id>
    <revision>
      <id>372858</id>
      <parentid>360147</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1988ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4752" sha1="thlk4i8iq45a57bh57cgqm877aqwlm8" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''بلاول ڀٽو زرداري''' پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرين جو سربراهه آهي۔ هو 21 سيپٽمبر، 1988ع تي پيدا ٿيو. بلاول اڳوڻي وزير اعظم پاڪستان محترمه [[بينظير ڀٽو]] ۽ موجوده شريڪ چيئرمين پاڪستان پيپلز پارٽي پارلمينٽرين [[آصف علي زرداري]] جي اولاد ۾ سڀ کان وڏو آهي. اهڙي طرح هو [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جو ڏوهٽو به آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلاول%20ڀٽو%20زرداري ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230052646/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D9%88%D9%84%20%DA%80%D9%BD%D9%88%20%D8%B2%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A |date=2019-12-30 }} ''سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد، سال 2012ع.&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
پنهنجي والده جي ٻي دور حڪومت جي دوران بلاول [[ڪراچي گرامر اسڪول]]، [[ڪراچي]] مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي۔ هن [[فوربلز انٽرنيشنل اسڪول]]، [[اسلام آباد]] مان به ابتدائي تعليم حاصل ڪئي۔ بعد ۾ جبڏهن هو [[دبئي]] منتقل ٿيا ته هن پنهنجي تعليم راشد پبلڪ اسڪول، دبئي ۾ جاري رکي۔ جتي هو اسٽوڊنٽ ڪائونسل جو نائب چيئرمين هيو۔ راشد پبلڪ اسڪول، دبئي جي شهزادن ۽ اميرن جي ليء خاص اسڪول آهي۔ هو تائيڪوانڊو ۾ بليڪ بيلٽ به رکي ٿو۔ هاڻي هو ڪرائسٽ چرچ اسڪول، [[جامعه آڪسفورڊ]] ۾ زير تعليم آهي۔ 2008ء ۾ اتي هن جو پهريون تعليمي سال هيو۔ هن جامعه ۾ انجي ناني ۽ والده به تعليم حاصل ڪئي.

== مشغلا ==
بلاول کي [[گھوڙي سواري]]، [[تيراڪي]] ، [[نشاني بازي]] پسند آهي۔

== سياسي پارٽي جي سربراهي ==
بلاول، پنهنجي والده جي قتل کان بعد 30 ڊسمبر، [[2007|2007ء]] تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو سربراهه نامزد ٿيو۔ پر جئن ته اڃان تعليم مڪمل نه آهي ان ڪري والد آصف علي زرداري پارٽي جو شريڪ سربراهه آهي جيڪو جماعت کي هلائي رهيو آهي۔ والده جي قتل کان بعد هن جو نالي بلاول علي زرداري مان تبدیل ڪري بلاول بڀٽو زرداري ڪيو ويو هو ڇو ته پيپلز پارٽي پنهنجي باني [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي ڪرشماتي شخصيت جي ڪري ملڻ واري شهرت کي وڃائڻ نٿي چاهي &quot;ڀٽو عنصر&quot; جو استعمال ئي بلاول جي نالي جي تبديلي جو سبب بڻيو۔ هن جي پيپلز پارٽي جي چيئرمين جي عهدي تي تعيناتي کي ملڪ جي جمهوري حلقن چڱي نگاهه سان نه ڏٺو ڇو ته ملڪ جي سڀ کان وڏي جمهوري قوت هجڻ جي ناطي پيپلز پارٽي کي پنهنجي سربراهه جو انتخاب جمهوري طريقي سان ڪرڻ گھرجي ها۔ ٻي طرف پيپلز پارٽي جي اعلٰي حلقن (بشمول آصف زرداري) جو چوڻ آهي ته بينظير ڀٽو پنهنجي وصيت ۾ وفات کان بعد آصف زرداري کي جماعت جي قيادت ڏيڻ جو مطالبو ڪيو هو پر آصف قيادت جو وزن بلاول جي ڪلهن تي وجھي ڇڏيو۔

== مستقبل ==
هن وقت بلاول جي پهرين ترجیح پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ آهي۔ تعليم مڪمل ڪرڻ بعد ئي هن جو [[سياست]] ۾ اچڻ جو ارادو آهي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{ڪومنز زمرو|Bilawal Bhutto Zardari}}
{{wikiquote|Bilawal Bhutto Zardari}}
* [http://www.geo.tv/GeoDetail.aspx?ID=50847 Musharraf 'murdered my mother': Bilawal Bhutto Zardari], Geo News Pakistan, 28 May 2012]
* {{Twitter|https://twitter.com/BBhuttoZardari}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:1988ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>thlk4i8iq45a57bh57cgqm877aqwlm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جگجيت سنگهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11869</id>
    <revision>
      <id>372906</id>
      <parentid>324086</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="5rnxl4ucc3uqcqs5wchgy1v9chdqvnu" xml:space="preserve">راڳي '''جگجيت سنگهه''' 8 جنوري 1941ع تي گنگا نگر، راجسٿان ۾ ڄائو. سندس والد سردار امر سنگهه سرڪاري نوڪريءَ ۾ هو. سندس ماءُ بچن ڪور سخت مذهبي قسم جي سک عورت هئي. هيءُ ايم. اي پاس آهي. ننڍي هوندي کان ئي راڳ سان ناتو جڙيل هوس. پنڊت چنگل لال شرما کان پهريائين راڳ جي سکيا گنگا نگر ۾ ئي ورتائين. بعد ۾ استاد جمال خان کان خيال، درپد، ۽ ٺمري جي تعليم ڇهن سالن تائين ورتائين.

{{صندوق معلومات شخص}}

پنهنجي مستقبل جي ڳولا ۾ 1965ع ڌاري [[ممبئي|بمبئي]] آيو ته ان وقت راڳ جي دنيا جا وڏا وڏا نالا پهرين جاءِ والاريو ويٺا هئا. هن جي ڳائڻ جي شروعات شادين مرادين ۾ ڳائڻ ۽ ايڊورٽائيز ڪمپنين کي آواز ڏيڻ سان ٿي. 1970ع ۾ غزل جي دنيا ۾ وڏا نالا، نورجهان، مهدي حسن، ملڪه پکراج، بيگم اختر، ڪندن لال سهگل، طلعت محمود وغيره موجود هئا. انهن جي موجودگيءَ ۾ هن سخت محنت سان ڇهن سالن اندر پنهنجي جڳهه ٺاهي ورتي. هن کي غزل ڳائڻ ۾ ملڪو حاصل هو ۽ آهي. 1967ع ۾ هن جي چترا سان ملاقات ٿي، جيڪا پڻ گائڪه هئي. 1969ع ۾ ٻنهي شادي ڪئي. ٻنهي جي جوڙي ڳائڻن طور ڏاڍي مشهور ٿي. کين هڪ پٽ وويڪ نالي هو، جيڪو 21 سالن جي ڄمار ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي ويو. چترا ڏک سهي نه سگهي ۽ ڳائڻ ڇڏي ڏنائين. جگجيت به دکي ٿيو، پر هن ان ڏک کي آواز ۾ شامل ڪري ڇڏيو. غزل ڳائيندو آهي ته اها درد جي لهر سندس آواز مان بکندي آهي.کيس ته جهوريندي آهي، پر ٻڌندڙ به ٻڏي ويندا آهن. هن پوءِ بي انداز غزل ڳايا. بي انداز فلمن جو پلي بيڪ سنگر ٿيو. مرزا غالب هڪ ٽي وي ڊرامو هو، ان جا ڳايل نغما تمام گهڻو مقبول ٿيا، جنهن کيس مٿانهون مقام ڏنو. سون جي تعداد ۾ سندس البم آهن. هندستان توڙي پاڪستان ۾ لکن جي تعداد ۾ سندس ٻڌندڙ موجود آهن. واقعي آواز جي ڪا به سرحدڪو نه آهي. هو ٻه ڀيرا پاڪستان به آيو آهي. 2006ع ۾ زلزلي جي ستايلن جي امداد لاءِ محفلون ڪيون هئائين. 2003ع ۾ هند سرڪار کيس ’پدما ڀوشن‘ جي اعزاز سان نوازيو. پاڻ ڪمبالا هلس بمبئي ۾ رهي ٿو. &lt;ref&gt;encyclopediasindhiana.org&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارت]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:راڳي]]
[[زمرو:سنڌي پلي بيڪ گلوڪار]]
[[زمرو:گلوڪار]]
[[زمرو:هندستاني سک]]
[[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]]
[[زمرو:1941ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>5rnxl4ucc3uqcqs5wchgy1v9chdqvnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نڪول ڪڊمين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11925</id>
    <revision>
      <id>372833</id>
      <parentid>250760</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1967ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2279" sha1="3v66ri4faq4wy49g8uwxfv8c6fcksfl" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

[[فائل:Nicole_kidman3cropped.jpg|thumb|نڪول ڪڊمين]]

نڪول ميري ڪڊمين (Nicole Mary Kidman) (پيدائش: [[20 جون]] [[1967ء]]) [[آمريڪا]] ۾ پیدا ٿيڻ واري هڪ [[آسٽريليا|آسٽريلوي]] اداڪاره، فيشن ماڊل، گلوڪاره ۽ انسان دوست شخصيت آهي۔ [[2006ء]] ۾ هن کي آسٽريليا جو سڀ کان وڏو شهري اعزاز [[ڪمپينيئن آف دي آرڊر آف آسٽريليا]] ڏنو ويو۔ 2006ء ۾ ئي هو فلمي صنعت ۾ سڀ کان وڌيڪ معاوضو حاصل ڪرڻ واري اداڪاره بڻين۔&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/15958023/ نڪول ڪڊمين، فلمي صنعت جي سڀ کان وڌيڪ معاوضو حاصل ڪرڻ واري اداڪاره] ايم ايس اين بي سي&lt;/ref&gt;

ڪڊمين پهريون دفعو 1989ء ۾ سنسني خيز فلم ڊيڊ ڪام (Dead Calm) جي ذريعي منظر عام تي آئي۔ ڊيز آف ٿنڊر (Days Of Thunder) (1990ء)، ٽو ڊائي فار (To Die For) (1995ء) ۽ مولن روج! (Moulin Rouge!) (2001ء) ۾ هن جي ڪارڪردگي کي ناقدن ڀرپور انداز ۾ سراهيو ۽ دي آورز (The Hours) (2002ء) ۾ اداڪاري تي هن کي ڪافي معروف فلمي اعزازن سان نوازيو ويو جن ۾ بهترين اداڪاري جي لاء [[اڪيڊمي ايوارڊ]]، [[بافٽا ايوارڊ]] ۽ [[گولڊن گلوب ايوارڊ]] شامل آهن۔

هن هاليوڊ جي معروف فلمي اداڪار ٽام ڪروز سان شادي به ڪئي جڏهن ته هن وقت هو معروف موسيقار [[ڪيٿ اربن]] جي گهرواري آهي۔

جيئن ته هو [[هوائي]] ۾ آسٽريلوي جوڙي جي گھر پیدا ٿي، ان ڪري هو آسٽريليا ۽ آمريڪا ٻنهي جي شهريت رکي ٿي۔

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:اداڪاره]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:هالي وڊ]]
[[زمرو:آسٽريلوي فلمي اداڪاريون]]
[[زمرو:آمريڪي فلمي اداڪاريون]]
[[زمرو:1967ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1967ء جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>3v66ri4faq4wy49g8uwxfv8c6fcksfl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Protection banner</title>
    <ns>828</ns>
    <id>11950</id>
    <revision>
      <id>372802</id>
      <parentid>347497</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372802</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="27071" sha1="o3ocs8c50hagthmsuho5s6y44o0rimz" xml:space="preserve">-- This module implements {{pp-meta}} and its daughter templates such as
-- {{pp-dispute}}, {{pp-vandalism}} and {{pp-sock}}.

-- Initialise necessary modules.
require('strict')
local makeFileLink = require('Module:File link')._main
local effectiveProtectionLevel = require('Module:Effective protection level')._main
local effectiveProtectionExpiry = require('Module:Effective protection expiry')._main
local yesno = require('Module:Yesno')

-- Lazily initialise modules and objects we don't always need.
local getArgs, makeMessageBox, lang

-- Set constants.
local CONFIG_MODULE = 'Module:Protection banner/config'

--------------------------------------------------------------------------------
-- Helper functions
--------------------------------------------------------------------------------

local function makeCategoryLink(cat, sort)
	if cat then
		return string.format(
			'[[%s:%s|%s]]',
			mw.site.namespaces[14].name,
			cat,
			sort
		)
	end
end

-- Validation function for the expiry and the protection date
local function validateDate(dateString, dateType)
	if not lang then
		lang = mw.language.getContentLanguage()
	end
	local success, result = pcall(lang.formatDate, lang, 'U', dateString)
	if success then
		result = tonumber(result)
		if result then
			return result
		end
	end
	error(string.format(
		'invalid %s: %s',
		dateType,
		tostring(dateString)
	), 4)
end

local function makeFullUrl(page, query, display)
	return string.format(
		'[%s %s]',
		tostring(mw.uri.fullUrl(page, query)),
		display
	)
end

-- Given a directed graph formatted as node -&gt; table of direct successors,
-- get a table of all nodes reachable from a given node (though always
-- including the given node).
local function getReachableNodes(graph, start)
	local toWalk, retval = {[start] = true}, {}
	while true do
		-- Can't use pairs() since we're adding and removing things as we're iterating
		local k = next(toWalk) -- This always gets the &quot;first&quot; key
		if k == nil then
			return retval
		end
		toWalk[k] = nil
		retval[k] = true
		for _,v in ipairs(graph[k]) do
			if not retval[v] then
				toWalk[v] = true
			end
		end
	end
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- Protection class
--------------------------------------------------------------------------------

local Protection = {}
Protection.__index = Protection

Protection.supportedActions = {
	edit = true,
	move = true,
	autoreview = true,
	upload = true
}

Protection.bannerConfigFields = {
	'text',
	'explanation',
	'tooltip',
	'alt',
	'link',
	'image'
}

function Protection.new(args, cfg, title)
	local obj = {}
	obj._cfg = cfg
	obj.title = title or mw.title.getCurrentTitle()

	-- Set action
	if not args.action then
		obj.action = 'edit'
	elseif Protection.supportedActions[args.action] then
		obj.action = args.action
	else
		error(string.format(
			'invalid action: %s',
			tostring(args.action)
		), 3)
	end

	-- Set level
	obj.level = args.demolevel or effectiveProtectionLevel(obj.action, obj.title)
	if not obj.level or (obj.action == 'move' and obj.level == 'autoconfirmed') then
		-- Users need to be autoconfirmed to move pages anyway, so treat
		-- semi-move-protected pages as unprotected.
		obj.level = '*'
	end

	-- Set expiry
	local effectiveExpiry = effectiveProtectionExpiry(obj.action, obj.title)
	if effectiveExpiry == 'infinity' then
		obj.expiry = 'indef'
	elseif effectiveExpiry ~= 'unknown' then
		obj.expiry = validateDate(effectiveExpiry, 'expiry date')
	end

	-- Set reason
	if args[1] then
		obj.reason = mw.ustring.lower(args[1])
		if obj.reason:find('|') then
			error('reasons cannot contain the pipe character (&quot;|&quot;)', 3)
		end
	end

	-- Set protection date
	if args.date then
		obj.protectionDate = validateDate(args.date, 'protection date')
	end
	
	-- Set banner config
	do
		obj.bannerConfig = {}
		local configTables = {}
		if cfg.banners[obj.action] then
			configTables[#configTables + 1] = cfg.banners[obj.action][obj.reason]
		end
		if cfg.defaultBanners[obj.action] then
			configTables[#configTables + 1] = cfg.defaultBanners[obj.action][obj.level]
			configTables[#configTables + 1] = cfg.defaultBanners[obj.action].default
		end
		configTables[#configTables + 1] = cfg.masterBanner
		for i, field in ipairs(Protection.bannerConfigFields) do
			for j, t in ipairs(configTables) do
				if t[field] then
					obj.bannerConfig[field] = t[field]
					break
				end
			end
		end
	end
	return setmetatable(obj, Protection)
end

function Protection:isUserScript()
	-- Whether the page is a user JavaScript or CSS page.
	local title = self.title
	return title.namespace == 2 and (
		title.contentModel == 'javascript' or title.contentModel == 'css'
	)
end

function Protection:isProtected()
	return self.level ~= '*'
end

function Protection:shouldShowLock()
	-- Whether we should output a banner/padlock
	return self:isProtected() and not self:isUserScript()
end

-- Whether this page needs a protection category.
Protection.shouldHaveProtectionCategory = Protection.shouldShowLock

function Protection:isTemporary()
	return type(self.expiry) == 'number'
end

function Protection:makeProtectionCategory()
	if not self:shouldHaveProtectionCategory() then
		return ''
	end

	local cfg = self._cfg
	local title = self.title
	
	-- Get the expiry key fragment.
	local expiryFragment
	if self.expiry == 'indef' then
		expiryFragment = self.expiry
	elseif type(self.expiry) == 'number' then
		expiryFragment = 'temp'
	end

	-- Get the namespace key fragment.
	local namespaceFragment = cfg.categoryNamespaceKeys[title.namespace]
	if not namespaceFragment and title.namespace % 2 == 1 then
			namespaceFragment = 'talk'
	end

	-- Define the order that key fragments are tested in. This is done with an
	-- array of tables containing the value to be tested, along with its
	-- position in the cfg.protectionCategories table.
	local order = {
		{val = expiryFragment,    keypos = 1},
		{val = namespaceFragment, keypos = 2},
		{val = self.reason,       keypos = 3},
		{val = self.level,        keypos = 4},
		{val = self.action,       keypos = 5}
	}

	--[[
	-- The old protection templates used an ad-hoc protection category system,
	-- with some templates prioritising namespaces in their categories, and
	-- others prioritising the protection reason. To emulate this in this module
	-- we use the config table cfg.reasonsWithNamespacePriority to set the
	-- reasons for which namespaces have priority over protection reason.
	-- If we are dealing with one of those reasons, move the namespace table to
	-- the end of the order table, i.e. give it highest priority. If not, the
	-- reason should have highest priority, so move that to the end of the table
	-- instead.
	--]]
	table.insert(order, table.remove(order, self.reason and cfg.reasonsWithNamespacePriority[self.reason] and 2 or 3))
 
	--[[
	-- Define the attempt order. Inactive subtables (subtables with nil &quot;value&quot;
	-- fields) are moved to the end, where they will later be given the key
	-- &quot;all&quot;. This is to cut down on the number of table lookups in
	-- cfg.protectionCategories, which grows exponentially with the number of
	-- non-nil keys. We keep track of the number of active subtables with the
	-- noActive parameter.
	--]]
	local noActive, attemptOrder
	do
		local active, inactive = {}, {}
		for i, t in ipairs(order) do
			if t.val then
				active[#active + 1] = t
			else
				inactive[#inactive + 1] = t
			end
		end
		noActive = #active
		attemptOrder = active
		for i, t in ipairs(inactive) do
			attemptOrder[#attemptOrder + 1] = t
		end
	end
 
	--[[
	-- Check increasingly generic key combinations until we find a match. If a
	-- specific category exists for the combination of key fragments we are
	-- given, that match will be found first. If not, we keep trying different
	-- key fragment combinations until we match using the key
	-- &quot;all-all-all-all-all&quot;.
	--
	-- To generate the keys, we index the key subtables using a binary matrix
	-- with indexes i and j. j is only calculated up to the number of active
	-- subtables. For example, if there were three active subtables, the matrix
	-- would look like this, with 0 corresponding to the key fragment &quot;all&quot;, and
	-- 1 corresponding to other key fragments.
	-- 
	--   j 1  2  3
	-- i  
	-- 1   1  1  1
	-- 2   0  1  1
	-- 3   1  0  1
	-- 4   0  0  1
	-- 5   1  1  0
	-- 6   0  1  0
	-- 7   1  0  0
	-- 8   0  0  0
	-- 
	-- Values of j higher than the number of active subtables are set
	-- to the string &quot;all&quot;.
	--
	-- A key for cfg.protectionCategories is constructed for each value of i.
	-- The position of the value in the key is determined by the keypos field in
	-- each subtable.
	--]]
	local cats = cfg.protectionCategories
	for i = 1, 2^noActive do
		local key = {}
		for j, t in ipairs(attemptOrder) do
			if j &gt; noActive then
				key[t.keypos] = 'all'
			else
				local quotient = i / 2 ^ (j - 1)
				quotient = math.ceil(quotient)
				if quotient % 2 == 1 then
					key[t.keypos] = t.val
				else
					key[t.keypos] = 'all'
				end
			end
		end
		key = table.concat(key, '|')
		local attempt = cats[key]
		if attempt then
			return makeCategoryLink(attempt, title.text)
		end
	end
	return ''
end

function Protection:isIncorrect()
	if not self:shouldHaveProtectionCategory() then
		return true
	end
	if type(self.expiry) ~= 'number' then
		return false
	end
	local expiry = os.date('*t', self.expiry)
	-- Avoid checking today.day or os.time(), unless close. https://phabricator.wikimedia.org/T416616
	local today = os.date('*t')
	return (expiry.year &lt; today.year)
		or (expiry.year == today.year and expiry.month &lt; today.month)
		or (expiry.year == today.year and expiry.month == today.month and expiry.day &lt; today.day)
		or (expiry.year == today.year and expiry.month == today.month and expiry.day == today.day and self.expiry &lt; os.time())
end

function Protection:isTemplateProtectedNonTemplate()
	local action, namespace = self.action, self.title.namespace
	return self.level == 'templateeditor'
		and (
			(action ~= 'edit' and action ~= 'move')
			or (namespace ~= 10 and namespace ~= 828)
		)
end

function Protection:makeCategoryLinks()
	local msg = self._cfg.msg
	local ret = {self:makeProtectionCategory()}
	if self:isIncorrect() then
		ret[#ret + 1] = makeCategoryLink(
			msg['tracking-category-incorrect'],
			self.title.text
		)
	end
	if self:isTemplateProtectedNonTemplate() then
		ret[#ret + 1] = makeCategoryLink(
			msg['tracking-category-template'],
			self.title.text
		)
	end
	return table.concat(ret)
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- Blurb class
--------------------------------------------------------------------------------

local Blurb = {}
Blurb.__index = Blurb

Blurb.bannerTextFields = {
	text = true,
	explanation = true,
	tooltip = true,
	alt = true,
	link = true
}

function Blurb.new(protectionObj, args, cfg)
	return setmetatable({
		_cfg = cfg,
		_protectionObj = protectionObj,
		_args = args
	}, Blurb)
end

-- Private methods --

function Blurb:_formatDate(num)
	-- Formats a Unix timestamp into dd Month, YYYY format.
	lang = lang or mw.language.getContentLanguage()
	local success, date = pcall(
		lang.formatDate,
		lang,
		self._cfg.msg['expiry-date-format'] or 'j F Y',
		'@' .. tostring(num)
	)
	if success then
		return date
	end
end

function Blurb:_getExpandedMessage(msgKey)
	return self:_substituteParameters(self._cfg.msg[msgKey])
end

function Blurb:_substituteParameters(msg)
	if not self._params then
		local parameterFuncs = {}

		parameterFuncs.CURRENTVERSION     = self._makeCurrentVersionParameter
		parameterFuncs.EDITREQUEST        = self._makeEditRequestParameter
		parameterFuncs.EXPIRY             = self._makeExpiryParameter
		parameterFuncs.EXPLANATIONBLURB   = self._makeExplanationBlurbParameter
		parameterFuncs.IMAGELINK          = self._makeImageLinkParameter
		parameterFuncs.INTROBLURB         = self._makeIntroBlurbParameter
		parameterFuncs.INTROFRAGMENT      = self._makeIntroFragmentParameter
		parameterFuncs.PAGETYPE           = self._makePagetypeParameter
		parameterFuncs.PROTECTIONBLURB    = self._makeProtectionBlurbParameter
		parameterFuncs.PROTECTIONDATE     = self._makeProtectionDateParameter
		parameterFuncs.PROTECTIONLEVEL    = self._makeProtectionLevelParameter
		parameterFuncs.PROTECTIONLOG      = self._makeProtectionLogParameter
		parameterFuncs.TALKPAGE           = self._makeTalkPageParameter
		parameterFuncs.TOOLTIPBLURB       = self._makeTooltipBlurbParameter
		parameterFuncs.TOOLTIPFRAGMENT    = self._makeTooltipFragmentParameter
		parameterFuncs.VANDAL             = self._makeVandalTemplateParameter
		
		self._params = setmetatable({}, {
			__index = function (t, k)
				local param
				if parameterFuncs[k] then
					param = parameterFuncs[k](self)
				end
				param = param or ''
				t[k] = param
				return param
			end
		})
	end
	
	msg = msg:gsub('${(%u+)}', self._params)
	return msg
end

function Blurb:_makeCurrentVersionParameter()
	-- A link to the page history or the move log, depending on the kind of
	-- protection.
	local pagename = self._protectionObj.title.prefixedText
	if self._protectionObj.action == 'move' then
		-- We need the move log link.
		return makeFullUrl(
			'Special:Log',
			{type = 'move', page = pagename},
			self:_getExpandedMessage('current-version-move-display')
		)
	else
		-- We need the history link.
		return makeFullUrl(
			pagename,
			{action = 'history'},
			self:_getExpandedMessage('current-version-edit-display')
		)
	end
end

function Blurb:_makeEditRequestParameter()
	local mEditRequest = require('Module:Submit an edit request')
	local action = self._protectionObj.action
	local level = self._protectionObj.level
	
	-- Get the edit request type.
	local requestType
	if action == 'edit' then
		if level == 'autoconfirmed' then
			requestType = 'semi'
		elseif level == 'extendedconfirmed' then
			requestType = 'extended'
		elseif level == 'templateeditor' then
			requestType = 'template'
		end
	end
	requestType = requestType or 'full'
	
	-- Get the display value.
	local display = self:_getExpandedMessage('edit-request-display')

	return mEditRequest._link{type = requestType, display = display}
end

function Blurb:_makeExpiryParameter()
	local expiry = self._protectionObj.expiry
	if type(expiry) == 'number' then
		return self:_formatDate(expiry)
	else
		return expiry
	end
end

function Blurb:_makeExplanationBlurbParameter()
	-- Cover special cases first.
	if self._protectionObj.title.namespace == 8 then
		-- MediaWiki namespace
		return self:_getExpandedMessage('explanation-blurb-nounprotect')
	end

	-- Get explanation blurb table keys
	local action = self._protectionObj.action
	local level = self._protectionObj.level
	local talkKey = self._protectionObj.title.isTalkPage and 'talk' or 'subject'

	-- Find the message in the explanation blurb table and substitute any
	-- parameters.
	local explanations = self._cfg.explanationBlurbs
	local msg
	if explanations[action][level] and explanations[action][level][talkKey] then
		msg = explanations[action][level][talkKey]
	elseif explanations[action][level] and explanations[action][level].default then
		msg = explanations[action][level].default
	elseif explanations[action].default and explanations[action].default[talkKey] then
		msg = explanations[action].default[talkKey]
	elseif explanations[action].default and explanations[action].default.default then
		msg = explanations[action].default.default
	else
		error(string.format(
			'could not find explanation blurb for action &quot;%s&quot;, level &quot;%s&quot; and talk key &quot;%s&quot;',
			action,
			level,
			talkKey
		), 8)
	end
	return self:_substituteParameters(msg)
end

function Blurb:_makeImageLinkParameter()
	local imageLinks = self._cfg.imageLinks
	local action = self._protectionObj.action
	local level = self._protectionObj.level
	local msg
	if imageLinks[action][level] then
		msg = imageLinks[action][level]
	elseif imageLinks[action].default then
		msg = imageLinks[action].default
	else
		msg = imageLinks.edit.default
	end
	return self:_substituteParameters(msg)
end

function Blurb:_makeIntroBlurbParameter()
	if self._protectionObj:isTemporary() then
		return self:_getExpandedMessage('intro-blurb-expiry')
	else
		return self:_getExpandedMessage('intro-blurb-noexpiry')
	end
end

function Blurb:_makeIntroFragmentParameter()
	if self._protectionObj:isTemporary() then
		return self:_getExpandedMessage('intro-fragment-expiry')
	else
		return self:_getExpandedMessage('intro-fragment-noexpiry')
	end
end

function Blurb:_makePagetypeParameter()
	local pagetypes = self._cfg.pagetypes
	return pagetypes[self._protectionObj.title.namespace]
		or pagetypes.default
		or error('no default pagetype defined', 8)
end

function Blurb:_makeProtectionBlurbParameter()
	local protectionBlurbs = self._cfg.protectionBlurbs
	local action = self._protectionObj.action
	local level = self._protectionObj.level
	local msg
	if protectionBlurbs[action][level] then
		msg = protectionBlurbs[action][level]
	elseif protectionBlurbs[action].default then
		msg = protectionBlurbs[action].default
	elseif protectionBlurbs.edit.default then
		msg = protectionBlurbs.edit.default
	else
		error('no protection blurb defined for protectionBlurbs.edit.default', 8)
	end
	return self:_substituteParameters(msg)
end

function Blurb:_makeProtectionDateParameter()
	local protectionDate = self._protectionObj.protectionDate
	if type(protectionDate) == 'number' then
		return self:_formatDate(protectionDate)
	else
		return protectionDate
	end
end

function Blurb:_makeProtectionLevelParameter()
	local protectionLevels = self._cfg.protectionLevels
	local action = self._protectionObj.action
	local level = self._protectionObj.level
	local msg
	if protectionLevels[action][level] then
		msg = protectionLevels[action][level]
	elseif protectionLevels[action].default then
		msg = protectionLevels[action].default
	elseif protectionLevels.edit.default then
		msg = protectionLevels.edit.default
	else
		error('no protection level defined for protectionLevels.edit.default', 8)
	end
	return self:_substituteParameters(msg)
end

function Blurb:_makeProtectionLogParameter()
	local pagename = self._protectionObj.title.prefixedText
	if self._protectionObj.action == 'autoreview' then
		-- We need the pending changes log.
		return makeFullUrl(
			'Special:Log',
			{type = 'stable', page = pagename},
			self:_getExpandedMessage('pc-log-display')
		)
	else
		-- We need the protection log.
		return makeFullUrl(
			'Special:Log',
			{type = 'protect', page = pagename},
			self:_getExpandedMessage('protection-log-display')
		)
	end
end

function Blurb:_makeTalkPageParameter()
	return string.format(
		'[[%s:%s#%s|%s]]',
		mw.site.namespaces[self._protectionObj.title.namespace].talk.name,
		self._protectionObj.title.text,
		self._args.section or 'top',
		self:_getExpandedMessage('talk-page-link-display')
	)
end

function Blurb:_makeTooltipBlurbParameter()
	if self._protectionObj:isTemporary() then
		return self:_getExpandedMessage('tooltip-blurb-expiry')
	else
		return self:_getExpandedMessage('tooltip-blurb-noexpiry')
	end
end

function Blurb:_makeTooltipFragmentParameter()
	if self._protectionObj:isTemporary() then
		return self:_getExpandedMessage('tooltip-fragment-expiry')
	else
		return self:_getExpandedMessage('tooltip-fragment-noexpiry')
	end
end

function Blurb:_makeVandalTemplateParameter()
	return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{
		title=&quot;vandal-m&quot;,
		args={self._args.user or self._protectionObj.title.baseText}
	}
end

-- Public methods --

function Blurb:makeBannerText(key)
	-- Validate input.
	if not key or not Blurb.bannerTextFields[key] then
		error(string.format(
			'&quot;%s&quot; is not a valid banner config field',
			tostring(key)
		), 2)
	end

	-- Generate the text.
	local msg = self._protectionObj.bannerConfig[key]
	if type(msg) == 'string' then
		return self:_substituteParameters(msg)
	elseif type(msg) == 'function' then
		msg = msg(self._protectionObj, self._args)
		if type(msg) ~= 'string' then
			error(string.format(
				'bad output from banner config function with key &quot;%s&quot;'
					.. ' (expected string, got %s)',
				tostring(key),
				type(msg)
			), 4)
		end
		return self:_substituteParameters(msg)
	end
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- BannerTemplate class
--------------------------------------------------------------------------------

local BannerTemplate = {}
BannerTemplate.__index = BannerTemplate

function BannerTemplate.new(protectionObj, cfg)
	local obj = {}
	obj._cfg = cfg

	-- Set the image filename.
	local imageFilename = protectionObj.bannerConfig.image
	if imageFilename then
		obj._imageFilename = imageFilename
	else
		-- If an image filename isn't specified explicitly in the banner config,
		-- generate it from the protection status and the namespace.
		local action = protectionObj.action
		local level = protectionObj.level
		local namespace = protectionObj.title.namespace
		local reason = protectionObj.reason
		
		-- Deal with special cases first.
		if (
			namespace == 10
			or namespace == 828
			or reason and obj._cfg.indefImageReasons[reason]
			)
			and action == 'edit'
			and level == 'sysop'
			and not protectionObj:isTemporary()
		then
			-- Fully protected modules and templates get the special red &quot;indef&quot;
			-- padlock.
			obj._imageFilename = obj._cfg.msg['image-filename-indef']
		else
			-- Deal with regular protection types.
			local images = obj._cfg.images
			if images[action] then
				if images[action][level] then
					obj._imageFilename = images[action][level]
				elseif images[action].default then
					obj._imageFilename = images[action].default
				end
			end
		end
	end
	return setmetatable(obj, BannerTemplate)
end

function BannerTemplate:renderImage()
	local filename = self._imageFilename
		or self._cfg.msg['image-filename-default']
		or 'Transparent.gif'
	return makeFileLink{
		file = filename,
		size = (self.imageWidth or 20) .. 'px',
		alt = self._imageAlt,
		link = self._imageLink,
		caption = self.imageCaption
	}
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- Banner class
--------------------------------------------------------------------------------

local Banner = setmetatable({}, BannerTemplate)
Banner.__index = Banner

function Banner.new(protectionObj, blurbObj, cfg)
	local obj = BannerTemplate.new(protectionObj, cfg) -- This doesn't need the blurb.
	obj.imageWidth = 40
	obj.imageCaption = blurbObj:makeBannerText('alt') -- Large banners use the alt text for the tooltip.
	obj._reasonText = blurbObj:makeBannerText('text')
	obj._explanationText = blurbObj:makeBannerText('explanation')
	obj._page = protectionObj.title.prefixedText -- Only makes a difference in testing.
	return setmetatable(obj, Banner)
end

function Banner:__tostring()
	-- Renders the banner.
	makeMessageBox = makeMessageBox or require('Module:Message box').main
	local reasonText = self._reasonText or error('no reason text set', 2)
	local explanationText = self._explanationText
	local mbargs = {
		page = self._page,
		type = 'protection',
		image = self:renderImage(),
		text = string.format(
			&quot;'''%s'''%s&quot;,
			reasonText,
			explanationText and '&lt;br /&gt;' .. explanationText or ''
		)
	}
	return makeMessageBox('mbox', mbargs)
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- Padlock class
--------------------------------------------------------------------------------

local Padlock = setmetatable({}, BannerTemplate)
Padlock.__index = Padlock

function Padlock.new(protectionObj, blurbObj, cfg)
	local obj = BannerTemplate.new(protectionObj, cfg) -- This doesn't need the blurb.
	obj.imageWidth = 20
	obj.imageCaption = blurbObj:makeBannerText('tooltip')
	obj._imageAlt = blurbObj:makeBannerText('alt')
	obj._imageLink = blurbObj:makeBannerText('link')
	obj._indicatorName = cfg.padlockIndicatorNames[protectionObj.action]
		or cfg.padlockIndicatorNames.default
		or 'pp-default'
	return setmetatable(obj, Padlock)
end

function Padlock:__tostring()
	local frame = mw.getCurrentFrame()
	-- The nowiki tag helps prevent whitespace at the top of articles.
	return frame:extensionTag{name = 'nowiki'} .. frame:extensionTag{
		name = 'indicator',
		args = {name = self._indicatorName},
		content = self:renderImage()
	}
end

--------------------------------------------------------------------------------
-- Exports
--------------------------------------------------------------------------------

local p = {}

function p._exportClasses()
	-- This is used for testing purposes.
	return {
		Protection = Protection,
		Blurb = Blurb,
		BannerTemplate = BannerTemplate,
		Banner = Banner,
		Padlock = Padlock,
	}
end

function p._main(args, cfg, title)
	args = args or {}
	cfg = cfg or require(CONFIG_MODULE)

	local protectionObj = Protection.new(args, cfg, title)

	local ret = {}

	-- If a page's edit protection is equally or more restrictive than its
	-- protection from some other action, then don't bother displaying anything
	-- for the other action (except categories).
	if not yesno(args.catonly) and (protectionObj.action == 'edit' or
		args.demolevel or
		not getReachableNodes(
			cfg.hierarchy,
			protectionObj.level
		)[effectiveProtectionLevel('edit', protectionObj.title)])
	then
		-- Initialise the blurb object
		local blurbObj = Blurb.new(protectionObj, args, cfg)
	
		-- Render the banner
		if protectionObj:shouldShowLock() then
			ret[#ret + 1] = tostring(
				(yesno(args.small) and Padlock or Banner)
				.new(protectionObj, blurbObj, cfg)
			)
		end
	end

	-- Render the categories
	if yesno(args.category) ~= false then
		ret[#ret + 1] = protectionObj:makeCategoryLinks()
	end
	
	-- For arbitration enforcement, flagging [[WP:PIA]] pages to enable [[Special:AbuseFilter/1339]] to flag edits to them
	if protectionObj.level == &quot;extendedconfirmed&quot; then
		if require(&quot;Module:TableTools&quot;).inArray(protectionObj.title.talkPageTitle.categories, &quot;Wikipedia pages subject to the extended confirmed restriction related to the Arab-Israeli conflict&quot;) then
			ret[#ret + 1] = &quot;&lt;p class='PIA-flag' style='display:none; visibility:hidden;' title='This page is subject to the extended confirmed restriction related to the Arab-Israeli conflict.'&gt;&lt;/p&gt;&quot;
		end
	end
	
	return table.concat(ret)	
end

function p.main(frame, cfg)
	cfg = cfg or require(CONFIG_MODULE)

	-- Find default args, if any.
	local parent = frame.getParent and frame:getParent()
	local defaultArgs = parent and cfg.wrappers[parent:getTitle():gsub('/sandbox$', '')]

	-- Find user args, and use the parent frame if we are being called from a
	-- wrapper template.
	getArgs = getArgs or require('Module:Arguments').getArgs
	local userArgs = getArgs(frame, {
		parentOnly = defaultArgs,
		frameOnly = not defaultArgs
	})

	-- Build the args table. User-specified args overwrite default args.
	local args = {}
	for k, v in pairs(defaultArgs or {}) do
		args[k] = v
	end
	for k, v in pairs(userArgs) do
		args[k] = v
	end
	return p._main(args, cfg)
end

return p</text>
      <sha1>o3ocs8c50hagthmsuho5s6y44o0rimz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آچاريه ڪرپالاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13750</id>
    <revision>
      <id>372843</id>
      <parentid>249470</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1888ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:1982ع جون وفاتون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3624" sha1="1tf3dsvy8kna2jco9gxz9k38r6hpy04" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''آچاريه ڪرپالاڻي''' جو پيدائشي نالو '''جيوترام ڀڳوانداس ڪرپالاڻي''' هو، پر سياست ۾ اچڻ کان پوءِ ”آچاريه ڪرپالاڻيءَ“ جي نالي سان مشهور ٿيو. [[1888ء]] ۾ [[حيدرآباد]] [[سنڌ]] ۾ ڄائو. ابتدائي تعليم حيدرآباد ۾ ورتائين، پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ ولسن ڪاليج بمبئيءَ ۾ داخلا ورتائين. بنگال جي ورهاڱي خلاف هلچل ۾ حصو وٺڻ جي ڏوهه ۾ ڪاليج ڇڏڻو پيس. انکان پوءِ ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ ۾ داخلا ورتائين. 1912ء ۾ ايم. اي پاس ڪري، [[سکر]] ۾ استاد مقرر ٿيو. ان کان پوءِ ڪلڪتي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو ۽ بهار صوبي جي مظفر ڳڙهه ڪاليج ۾ پڙهائڻ لڳو. جيئن ته ڪرپالاڻي سنڌي هو، تنهنڪري بهاري شاگرد کانئس شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام نهايت دلچسپيءَ سان ٻڌندا هئا. [[1917ء]] ۾ جڏهن مهاتما گانڌيءَ ستيا گره هلچل شروع ڪئي ته ان جو ساٿ ڏنائين. مهاتما گانڌي مظفرپور ۾ وٽس اچي ترسندو هو، انهيءَ ڏوهه ۾ کيس نوڪريءَ مان ڪڍي ڇڏيائون. ان کان پوءِ آچاريه ڪرپالاڻيءَ سڄي زندگي مهاتما گانڌيءَ جو ساٿ ڏنو. [[1918ء]] ۾ پنڊت مدن موهن مالويه جو پرائيويٽ سيڪريٽري ٿي رهيو. [[1919ء]] ۾ بنارس جي هندو يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ سياسيات جو استاد بڻيو. [[1920ء]] ۾ جليانوالا باغ واري واقعي تي مهاتما گانڌيءَ سِول نافرماني تحريڪ شروع ڪئي ته آچاريه ڪرپالاڻي به وديشِي ڪپڙن کي ساڙي هن تحريڪ ۾ شامل ٿي ويو ۽ ائين سال کن کان پوءِ وري اچي گانڌيءَ سان شريڪ ڪار ٿيو. [[1922ء]] کان [[1937ء]] تائين هو ”گجرات وديا پيٺ“ جو پرنسپال رهيو، [[1934ء]] ۾ انڊيا ڪانگريس آل انڊيا ڪانگريس جو سيڪريٽري جنرل ٿيو ۽ [[1946ء]] تائين اهو عهدو وٽس رهيو، [[آڪٽوبر]] [[1946ء]] ۾ انڊيا ڪانگريس آل انڊيا ڪانگريس جو صدر منتخب ٿيو، پر پوءِ پارٽيءَ ۾ اختلافن سبب استعيفا ڏنائين. انگريزن خلاف سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ ڪري ڪيترا ڀيرا جيل ويو. ورهاڱي بعد ڀارت جي قانون ساز اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. [[1951ء]] ۾ پنهنجي ڌار سياسي پارٽي ”ڪانگريس نيشنل ڊيموڪريٽ فرنٽ“ قائم ڪيائين، [[1952ء]] کان [[1957ء]] تائين لوڪ سڀا جو به ميمبر رهيو. آزاد خيال ۽ ڪشاده دل انسان هو. ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف هو. سندس وفات [[1982ء]] ۾ ٿي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آچاريه%20ڪرپالاڻي آچاريه ڪرپالاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]
[[زمرو:1888ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1982ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>1tf3dsvy8kna2jco9gxz9k38r6hpy04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايان (ماڊل)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14742</id>
    <revision>
      <id>372857</id>
      <parentid>295428</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1993ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12902" sha1="e3lae8gmnws0j17zxqbfvciiafps96n" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

''' ايان علي''' ({{lang-ur|ایان}}, پيدائش '''({{lang-en|Ayyan Ali}})''' جولاءِ 30 تي, 1993 ۾ [[دبئي]], [[گڏيل عرب امارات|UAE]] پاڪستاني ماڊل آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ayyanworld.com/biography/ |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330191406/http://www.ayyanworld.com/biography/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; هن 2010 ۾ ماڊلنگ شروع ڪئي ۽ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' جو اعزاز کٽيائين. &lt;ref name=aaj&gt;{{cite news|title=Ayyan won &quot;Best female model award&quot; at PMA 2012|url=http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/|work=[[AAJ TV]]|date=9 January 2013|accessdate=25 February 2013|archive-date=12 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312085657/http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/|dead-url=yes|archivedate=12 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312085657/http://www.aaj.tv/2013/01/ayyan-won-the-best-female-model-award-at-pma-2012/}}&lt;/ref&gt;. هيءَ [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪئي وئي. &lt;ref name=tribune&gt;{{cite news|title=Ayaan: Pakistan's next top model|url=http://tribune.com.pk/story/241863/ayaan-pakistans-next-top-model/|newspaper=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=4 September 2011|accessdate= ڊسمبر 01، 2015}}&lt;/ref&gt;. 2013 ۾، هن واضع ڪيو ته هي چاهي ٿي ته هوءَ عوامي طور تي رڳو &quot;ايان&quot; طور سڃاتي وڃي ۽ نڪي &quot;Ayyan ايان علي&quot; جي [[طور تي|نالي]] سان سڏِي وڃي. &lt;ref name=fashioncentral&gt;{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-1527-fashion-model-ayyan-calls-for-correction-of-her-name/|title=Fashion Model Ayyan Calls For Correction of Her Name|website=fashioncentral.pk|date=9 July 2013|accessdate=27 November 2015}}&lt;/ref&gt;

== ڪيريئر ==
ايان ماڊل جي طور تي پنهنجي ڪيريئر جي شروعات سورنهن سالن جي عمر ۾ ڪئي. &lt;ref name=&quot;aaj&quot;/&gt;&lt;ref name=fashioncentral/&gt;. هن ماڊلنگ جي شروعات 2010 ۾ ڪئي ۽ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' جو اعزاز کٽيائين. &lt;ref name=aaj/&gt; هيءَ [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪئي وئي. &lt;ref name=tribune/&gt;. هن فيشن ڊزائنرن سان گڏ ڪم ڪيو جِن ۾ [[حسن شهريار ياسين]]، [[ڪرما (ڪلاٿنگ)|ڪرما]] Chinyere (Bareeze)، [[گل احمد گروپ#گل احمد ٽيسڪٽائيل ملز لميٽيڊ|گل احمد]] شامل آهن.

2010 ۾ ايان کي [[ڪيلون ڪلن|Calvin Klein]] پاران '2010 جي خوبصورت' (‘Beauty of the Year 2010’) جو لقب مليو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-561-ayyan-titled-as-calvin-klein-beauty-of-year/|title=Ayyan titled as Calvin Klein ‘Beauty of the Year’|work=fashioncentral.pk|accessdate=30 March 2015}}&lt;/ref&gt;. بعد ۾ هيءَ انهن جي برانڊ ايمبيسيڊر (برانڊ سفير) ٿي وئي، انهيءَ سال ئي کيس [[لڪس اسٽائيل انعام|لڪس اسٽائيل ايوارڊ]] لاءِ ''سڀ کان بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل'' طور نامزد ڪيو ويو ۽ 2010 ۾ لڪس جي طرفان کيس ٻيهر بهترين اڀرندڙ عورت ماڊل نامزد ڪيو ويو.

هن 2010 لاءِ بهترين ناري انعام بيسٽ فيميل ايوارڊ فار 2013 [[پاڪستان]] ميڊيا ايوارڊ ۾ کٽيو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fashioncentral.pk/people-parties/celebrity-gossip/story-1386-ayyan-wins-best-female-model-award-at-pma-2012/|title=Ayyan Wins Best Female Model Award at PMA 2012|work=fashioncentral.pk|accessdate=30 March 2015}}&lt;/ref&gt;. هن جو موسيقي وڊيو ۽ سنگل ڪالڊ ''يو اينڊ آءِ (You and I)'' [[عيدالفطر|عيد]] جي موقعي تي پڌرو ڪيو ويو جيڪو جولاءِ 2014 ۾ تنقيد هيٺ آيو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1123018/model-ayyan-tries-and-fails-with-you-and-i/|title=Model Ayyan tries (and fails) with 'You and I'|author=Ayesha K Khan|work=dawn.com|accessdate= ڊسمبر 01، 2015}}&lt;/ref&gt;
سندس ٻيو ٻه هڪ مشهور ڳانو &quot;ميڪنگ ڊالر&quot; آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== الزام ۽ گرفتاري ==
14 مارچ 2015 تي،[[پاڪستان ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا#ايجنسيون|پاڪستان ايئرپورٽ سيڪيورٽي فورسز]] ايان کي گرفتار ڪيو ۽ کيس تي [[مني لانڊرنگ]] جو الزام لڳايو.هيءَ [[اسلام آباد]] ۾ [[بينظير بين الاقوامي هوائي اڏو]] تان [[گڏيل عرب امارات|UAE]] لاءِ پرواز تي چڙهي رهي هئي.
ايان جڏنهن نجي ايئرلائن جي ذريعي [[دبئي]] کان پري هئي ايئر پورٽ سيڪيورٽي فورس (اي ايس ايف) جي ڪائونٽر تي هن جي سندس سفري سامان جي جانچ پڙتال ڪئي وئي ۽ [[آمريڪي ڊالر]] $ 506،800 دريافت ٿيا .&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://nation.com.pk/national/15-Mar-2015/detained-model-spills-money-laundering-beans|title=Detained model spills  ‘money-laundering’ beans|newspaper=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|location=Pakistan|date=15 March 2015|accessdate=21 May 2015}}&lt;/ref&gt;.کيس ڪسٽم جج جي سامهون پيش ڪيو ويو، جنهن کيس چوڏنهن-ڏينهن جي عدالتي رمانڊ (Judicial remand) تي موڪلي ڇڏيو. &lt;ref&gt;[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page1/P1-24.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.پوءِ کيس امتحان جي لاءِ طبي سهولت ( Medical facility) لاءِ پڄايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/267450-Supermodel-Ayyan-sent-on-14day-judicial-remand-in/|title=Supermodel Ayyan sent on 14-day judicial remand in money laundering case - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|accessdate=30 March 2015}}&lt;/ref&gt;.

$500,000 ڊالر سندس سوٽڪيس مان جيڪي نڪتا هئا سي پاڪستان ۾ نقد رقم جي قانوني حد جيڪا $10,000 ڊالر آهي، کان تجاوز ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Supermodel in jail&quot;&gt;{{cite news
| url=  http://www.bbc.com/news/world-asia-32158471
| title=  Ayyan Ali: Supermodel in a Pakistani jail
| work=  [[BBC News]]
| date=  5 April 2015
| accessdate= 
}}&lt;/ref&gt;
   
آڏي پڇا ڳڇا دوران هن الزامن طور ڪيترن ئي [[پاڪستان جي سياست|پاڪستاني سياستدانن]] ۽ انهن ماڊلز جا نالا پڻ ورتا جيڪي مني لانڊرنگ ۾ ملوث هيون.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&amp;section=international |title=Politicians, models involved in money trade, says Ayyan |website=khaleejtimes.com |date=April 2015 |accessdate= |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707200000/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&amp;section=international |dead-url=yes |archivedate=2015-07-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707200000/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/international/2015/April/international_April4.xml&amp;section=international }}&lt;/ref&gt; جولاءِ 16، 2015 تي، ايان کي ضمانت تي جيل مان آزاد ڪيو ويو.&lt;ref name=bail&gt;{{cite news|url=http://www.thenational.ae/world/south-asia/ayyan-ali-pakistans-top-model-freed-from-prison-on-bail|title=Ayyan Ali, Pakistan’s top model, freed from prison on bail|newspaper=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|location=Abu Dhabi|agency=Associated Press|date=17 July 2015|accessdate=27 November 2015}}&lt;/ref&gt;

ڪرنسي اسمگلنگ ڪيس ۾ سپر ماڊل ايان علي پنهنجي پاسپورٽ جي واپسيءَ لاءِ عدالت سان رجوع ڪيو ، جڏنهن ته ايان جي وڪيلن10-10 لک رپين جا مچلڪا پڻ تيار ڪيا ويا هيا ۽ اتي سندس ضامن پڻ عدالت ۾ موجو هيا پر بئنڪنگ ڪورٽ جي جج صابر سلطان آڏو پيش ٿي جنهن کيس کي ٽرائيل ڪورٽ سان رجوع ڪرڻ جي هدايت ڪئي .&lt;ref&gt;[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Nov/29-11-2015/Page1/P1-23.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

ڪرنسي اسمگلنگ ڪيس ۾ ڪسٽم عدالت ايان جي شخصي ضمانت ۽ 20 لک رپين جي ضمانتي مچلڪن کي منظور ڪندي سندس پاسپورٽ واپس ڪري ڇڏيا، ايان انهيءَ فيصلي تي خوشي جو اظهار ڪيو ۽ چيو ته اڃا کيس اگزٽ ڪنٽرول لسٽ اي سي ايل مان نالو خارج ڪرائڻو آهي.&lt;ref&gt;[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2015/Dec/02-12-2015/Page1/P1-24.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
ايان علي جو نالو ايگزٽ ڪنٽرول لسٽ (اي سي ايل) مان خارج ڪرڻ لاءِ عدالت ۾ درخواست جمع ڪرائي وئي&lt;ref&gt;[http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2016/Mar/18-03-2016/Page1/P1-19.jpg Daily Kawish - Sindhi News Paper&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; . سپر ماڊل ايان علي کي [[ڪراچي]] ايئرپورٽ تي دبئي وڃڻ کان روڪيو ويو ته هُن ٻيهر توهين عدالت واري درخواست داخل ڪرائي. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sindhnewsonline.com/index.php/sindh/karachi/item/21194-2016-06-17-08-29-34|title=سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ ماڊل ايان علي جي توهين عدالت واري درخواست تڪڙي ٻڌڻي لاءِ منظوري|newspaper=[[سنڌ نيوز آن لائين|agency=سنڌ نيوز آن لائين|date=17 جُون 2016|accessdate=18 جُون 2016}}{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ۽ نامزدگي ==

ايان جي لاءِ هيٺيان ايوارڊ ۽ نامزدگيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ayyan.net/awards/|title=Ayyan – Awards|work=ayyan.net|accessdate=30 March 2015}}&lt;/ref&gt;
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;&quot;
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
!سال
!انعام (Award)
!قسم (Category)
!نتيجو Result
|-
|2009
|U.S. Consulate General ‘Women’s Day,.
|Best Model
|{{کٽيو}}
|-
|2010
|Lux Style Awards
|Best Emerging Female Model
|{{نامزد}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2011
|Lux Style Awards
|Best Female Model
|{{نامزد}}
|-
|Miss Calvin Klein Beauty
|Miss Calvin Klein
|{{کٽيو}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2012
|Lux Style Awards
|Best Female Model
|{{نامزد}}
|-
|Pakistan Media Awards
|Best Female Model
|{{کٽيو}}
|-
|rowspan=&quot;7&quot;| 2013
|Lux Style Awards
|Best Female Model
|{{نامزد}}
|-
|Hum Awards
|Best Female Model
|{{کٽيو}}
|-
|Beauty Awards
|Miss Photogenic
|{{نامزد}}
|-
|Beauty Awards
|Best Skin
|{{نامزد}}
|-
|Beauty Awards
|Beauty Of The Year
|{{نامزد}}
|-
|Veet Awards
|Veet Awards
|{{کٽيو}}
|-
|Express Tribune Awards
|Best Female Model
|{{کٽيو}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2014
|Pakistan Media Awards
|Beauty icon of the year
|{{کٽيو}}
|-
|Pakistan Media Awards
|Best Female Model
|{{کٽيو}}
|-
|Beauty icon of the year
|Woman’s Day
|{{کٽيو}} &lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.ayyanworld.com/awards/ |accessdate=2016-03-28 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306103216/http://www.ayyanworld.com/awards/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|}
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون]]
[[زمرو:پاڪستاني ٽيليوازن اداڪارائون]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]]
[[زمرو:پاڪستاني فيميل ماڊل]]
[[زمرو:پاڪستاني ماڊل عورتون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:شوبز]]
[[زمرو:ڪراچي کان اداڪارائون]]
[[زمرو:هَم(HUM) ايوارڊ کٽندڙ]]
[[زمرو:1993ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1993 پيدائش]]</text>
      <sha1>e3lae8gmnws0j17zxqbfvciiafps96n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير احمد يار خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15077</id>
    <revision>
      <id>372912</id>
      <parentid>361729</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1902ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="ept1uv6ivjbvr753f7p5lcxwpygz36a" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[فائل:JinnahBalochGov.png|thumb|احمد يار خان جي محمد علي جناح سان تصوير]]
میر احمد یار خان، [[خان قلات|خان آف قلات]] (Mir Ahmed Yaar Khan، Khan of Qalat) [[بلوچستان]] جی علائقی، [[لورالائي ضلعو|لورالائي]] ۾ پيدا ٿيو. تڪميل تعليم کان بعد 1921ع ۾ [[بلوچستان (صوبو)|بلوچستان]] ۾ گورنر جنرل جي ايجنٽ جو پرسنل اسسٽنٽ مقرر ٿيو. 1923ع ۾ فوجي تربيت حاصل ڪئي ۽ زوب مليشيا ۾ سيڪنڊ ليفٽينٽ جي عهدي تي فائز ٿيو. 1928ع ۾ ریاست قلات جو ولي عهد بڻيو 30 سيپٽمبر تي والد جي وفات کان بعد تخت نشين ٿيو. 1958ع ۾ بغاوت جي ڏوھ ۾ گرفتار ڪيو ويو  ۽ ڪجهه عرصو لاهور ۾ نظر بند رهيو. 3 جنوري، 1960ع تي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جو گورنر مقرر ٿيو ۽ مارشل لا جي لاڳو ٿيڻ تائين هن عهدي تي فائز رهيو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بلوچستان جي شخصيتون]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جون شخصيتون]]
[[زمرو:بلوچ شخصيتون]]
[[زمرو:بلوچ ماڻھو]]
[[زمرو:1902ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1979ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>ept1uv6ivjbvr753f7p5lcxwpygz36a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اياز لطيف پليجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16868</id>
    <revision>
      <id>372852</id>
      <parentid>251668</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1968ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6008" sha1="k6omdm1qowqbtzi72qd3odx3gq1g3tn" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''اياز لطيف پليجو''' [[پاڪستان]] [[سنڌ]] جو هڪ [[محقق]]،[[اديب]]،[[ليکڪ]]،[[قانون دان]]،[[سياستدان]] آهي.اياز لطيف پليجو 15 نومبر 1968 تي [[رسول بخش پليجو]] جي گهر ۾ جنم ورتو سندس ماءَ جيجي [[زرينه بلوچ]] هئي جيڪا ان وقت جي هڪ مشهور سنڌي گلوڪار هئي.اياز لطيف پليجو [[قومي عوامي تحريڪ]] جو صدر آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Ayaz Latif Palijo {{!}} Sindhi Pakistani politician {{!}} PakistanHerald.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.pakistanherald.com/profile/ayaz-latif-palijo-1350 |accessdate=2016-01-15 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518075702/http://www.pakistanherald.com/Profile/Ayaz-Latif-Palijo-1350 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== تعارف ء سياست ۾ قدم ==

محترم اياز لطيف پليجو سنڌ حيدرآباد ۾ پيدا ٿيو.سندس ماءِ جي زيرنگراني ۾ هو رواني سان [[سنڌي ٻولي]][[،بلوچي]] ء [[اردو]] ڳالهائڻ لڳو ء پوءِ [[انگريزي ٻولي]]،[[سرائيڪي]] ء [[فارسي ٻولي]] ڳالهئڻ لڳو&lt;ref&gt;https://books.google.com.pk/books?id=JzSmcQAACAAJ&amp;hl=en&lt;/ref&gt;، پاڻ ناميارو قانوندان، انساني حقن جو جاکوڙي، عوامي سياستدان، مظلوم طبقي جي حقن لاءِ پاڻ پتوڙيندڙ، سورنهن سالن جي عمر ۾ ننڍو سياسي قيدي، واحد خاندان جنهن جا سڀ فرد ون يونٽ خلاف جدوجهد ۾ سنڌ جي حقن خاطر هڪ ئي وقت جيل ياترا تي ويا هجن، جو حصو آهي ۽ڪيترين تڪليفن باوجود هي پنهنجي عوامي نمائندگي ۽ عوامي حقن جي سربلندي لاءِ جدوجهد جا ڪيئي طريقا آهن انهن ۾ هڪ اياز لطيف پليجو به آهي.&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/QomiAwamiTahreek.QAT/posts/559575900837813&lt;/ref&gt;

== مهاجر صوبو ء اياز لطيف پليجي جو ڪردار ==

2014ع ۾ سنڌ جي سياست جو سڀني کان گرم اشو '''“[[مهاجر صوبو]]”''' جو رهيو، جيڪو اردو ڳالهائيندڙن جي نمائنده پارٽي ايم ڪيو ايم پاران سال جي پهرين مهيني کان وٺي آخري مهيني تائين هلندو رهيو. الطاف حسين سنڌ ۾ رهندڙ اردو ڳالهايئندڙن کي هر شعبي ۾ سنڌين جي برابر حصو ڏيڻ جو مطالبو پڻ ڪيو.23 سيپٽمبر 2004 تي ڪراچي ۾ قومي عوامي تحريڪ پاران اي پي سي منعقد ڪئي وئي حقيقت ۾ سنڌ جي پارلياماني، مذهبي، قومپرستن، سماجي ۽ علمي ادبي ڌرين ايم ڪيوا يم پاران سنڌ جي ورهاڱي يا انتطامي يونٽن ٺاهڻ کي رد ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;http://awamiawaz.com/سن-2014-سنڌ-لاءِ-ڪيئن-گذريو/&lt;/ref&gt;

ين ٽهيءَ جو نوجوان نثر نگار، شاعر ۽ عوامي تحريڪ جي سرواڻ رسول بخش پليجي جو پُٽ، -اياز لطيف پليجو- 15 نومبر 1965ع تي حيدرآباد ۾ ڄائو هو. بي. اي، ايل. ايل. بي، ايم. -ايس-. سيءَ، انوائرونمينٽ ۽ ڊولپمينٽ ۾ گريجوئيشن پڻ ڪيل اٿس. هي نوجوان حوصلي مند وڪيل آهي. ماحوليات ۽ انساني حقن جي شعبي ۾ جاکوڙيندو رهي ٿو. -اياز لطيف پليجو-، نئين ٽهيءَ جي نثرنگارن ۽ شاعرن ۾ هڪ منفرد حيثيت رکي ٿو، گڏوگڏ هيءُ سٺو ڪالم نگار ۽ تجزيي ڪار پڻ آهي. سندس شاعري ۽ ليک، سنڌ جي اڪثر رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيندا رهن ٿا. مختلف موضوعن تي سندس 5 ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن، جيڪي هيٺ ڏجن ٿا: (1) ”ٽي مسافر، ٽي شهر“ (سفر نامو)، (2) ”سارون، سپنا، -آزادي-“، (3) ”دنيا پنهنجي، ديس پرايا“ (سفرنامو) ۽ (4) ”-باک- جي ساک“ (سفرنامو) (5) ”قانون سڀني لاءِ“ (قانوني ڄاڻ) (6) قانون ۽ انصاف.
هيستائين دنيا جي پنجن کنڊن جي اهم يونيورسٽين ۾ انساني حقن، اقليتن، عورتن ۽ سنڌ جي پاڻيءَ واري ڪيس بابت ڪيترا پيپر پيش ڪري چڪو آهي. لاڪاليج حيدرآباد ۾ پڙهائيندو به آهي. هي نوجوان سنڌ ۾ انساني حقن جي جدوجهد ۾ پنهنجن همعصرن ۽ همعصر وڪيلن کان وڌيڪ وقت ڏيندڙ ۽ تجربيڪار وڪيل آهي. -ان- ڏس ۾ حيدرآباد جي شهرين کي زهريلي پاڻيءَ جي فراهمي، ناجائز روڊ -ٽيڪس-، صغير قيدين، پسند جي شادين، معذورن جي اسڪول ۽ اقليتن جي اغوائن خلاف ڪيترائي ڪيس کٽي چڪو آهي. موسيقي، سياحت، شاعري، سياست ۽ تيراڪي هن جا پسنديده مشغلا آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اياز%20لطيف%20پليجو&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
{{سنڌي قوم پرستي}}

{{ڪچو}}
[[زمرو:بلوچ ماڻھو]]
[[زمرو:پاڪستاني ڪالم نگار]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سڌارو ڪندڙ مسلمان]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي سُورما]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:شخصيات]]
[[زمرو:فيمينسٽ پاڪستاني]]
[[زمرو:1968ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>k6omdm1qowqbtzi72qd3odx3gq1g3tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نمر باقر النمر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16895</id>
    <revision>
      <id>372867</id>
      <parentid>308030</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1959ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5829" sha1="h00hs3c0je4qa2hyaghohun6xq5r18p" xml:space="preserve">'''نمر باقر النمر''' اسلام جي [[شیعہ|شيعه شاخ]] جو عالم آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي شهر، &quot;العواميه&quot; ضلعي القطيب ۾ سال 1379 هجري، بمطابق 1968ع ۾ هڪ اهل علم ۽ ديندار گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو آيت الله شيخ محمد بن ناصر آل نمر هو. سندس ڏاڏي جو نالو حاجي علي بن ناصر آل نمر هو. جن جي صحبت ۾ شيخ نمر وڏو ٿيو.
{{صندوق معلومات شخص 
| تصوير =Nimr Baqir Al-Nimr.jpg 
| نالو عنوان = نمر باقر النمر شيعہ ٻولي ۾ تصوير 
}}

'''نمر باقر النمر''' اسلام جي [[شیعہ|شيعه شاخ]] جو عالم آهي، جيڪو [[سعودي عرب]] جي شهر [[العواميه]] ضلعي [[القطيب]] ۾ سال 1379 هجري، بمطابق [[1968ع]] ۾ هڪ اهل علم ۽ ديندار گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو آيت الله شيخ محمد بن ناصر آل نمر هو. سندس ڏاڏي جو نالو حاجي علي بن ناصر آل نمر هو. جن جي [[سايي|صحبت]] ۾ شيخ نمر وڏو ٿيو.

== مقدماتي تعليم ۽ تعليم لاءِ هجرت ==

شيخ نمر سندس ابتدائي تعليم پنهجي آباڻي شهر [[العواميه]] مان حاصل ڪئي ۽ اوهان کي [[انقلاب اسلامي]] جي ڄاڻ ملي، پاڻ سن 1400 هجري قمري [[1989ع]]  ۾ پنهجي ديني تعليم کي حاصل ڪرڻ جي لاءِ [[ايران]] جي [[تهران]] شهر ڏانهن  سفر ڪيو.

شيخ نمر [[حوزه علميه حضرت  قائم]] ۾ ڏهه سال علم پرايو ۽ ان کان پوءِ [[شام]] جي شهر [[سوريه]] جو راهي ٿيو ۽ اتان جي وڏن عالمن کان [[تعليم حاصل ڪئي|علم پرايو]].


== شيخ نمر جي استادن جا نالا ==

شيخ نمر تهران ۽ سوريه مان جن عالمن کان علم حاصل ڪيو انهن جان نالا هيٺ ڏنل آهن.

* [[آيت الله سيد محمد تقي]] وٽ تهران شهر ۾ درس خارج جي تعليم حاصل ڪئي.

* [[آيت الله عباس مدرسي]] ۽ آيت الله خاقاني]] وٽ سوريه ۾ درس خارج جي تعليم مڪمل ڪيائين.

* فقه جو ڪتاب اللمعته الدمشقيه کي علامه [[شيخ وحيد افغاني]] وٽ پڙهيو. 

* اخلاقي تعليم [[آيت الله شيرازي]] وٽ حاصل ڪئي. 


== شيخ نمر جو مدرسو ==

شيخ نمر سن 1422 هجري 2011ع ۾ سعودي عرب ۾ واپس آيو ۽ پنهجي آباڻي شهر العواميه ۾ هڪ مدرسي جو بنياد رکيائون، جنهن جو نالو مدرسه القائم رکيائين.

== سياسي تحريڪون ==

=== سن 2006 ===

شيخ نمر باقر النمر کي سڀ کان پهري سن 2006ع ۾ سعودي عرب جي پوليس گرفتار ڪيو کين ظلم هيٺ آندو [[اوهان|هن]] جو مقصد هو ته[[شیعہ]] [[مذهب|عقيدي]] کي سعودي عرب ۾ مذهبي طور سڃاتو وڃي ۽ سعودي عرب جي تعليمي نصاب ۾ تبديلي آندي وڃي.

=== سن 2008 ===

ٻئي ڀيري [[اوهان|هن]] کي 23 آگست 2008ع تي القطيب شهر مان گرفتار ڪيو ويو، [[اوهان|هن]] تي الزام لڳايو ويو ته پاڻ شيعن کي سعودي عرب ۾ پنهجي حقن جي [[دفاع|بچاءُ]] ڪرڻ لاءِ ٻاهر نڪرڻ ء سعودي عرب جي حڪومت کان جدا ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي.

=== سن 2009 ===

مارچ جي مهيني ۾ [[اوهان|هن]] کي ٽيون ڀيرو گرفتار ڪيو ويو، هن ڀيري، [[اوهان|هن]] کي مظاهرن جي [[رهبري|اڳواڻي]] ڪرڻ جي ڪري گرفتار ڪيو ويو.


=== سن 2012 ===
[[اوهان|هن]] جي تحريڪ کي حڪومت برداشت نه ڪيو ۽ [[اوهان|هن]] کي گرفتار ڪيو ويو.


== شيخ نمر جا خطبا ==

شيخ نمر جيڪي خطبا ء تقريرون ڪيون تن جو نچور هيٺ ڏنل آهي.


* [[شیعہ]] آبادين کي حق ڏنا وڃن.

*  القطيب شهر ۾ جمعي جي نماز پڙهڻ ڏني وڃي.

*  موروثي بادشاهت ختم ڪئي وڃي.


== آخري وقت ==

[[اوهان|هن]] کي سعودي عرب جي حڪومت جي مخالفت ڪرڻ جي ڏوهه ۾ 42 ساٿين سان گڏ 2 جنوري 2016ع تي موت جي سزا ڏني وئي.


== شيخ نمر کان پوءِ ==
شيعا عالم شيخ نمر جي ڦاهي جي معاملي تي سعودي عرب ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ اڃا گهٽ نه ٿي هئي ته هاڻي شيخ نمر جي ڀائيٽي علي النمر کي ڦاهي ڏيڻ واريون خبرو هلي رهيون آهن.&lt;ref&gt;http://www.onlineindusnews.com/2016/02/%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%85%D8%B1-%D8%AC%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D8%AC%D9%87%D9%8A-%D8%B3%D8%A7%D9%BF%D9%8A-%DA%A9%D9%8A-%D8%A8/{{مئل ڳنڍڻو|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
[http://swilayat.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=157:anmir-shahid&amp;catid=71:khabar-w-atila&amp;Itemid=141 شيخ النمر جي زندگي تي هڪ نظر]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:سعودي عرب]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:1959ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2016ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>h00hs3c0je4qa2hyaghohun6xq5r18p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آصف نواز جنجوعا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17317</id>
    <revision>
      <id>372917</id>
      <parentid>283469</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1937ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1786" sha1="m5a8dnzcmwsiyay5td8ft7q0rae4rx7" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص
|image  = General Asif Nawaz.jpg 
}}
پاڪستان جي اڳوڻي چيف آف آرمي اسٽاف، جنرل '''آصف نواز جنجوعا''' جو تعلق، پنجاب جي [[جهلم ضلعو|ضلعي جهلم]] جي هڪ فوجي گهراڻي سان هو. سندس والد فوج ۾ ڪرنل هو. ننڍي هوندي کان سندس تربيت مڪمل فوجي ضابطي سان ٿي. 1954ع ۾ کيس پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ڪاڪول ۾ داخل ڪرايو ويو، جنهن بعد کيس وڌيڪ تعليم لاءِ انگلنڊ موڪليو ويو، جتي جنرل عبدالوحيد ڪاڪڙ ۽ گوهر ايوب به سندس هم ڪلاسي رهيا. &lt;br/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، پاڪستان آرميءَ جي پنجاب رجمينٽ سان وابسته ٿيو، ۽ ان ئي رجمينٽ ۾ اعليٰ عهدن تي فائز ٿيو. جڏهن هو ڪراچيءَ جو ڪور ڪمانڊر بڻيو ته ان وقت ڪراچي، لساني فسادن ۽ دهشتگرديءَ جو ڳڙهه بنجي چڪي هئي. انهن حالتن ۾ جنرل آصف جنجوعا ڪراچيءَ ۾ دهشتگرديءَ جي روڪڻ لاءِ وڏو ڪردار ادا ڪيو. 16 آگسٽ 1991ع تي، جنرل مرزا اسلم بيگ جي رٽائر ٿيڻ کان پوءِ چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ڪيو ويو ۽ 11 جنوري 1993ع تي، هڪ مبينه واقعي ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آصف%20نواز%20جنجوعا&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني جنرل]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:1937ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1993ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>m5a8dnzcmwsiyay5td8ft7q0rae4rx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عاصمه جھانگير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18342</id>
    <revision>
      <id>372890</id>
      <parentid>314068</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1952ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5065" sha1="nxsvtztffdj9q53jtub421mqsnlf9sc" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''عاصمه جهانگير جيلاني'''، نامور قانوندان ۽ انساني حقن جي اڳواڻ، 27 جنوري 1952ع تي لاهور ۾ پيدا ٿي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 &lt;/ref&gt; ھن جي 11 فيبروري 2018 وفات ٿي.

==تعليم==
هن گريجوئيشن لاهـور جـي ڪـائناد ڪاليج (Kinnaid College)  مــان ڪـئـي. قـانون جي ڊگري پنجاب يونيورسٽيءَ مان حاصل ڪيائين. عاصمه جهانگير کي سئزرلينڊ جــي سـيـنيـٽ گـئـلــن (Saint Gallan) يونيورسٽيءَ مان اعزازي ڊگري به ملي آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==خانداني پس منظر==
عاصمه جهانگير پنجاب جي هڪ خوشحال خاندان جي چشم و چراغ ھئي. هن جو پيءُ ملڪ جيلاني پاڪستاني فوج ۾ عملدار رهيو ۽ رٽائرمينٽ کان پوءِ سياست ۾ داخل ٿيو. آمريت خلاف تقريرون ڪرڻ تي کيس ڪيترو عرصو جيل ۾ به رکيو ويو. عاصمه جهانگير ننڍي عمر ۾ ئي فوجي حڪومت خلاف احتجاج ڪيو، 2004ع ۾ هوءَ اقوام متحده جي خاص رپورٽر رهي، شروع ۾ هن اقوام متحده جي هڪ خاص رپورٽر جي حيثيت سان Extra Judicial Arbitary &amp; Summary Executions تي ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==جدوجهدون==
هوءَ 1998ع کان International Commission of Jurists (بين الاقوامي فقيهه ڪميشن) جي ميمبر رهي. هن پنهنجي ڪيريئر جو گهڻو عرصو عورتن جي حقن، مذهبي اقليتن ۽ ٻارن جي حقن جي تحفظ ڪندي گذاريو. عورتن جو تحفظ ڪرڻ، گاريال ۽ وحشي مردن کان زالن کي طلاق ڏيارڻ، مذهب جي گستاخيءَ جي الزامن هيٺ بيگناهه گرفتار يا ڦاٿل ماڻهن کي انصاف وٺي ڏيڻ ۽ ٻارن کي جبري پورهئي تي مجبور ڪرڻ جهڙين سماجي براين کي روڪڻ لاءِ سرگرم رهي. سياسي پارٽين جي مسلسل تنقيد کيس فولادي شخصيت بنائي ڇڏيو. هوءَ پاڪستان جي انساني حقن واري جماعت جي سربراهه رهي چڪي ۽ ان جي سيڪريٽري جنرل ۽ چيئرپرسن به رهي چڪي. هن  (WAF-Women Action Forum) جي پليٽ فارم تان عورتن جي حقن لاءِ ساڻن ٿيندڙ زيادتين خلاف آواز اٿاريو. محترمه بينظير ڀٽو شهيد پنهنجي حڪومت ۾ عاصمه جهانگير کي هاءِ ڪورٽ جي عورت جج جي سيٽ لاءِ آڇ ڪئي، جيڪا هن قبول نه ڪئي. سندس عورتن کي بهتر مقام ڏيارڻ لاءِ ڪيل ڪوششون قابل تعريف آهن. 29 آڪٽوبر 2010ع ۾ عاصمه جهانگير سپريم ڪورٽ بار ڪائونسل جي صدر چونڊجي وئي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==نظربندي==
پرويز مشرف جي ايمرجنسي لاڳو ڪرڻ ڪري جيڪي سياستدان ۽ سماجي ڪارڪن نظربند ڪيا ويا، عاصمه جهانگير کي به انهن سان گڏ اقوام متحده جي ملازم هوندي به نظربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==ايوارڊ==
1995ع ڌاري عاصمه جهانگير کي انساني حقن وارين تنظيمن طرفان ’Maritin Ennal Award‘ ۽ ’Ramon Magsay Saya award ‘ به مليا. انٽرنيشنل بار ايسوسيئيشن طرفان کيس 2000ع ۾ ’Bernard Simons Memorial Award‘ سان نوازيو ويو. تازو 10 ڊسمبر 2010ع (انساني حقن جي عالمي ڏينهن) تي اقوام متحده طرفان کيس دنيا ۾ انساني حقن لاءِ جاکوڙڻ واري جذبي کي هَٿِي ڏيڻ عيوض هڪ ڪيش اوارڊ، ڊپلوما ۽ برونز ٽرافي ڏني وئي. جڏهن ته جنوري 2011ع ۾ هن صدر آصف زرداريءَ هٿان ’هلال امتياز‘ اوارڊ به حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt; 26 آڪٽوبر 2018ع تي کيس [[گڏيل قومن جو انساني حقن وارو انعام|گڏيل قومن جي انساني حقن واري ايوارڊ]] سان نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Asma Jahangir wins 2018 UN Human Rights Prize |url=https://www.dawn.com/news/1441473 |work=DAWN.COM |date=26 October 2018}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني قانوندان]]
[[زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا شاگر]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]
[[زمرو:1952ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>nxsvtztffdj9q53jtub421mqsnlf9sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مولانا احتشام الحق ٿانوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18816</id>
    <revision>
      <id>372910</id>
      <parentid>313212</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1915ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1619" sha1="652u2gukjjnhx3228l95pqbp3yrshpf" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

ننڍي کنڊ جو هيءُ ممتاز عالم دين، 1915ع ۾ ڪيرانه (يو. پي) جي معزز گهراڻي ۾ پيدا ٿيو. حضرت مولانا اشرف علي ٿانويءَ سان ذهني وابستگيءَ سبب ’ٿانوي‘ سڏائيندو هو. مولانا اشرف علي ٿانوي ۽ مولانا شبير احمد عثمانيءَ سان گڏ رهڻ سبب سياسي طور مسلم ليگ جو حامي ٿيو ۽ مسلمانن جي واعظ ۽ تدريس ذريعي خدمت ڪيائين. هن جو ريڊيو -پاڪستان- -تان- درس قرآن ڪافي عرصو -جاري- رهيو. ٽنڊي الهيار جي ديني مدرسي جو باني هو. مرڪزي -جمعيت- علماءِ -اسلام- ٿانوي گروپ جو سربراهه به رهيو. -ايوب خان- خلاف هلايل تحريڪ ۾ به حصو ورتائين. رويت هلال جي مسئلي تي ڪجهه وقت نظربندي به ڪاٽيائين. پيپلزپارٽيءَ جي دؤر حڪومت (ذوالفقار علي -ڀٽي- جو دؤر) ۾ رويت هلال ڪميٽيءَ جو چيئرمئن رهيو. 1980ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%82%20%D9%BF%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%8A%20%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پنجاب يونيورسٽي جا شاگر]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:1915ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1980ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>652u2gukjjnhx3228l95pqbp3yrshpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>احمد فراز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18881</id>
    <revision>
      <id>372877</id>
      <parentid>250090</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1931ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="2nnzcl1wkgkltyj6022bypdzmowei4d" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

اردو زبان جي نامياري شاعر '''احمد فراز'''، 1931ع ڌاري ڪوهاٽ ۾ جنم ورتو. هن کي شاعري ورثي ۾ ملي هئي. سندس والد سيد محمد شاهه ’برق‘ اردوءَ ۽ فارسيءَ جو سٺو شاعر هو. احمد فراز اردوءَ ۽ فارسيءَ ۾ ايم .اي جون ڊگريون حاصل ڪيون. هن ايڊورڊ ڪاليج پشاور ۾ تعليم حاصل ڪرڻ دوران ريڊيو پاڪستان لاءِ فيچر لکيا. بي. اي ۾ پڙهندو هو ته ان وقت سندس شاعريءَ جو پهريون مجموعو ”تنها تنها“ شايع ٿيو. تعليم پوري ڪرڻ کان پوءِ ريڊيي سان معاهدو ختم ڪري، يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو. ملازمت دوران سندس شاعريءَ جو ٻيو مجموعو ’درد آشوب‘ شايع ٿيو، جنهن تي کيس ’آدمجي ادبي اوارڊ‘ مليو. يونيورسٽيءَ جي ملازمت کان پوءِ پاڪستان نئشنل سينٽر پشاور جو ڊائريڪٽر مقرر ٿيو. 1976ع ڌاري اڪادمي ادبيات پاڪستان جو پهريون سربراهه مقرر ٿيو. جنرل ضياءُ الحق جي مارشل لا دوران سياست کان الڳ ٿي ويو. زندگيءَ جي آخري دور ۾ پاڻ [[اسلام آباد]] جي لوڪ ورثه نالي اداري جو سربراهه به ٿيو. احمد فراز غزل ۽ نظم جو تمام وڏو شاعر هو. هن شاعريءَ جي انهن ٻنهي صنفن ۾ جديد رنگ ڀريو. هن وقت تائين سندس شاعريءَ جا ڪيترائي مجموعا شايع ٿي چڪا آهن، جن مان ڪن جا نالا هي آهن: ’تنها تنها مين‘ (1958ع)، ’درد آشوب‘ (1966ع)، ’جان جانان‘ (1976ع)، ’نابينا شهر مين آئينه (1984ع)‘ ’بي آواز گلي کو چون مين (1882ع)‘. ان کان سواءِ سندس نظم سويڊن، يوگوسلاويه ۽ هالئنڊ ملڪن جي زبانن ۾ ترجمو ٿي ڇپجي چڪا آهن. سندس شاعريءَ جو انتخاب انگريزيءَ ۾ ترجمو ٿي ’ونڊ ان دي ولڊرنيس‘ عنوان سان ڇپجي چڪو آهي. نوجوانن ۾ مقبول هن شاعر جي وفات جولاءِ 2008 ۾ [[شڪاگو]] جي هڪ اسپتال ۾ ٿي. کيس اسلام آباد ۾ دفنايو ويو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=احمد%20فراز&lt;/ref [//en.wikipedia.org/wiki/Ahmad_Faraz Ahmad Faraz - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:اردو شاعر]]
[[زمرو:پاڪستاني اردو شاعر]]
[[زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون]]
[[زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر]]
[[زمرو:ويهين صدي جا شاعر]]
[[زمرو:1931ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>2nnzcl1wkgkltyj6022bypdzmowei4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اردشير ڪائوسجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19034</id>
    <revision>
      <id>372915</id>
      <parentid>250465</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1926ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="slhavaux52qyqbgaox2k3086t1khlts" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

اردشير ڪائوسجي- نامور صحافي ۽ واپاري شخصيت آهي. ڪراچيءَ جي هڪ قديم، معزز -پارسي- خاندان ۾ ڄائو. -تعليم- مڪمل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجو اباڻو ڌنڌو ۽ سامونڊي واپار شروع ڪيائين. هن جي پنهنجي هڪ شپنگ ڪمپني هئي، 1986ع ۾ روزاني ”ڊان“ (DAWN) ۾ -ان- وقت جي حالتن تي، -ايڊيٽر- جي نالي خط لکڻ شروع ڪيائين. هن جا خط منفرد خيالن ۽ اسلوب تحرير جي تکائيءَ سبب، سياست ۽ دانش جي صاحبن ۽ وڏن وڏن نامور ڪالم نگارن کان به وڌيڪ شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. ”ڊان“ جي -ايڊيٽر- جي فرمائش تي هن هفتيوار ڪالم لکڻ شروع ڪيا. سندس پهريون ڪالم ئي تحرير جي آزاديءَ متعلق هو. پنهنجن سياسي ڪالمن سبب، ڪيترائي دفعا توهين عدالت جو ڏوهاري بڻجي، سپريم ڪورٽ آڏو پيش ٿي چڪو آهي. -اردو- ۽ سنڌي اخبارون هن جي هر ڪالم جو ترجمو شايع ڪنديون رهنديون آهن. اردشير کي مغربي ملڪن جي آرٽ جا شاهڪار جمع ڪرڻ جو به شوق آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اردشير%20ڪائوسجي اردشير ڪائوسجي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني ڪالم نگار]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:1926ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>slhavaux52qyqbgaox2k3086t1khlts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارنيسٽ مئڪي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19058</id>
    <revision>
      <id>372845</id>
      <parentid>196898</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1880ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5753" sha1="j4d79n0bwd3cie86cfnpw45pp22cqog" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

ارنيسٽ مئڪي، ڊاڪٽر (آرڪيالاجسٽ ):1926ع کان 1931ع تائين [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي کوٽائيءَ جي نگران رهندڙ مشهور آرڪيالاجسٽ '''ارنيسٽ مئڪي''' 5 جولاءِ 1880ع تي انگلينڊ جي شهر برسٽل (Bristol) ۾ جنم ورتو. سندس پورو نالو ارنيسٽ جان هينري مئڪي هو. هو هڪ سياح ۽ قديم آثارن جو ماهر هو. ابتدائي تعليم برسٽل گرامر اسڪول مان حاصل ڪرڻ بعد 1918ع ۾ برسٽل يونيورسٽي مان بي. اي (B.A) ۽ 1922ع ڌاري ساڳي يونيورسٽي مان ايم. اي جي ڊگري حاصل ڪيائين. جڏهن ته 1933ع ۾ ادب جي شعبي ۾ ڊاڪٽر جي سندَ (D.Litt) پڻ حاصل ڪيائين. هن ڊوروٿي ميري سائمنس نالي عورت سان شادي ڪئي، جيڪا علم الانسان (Anthropology) شعبي سان تعلق رکندڙ هئي. ڊاڪٽر ارنيسٽ مئڪي، پنهنجي عملي زندگيءَ جو آغاز تعليم حاصل ڪرڻ دؤران ئي ڪيو. هن 1907کان 1912ع ڌاري مصر جي قديم تهذيب جي کوٽائي ۽ تحقيق ۾ حصو ورتو. جتي هن جو استاد آثارِ قديمه جو وڏو ڄاڻو ۽ ماهر سر فلنڊرز پيٽرائي (Sir Flinders Petrie ) هـــو. هن 1912ع کان 1916ع تـائـيـن، گـهـڻـو وقـت (Theban Tombs) تي تحقيق ڪري تصويري دستاويز تيار ڪيا، جيڪي ان وقت مختلف مقالن جي صورت ۾ شايع ٿيا. پهرين جنگ عظيم، دؤران، ڊاڪٽر مئڪي فوج جي سربراهه طور مشرقِ وسطيٰ ۾ پنهنجا فرائض سر انجام ڏنا. ساڳئي وقت فلسطين ۽ شام جي قديم يادگارن جي سار سنڀال لاءِ آرمي ڪميشن جي قائم ڪيل Survey of Ancient Monument جو ميمبر ٿي رهيو. ان کان علاوه 1919ع کان 1922ع جي عرصي دوران فلسطين حڪومت پاران اوائلي دؤر جي نوادرات، تاريخي عمارتن ۽ فن پارن جو محافظ/سنڀاليندڙ (Custodian) مقرر ٿيو. ڪجهه وقت ان عهدي تي فائز رهڻ کان پوءِ Penn ميوزم ۾ ڊاڪٽر ڪليرنس فشر جي اسسٽنٽ طور ڀرتي ٿيو. جيڪو دنيا جي پهرين ٻڌل ڳوٺ جيريڪو (Jericho) کان 45 ميلن جي فاصلي تي اتر طرف بيٽ شان ۾ واقع هو. Penn Museum ۾ ڊاڪٽر فشر جي بيمار رهڻ سبب هن اسسٽنٽ طور تاريخي ماڳن جي کوٽائي، نگراني، سروي، طريقيڪار، تصويرون ڪڍڻ ۽ مليل معلومات کي محفوظ ڪرڻ جو ڪم اڪيلي سر ڪيو. ڊاڪٽر مئڪي جي عملي زندگي ۾ ڪش، موهن جي دڙي ۽ چانهونءَ جي دڙي تي ڪيل تحقيقي ڪم خاص طور تي قابلِ ذڪر آهن. 19221925ع تائين ميسوپوٽيميا ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ طرفان کيس ڪش ۽ جموت نصر (Jemdet Nasr ۽ Kish) جي کوٽائيءَ جو نگران ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. ميسوپوٽيميا ۾ ڪم دوران هن، سنڌو ماٿريءَ جي آڳاٽي تهذيب موهن جي دڙي تي کوجنا ڪندڙ سر جان مارشل ۽ سندس ساٿين سان بـحـيـثيت مـراسله نـگـار (Correspondent) طور ڪم ڪيو. 1925ع ڌاري مصر ۾ موجود برٽش اسڪول آف آرڪيالاجي ۾کيس بحرين جي جـزيـري تموليءَ (Tumuli) جي کوٽائي جو ڪم ڏنو ويو. 1926ع کان 1931ع ۾ انڊين سروي آرڪيالاجي طرفان کيس موهين جي دڙي جي کوٽائيءَ جو پهريون اسپيشل آفيسر ۽ بعد ۾ (فيلڊ ڊائريڪٽر) نگران مقرر ڪيو ويو. ڊاڪٽر ارنيسٽ مئڪي، آرڪيالاجي جي تجربي ۽ علم جي آڌار تي ڇهن سالن جي عرصي تائين پنهنجي گهر واري ڊوروٿي جي ساٿ ۽ سهڪار سان موهن جي دڙي تي ڪم ڪيو. هن جي ڪيل کوٽائي ۽ تحقيق دؤران موهن جي دڙي مان مليل نوادرات بوسٽن جي هڪ فائن آرٽ ميوزيم ۾ مستقل طور رکيل آهن. موهن جي دڙي جي کوٽائي بابت سرجان مارشل جي ايڊٽ ڪيل ڪتاب جي پهرين جُلد جا 7 باب ۽ ٽئين جُلد جا 7 باب ڊاڪٽر مئڪي جا لکيل آهن، جن ۾ هن کوٽائي جو تفصيل، جاين جي اڏاوت، ٺڪر جي ٿانون، ماڻهن ۽ جانورن جي مورتين، پٿر جي شين، رانديڪن، اوزارن، زيورن، مهرن، عاج جي شين ۽ گهر جي استعمال جي شين جو تفصيل ۽ جائزو ڏنو آهي، ان کان علاوه هن موهن جي دڙي تي تفصيلي سائٽ رپورٽ پڻ تحرير ڪئي. هن جون چانهونءَ جي دڙي (جيڪو سنڌو تهذيب جو اهم ماڳ آهي) جي کوٽائي جي حوالي سان به تحريرون شايع ٿيل آهن. هن سنڌ جي قديم تهذيب تي The Indus civilization نالي جدا ڪتاب به لکيو، جيڪو 1935ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. هن 1942ع ڌاري انگلينڊ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارنيسٽ%20مئڪي%20%20ڊاڪٽر&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:1880ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1943ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>j4d79n0bwd3cie86cfnpw45pp22cqog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بڙي غلام علي خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19106</id>
    <revision>
      <id>372863</id>
      <parentid>360221</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1902ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="kzpyfyav3gaywl4styj2xejrmqdka8h" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
سنگيت جي برک ۽ ممتاز گويي استاد علي بخش خان جو لائق پٽ '''استاد بڙي غلام علي خان''' 2 اپريل [[1902ء|- 1902ع]] تي پيدا ٿيو. هو پنهنجي دور جو هڪ مڃيل ۽ عظيم موسيقار هو. هو موسيقار هجڻ کان سواءِ سٺو شاعر به هو ۽ تخلص ’سب رنگ‘ اختيار ڪندو هو. ’پيا موري بات اب نا ماني‘، ’سب رنگ، سب جڳ -جاني-‘ سندس مشهور ڪلام آهي. موسيقار جيڪو پاڻ ڪلام به جوڙيندو هجي، -ان- کي سنگيت جي دنيا ۾ ’نائڪ‘ ڪوٺبو آهي. راڳداريءَ ۾ کيس ”پدم ڀوشن“ ۽ ”سُر جو -پتلو-‘ خطاب پڻ مليا. هڪ سنگيت ڪار لاءِ هي سڀ خطاب وڏي اعزاز ۽ عزت جو نشان سمجهيا وڃن ٿا. پر فنڪار خود اعزازن کان وڏو هوندو آهي. اڳي سڀ موسيقار تانپوري تي ڳائيندا هئا، مگر -استاد بڙي غلام علي خان- سڀ کان پهريائين سرمنڊل ڪتب آندو. ’دم دم ياد پون ٿيون، مارن مٺيون ڳالهڙيون‘ ۽ ”دلڙي لُٽي تنهن يار سڄڻ‘، سندس ڳايل مشهور ڪافيون آهن. -استاد بڙي غلام علي خان- ٺمريءَ جو -بادشاهه- گائڪ مڃيو ويندو هو، مگر پوءِ سندس توجهه خيال جي گائڪيءَ طرف گهڻو رهيو، سندس پٽ منور علي خان هندوستان ۾ چڱو نالو ڪڍيو آهي. -استاد بڙي غلام علي خان- جو پسنديده ساز سارنگي هو. ملڪه ترنم نورجهان ۽ لتا منگيشڪر سندس شاگردن مان آهن. -بادشاهه- موسيقار هجڻ جي باوجود ڏاڍو نهٺو ۽ بردبار شخص هو ۽ هميشه فن جي سکڻ لاءِ ڪوشان رهندو هو ۽ اهڙي طرح هن -استاد عاشق علي خان- کي پنهنجو -استاد- ڪري مڃيو. حالانڪه کيس فن موسيقي جي مڪمل سکيا پنهنجي پيءُ -استاد- علي بخش خان کان مليل هئي. -ان- کان سواءِ -استاد- مبارڪ علي خان گوالياريءَ کان به راڳ جي سکيا ورتائين. -استاد بڙي غلام علي خان- جي وفات 23 -اپريل- 1966ع ۾ ٿي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد%20بڙي%20غلام%20علي%20خان استاد بڙي غلام علي خان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:20 هين صدي جا هندستاني ڳائڻا]]
[[زمرو:1902ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1968ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>kzpyfyav3gaywl4styj2xejrmqdka8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بسم الله خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19107</id>
    <revision>
      <id>372879</id>
      <parentid>360140</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1916ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5344" sha1="b5as9tgyriy4vl99a2kw2pkbw25q5jk" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

استاد -بسم الله- خان (شرناءِ نواز ): سال 2006ع جي -آگسٽ- مهيني جي 21 -تاريخ- سومر ڏينهن -بسم الله- خان'&gt;-استاد -بسم الله- خان- جي وڇوڙي جي خبر وڏي ڏک ۽ -ارمان- سان -ٻڌي- ويئي. -بسم الله- خان'&gt;-استاد -بسم الله- خان- يا بابا -بسم الله- خان، جو نالو سڄي دنيا، خصوصاً هندستان -پاڪستان- ۾ وڏي ادب ۽ احترام سان ورتو ويندو آهي. کيس سنگيت جي دنيا ۾ -تاج- دار واري حيثيت حاصل هئي. بابا -بسم الله- خان کان اڳ ۾ شرناءِ، شادين مرادين ۽ مذهبي رسمن جي موقعي تي وڄائي ويندي هئي. ڪريم جي ڪرم ۽ رات ڏينهن جي رياضت سان -بسم الله- خان شرناءِ کي مڪمل ڪلاسيڪل ساز جي حيثيت ڏياري. سندس شرناءِ جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي، تاثير جو هڪ جادو هو، جيڪو ٻڌندڙن تي ڇانئجي ويندو هو. ڇا راڳ، ڇا -ٺمري-، جيڪو ڪجهه سندس شرناءِ مان سريلن سرن ذريعي نڪتو، امر ٿي ويو. 
عطرِ حنا ۽ مشڪِ عنبر جي خوشبوءِ کي پسند ڪرڻ وارو -بسم الله- خان'&gt;-استاد -بسم الله- خان- [[1916ء|1916ع]] ۾ ڄائو. شرناءِ ۾ سندس -استاد- سندس ئي مامو علي بخش هو، سندس وڏا -بهار- جي هڪ رياست ڊمراؤ ۾ درٻاري فنڪار هئا. هن جي ماءُ ننڍپڻ ۾ گذاري ويئي ۽ سندس پرورش -بنارس- ۾ ماماڻن ۾ ٿي. سال 1930ع ۾ صرف 14 سالن جي عمر ۾ ڀريل پنڊال ۾ شرناءِ وڄائي، ماڻهن جا من موهي وڌائين. پنهنجي پهرين ئي پروگرام ۾ شرناءِ ائين وڄايائين، جو واپسيءَ مهل چانديءَ جو -تمغو- سندس سيني جي سونهن بڻيل هو. پوءِ ته تمغن ۽ اعزازن ملڻ جو هڪ سلسلو شروع ٿي ويو. هو هندستان جو ٽيون ڪلاسيڪي فنڪار هو، جنهن کي 2001ع ۾ هندستان سرڪار اعليٰ -ترين- اعزاز ”ڀارت رتن“ سان نوازيو. -ان- کان اڳ کيس پدم ڀوشن عطا ٿيو. سنگيت ناٽڪ اڪيڊمي ايوارڊ ماڻيائين. مڌيه پرديش سرڪار کيس تانسين ايوارڊ ڏنو. وشو ڀارتي يونيورسٽيءَ، شانتي نڪيتن ڊاڪٽريٽ جي اعزازي سند ڏني. صرف 14 سالن جي عمر ۾ -استاد- جو لقب، پنڊت جواهر لال نهرو کيس -الله- -آباد- ۾ هڪ محفل ۾ عطا ڪيو. پاڻ سڌو سنئون درويش صفت -انسان- هو. ايترو نامور هجڻ باوجود پنهنجي شهر بنا رس ۾ ڪڏهن ڪنهن هوٽل جي اڳيان پياليءَ ۾ چانهه پيئندي نظر ايندو هو ته ڪڏهن ڪنهن دوڪان جي صندل تي ويهي دوستن سان ڪچهري ڪندي ڏسڻ ۾ ايندو هو. سندس سواري -سائيڪل- رڪشا هوندي هئي. 
استاد -بسم الله- خان جڏهن اڪيلي سر شرناءِ وڄائيندو هو ته به واه واه هوندي هئي، پر جڏهن ڪنهن ٻئي ساز جي جگل بنديءَ ۾ شرناءِ وڄائيندو هو ته پوءِ سبحان -الله- هوندي هئي. ولايت خان سان ستار، امجد علي خان سان سرود ۽ V.G. Jag سان وائلن جي جگل بنديءَ ۾ وڄايل سندس شرناءِ يادگار جي حيثيت رکي ٿي. 
استاد جي شرناءِ مان نڪتل سر هر ڪنهن کي روئاري ڇڏيندا هئا، پر جڏه هي فقير فنڪار محرم مهيني جي اٺين -تاريخ-، ماتامن جي جلوس گذرڻ وقت، ڪارو ڪڙتو -پائي-، مٿي اگهاڙو، پيرين اگهاڙو رستي جي ڪنڊ ۾ اڀ پيرو بيهي شرناءِ وڄائيندو هو. ماتامي ياحسين هائي حسين جي وائي ڪندا هئا، -استاد- جي شرناءِ -اوسر- وارا آلاپ ڪري روئندي هئي. -استاد- جي اکين مان ڳوڙها -ٽم ٽم- ڪري نڪرندا هئا. نه -استاد- رهيو نه -استاد- جي شرناءِ رهي، رهي نانءُ ڌڻيءَ جو. -استاد- هن دنيا ۾ آيو به 21 -تاريخ- ۽ ويو به 21 -تاريخ-، اهو عجيب اتفاق آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=استاد بسم الله خان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |accessdate=2020-07-09 |archive-date=2019-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821065607/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D8%A8%D8%B3%D9%85%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:1916ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>b5as9tgyriy4vl99a2kw2pkbw25q5jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد جمن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19128</id>
    <revision>
      <id>372860</id>
      <parentid>360389</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1935ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8768" sha1="sy33hodd5dk29w4rlwogdmwzoqd5nmh" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
استاد محمد جمن- جا وڏا اصل ۾ [[بلوچستان]] جي علائقي لسٻيلي جا، ذات جا سخيراڻي هئا. هو ڳوٺ ڪَنڊِ جهنگ ۾ 10 -آڪٽوبر- 1935ع ڌاري حاجي احمد سخيراڻيءَ جي گهر ۾ ڄائو. جنهن کي ’آمن‘ به چوندا هئا. سندس وڏا سُرندو وڄائيندا هئا. هي انهن جي هنج ۾ ويهي سُرندو ٻڌندو هو ۽ سُرندي جا سُريلا آلاپ -ٻڌي- کيس ننڊ وٺي ويندي هئي. -ان- ماحول ۾ هُن هوش سنڀاليو ۽ موسيقيءَ سان لڳاءُ پيدا ٿيس. هن راڳ جي باقاعدي سکيا -استاد- نظر حسين کان ورتي. نظر حسين ملڪه ترنم نورجهان جو -استاد- به هو.

1947ع ۾ جڏهن -پاڪستان- ٺهيو ته -ان- وقت سنڌ ۾ ڪا به ريڊيو -اسٽيشن- ڪا نه هئي. 14 -آگسٽ- 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ ريڊيو -اسٽيشن- قائم ٿي، جنهن جي نشريات انٽيليجنٽس اسڪول مان شروع ڪئي وئي. -ان- وقت ريڊيي ڪراچيءَ جو سرواڻ زيد. اي -بخاري- (ذوالفقار علي بخاري) هوندو هو. -بخاري- صاحب ريڊيو -اسٽيشن- ٺهڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ لوڪ ڳائڻن جي هڪ ٽولي کي ڪلفٽن تي ٻڌو. انهن ۾ محمد -جمن- به موجود هو. محمد -جمن- جي بينسريءَ سندس من موهي وڌو. اتان ئي -بخاري- صاحب محمد -جمن- کي ريڊيي -اسٽيشن- تي وٺي آيو ۽ ٻه چار منٽ کيس مائيڪروفون تي ٻڌائين. محمد -جمن- کيس راڳ ڪوهياريءَ مان ڌن ٻڌائي، جيڪا ڌن ئي سندس آڊيشن ۽ ٽيسٽ بڻي، جنهن کان پوءِ محمد -جمن- کي -بخاري- صاحب اسٽاف آرٽسٽ جي حيثيت ۾ ريڊيي جو ملازم ڪري رکيو. هن ڪيترن ئي ڪلامن ۾ بينسري وڄائي. خاص ڪري -استاد- محمد ابراهيم جي ڳايل ڪلامن ۾.

هڪ روايت اها آهي ته 1949ع ۾ -استاد محمد جمن- ۽ -استاد- محمد حسن ريڊيي تي آيا ۽ ٻئي گڏجي ڳائيندا هئا. -ان- کان پوءِ زيڊ. اي بخاريءَ کيس بينسري نواز جي حيثيت ۾ ٻڌو ۽ ملازم ڪري رکيو. ٻي روايت اها آهي ته محمد -جمن- 58-1957ع ڌاري -ان- وقت جي پروڊيوسر علي محمد چاڳلا صاحب وٽ، جيڪو پهريون سنڌي پروڊيوسر به هو، ڳائڻ جي آڊيشن ڏني، پر چاڳلا صاحب کيس اهو چئي ناپاس ڪري ڇڏيو ته ”تنهنجو تلفظ ڪچو آهي ۽ تون ڪجهه پڙهي به نه ٿو سگهين“. تنهن کان پوءِ هُن پڙهڻ شروع ڪيو ۽ ٿورن ئي ڏينهن ۾ پهريون درجو اڌو گابرو پڙهيائين ۽ ڪجهه پڙهڻ لکڻ جهڙو به ٿيو ۽ پنهنجو تلفظ به سڌاريائين.

هن شاهه صاحب جي ٻوليءَ کي ڏاڍي سهڻي نموني ڳايو ته ٻين ماڻهن سندس ڪلام -ٻڌي- پنهنجو اچار سڌاريو. هن ريڊيي تي سڀ کان پهريان شاهه سائينءَ جوهيءُ ڪلام رڪارڊ ڪرايو:

’دوست پيهي در آيو، ٿيو ملڻ جو سعيو‘

آگسٽ 1955ع ۾ جڏهن حيدرآباد ۾ ريڊيو -اسٽيشن- ٺهي ته -استاد محمد جمن- کي اتي موسيقار جي حيثيت ۾ موڪليو ويو. هو اتي ڳچ عرصو رهيو ۽ سنڌي موسيقيءَ جي گهڻي خدمت ڪيائين. حيدرآباد ۾ رهڻ دوران هن سنڌ جي مختلف صوفي بزرگن جي ڪلام کي منظوم -اردو- ترجمي سان گڏ به رڪارڊ ڪرايو. سندس ڳايل اهڙن ڪلامن ۾ -اردو- ترجمو سندس هڪ شاگردياڻي -ثريا- حيدرآبادي ڳائيندي هئي.

استاد محمد -جمن- هونئن ته ڪيترائي ڪلام ڳايا، پر هن شاهه سائينءَ جي ڪلام کي -ٺيٺ- سنڌي رنگ ۾ ڳايو. ٻين صوفي بزرگن ۽ جديد شاعرن کي به ڳايائين، ليڪن جيڪو ڪلام سندس سڃاڻپ بڻيو سو آهي، شاهه سائينءَ جو ڪلام:

منهنجو ملڪ ملير، ڪوٽن ۾ آءُ ڪيئن، گذاريان!!

ان ڪلام جي ڌن -ان- وقت جي مشهور موسيقار ديبو ڀٽاچاريه ٺاهي هئي. اهو ڪلام ايڏو ته مقبول ٿيو، جو هر محفل ۾ -استاد- کان فرمائش ڪئي ويندي هئي. -ان- ڪلام کان پوءِ -استاد محمد جمن- جو ڳايل ٻيو جيڪو ڪلام گهڻو مقبول ٿيو، سو هو بُلي شاهه جو ”انت -بحر- دي ڪل نه ڪائي، رنگيءَ رنگ بڻايا!“.

استاد محمد -جمن- ٻن فلمن لاءِ به ڳايو. هڪ سنڌي فلم ”تنهنجون ڳالهيون سڄڻ“ ۾. مشهور بينجي نواز، -بلاول- -بيلجيم- جي موسيقيءَ ۾ نغما ڳايائين. -ان- فلم جو نغمو ”هو سهڻا يار سڄڻ“، ٻي -اردو- فلم ”ڪالو“، جيڪا ڪراچيءَ جي لياريءَ واري علائقي جي عڪاسي ڪندڙ هئي. -ان- فلم ۾ مشهور اداڪار محمد عليءَ مُک ڪردار ادا ڪيو هو، -ان- ۾ -استاد محمد جمن- شاهه سائينءَ جو هيءُ ڪلام ڳايو:

”آءُ جيها ئي ذات، تون پاڻ سڃاڻج سپرين!“

-استاد محمد جمن- اردو، سرائڪيءَ ۽ سنڌيءَ ۾ ڳايو. سندس ڳائڻ جي خاص ڳالهه اها هئي ته سنڌي راڳ جي خاص انگ کي قائم رکيائين.سندس ٺاهيل ڌنون تمام گهڻو مقبول ٿيون. اهي ڌنون ٻين به ڪيترن ئي فنڪارن ساڳي انداز ۾ ڳايون. هن ڪيترن ئي شاگردن کي سکيا به ڏني، جيئن زرينا بلوچ، زيب النساءِ، علي محمد خاصخيلي، جميلا ناز، شفيع محمد وغيره. اهي فنڪار به پاڻ سنڌي موسيقيءَ جا وڏا نالا آهن. -استاد محمد جمن- حيدرآباد کان پوءِ ڪراچيءَ ريڊيي تي واپس وريو ۽ آخر تائين اُن سان وابسته رهيو. کيس نم جو وڻ تمام گهڻو وڻندو هو. ڪراچيءَ ۾ سندس گهر اڳيان نم جو وڻ هوندو هو، جنهن جي ٿڌيءَ ڇانوَ ۾ ويهي رياض به ڪندو هو ته مهمانن سان ڪچهري به ڪندو هو. هن جو سُرُ ڪوهياريءَ مان ڳايل شاهه لطيف جو هيٺيون ڪلام سندس مشهوريءَ جو سبب پڻ بڻيو:

ڪارون وس ڪيام، لڏي ڏور ويا،

مُئيءَ جو هوت نه موٽيو!

هن ملڪ کان ٻاهر به پنهنجي فن جو مظاهروڪيو. 1962ع ۾ -پاڪستان- جا لوڪ ڳائڻا روس ۽ ڪجهه ٻين ملڪن ڏانهن ويا، انهن ۾ -استاد محمد جمن- سنڌ جي فنڪارن جي رهبري ڪئي. هو هندستان، بنگلاديش، ايران، انڊونيشيا، چين ۽ -افغانستان- به ويو.

استاد محمد -جمن- کي ڪيترائي ايوارڊ جهڙوڪ: پرائيڊ آف پرفارمينس، شاهه لطيف اوارڊ ٻه ڀيرا ۽ حضرت سچل سرمست اوارڊ وغيره مليا.

سنڌي سُر ۽ سنگيت جو تمام وڏو خدمتگار، بهترين موسيقار ۽ فنڪار -استاد- محمد جمن، 24 جنوريءَ 1990ع تي صبح جو پنجين وڳي اسان کان جدا ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=استاد محمد جمن : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%AC%D9%85%D9%86 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200127102502/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%20%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%20%D8%AC%D9%85%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:سنڌي راڳي]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1935ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1990ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>sy33hodd5dk29w4rlwogdmwzoqd5nmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منظور علي خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19129</id>
    <revision>
      <id>372851</id>
      <parentid>341993</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5237" sha1="jdip1rdy4jreularaqetqwwefvt8a2t" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[سنڌ]] جي مشهور ڪلاسيڪل گويي '''استاد منظور علي خان''' جو اصل نالو محمد خان هو. سندس تعلق گواليار جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي نامور خاندان سان آهي. مهاراجا رنجيت سنگهه جي دؤر ۾ هيءُ گهراڻو پنجاب ۾ اچي آباد ٿيو، جتان بعد ۾ خيرپور جي والي مير مراد علي خان جي خواهش تي، استاد منظور علي خان جو پڙڏاڏو استاد شادي خان سنڌ جي شهر [[شڪارپور]] ۾ اچي آباد ٿيو، ۽ اتي ئي 1926ع ۾ استاد منظور علي خان جنم ورتو.
استاد منظور علي خان جي والد جو نالو استاد جمال خان هو، جيڪو
’جمالو خان‘ به سڏبو هو. سندس ڏاڏو ڪريم بخش خان به نالي وارو گويو ٿي گذريو هو. جنهن 1911ع ۾ ”جارج پنجين“ جي جشن تاج پوشيءَ جي موقعي تي سنڌ جي موسيقارن جي نمائندگي ڪئي هئي، ۽ کيس حسن ڪارڪردگيءَ جو اعزاز مليو هو.
استاد منظور علي خان، موسيقيءَ جي ابتدائي تعليم پنهنجي والد استاد جمال خان کان، ۽ ان کان پوءِ پنهنجي سؤٽ سينڌي خان کان حاصل ڪئي. ان کان سواءِ پنهنجي دور جي ناميارن گوين، بيبي خان جي فن مان فيضياب ٿيو. جڏهن ته [[استاد بڙي غلام علي خان]]، عاشق علي خان ۽ استاد اميد علي خان جو صحبتي ۽ همعصر هو. استاد منظور علي خان سڀ کان پهرين اٺن سالن جي عمر ۾ پنهنجي فن جو کليل مظاهرو ڪيو. 1940ع ۾ ڏهن سالن جي عمر ۾ هن شڪارپور ۾ ٿيندڙ موسيقيءَ جي مقابلي ۾ حصو ورتو، ۽ ڪاميابي ماڻيائين. اهڙيءَ طرح 15 سالن جي ڄمار ۾ ئي سندس شمار ناميارن موسيقارن ۾ ٿيڻ لڳو. استاد منظور علي خان 16 سالن جو هو ته سندس والدين شڪارپور مان لڏي اچي ٽنڊي آدم ۾ رهيا ۽ پوءِ استاد منظور علي خان جي سڄي زندگي ٽنڊي آدم ۾ ئي گذري. جون 1947ع ۾ استاد منظور علي خان ۽ [[استاد بڙي غلام علي خان]] جي وچ ۾ موسيقيءَ جو هڪ دلچسپ مقابلو ڪراچيءَ ۾ ٿيو، جيڪو ٽن ڏينهن تائين جاري رهيو. موسيقيءَ جي انهيءَ پرلطف مقابلي کي ڏسڻ لاءِ عام خلق کان سواءِ انهيءَ دؤر جا نامور گويا استاد اميد علي خان، [[استاد عاشق علي خان]] ۽ [[استاد بيبو خان]] وغيره به موجود هئا. انهيءَ مقابلي ۾ استاد منظور علي خان ڪامياب ٿيو. اهڙيءَ طرح هن نوجوان گويي، موسيقيءَ جي ميدان ۾ پنهنجي هڪ مخصوص جاءِ ۽ انداز پيدا ڪري ورتو، جيڪو آهستي آهستي مستحڪم ٿيندو رهيو ۽ اڄ تائين سنڌ جو ڪو فنڪار انهيءَ مقام کي پهچي نه سگهيو آهي. استاد منظور علي خان، استاد مراد علي خان ۽ استاد بيبي خان کان هڪ خاص تان ”سري“ سکي، جيڪا صرف منظور علي خان ئي ڳائي سگهندو هو. 1960ع ۾ [[مخدوم طالب الموليٰ]]، استاد منظور علي خان- کي ”بهارِ موسيقيءَ“ جو لقب ڏنو.
استاد منظور علي خان جي گائڪيءَ جو هڪ مخصوص ۽ انوکو انداز هو، جيڪو سندس شاگردن ۾ به نمايان رهيو. هن وقت سنڌ ۾ جيڪي به سُٺا ڳائڻا آهن، انهن ۾ اڌ کان وڌيڪ استاد منظور علي خان جا شاگرد يا سندس شاگردن جا به شاگرد آهن. استاد جي ڪجهه مکيه شاگرد ڳائڻن ۾ محمد يوسف، وحيد علي، استاد وزير علي خان، [[استاد گلزار علي خان]] دايو، [[عابده پروين]] ۽ انور حسين وسطڙو، ذوالفقار علي، مظهر حسين ۽ ميان نذر حسين وغيره قابل ذڪر آهن.
سنڌ جو هيءُ ناميارو ڪلاڪار، عظيم گويو ۽ موسيقيءَ جو ماهر،
9 سيپٽمبر 1980ع ۾ وفات ڪري ويو. سندس مزار ٽنڊي آدم جي اسماعيل شاهه قبرستان ۾ آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد%20منظور%20علي%20خان استاد منظور علي خان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:راڳي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:سنڌي راڳي]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1980ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>jdip1rdy4jreularaqetqwwefvt8a2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نصرت فتح علي خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19132</id>
    <revision>
      <id>372861</id>
      <parentid>281457</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1948ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="csihjp4lqfubq4k4q1y49wsnbbimlr1" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

[[فائل:Ustad-nusrat-fateh-ali-khan-vishal-singh-rana-18911.jpg|thumb|alt=|نصرت فتح علي خان]]

قوالين کي هڪ جديد انداز سان عوام آڏو پيش ڪري ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ مڃتا ماڻيندڙ -استاد نصرت فتح علي خان- کي گلوڪاري ۽ موسيقي جو فن ورثي ۾ مليو هو. هن [[1948ء|1948ع]] ۾ فيصل آباد شهر ۾ اک کولي. سندس پيدائشي نالو محمد پرويز هو. پر هڪ بزرگ مٿس نصرت فتح علي خان نالو رکيو. هن جو والد فتح علي خان ۽ چاچو مبارڪ علي خان پنهنجي وقت جا مشهور قوال هئا. جڏهن ته مرحوم جي ڏاڏي -اختر- حسين به موسيقيءَ جي دنيا ۾ نالو ڪمايو هو. جنهن انداز ۾ هن نون سازن ۽ آوازن سان ڳايو، عوام سندس [[قوالي]] جو انداز ڏاڍو پسند ڪيو. نصرت جي گھر وارن جي خواهش هئي ته هو انجينئر ٿئي يا ڊاڪٽر، پر هي لڪي لڪي موسيقيءَ جي سکيا وٺندو هو، جڏهن سندس اهڙي خواهش جي ڄاڻ چاچي مبارڪ کي پئي ته سڀ کان اڳ کيس ڍولڪ وڄائڻ سيکاري، ۽ -ان- کانپوءِ کيس سنگيت جي دنيا ۾ آندائين. جڏهن هن ”دم مست قلندر“ ۽ ”ڪنا سوڻا تينو رب ني بنايا“ ڳايو ته کيس انهن ٻنهي قوالين شهرت جي بلندين تائين پهچائي ڇڏيو. هن کي قوال هجڻ تي وڏو فخر هوندو هو ۽ قوال جي حيثيت سان ئي پاڻ کي متعارف ڪرائيندو هو. 1990ع ۾ پهريون ڀيرو سندس آڊيو ڪيسٽون مارڪيٽ ۾ آيون. -اوڀر- جي ملڪن ۾ هن جي فن جا ايترا ته قدردان نڪري آيا، جو هن کي واشنگٽن يونيورسٽيءَ ۾ رهڻ جي دعوت ڏني وئي ۽ اتي آمريڪين کي موسيقي سيکاريندو رهيو. اتان جا ڪيترا مرد توڙي عورتون هن کان موسيقي جي تربيت وٺندا رهيا. هو رومانوي غزل پڻ قوالي جي انداز ۾ ڳائيندو هو، سندس ڳلي ۾ عجب تاثير هئي. سندس محفلن ۾ ڏيهي توڙي پرڏيهي ٻڌندڙ سندس سرن ۾ محو ٿي رقص ڪندا هئا.
مرحوم نصرت فتح علي کي [[باليووڊ|بالي ووڊ]] فلم انڊسٽري وارن به موسيقيءَ جي دعوت ڏني. اتي هن جي ڏنل موسيقيءَ جو اهڙو ته اثر ٿيو، جو اتان جي ڪيترين ئي فلمن ۾ هن موسيقي ترتيب ڏني. -جن- ۾ بينڊٽ ڪوئين، ڪارتوس، ڪچي ڌاگي، -اور- پيار هوگيا فلمون شامل آهن، جڏهن ته پاڪستاني فلم ”پل دو پل“ به موسيقي ترتيب ڏنائين. -ان- کانسواءِ هن هڪ -انگريزي- فلم ”لاسٽ ٽيمپٽيشن آف ڪرائسٽ“ جو پلي بيڪ گرائونڊ ميوزڪ ڏئي پاڻ کي دنيا جو بهترين موسيقار طور مڃرايو، -ان- کانپوءِ هن آسڪر اوارڊ يافته فلم”ڊيد مين واڪنگ“ ۽ ”نيچرل بورن ڪلرز“ جي پڻ موسيقي ڏني. هن جا 50 کان وڌيڪ البم مارڪيٽ ۾ آيا آهن. 1995ع ۾ -جرمني- جي هڪ تقريب ۾ هن کي ”يونيسڪو اوارڊ“ ڏنو ويو، جڏهن ته لنڊن ۾ [[بي بي سي]] پاران کيس لائيف ٽائيم اوارڊ ڏنو ويو. نصرت فتح علي خان لنڊن جي اسپتال ۾ 16 -آگسٽ- 1996ع تي شگر ۽ گڙدن جي بيماري وگهي وفات ڪئي. اڄ هو نه آهي، پر سندس جديد انداز ۾ ڳايل قواليون هر هنڌ گونجي رهيون آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد%20نصرت%20فتح%20علي%20خان استاد نصرت فتح علي خان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني فلمي راڳيندڙ]]
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پنجابي ٻولي جا راڳي]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]
[[زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون]]
[[زمرو:1948ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1997ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>csihjp4lqfubq4k4q1y49wsnbbimlr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اشفاق احمد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19310</id>
    <revision>
      <id>372850</id>
      <parentid>254625</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1925ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="6pyvajrpy4m3dzqcydkmwrddh4tacn3" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}ي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشفاق%20احمد&lt;/ref&gt; اشفاق سموں 

پیدا تلہار 

والد موسیٰ 

شہر تلہر

'''ایک فارغ لڑکا'''

بگ
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]
[[زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون]]
[[زمرو:1925ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>6pyvajrpy4m3dzqcydkmwrddh4tacn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اصغر خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19321</id>
    <revision>
      <id>372869</id>
      <parentid>313021</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1921ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5019" sha1="sgqt2r5lwrqnfte86y7jfvrsddhl7g2" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

{|class&quot;wikitable&quot;
|-
! نالو !!  اصغر خان
|-
! پيدائش !! 17 جنوري 1921ع -  

[[ڄمون]] [[ڪشمير]] برٽش انڊين امپائير
|-
! وفات !! 5 جنوري 2018 (عمر 96 سال)
سي ايم ايڇ راولپنڊي [[پاڪستان]]
|-
! قوميت !! برٽش انڊين (1921-1947)
پاڪستاني (1947-2018)
|-
! سياسي پارٽي !! [[تحريڪ انصاف]]
|-
! ٻيون پارٽيون !! [[تحريڪ استقلال]]
|-
! اولاد !! [[شيرين اصغر خان]]

[[نسرين اصغر خان]] 

[[عمر اصغر خان]]

[[علي اصغر خان]]
|}

ريٽائرڊ ايئر مارشل -اصغر خان- سياستدان ۽ پاڪ فضائيه جو سربراهه رهيو آهي. سندس سڃاڻپ هڪ ايماندار سياستدان واري آهي. هو ڊگهي عرصي تائين جي. آءِ. اي جو پڻ سربراهه رهيو هو. اڌ درجن کن ڪتابن جو ليکڪ آهي. 
اصغر خان 17 -جنوري- 1921ع تي ڄمون (ڪشمير) ۾ ڄائو هو ۽ پختون خاندان سان تعلق رکندڙ برگيڊيئر -ٺاڪر- رحمت -الله- خان -بهادر- جو پٽ آهي. سندس والد پهرين مهاڀاري لڙائيءَ دوران -جنگ- ۾ قيدي رهيو ۽ ٻي مهاڀاري لڙائيءَ ۾ به حصو ورتو هئائين. -اصغر خان- ديرا دون جي رائل انڊين آرميءَ ۾ ڪميشن حاصل ڪئي. 1944ع ۾ هن -برما- ۾ جپانين خلاف فضائي آپريشن ۾ حصو ورتو. بعد ۾ سندس خاندان ڪشمير مان لڏي اچي ايبٽ -آباد- ۾ -آباد- ٿيو. -اصغر خان- بنيادي طرح -بري- فوج جو آفيسر هو. جڏهن -جنگ- لڳي ته ڪيترن فوجي آفيسرن کي انڊين ايئر فورس ڏانهن بدلي ڪيو ويو، انهن ۾ -اصغر خان- به شامل هو. -پاڪستان- ٺهڻ کانپوءِ هو رائل -پاڪستان- ايئرفورس ڪاليج رسالپور جو پهريون ڪمانڊر ٿيو. -اصغر خان- 36 سالن جي ڄمار ۾ ايئر چيف مقرر ٿيو ۽ -ان- عهدي تي 8 سالن (65-1957ع) تائين رهيو. 
سياسي ڪيريئر: 1971ع کان 77ع تائين [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حڪومت جي مخالف طور هن اهم ڪردار ادا ڪيو. ڇاڪاڻ جو اهي ٻئي اڳواڻ ذاتي طرح سان هڪ ٻئي سان ٺهندا ڪو نه هئا. 1977ع ۾ جڏهن -پاڪستان- قومي -اتحاد- (پي اين اي) -ڀٽي- صاحب خلاف تحريڪ هلائي ته سندس -پارٽي- -ان- -اتحاد- ۾ شامل هئي. 77ع وارين چونڊن ۾ -اصغر خان- [[ڪراچي]] ۽ ايبٽ آباد، ٻن هنڌن -تان- قومي -اسيمبلي- جون سيٽون کٽيون. 1979ع ۾ -ڀٽي- صاحب جي حڪومت کي برطرف ڪرڻ بعد جڏهن ضياءُ -الحق- عام چونڊن جو اعلان ڪيو ته ملڪ جا ڪيترائي ناميارا سياستدان سندس پارٽيءَ ۾ شامل ٿي ويا. ضياءُ -الحق- جڏهن چونڊون ملتوي ڪيون ته -اصغر خان- گهر ۾ نظربند هو ۽ هو پنجن سالن تائين نظربند رهيو. 
1983ع ۾ جڏهن ضياءُ -الحق- خلاف سمورين پارٽين جو -اتحاد- -آر- ڊي'&gt;-ايم -آر- ڊي- ٺهيو ته سندس -پارٽي- تحريڪ استقلال به -ان- -اتحاد- ۾ شامل ٿي. 1986ع ۾ جڏهن -اصغر خان- -آر- ڊي'&gt;-ايم -آر- ڊي- کان ڌار ٿيو ته سندس -پارٽي- جي ڪيترن اڳواڻن احتجاج طور پارٽيءَ -تان- استعيفيٰ ڏيئي ڇڏي. -اصغر خان- 85ع جي چونڊن جو بائيڪاٽُ ڪيو پر 88ع جي چونڊن ۾ حصو ورتو پر هو ڪا به سيٽ کٽي نه سگهيو. 90ع ۾ [[لاھور|لاهور]] مان چونڊن ۾ شڪست بعد هن سياست -تان- ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. سندس پٽ عمر -اصغر خان- جنرل [[پرويز مشرف]] جي حڪومت ۾ وفاقي وزير رهيو. ڪابينا مان استعيفيٰ ڏيڻ بعد 2002ع جي چونڊن ۾ حصي وٺڻ لاءِ هن پارٽيءَ جي اڳواڻي سنڀالي ۽ پارٽيءَ جو نالو تبديل ڪري قومي جمهوري -پارٽي- رکيو.عمر -اصغر خان- جو پراسرار حالت ۾ موت واقع ٿيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اصغر%20خان اصغر خان : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جا رڪن]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ قدامت پرستي]]
[[زمرو:آفريدي ماڻهو]]
[[زمرو:1921ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>sgqt2r5lwrqnfte86y7jfvrsddhl7g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اعتزاز احسن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19358</id>
    <revision>
      <id>372868</id>
      <parentid>318245</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1945ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2744" sha1="khxo6yrg6khbbged21mh85elys6f5v7" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''اعتزاز احسن''' ھڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] وڪيل، دانشور ۽ سياستدان آهي. سندس والد چوڌري محمد احسن عليگ، پرجوش مسلم ليگي اڳواڻ هو. سندس والده مسلم ليگ جي عورتن واريءَ شاخ جي ڊويزنل منتظم هئي. 
اعتزاز احسن شروعاتي تعليم ايچي سن ڪاليج لاهور مان حاصل ڪئي. گورنمينٽ ڪاليج لاهور مان گريجوئيشن ڪرڻ کان پوءِ ڪئمبرج يونيورسٽيءَ ۾ داخل ٿيو ۽ اُتان بئريسٽريءَ جو امتحان پاس ڪري واپس وطن پهچي، سي.ايسپيءَ جو امتحان ڏيئي، پاڪستان ۾ پهرين پوزيشن کنيائين. عملي سياست جو آغاز پيپلزپارٽيءَ ۾ شامل ٿيڻ سان ڪيائين ۽ اڄ تائين اُن سان واڳيل آهي. 1970ع وارين عام چونڊن ۾ پنجاب اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، [[پاڪستان پيپلز پارٽي|پيپلزپارٽيءَ]] جي حڪومت ۾ اطلاعات جو وزير مقرر ٿيو. ان کان پوءِ چونڊن ۾ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر منتخب ٿي، قانون ۽ انصاف جو وزير، وزير داخلا ۽ وزير تعليم مقرر ٿيو. اعليٰ عدالتن ۾ ڪيترن ئي سياسي قيدين جي مقدمن جي پيروي ڪيائين، جن ۾ محترمہ [[بينظير ڀٽو]] بہ شامل آهي. پنهنجن سياسي نظرين سبب ڪيترائي ڀيرا جيل ۾ بہ ويو آهي. آئين جو ماهر، سپريم ڪورٽ جو اعليٰ وڪيل ۽ سينيٽ جو ميمبر آهي. پاڻ شاعر بہ آهي تہ محقق بہ. سندس تصينف ”انڊس ساگا ائنڊ ميڪنگ آف پاڪستان“ مشهور آهي. 2008ع کان 2009ع تائين سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس جي معطليءَ کان پوءِ سندس بحاليءَ ۽ عدليہ جي آزاديءَ لاءِ هلايل هلچل ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين جنهن جي ڪري پيپلزپارٽيءَ سان ڪجهه وقت تعلقات ڪشيده رهيس. هن وقت انهن ۾ ڪجهه بهتري آيل ڏسجي ٿي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اعتزاز%20احسن اعتزاز احسن : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:لاهوري ماڻهو]]
[[زمرو:لاهور جا سياستدان]]
[[زمرو:1945ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>khxo6yrg6khbbged21mh85elys6f5v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افتخار محمد چوڌري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19385</id>
    <revision>
      <id>372887</id>
      <parentid>285046</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1948ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10947" sha1="n1b3wz1ceuusq60ds0o188hk3pgxjw5" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

اڳوڻو چيف جسٽس آف [[پاڪستان]] جسٽس '''افتخار محمد چوڌري''' 12 ڊسمبر 1948ع تي ۾ ڄائو. کيس جنرل پرويز مشرف 7 مئي 2005ع تي سپريم ڪورٽ آف پاڪستان جو چيف جسٽس مقرر ڪيو. ۽ 9 مئي 2007ع تي ان وقت معطل ڪيو، جڏهن هُن استعيفيٰ ڏيڻ کان انڪار ڪيو، سندس ان انڪار وڪيلن جي هڪ تاريخي تحريڪ کي جنم ڏنو. نيٺ 20 جولاءِ 2007ع تي کيس سپريم ڪورٽ بحال ڪيو. سپريم ڪورٽ جي فل بينچ آڏو جسٽس چوڌريءَ جي وڪالت [[اعتزاز احسن]] ۽ ٻين وڪيلن ڪئي. پاڪستان جي پنجاهه سالن جي تاريخ ۾ پنهنجي نوعيت جو هي پهريون واقعو هو، جو چيف جسٽس کي معطل ڪيو ويو هجي. صدر مشرف کي سندس ٻيهر صدر چونڊجڻ خلاف سپريم ڪورٽ ۾ داخل ڪيل آئيني درخواست سبب خطرو محسوس ٿيو، ان ڪري هن فوري طور آئين معطل ڪري، ملڪ ۾ هنگامي حالتن جو اعلان ڪري ڇڏيو.

== تعليم ۽ وڪالت ==

جسٽس افتخار محمد چوڌري بي. اي ۽ ايل ايل بي [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽيءَ]] مان ڪئي ۽ 1974ع ۾ وڪالت شروع ڪيائين. 1976ع ۾ هاءِ ڪورٽ جي وڪيل طور ۽ 1985ع ۾ سپريم ڪورٽ جي وڪيل طور داخل ٿيو. 1989ع ۾ کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ايڊيشنل جج طور مقرر ڪيو ويو. ان عهدي تي هو 21 اپريل 1999ع تائين رهيو. 1992ع ۾ کيس چيئرمين بلوچستان لوڪل ڪائونسل اليڪشن اٿارٽي ۽ 22 اپريل 1999ع تي کيس بلوچستان هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو.

== اهم فيصلا ==

=== جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز قرار ڏيڻ ===

جنوري 2000ع ۾ جسٽس چوڌري تڏهن بلوچستان هاءِ ڪورٽ ۾ ڪم ڪندڙ ججن مان پهريون جج هو، جنهن جنرل مشرف جي ڏنل پي سي او (عبوري آئيني حڪم) تحت قسم کنيو. ائين کيس ترقي ماڻڻ جو موقعو مليو. ان وقت سپريم ڪورٽ جي 11 ججن پي سي او تحت قسم کڻڻ کان انڪار ڪندي استعيفائون ڏنيون هيون ۽ ائين ججن جا عهدا خالي ٿيا هئا. 13 اپريل 2005ع تي سترهين ترميم ۽ صدر مشرف جي يونيفارم واري ڪيس ۾ جسٽس افتخار محمد چوڌري انهن پنجن ججن مان هڪ هو، جن جنرل مشرف جي فوجي حڪومت کي جائز ۽ قانوني قرار ڏيندي انهيءَ ڪيس کي خارج ڪيو، ان ڪيس جي وسيع تر فيصلي ۾ انهن ججن چيو هو ته آئين کي معطل ڪرڻ بعد جنرل مشرف جو لاڳو ڪيل ليگل فريم ورڪ آرڊر، سترهين ترميم، جنهن سان کيس آئيني طور پٺڀرائي ملي ۽ ٻه عهدا يعني صدر ۽ فوجي سربراهه رهڻ، قانوني آهن.

=== پاڪستان اسٽيل مل کي خانگائڻ ===

2007ع ۾ جسٽس چوڌريءَ پاڪستان اسٽيل مل کي خانگي اداري کي وڪرو ڪرڻ واري حڪومتي فيصلي جي مخالفت ڪئي ۽ پنهنجي عدالتي فيصلي ۾ چيو ته پاڪستان اسٽيل مل هڪ گروپ کي وڪرو ڪرڻ، جنهن ۾ هڪ ڄڻو عارف حبيب وزير اعظم شوڪت عزيز جو دوست به آهي، هڪ تڪڙ ۾ ڪيل فيصلو آهي.

=== حصبه بل ===

جڏهن سرحد اسيمبلي حصبه بل پاس ڪيو، جنهن ۾ پوليس کي اهي اختيار ڏنا ويا هئا ته اها اسلامي ارڪان تي عمل ڪرائي، ۽ ڪن ٻين اهڙن عملن کي روڪرائي، جن معاملن کي غير اسلامي سمجهيو ٿي ويو. صدر جنرل پرويز مشرف اهو معاملو عدالتي راءِ وٺڻ لاءِ سپريم ڪورٽ ڏانهن موڪليو، چيف جسٽس چوڌري جيڪو بئنچ جي اڳواڻي ڪري رهيو هو، تنهن پنهنجي فيصلي ۾ گورنر سرحد کي ان بل تي صحيح ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو.

=== گم ٿيل ماڻهن جو ڪيس ===

چيو وڃي ٿو ته پاڪستان مان ڪيترائي ماڻهو (جنهن ۾ سنڌ جا به ڪجهه سياسي اڳواڻ ۽ ڪارڪن شامل هئا) مختلف ڳجهن ادارن گرفتار ڪري گم ڪري ڇڏيا هئا، کين ڪنهن عدالت ۾ به پيش نه پئي ڪيو ويو. 254 گم ٿيل ماڻهن جي وارثن طرفان هڪ درخواست سپريم ڪورٽ ۾ داخل ڪئي ويئي، جنهن جي پيروي امينه مسعود جنجوعه ڪئي. سپريم ڪورٽ وزارت داخلا ۽ ڳجهن ادارن جي نمائندن کي عدالت ۾ گهرايو، نتيجي ۾ 107 ماڻهن کي آزاد ڪيو ويو. ان وقت اهڙي قسم جا فيصلا جنرل مشرف جي حڪومت جي خلاف پئي ويا. ان ڪري هو جنرل مشرف جي عتاب هيٺ آيو.

== معطلي ۽ بحالي ==

9 مارچ 2007ع تي صدر جنرل پرويز مشرف چيف جسٽس افتخار چوڌريءَ کي معطل ڪري سندس خلاف Misconduct جو ريفرنس داخل ڪيو. سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس کي هٽائڻ، پاڪستان جي 60 سالن جي تاريخ ۾ پهريون واقعو هو.

سنڌ سان واسطو رکندڙ سپريم ڪورٽ جي سينيئر جج جسٽس راڻا ڀڳوانداس کي قائم مقام چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو. 5 مئي 2007ع تي جسٽس چوڌري پنهنجي وڪيل اعتزاز احسن سان گڏ (جيڪو پ پ اڳواڻ پڻ آھي) [[اسلام آباد]] کان لاهور تائين جو سفر ڪيو. رستي ۾ سندس آجيان ڪندڙن جي هجوم سبب 5-4 ڪلاڪن وارو اهو سفر 25 ڪلاڪن ۾ طئي ٿي سگهيو.

12 مئي 2007ع تي معطل ٿيل چيف جسٽس افتخار محمد چوڌري سپريم ڪورٽ جي پنجاهين سالگره جي موقعي تي ٿيندڙ هڪ تقريب ۾ خاص مهمان طور ڪراچي بار ايسوسيئيشن جي پروگرام ۾ شرڪت لاءِ ڪراچيءَ پهتو ته ڪراچي شهر جا رستا بلاڪ ڪيا ويا. سندس استقبال لاءِ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان آيل ماڻهن تي فائر نگ ڪئي ويئي. جنهن ۾ 42 ماڻهو مارجي ويا ۽ 140 ڄڻا زخمي ٿي پيا. چيف جسٽس کي ڪيترا ڪلاڪ ڪراچيءَ جي هوائي اڏي تي قابو رهڻ بعد اتان ئي واپس وڃڻو پيو.

20 جولاءِ 2007ع تي 13 رڪني سپريم ڪورٽ جي بئنچ کيس چيف جسٽس جي عهدي تي بحال ڪيو ۽ جنرل مشرف جي لڳايل الزامن ۽ سندس خلاف داخل ڪيل ريفرينس رد ڪري ڇڏيو.

== بحالي کانپوءِ ==

20 آگسٽ 2007ع تي چيف جسٽس چوڌري ايف آءِ اي جي ڊائريڪٽر جنرل طارق پرويز کي چتاءُ ڏنو ته جيڪڏهن باندي بڻايل حافظ عبدالباسط کي پيش نه ڪيو ويو ته کيس جيل موڪليو ويندو. نيٺ حافظ عبدالباسط کي آزاد ڪيو ويو. بعد ۾ مشرف حڪومت کيس [[بينظير ڀٽو]] جي قتل واري الزام جي ڪيس ۾ گرفتار ڪيو.

=== هنگامي حالتون ===

صدر مشرف وٽ صدر ۽ فوج جي سربراهه جا ٻئي عهدا هئا. هن 3 نومبر 2007ع تي ملڪ ۾ هنگامي حالتن جو اعلان ڪري آئين ۽ پارليامينٽ ٻنهي کي معطل ڪري ڇڏيو ۽ عبوري آئيني حڪم (پي سي او) جاري ڪيو ويو.
هنگامي حالتون لاڳو ٿيڻ ۽ آئين جي معطليءَ تي جسٽس افتخار چوڌري سندس سربراهيءَ ۾ سپريم ڪورٽ جي هڪ 8 رڪني بئنچ جوڙي، جنهن ترت عبوري آئيني حڪم، هنگامي حالتن ۽ آئين جي معطلي کي رد ڪري ڇڏيو. ساڳئي وقت هن سمورن سول ۽ فوجي عملدارن کي هدايت ڪئي ته اهي انهيءَ حڪمنامي کي نه مڃين. هن سپريم ۽ هاءِ ڪورٽن جي ججن کي به هدايت ڪئي ته اهي هن پي سي او تحت قسم نه کڻن. ترت ئي قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي هڪ جٿي سپريم ڪورٽ جي عمارت ۾ ڪارروائي ڪندي. چيف جسٽس چوڌريءَ سميت ستن ججن کي گرفتار ڪري ورتو. سپريم ڪورٽ ۽ هاءِ ڪورٽن جي 90 ججن پي سي او تحت قسم کڻڻ کان انڪار ڪيو، صدر مشرف سندس جاءِ تي جسٽس عبدالحميد ڊوگر کي چيف جسٽس آف پاڪستان مقرر ڪيو ۽ ان سان گڏ ٽن ٻين ججن کان به سپريم ڪورٽ جي جج طور قسم ورتو.

جسٽس چوڌريءَ کي گهر ۾ نظر بند ڪيو ويو. ساڻس ڪير به بنا اجازت جي ملي نه پئي سگهيو. نيٺ پ پ جي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني وزيراعظم ٿيڻ جي پهرئين ڏينهن تي چيف جسٽس کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پر هن کيس بحال نه ڪيو. بعد ۾ ججن جي بحالي لاءِ صدر، وزيراعظم ۽ مسلم ليگ ن جي سربراهه ميان نواز شريف جي وچ ۾ ٽي معاهدا ٿيا، پر پوءِ به چيف جسٽس بحال نه ٿيو. ان سبب وڪيلن ٻيهر تحريڪ شروع ڪري ڏني. وڪيلن جي تحريڪ ججن جي بحاليءَ لاءِ 12 کان 16 مارچ 2009ع تائين لانگ مارچ جو اعلان ڪيو. 15 مارچ 2009ع تي نواز شريف ۽ چوڌري اعتزاز احسن جي اڳواڻيءَ ۾ وڪيلن ۽ سندس حامين لاهور مان لانگ مارچ شروع ڪيو. 15 ۽ 16 مارچ 2009ع جي وچ ڌاري حڪومت جسٽس چوڌريءَ سميت سمورن ججن کي بحال ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=افتخار%20محمد%20چوڌري%20جسٽس انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون، سنڌي لينگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا منصف اعظم]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1948ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>n1b3wz1ceuusq60ds0o188hk3pgxjw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امرت خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22690</id>
    <revision>
      <id>372884</id>
      <parentid>196865</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1935ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2108" sha1="qnhvyhgfiz9rgbdqbgxfe9h3e5r7cbv" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
امرت خان (سر -بهار- نواز ):امرت خان، -استاد- عنايت خان جو ننڍو -ڀاءُ- سال [[1936ء|1936ع]] ۾ ڪلڪتي ۾ ڄائو. سندس -ڀاءُ- عنايت خان (1938-1895ع) مغل دربار سان وابسته تمام سٺو ستار نواز هو. هي ستار جي امداد خاني گهراڻي جو اهم فنڪار آهي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي ماءُ بشيران بيگم ۽ پنهنجي ناني بڙي حسن خان کان ستار جي سکيا ورتي. 1944ع ۾ هو -بمبئي- لڏي ويو، -جتي- سندس چاچي واحد علي خان کيس سر -بهار- وڄائڻ جي تربيت ڏني. توڙي هُو واحد علي خان سان گڏ ڪلڪتي موٽي آيو ته جيئن ٻئي جوڙي ۾ وڄائين. پر حالتن سندن ساٿ نه ڏنو. 1960ع ڌاري هڪ ڪمپني سندس هڪ اڌ رڪارڊ ڀرايو، جيڪو ڏاڍو مقبول ٿيو ۽ اسٽيج تي به هن پاڻ موکيو. هن ستار وڄائڻ ۾ درپد جو انگ اختيار ڪيو. امداد خاني گهراڻي جي وڄت ۾ روي شنڪر ۽ نخيل بينر جي ڪافي سٺيون تبديليون آنديون، خود ستار ساز ۾ هنن تارن کي بدلائي نوان انگ پيدا ڪيا. امرت خان، انهن تبديلين کي قبول ڪري ڏاڍو نالو ڪمايو. هن پوري يورپ ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. پاڻ واشنگٽن يونيورسٽي، سينٽ لوسٽس ۾ ستار جي -تعليم- ڏيندو آهي، کيس ٽي پٽ آهن، نشاط ستار وڄائيندو آهي. وجاهت سرود وڄائيندو آهي ۽ شفقت طبلي تي ساڻس سنگت ڪندو آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امرت%20خان&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:فن ۾ پدما شري حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:1935ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>qnhvyhgfiz9rgbdqbgxfe9h3e5r7cbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايڊورڊ سعيد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22805</id>
    <revision>
      <id>372892</id>
      <parentid>296026</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1935ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5210" sha1="dhx8wq3nng2rpjl6ukmtue7tt66e1yn" xml:space="preserve">'''ايڊورڊ سعيد''' (Edward Said)، [[يروشلم]] جي هڪ خوشحال عيسائي گهراڻي ۾ پهرين نومبر، 1935ع تي جنم ورتو. ان وقت [[فلسطين]] برطانيا جي راڄ هيٺ هو. هي ابتدا ۾ يروشلم ۽ [[قاهره]] ۾ رهيو ۽ پوءِ ننڍي عمر ۾ ئي وڃي [[آمريڪا]] ۾ رهيو ۽ اتي تعليم وٺڻ لڳو، هن گريجوئيشن ۽ ماسٽرس پرسٽن يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري هارورڊ يونيورسٽيءَ مان ورتي، جنهن دوران هن [[فن]]، [[ادب]] ۽ [[موسيقي]] سان دلچسپي رکڻ سان گڏ فلسطيني سياست ۽ جدوجهد ۾ عملي قدم وڌايو. هن پنهنجي آتم ڪهاڻي، &quot;پليس آئوٽ آف&quot; (Place out of) سميت ويهن کان وڌيڪ ڪتاب لکيا، جن ۾ فلسطين جي تاريخ، موسيقي کان وٺي [[وچ اوڀر]] ۽ فلسطين جي آزاديءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد جهڙا موضوع شامل هئا، پر جنهن ڪتاب کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت ڏني، اهو سال 1978ع ۾ شايع ٿيندڙ، &quot;اورينٽلزم&quot; (Orientalism) (مشترقيت) هو. هيءُ ڪتاب نيشنل بڪ ايوارڊ لاءِ به نامزد ٿيو.
{{صندوق معلومات شخص}}
ايڊورڊ سعيد ({{lang-en| '''Edward Said'''}})، يروشلم جي هڪ خوشحال عيسائي گهراڻي ۾ پهرين نومبر 1935ع تي جنم ورتو. ان وقت فلسطين برطانيا جي راڄ هيٺ هو. هي ابتدا ۾ يروشلم، قاهره ۾ رهيو ۽ پوءِ ننڍي عمر ۾ ئي وڃي [[آمريڪا]] ۾ رهيو ۽ اتي تعليم وٺڻ لڳو، هن گريجوئيشن ۽ ماسٽرس پرسٽن يونيورسٽيءَ مان ڪئي ۽ ڊاڪٽريٽ جي ڊگري هارورڊ يونيورسٽيءَ مان ورتي، جنهن دوران هن آرٽ، ادب ۽ ميوزڪ سان دلچسپي رکڻ سان گڏ فلسطيني سياست ۽ جدوجهد ۾ عملي قدم وڌايو. هن پنهنجي آتم ڪهاڻي- (Place out of) سميت ويهن کان وڌيڪ ڪتاب لکيا، جن ۾ فلسطين جي تاريخ، موسيقي کان وٺي وچ اوڀر ۽ فلسطين جي آزاديءَ لاءِ ٿيندڙ جدوجهد جهڙا موضوع شامل هئا، پر جنهن ڪتاب کيس سڀ کان وڌيڪ شهرت ڏني، اهو 1978ع ۾ شايع ٿيندڙ Orientatism، (مشترقيت) هو، هيءُ ڪتاب نيشنل بوڪ اوارڊ لاءِ به نامزد ٿيو، ان کانسواءِ سندس ٻين اهم ڪتابن ۾ هيٺيان اهم آهن:
# Culture and Representation of Imperialism
# The End of the Peace Process
# Power, Policitics and Culture Out if Place

سندس ڪتاب دنيا جي 24 ٻولين ۾ ترجمو ٿي ڇپجي چڪا آهن.ايڊورڊ سعيد ڪولمبيا يونيورسٽيءَ ۾ انگريزي ادب جو پروفيسر هو. کيس فڪري محاذ تي فلسطيني ڪيس جو سگهارو نمائندو ڄاتو وڃي ٿو. فلسطين جي آزاديءَ بابت قومي ڪائونسل جو نمائندو به رهيو آهي، پر جيئن ئي ياسر عرفات اوسلو هيٺ [[اسرائيل]] سان امن ٺاهه ڪيو ته هن نه رڳو قومي ڪائونسل تان احتجاج طور استعيفا ڏني، پر اوسلو ٺاهه کي هن غلاميءَ کان وڌيڪ بدتر ڄاڻايو. هن ”ڊان“ اخبار ۾ به ڪالم لکيا. ايڊورڊ سعيد اهڙو تاريخدان هو، جيڪو هڪ ئي وقت سنگيت ناٽڪ پيانو وڄائڻ جو ماهر هو، هو [[آمريڪا]] جي ساڄي ڌر لاءِ هڪ اهڙي نفرت آميز شخصيت رهيو، جنهن کي ڪجهه نقادن (Terror Professor of) (دهشت جو پروفيسر) جهڙي خطاب سان به نوازيو. ايڊورڊ 9 سيپٽمبر واري واقعي کان هڪ مهينو پوءِ مشهور آمريڪي پروفيسر ۽ نظريي دان سيموئل هنگٽن جي ٿيوري The Clash of Civilization (تهذيبن جو ٽڪراءُ) کي The Clash of Ignorance (جاهليت جي ٽڪراءُ) سان ڀيٽيو، ان واقعي کان پوءِ آمريڪي اخبار The Nation ۾ West v/s East (اولهه باقي دنيا) جي مقابلي ۾ سرد جنگ واري تصوير جي بنياد تي گڏيل ”تهذيبن جي ٽڪراءُ“ واري نظرئي جي هن چڱي نموني ڇنڊڇاڻ ڪئي. ايڊورڊ سعيد 25 سيپٽمبر 2003ع تي ڪينسر وگهي آمريڪا ۾ وفات ڪئي، سندس آخري ڪـتـاب (On Late Style) آهي، جيڪو سندس وفات کانپوءِ 2006ع ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايڊورڊ%20سعيد&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پوليٽڪل سائنس]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:عالمي لاڳاپا]]
[[زمرو:فلسطيني ڪارڪن]]
[[زمرو:فلسطین]]
[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:1935ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>dhx8wq3nng2rpjl6ukmtue7tt66e1yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايڇ. ٽي. لئمبرڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22808</id>
    <revision>
      <id>372876</id>
      <parentid>296001</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1904ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12689" sha1="css0czcwgkqal5n9igim27ygwmmurfz" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''هگ ٽريور لئبرڪ''' (Hugh Trivor Lamberic) [[سنڌ]] جي اڳوڻي انگريز عملدار سنڌ جي تاريخ، جاگرافي ۽ آثار قديمہ تي مهارت رکندڙ 1940ع ۾ [[عظيم برطانيا|برطانيا]] ۾ جنم ورتو. هن [[آڪسفورڊ]] جي اورينٽيئل ڪاليج ۾ تعليم ورتي ۽ جديد تاريخ ۾ نمايان پوزيشن حاصل ڪئي. هن جو هڪ اهڙي انگريز خاندان سان واسطو هو، جن جي فردن سنڌ ۾ انگريزن جي آمد کان اڳ ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ ملازمت ڪئي هئي. هن جو نانو 1889ع ۾ سنڌ جو ڪمشنر رهي چڪو هو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ 1927ع ۾ انڊين سول سروسز ۾ شامل ٿيو ۽ آءِ.سي.ايس. (I.C.S) جي کليل چٽاڀيٽيءَ واري امتحان ۾ پھريون نمبر آيو ۽ آءِ.سي.ايس. جي بمبئيءَ ڪيڊر ۾ شامل ٿيو. اهڙيءَ طرح هو 1927ع کان 1946ع تائين سنڌ ۾ ڪيترن ئي انتظامي عهدن تي رهيو. لئمبرڪ 1933ع ۾ سنڌ ايڊمنسٽريٽو ڪميٽيءَ جو سيڪريٽري رهيو، جنهن ڪميٽيءَ جي ميمبرن ۾ سر عبدالله هارون ۽ -ايوب کهڙو- شامل هئا، -جن- کي 1935ع جي گورنمينٽ آف -انڊيا ائڪٽ- هيٺ -بمبئي- پرڳڻي کان ڌار ٿيندڙ خودمختيار سنڌ صوبي جي سموري انتظامي جوڙجڪ تيار ڪرڻ جي ذميواري سونپي وئي هئي. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ هو حُرن جي ڪاررواين ۾ ملوث ٿيو، جنهن دوران سڄي اڀرندي سنڌ تي مارشل لا مڙهي وئي هئي ۽ هن مارشل لا ائڊمنسٽريٽر جي حيثيت ۾ حُرن تي سختيون ڪيون. مرحوم -آغا- عبدالنبي سندس هٿ هيٺ نائب نائب ائڊمنسٽريٽر طور ڪم ڪيو. 

حُر تحريڪ جي پسمنظر ۾ ناول جي انداز ۾ لکيل سندس ڪتاب ”The Terrorist“ مشھور آهي، جنھن ۾ 1940ع واري ڏهاڪي جي حُر تحريڪ تي روشني وڌل آهي. هن ڪتاب ۾ ڪيتريون اعتراض جوڳيون ڳالهيون بہ لکيل آهن، جن سان حُر تحريڪ سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ سنڌ جي تاريخدانن کي سخت اختلاف آهن. هن ڪتاب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ”حُر گوريلا جنگ“ جي نالي سان اديب [[عطا محمد ڀنڀرو|عطا محمد ڀنڀري]] 2002ع ۾ ڪيو.
 
لئمبرڪ 1934ع کان 1935ع تائين جيڪب آباد ضلعي جو ڊپٽي ڪليڪٽر رهيو، ٿوري عرصي تائين بدلي ٿيڻ بعد وري هڪ سال هن ئي ضلعي جو ڊپٽي ڪليڪٽر رهيو. سنڌ ۾ نوڪريءَ دوران لئمبرڪ سنڌي زبان تي چڱي مھارت حاصل ڪئي. هن واندڪائيءَ وارو وقت سنڌ جي قديم تاريخ، جاگرافي، آرڪيالاجي، قومن ۽ قبيلن جي ڄاڻ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي اڀياس لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. انهن موضوعن تي هن ”سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽيءَ“ جي جرنل ۾ ڪيترائي مضمون لکيا ۽ خود هن سوسائٽيءَ جو 1940ع کان 1943ع تائين صدر پڻ رهيو. 1947ع ۾ لئمبرڪ انڊين سول سروس تان رٽائرمينٽ کان پوءِ سنڌ ڇڏي انگلينڊ هليو ويو، جتي کيس اورينٽيئل ڪاليج آڪسفورڊ ۾ ”هندستاني تاريخ“ ۾ سينيئر ريسرچ فيلو مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1971ع تائين ڪم ڪيو. هن کي 1971ع ۾ آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان ڊي.لِٽ جي ڊگري ڏني وئي ۽ اورينٽيئل ڪاليج جو فيلو ايمريٽس (Fellow Ameratus) چونڊيو ويو.

ايڇ.ٽي لئمبرڪ انگلينڊ واپسيءَ واري وقت شادي ڪئي، سندس گهر واري گئبلري وقت کان اڳ 1968ع ۾ گذاري وئي. کيس ٻہ پٽ، رچرڊ ۽ وليم ٿيا. ايڇ.ٽي لئمبرڪ خود هڪ ڊگهي بيماريءَ کان پوءِ 31 آگسٽ 1982ع تي وفات ڪئي. 

ايڇ. ٽي. لئمبرڪ کي سنڌ، سنڌي ٻوليءَ ۽ سنڌي لباس سان پيار هو. هو بوسڪيءَ جي جوڙي ۽ پٽڪي ۾ ملبوس رهندو هو. سنڌ ڇڏڻ کان پوءِ جڏهن لنڊن جي آڪسفورڊ شھر ٻاهران بُوئر جي ٽڪريءَ تي رهائش پذير هو، تڏهن سنڌ جو ڪو ماڻهو ساڻس گهر تي ملڻ ويندو هو ته ان کي سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت جا رنگين قصا ٻڌائي خوش ٿيندو هو، هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا آهن، جن ۾ هيٺيان مشھور آهن: 
#Sir Charles Napier and Sindh (1952). 
#John Jacob of Jacobabad (1966). 
#Sindh: A General Introduction Vol:I. 
#Sindh Before Muslim Conquest Vol:II. 

هن پويان ٻئي ڪتاب، سنڌي ادبي بورڊ جي گذارش تي لکيا هئا، جن مان پھريون ڪتاب 1964ع ۾ ۽ ٻيو ڪتاب 1973ع ۾ شايع ٿيو هو، جنهن جا ان کان پوءِ بہ ٻہ ٻہ ڇاپا اچي چڪا آهن. هنن ٻنهي ڪتابن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو: ”سنڌ: هڪ عام جائزو“ ۽ ”سنڌ: مسلمانن جي فتح کان اڳ“ عنوان سان سنڌي ادبي بورڊ پاران، ترتيبوار 1982ع ۽ 1984ع ۾ ڇپيا ۽ ٻنهي ڪتابن جا هن وقت تائين ٽن کان وڌيڪ ڇاپا ڇپجي چڪا آهن. پھرين ڪتاب جو ترجمو سليم احمد ۽ ٻئي جو سومار علي سومري ڪيو هو، ۽ سنڌي ترجمي جي تصحيح نامياري دانشور محمد ابراهيم جويي ڪئي هئي. 

کيس سنڌ جي تاريخ تي ڪم ڪرڻ جي صلي ۾ ”سنڌ: صدين کان سيمينار“ جي موقعي تي 1975ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ پاران اعزازي ڊاڪٽوريٽ جي ڊگري ڏني وئي. 

ليمبرڪ پيپرس“ انگلينڊ ۾ پڌرا ڪيا ويا، جن ۾ انگريزي دور ۾ حُرن بابت ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي سموري لکپڙھ شامل آهي. ان مواد کي ”سي.ڊي“ جي صورت ۾ محترم خادم حسين سومري سنڌ آندو هو، ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي هال ۾ اٿارٽيءَ ۽ سنڌ ايڊيوڪيشن ٽرسٽ جي سھڪار سان 25 جنوري 2009ع تي جناب ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ ان پروگرام جي رونمائي ڪئي هئي. ان موقعي تي اديبن ۽ عالمن ان مواد تي روشني وجهندي چيو هو تہ هي مواد اختلافي آهي، جنھن ۾ حرن خلاف انگريزن جو هڪ طرفو موقف پيش ڪيل آهي، بهرحال ان جي روشنيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي اهم رخن جو نئين سر جائزو وٺي سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%DA%87%20%D9%BD%D9%8A%20%D9%84%D8%A6%D9%85%D8%A8%D8%B1%DA%AA&lt;/ref&gt;

'''ھيوگ ٽريوور لئمبرڪ''' برطانيا سان تعلق رکندڙ انڊين سول سروس جو ملازم ، قديم آثارن جو ماھر، مؤرخ ۽ منتظم 20 اپريل 1904 ۾ [[انگلينڊ]] جي [[ايسٽ مڊلينڊ]] واري خطي جي [[ڊربي شائر ڪائونٽي]]  جي [[شارڊلو]] ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو ۽ 1982 ۾ 78 سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين. ھي 1927 کان 1947 تائين انڊين سول سروس&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=The Routledge Guide to British Political Archives: Sources since 1945|author=Cook, C.|date=2012|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781136509612|url=https://books.google.com/books?id=k89anpKEY6YC&amp;pg=PA118|page=118|accessdate=2017-01-08}}&lt;/ref&gt; ۾ ڪم ڪيو ۽ گھڻي ڀاڱي ھن سنڌ ۾ ڪم ڪيو ۽ ڪمشنر جي عھدي تي پڻ رھيو جتي ھن قديم آثارن متعلق تحقيق پڻ ڪئي&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=The Routledge Guide to British Political Archives: Sources since 1945|author=Cook, C.|date=2012|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781136509612|url=https://books.google.com/books?id=k89anpKEY6YC&amp;pg=PA118|page=118|accessdate=2017-01-08}}&lt;/ref&gt;.ھي موئن جي دڙي تي تحقيق جي ڪري مشھور ٿيو ھو&lt;ref name=&quot;google2&quot;&gt;{{cite book|title=The History of India|author1=Publishing, B.E.|author2=Pletcher, K.|date=2010|publisher=Rosen Publishing Group, Incorporated|isbn=9781615302017|url=https://books.google.com/books?id=hdmcAAAAQBAJ&amp;pg=PA43|page=43|accessdate=2017-01-08}}&lt;/ref&gt;.سول سروس کان فارغ ٿيڻ بعد ھي آڪسفورڊ يونيورسٽي جي اوريئل ڪاليج جو فيلو ۽ مؤرخ بڻيو جتي ھن 1951 کان 1971 تائين نوڪري ڪئي.&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=The Routledge Guide to British Political Archives: Sources since 1945|author=Cook, C.|date=2012|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=9781136509612|url=https://books.google.com/books?id=k89anpKEY6YC&amp;pg=PA118|page=118|accessdate=2017-01-08}}&lt;/ref&gt; جنهن زماني ۾ لئمبرڪ سنڌ ۾آءِ. سي. ايس. آفيسر هوندو هو، تنهن زماني ۾ به هو هتان جي تاريخ، جاگرافي ۽ آثار قديمه ۾ وڏي دلچسپي وٺندو هو. هونئن ته پاڻ انهن انگريز عملدارن مان هو، جن کي صحيح معنيٰ ۾ ”برطانوي بادشاهت جا معمار“ ڪوٺيو ويو آهي، پر ڪن نفسياتي سببن جي ڪري کيس سنڌ لاءِ محبت هئي، سندس  خاندان جي تاريخ ڏسڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته 1843ع ۾، جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي هئي. تڏهن لئمبرڪ جي ڪن وڏن سنڌ ۾ نوڪريون ڪيون هيون. سندس نانو 1889ع ۾ سنڌ جو ڪمشنر هو. خود لئمبرڪ پاڻ به 1927ع کان 1946ع تائين سنڌ ۾ ڪيترن ئي اهم انتظامي عهدن تي فائز رهيو. انهيءَ پس منظر ۾ ڏسبو ته ڳالهه سمجهه ۾اچي ويندي ته لئمبرڪ کي ڇا جي ڪري سنڌ سان محبت هئي.&lt;ref name = &quot;لئمبرڪ  &quot;/&gt;.سنڌ ۾ نوڪري ڪندي لئمبرڪ سنڌي زبان تي به چڱي مهارت حاصل ڪئي هئي، جنهن جي ڪري به سنڌ ۽ ان جي رهاڪن کي سمجهڻ ۾ کيس آساني ٿي هوندي.&lt;ref name = &quot; لئمبرڪ &quot;/&gt;. پاڻ حرن جي تحريڪ وقت مارشل لا ايڊمنسٽريٽر رھيو. جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪمشنر پڻ رھيو. بلوچي ٻولي پڻ سمجھندو ۽ ڳالھائيندو ھو. شڪار دوران ھڪ بھترين توبچي پڻ ھيو.&lt;ref name = &quot; لئمبرڪ &quot;/&gt;.سال 1968ع ۾ سندس گهر واري گذاري ويئي، هن سندس وڏو ساٿ ڏنو هو ۽ ڪتابن لکڻ ۾ مدد ڪندي هئس. مسودن کي ٽائيپ ڪرڻ جو سمورو ڪم ته هوءَ ئي ڪندي هئي.&lt;ref name = &quot; لئمبرڪ &quot;/&gt;.

==سنڌي ادبي بورڊ سان ناتو==

سنہ 1952ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ  ، ايڇ. ٽي. لئمبرڪ کي سنڌ جي تاريخ جا پهريان ٻه جلد لکڻ جو ڪم سونپيو هو. انهيءَ سبب سان، لئمبرڪ جو بورڊ سان پورا پنجويھ ورهيہ تعلق رهيو. تن ڏينهن ۾ لئمبرڪ انڊين سول سروس مان رٽاير ڪرڻ بعد آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي اوريل ڪاليج ۾ فيلو مقرر ٿيو هو، جتي هو پنهنجي واندڪائي جو وقت، سنڌ جي تاريخ تي تحقيق ۽ تصنيف ۾ صرف ڪندو هو. هن بورڊ جي آڇ خوشيءَ سان قبول  ڪئي ۽ اطلاع ڏنائين ته سنڌ تي سندس اهم ڪتاب ”سر چارلس نيپئر ۽ سنڌ“ آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس مان ڇپجي پڌرو ٿيڻ وارو آهي.&lt;ref name =&quot; لئمبرڪ &quot; &gt; (لئمبرڪ جي حياتيءَ جو احوال: غلام رباني آگرو): ڪتاب: سنڌ مسلمانن جي فتح  کان  اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛
ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو &lt;/ref&gt; 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:1904ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>css0czcwgkqal5n9igim27ygwmmurfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد اياز سومرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22832</id>
    <revision>
      <id>372841</id>
      <parentid>360386</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1958ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1921" sha1="pi8ev71kpaho5xspse8nqsjqpcxj5tg" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}
محمد -اياز سومرو- سنڌ جو قانون وارو وزير آهي. هن ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽيءَ]] مان ڪئي. هو شاگرديءَ واري زماني کان پ پ سان وابسته رهيو ۽ سنڌ پيپلز اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو عهديدار رهيو. -اياز سومرو- شاگرديءَ جي زماني کان ايم. -آر-. ڊي تحريڪ تائين مختلف وقتن تي جيلن ۾ ويندو رهيو. پ پ جي هن پراڻي ڪارڪن لاڙڪاڻي شهر ۾ 31 ڊسمبر 1958ع تي خدا بخش سومري جي گهر ۾ -جنم- ورتو. هو سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ انگلينڊ جو دورو ڪري چڪو آهي. 2002ع جي چونڊن ۾ ايم. پي. اي چونڊيو هو. پيشي جي لحاظ کان وڪيل -اياز سومرو- 2008ع جي چونڊن ۾ لاڙڪاڻي جي -تڪ- پي -ايس- 37 -تان- ايم پي اي چونڊيو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اياز سومرو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230194841/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%B2%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:1958ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>pi8ev71kpaho5xspse8nqsjqpcxj5tg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Show/Table usage</title>
    <ns>10</ns>
    <id>26573</id>
    <revision>
      <id>372799</id>
      <parentid>70860</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="673" sha1="332o2j2nt71o5xcoo2190buvryda4ki" xml:space="preserve">&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; width=300px
|-
|
{{show
|هيڊر!
|مواد!
هي ڄاڻ هتي نظر نه ايندي جيستائين توهان &quot;show&quot; بٽڻ تي ڪلڪ نه ڪندا. پوءِ جڏهن توهان &quot;hide&quot; بٽڻ تي ڪلڪ ڪندا ته اهو حصو ٻيهر لڪي ويندو.}}
|}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

...هي نتيجو ڏئي ٿو:
{| class=&quot;wikitable&quot; width=300px
|-
|
{{show
|هيڊر!
|مواد!
هي ڄاڻ هتي نظر نه ايندي جيستائين توهان &quot;show&quot; بٽڻ تي ڪلڪ نه ڪندا. پوءِ جڏهن توهان &quot;hide&quot; بٽڻ تي ڪلڪ ڪندا ته اهو حصو ٻيهر لڪي ويندو.}}
|}</text>
      <sha1>332o2j2nt71o5xcoo2190buvryda4ki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھزار خان بجاراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28979</id>
    <revision>
      <id>372872</id>
      <parentid>343709</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2109" sha1="51cevw0jv79jazqeli0o0zkv0rkjctq" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

مير هزار خان -بجاراڻي- سنڌ جو هڪ اهم سياستدان آهي. هن 23- -آڪٽوبر- 1946ع تي [[جيڪب آباد]] ۾ -جنم- ورتو. عملي سياست ۾ سڀ کان پهرين هو. 1970ع وارين چونڊن ۾ ايم. پي. اي چونڊجي آيو ۽ -تن- ڏينهن ۾ صوبائي وزير پڻ رهيو. -ان- کان پوءِ 1977ع ۾ قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. سندس وابستگي پ پ پ سان رهي. غلام مصطفيٰ جتوئيءَ جي پيپلز -پارٽي- سنڌ جي صدارت ڇڏڻ کانپوءِ کيس پارٽيءَ جو صوبائي صدر مقرر ڪيو ويو. ڪجهه عرصي بعد هن پارٽيءَ -تان- استعيفيٰ ڏئي ڇڏي ۽ وزير اعظم محمد خان جوڻيجي جو ساٿي بڻيو. وري 1988ع ۾ کيس سينيٽر چونڊيو ويو. هن 1988ع ۾ وزير صحت، ماحوليات، هائوسنگ اينڊ ورڪس ۽ 1990ع ۾ وزير سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جون ذميواريون سنڀالي ورتيون. -بجاراڻي- صاحب 1993ع ۾ دفاع کاتي جو وزير رهيو. 2008ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ هو پ پ جي -ٽڪيٽ- تي قومي -اسيمبلي- جو ميمبر چونڊيو ويو، جنهن بعد کيس وفاقي وزير -تعليم- مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |accessdate=2019-12-14 |archive-date=2016-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160501072059/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%20%D8%AE%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>51cevw0jv79jazqeli0o0zkv0rkjctq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فھميده حسين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29125</id>
    <revision>
      <id>372838</id>
      <parentid>328761</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:ميمڻ ماڻهو]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15131" sha1="5ku45xyz43y32194w9tkb6cv7sg1svt" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = 
| name               =  ڊاڪٽر فهميده حسين ميمڻ
| honorific_suffix   = 
| image              =  
| image_size         = 300px
| alt                = ڊاڪٽر فهميده حسين
| caption            = 
| native_name        = Dr. Fahmida Hussain Memon
| native_name_lang   = سنڌي
| birth_name         =  فهميده
| birth_date         =  {{birth date and age|1948|07|05}} 
| birth_place        = [[حيدرآباد]]، [[سنڌ]]
| residence          = [[ڪراچي]]
| nationality        = پاڪستاني
| other_names        = 
| ethnicity          =  سنڌي
| citizenship        = 
| education          = Ph.D (پي ايڇ ڊي)
| alma_mater         = فلاسافيءَ ۾ ڊاڪٽري (سنڌي ادب)&lt;br/&gt; هندي ٻوليءَ ۾ ڊپلومه&lt;br/&gt; ايل ايل بِي&lt;br/&gt; ايم.اي انگريزي&lt;br/&gt; ايم.اي سنڌي،
| occupation         = 
| organization       = 
| known_for          = ٻوليدان، تعليمي ماهر ۽ استاد 
| notable_works      = 
| home_town          = [[حيدرآباد]]
| title              = 
| boards             = 
| religion           =  [[اسلام]]
| spouse             =  عبدالحسين
| children           =  ڊاڪٽر سنيتا حسين (ڌيءَ)&lt;br/&gt; ارونا حسين (ڌيءَ)&lt;br/&gt; شمشير حسين (پُٽ)
| parents            =   محمديقوب ”نياز“ (پيءُ)
| awards             = 
| website            =  
| footnotes          = 
}}
{{مبسس4}}
'''ڊاڪٽر فهميده حسين''' (Dr. Fahmeeda Hussain)، نامور ليکڪا، اسڪالر ۽ محقق 5 جولاءِ 1948ع تي ٽنڊي ڄام [[حيدرآباد ضلعو|ضلعي حيدرآباد]] ۾ پنهنجي وقت جي مثالي استاد محمد يعقوب ميمڻ جي گهر ۾ جنم ورتو. پاڻ نامور ليکڪا، ٻوليدان ۽ سگھڙ عورتون آهن. کين شاه عبدالطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي سٺي دسترس آهي.

== ابتدائي زندگي ==
هن پرائمري تعليم [[حيدرآباد]] جي مسلم گرلس اسڪول مان؛ سيڪنڊري ڪجهه عرصو ميران اسڪول مان پڙهي ۽ پوءِ ماڊل اسڪول حيدرآباد ۾ داخل ٿي، جتان 1964 ۾ امتيازي نمبرن سان مئٽرڪ پاس ڪيائين. 1968ع ڌاري ڊي جي سائنس ڪاليج [[ڪراچي]]ءَ مان بي. ايس سي ڪري، 1970ع ۾ ايم. اي (انگريزي) سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪيائين ۽ پوءِ اتان ئي 1972ع ۾ [[سنڌي]] ادب ۾ ايم. اي، ڪيائين. ٻنهي ڊگرين ۾ هن ٻين پوزيشن حاصل ڪئي. هن 1981ع ۾ ايل. ايل. بي ۽ 1990ع ۾ هندي ٻوليءَ ۾ ڊپلوما به ڪئي. ڊاڪٽر صاحبه ”شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورت جو روپ‘ عنوان هيٺ 1992ع ۾ پي. ايڇ. ڊي ڪئي. ڊاڪٽر اياز قادري (مرحوم) سندس پي. ايڇ. ڊي گائيڊ رهيو. سندس پي ايڃ ڊيءَ جي ان ٿيسزز تي پليجرازم جا الزام پڻ آهن. جيڪي [[سنڌي ٻولي]] جي ”سوجهرو“ رسالي ۾ لڳايا ويا هئا.
== ادبي سفر ==
ڊاڪٽر فهميده حسين کي ادب ۽ علم سان چاهه ننڍپڻ کان پنهنجي خاندان مان ئي حاصل ٿيو، سندس والد محمد يعقوب ’نياز‘ نه رڳو سٺو شاعر، پر هڪ عالم شخص ۽ ترقي پسند سوچ جو مالڪ هو، جنهن ڪلاسيڪي فارسي شاعر حافظ جي شاعري ’ڪلام حافظ‘ جي نالي سان ترجمو ڪئي هئي ۽ سنڌي لغت بورڊ ۾ به هڪ عرصي تائين ڪم ڪيو هو. کيس عربي، فارسي، سنسڪرت هنديءَ ٻوليءَ تي به عبور هو. ڊاڪٽر صاحبه جو وڏو ڀاءُ سراج ميمڻ به سنڌي زبان جو وڏو اسڪالر، ڪهاڻيڪار ۽ لسانيات جو ماهر آهي. سندس ٻيا ڀائر ڀيڻون به [[سنڌي ادب]] سان وابسته رهيا جن ۾ عبدالحق عظيم ڪهاڻيڪار ۽ ايڊيٽر ’بادل‘، جميله ’تبسم‘ ڪهاڻيڪار ۽ انيس ميمڻ شاعر ۽ ايڊيٽر رسالو ’سگهڙين سٿ‘ شامل آهن. اهڙي علمي ادبي ماحول ۾ سندس پرورش ٿي.ڊاڪٽر فهميده حسين عملي زندگيءَ جي شروعات ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تي نيوز ٽرانسليٽر جي نوڪريءَ سان ڪئي. ان کانپوءِ 1972ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن ۾ ليڪچرار مقرر ٿي. ڪجهه وقت اتي پڙهائڻ کانپوءِ جڏهن 1974ع ۾ سندس شادي جناب عبدالحسين سرائيءَ سان ٿي ته کيس ڪراچيءَ وڃي رهڻو پيو، جتي 1978ع ۾ هوءَ سنڌي شعبي، ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، اتي ترقي ڪندي 1988ع کان 1995ع تائين اسسٽنٽ پروفيسر؛ 1995ع کان 1997ع تائين پروفيسر؛ پوءِ سنڌي شعبي جي چيئرپرسن مقرر ٿي. ان کانپوءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ قائم ’شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر جي ڊائريڪٽر طور ڏهه سال خدمتون سرانجام ڏنائين ۽ لطيفيات جي حوالي سان جديد تقاضائن موجب ڪيترائي ڪتاب ڇپايائين. ٽماهي تحقيقي جنرل ’ڪلاچي‘ سندس ادارت ۾ جاري ٿيو. ڪيترن نوجوانن ريسرچ جي ميدان ۾ سندس رهبريءَ هيٺ ايم. فل ۽ پي. ايڇ. ڊي ڪئي آهي. ان کان پوءِ کيس سنڌ حڪومت طرفان مئي 2008ع ۾ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي چيئرپرسن طور مقرر ڪيو ويو، جتي پڻ هن ڏينهن رات محنت ۽ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي خدمت واري جذبي سان فرض نڀايا آهن.
== خدمتون ==
ڊاڪٽر فهميده حسين لکڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ڪئي، ٻاراڻيون آکاڻيون لکيائين، پوءِ ڊي. جي ڪاليج جي مخزن ۾ لکڻيون شايع ڪرايائين، جڏهن ’بادل‘ رسالو شروع ٿيو ته باقاعده ان ۾ لکڻ لڳي ۽ 1968ع کان 1972ع تائين ان وقت جي انهيءَ مشهور ادبي رسالي جي عورتن واري حصي جي ايڊيٽر رهي. سندس افسانا، شاعري (تسنيم يعقوب جي نالي سان) مضمون مختلف اخبارن ۽ مخزنن ۾ ڇپجندا رهيا. ان بعد 12 سال روزاني ’هلال پاڪستان‘ جي عورتن واري صفحي جي ايڊيٽر رهي. ڪجهه عرصو ”سوجهرو“ رسالي جي ايڊيٽنگ به ڪيائين. نوي جي شروعاتي سالن ۾ روزاني اخبار ’جاڳو’ ۾ ۽ ان کان پوءِ ڳچ عرصو ’عوامي آواز‘ ۾ سندس ڪالم ’منهنجون سوچون‘ نالي سان ڇپيا. شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر پاران شايع ٿيندڙ تحقيقي جرنل ’ڪلاچي‘ جي ڏهن سالن تائين ايڊيٽر رهي، گڏوگڏ سندس مقالا ۽ تحقيقي مضمون به ڇپجندا رهيا. هن ڪلاچيءَ جا لڳ ڀڳ 40 شمارا جاري ڪيا. جڏهن ته سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي جرنل ’سنڌي ٻولي‘ جي ادارت سان گڏ اٿارٽيءَ جي اهم رٿا ’انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا‘ جي چيف ايڊيٽر طور ٽيم جي رهنمائي ۽ نگراني ڪندي رهي آهي ، سنڌ جي هن پهرين سنڌي جامع انسائيڪلوپيڊيا جا ٽي جلد ( انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي اشاعت سنڌي ٻولي اٿارٽي، سنڌي ٻوليءَ جي پهرين جامع انسائيڪلوپيڊيا، ”انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا“ جو پهريون جلد الف ب ٻ اکرن جي اٽڪل3500 داخلائن تي مشتمل ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن جلد ۾ %80 سنڌ سان لاڳاپيل مواد آهي، جهڙوڪ: شخصيتون، ماڳ مڪان، ڍنڍون ڍورا، واهه ،وهڪرا، وڻ ٽڻ، ٻوٽا ، آبي ۽ زميني پکي ۽ حياتيات، رسالا، ڪتاب، اخبارون، صحافي،اديب،شاعر،عالم، علمي ادبي ادارا، ريتون رسمون ، هنر، ڳوٺ، ديهون ، قومون، قبيلا، ذاتيون، مذهب ، فرقا، راڳ، ناچ، موسيقي، خانقاهون، درگاهون، قبرستان، ميلا ملاکڙا، سياسي شخصيتون وغيره ۽ %20 دنيا سان لاڳاپيل ڪائناتي، سائنسي ۽ ٻين موضوعن تي مواد، ايجادون وغيره شامل آهي.650 صفحن تي مشتمل هي اهم دستاويز 100 گرام آرٽ پيپر تي چئن رنگن ۾ ڇپايو ويوآهي، ۽ ان جي قيمت صرف =/750 روپيا رکي وئي آهي.سنڌي ٻوليءَ ۾ هيءَ پهرين رنگين تصويرن سان آرٽ پيپر تي ڇپيل نسائيڪلوپيڊيا آهي. ڪتاب جون 2000 ڪاپيون ڇپايون ويون آهن مختلف ادارن ۽ علم دوست ماڻهن کي جلد آرڊر بڪ ڪرائڻ لاءِ چيو ويو آهي ) سندس نگرانيءَ ۾ شايع ٿيا آهن. انسائيڪلوپيڊيا کي ساڃاهه وند طبقي ۾ گهڻي پذيرائي ملي آهي. ڊسمبر 2010ع ۾ انهيءَ انسائيڪلوپيڊيا جي ٻن جلدن جو مهورت سنڌ جي وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ وقتي گورنر نثار کهڙي هٿان ٿيو. سن 1972 کان 1979ع تائين ريڊيو پاڪستان ڪراچيءَ تان ’سنڌي اردو بول چال‘ نالي سنڌي سکيا جو پروگرام ڪيائين. ان کان پوءِ 2009ع کان ريڊيو [[پاڪستان]] حيدرآباد تان ’آئيي سنڌي سيکين‘ نالي پڻ سکيا جو پروگرام ڪيائين. ڪجهه عرصو پي ٽي وي تي ادبي ٽاڪ شوز ۽ خواتين جي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ به ڪيائين.
== تصنيفات ==
ڊاڪٽر فهميده حسين جا هن وقت تائين ڪيترائي ڪتاب ڇپجي چڪا آهن، جن جو تفصيل هن ريت آهي:
* (1) هوائن جي آڌار (سفر نامو) 1983ع
* (2) پير حسام الدين راشدي (سوانح) 1990ع
* (3) شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورت جو روپ (پي. ايڇ. ڊي ٿيسز) ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز 1993ع
* (4) ادبي تنقيد ۽ تاريخ (ادبي تنقيد، فن ۽ تاريخ) 1996ع
* (5) شاهه لطيف ڪي شاعري مين عورت ڪا روپ) (اردو) 1996ع
* (6) برصغير جي ٻولين جو لسانياتي جائزو (جارج گريئرسن جي ڪتاب ’Linguistic Survey of India‘ جي اٺين جلد جو ترجمو) 2000ع ٻيو ڇاپو 2011ع
* (7) Image of Woman in the Poetry of Shah Latif- 2002، انگريزي ترجمو ڊاڪٽر امجد سراج
* (8) هڪ حوا ڪئين ڪهاڻيون (ڪهاڻين جو مجموعو) 2003ع
* (9) دنيا جون شاعر عورتون (دنيا جي شاعر عورتن جي شاعريءَ جو سنڌي ترجمو) 2006ع
* (10) شاهه عبداللطيف ڀٽائي (زندگي، شاعري ۽ فلسفو: اردو) 2008ع.

=== ترتيب ڏنل ڪتاب ===
(1) Translation of Verses of Shah jo Risalo (2006)، (2) سنڌ، ماضي، حال ۽ مستقبل (2006ع)، (3) Sindh- Past, Present &amp; Future 2006، (4) Dictionary of Classical Poets of Sindhi (1989)، (5) مزاحمتي ادب (شريڪ ايڊيٽر طور) 1998ع، (6) Shah &amp; Sindh (1998)، (7) Poetry of Women During Last 50 Years in Sindh (1997).&lt;ref&gt;www.sindhila.org/CV%20of%20Dr.%20Fahmida%20Hussain.doc&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Citation |title=Shah Abdul Latif Bhitai Chair&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/shahlatifchair/publications.php |accessdate=2016-06-28 |archive-date=2017-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170830/http://www.uok.edu.pk/faculties/shahlatifchair/publications.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ==
ڊاڪٽر فهميده حسين کي سندس علمي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اوارڊ ۽ ميڊل مليا آهن، جن ۾:
* (1) حڪومت سنڌ طرفان تحقيقي ڪم تي ’جوش مليح آباد اوارڊ‘ (2009ع)
* (2) تعليمي خدمتن تي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران گولڊ ميڊل (2008ع)
* (3) حڪومت پاڪستان طرفان صدارتي اوارڊ ’پرائيڊ آف پرفارمنس‘ (2004ع)
* (4) اڪادمي ادبيات طرفان بهترين ڪتاب جو اوارڊ (2004ع)
* (5) حڪومت سنڌ طرفان شاهه لطيف بابت تحقيقي ۽ اشاعتي ڪم جي مڃتا طؤر ’شاهه لطيف اوارڊ‘ (2003ع)
* (6) ’سگا‘ طرفان بهترين تحقيق جو اوارڊ (1995ع)
* (7) اڪادمي ادبيات پاران سال جي بهترين ڪتاب تي ’هجرا اوارڊ 1414‘ (1994ع)
* (8) شاهه لطيف ۽ وومين اسٽڊيز تي بهترين تحقيق جو اوارڊ (1994ع)
* (9) سهيوڳ فائونڊيشن، بمبئي طرفان بهترين سنڌي ليکڪ جو ’سهيوڳ اوارڊ‘
* (10) 1999ع کان 2000ع تائين بهترين سماجي ڪارڪن ۽ عورتن جي ترقيءَ بابت جاکوڙ تي ’سگا اوارڊ‘.
انهن کانسواءِ کيس مڃتا طور مختلف تنظيمن ۽ ادارن طرفان اوارڊ، شيلڊون ۽ ميڊل ڏنا ويا. ڊاڪٽر فهميده حسين سنڌ جي ليکڪائن ۾ سڀ کان وڌيڪ ۽ مختلف صنفن ۾ لاڳيتو لکندڙ ۽ تحقيقي ڪم ڪندڙ واحد عورت آهي جنهن کي مختلف اشاعتي مواد توڙي تحقيقي لکڻين ۽ لغتن جي ايڊيٽنگ جو 25 سالن جو تجربو حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=ڊاڪٽر فهميده حسين، نامور ليکڪا، اسڪالر ۽ محقق {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhsalamat.com/threads/11330/ |accessdate=2016-06-28 |archive-date=2017-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016145328/http://sindhsalamat.com/threads/11330/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:ماهر تعليم]]
[[زمرو:ميمڻ ماڻهو]]
[[زمرو:1948ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>5ku45xyz43y32194w9tkb6cv7sg1svt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسين حقاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29318</id>
    <revision>
      <id>372911</id>
      <parentid>249436</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T07:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1956ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5820" sha1="muagigfn9ofddqoozy0y7ebm3l35cgn" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

{{Infobox Officeholder
|name = حسين حقّاني
|image =
|office = [[Pakistan Ambassador to the United States|Pakistani Ambassador to the United States]]
|term_start = 13 اپريل 2008
|term_end = 22 نومبر 2011
|predecessor = [[Mahmud Ali Durrani]]
|Sheri Rehman = ؟
|office2 = [[Pakistan Ambassador to Sri Lanka|Pakistani Ambassador to Sri Lanka]]
|term_start2 = 11 مئی 1992
|term_end2 = 28 جون 1993
|predecessor2 = [[Tariq M. Mir|Tariq Mir]]
|successor2 = [[Tariq Altaf]]
|birth_date = {{Bda|1956|7|1|df=y}}
|birth_place = [[ڪراچي]], [[پاڪستان]]
|death_date = 
|death_place = 
|spouse = [[فرح ناز اصفھاني]]
|children = 3 ڌيئر&lt;br&gt;1 پٽ
|profession = [[صحافي]]
|religion = [[اسلام]]
|alma_mater = [[ڪراچي يونيورسٽي]]
}}
'''حسين حقاني'''، نامور صحافي ۽ اڳوڻو سفير پهرين آڪٽوبر 1956ع تي ڪراچيءَ  جي ملير واري علائقي ۾ ڄائو. هن تعليم به ڪراچيءَ مان ئي حاصل ڪئي.

==سياسي سفر==
کيس اسڪول واري زماني کان ئي سياست سان دلچسپي هئي. 1972ع ۾ جڏهن هو گورنمينٽ نئشنل ڪاليج ڪراچيءَ ۾ تعليم هيٺ هو ته هن اسلامي جمعيت طلباء جي چونڊن ۾ حصو ورتو ۽ جمعيت جو صدر بڻجي ويو. 1977ع ۾ هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان بي. اي ۽ بين الاقوامي تعلقات ۾ ايم. اي ڪيائين. ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ شاگرد يونين جو صدر به رهيو. 
==صحافت==
اخبار ’فار ايسٽرن اڪانامڪ روِيو‘ ۽ رسالي ’عربيه‘ جي خاص نمائندي جي حيثيت سان 1980ع کان 1984ع تائين هانگ ڪانگ ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، ڪجهه عرصي بعد ڪراچيءَ ۾ اچي ساڳي حيثيت ۾ ڪم ڪيائين. سياسي ميدان ۾ حسين حقانيءَ جو نالو 1988ع ۾ نواز شريف جي قيادت ۾ ٺهندڙ ’اسلامي جمهوري اتحاد‘ جي چونڊ مهم جي ڪردار طور سامهون آيو هو.
==شادي==
2000ع ۾ سندس شادي فرح ناز اصفهانيءَ سان ٿي، جيڪا آمريڪا ۾ پاڪستان جي پهرئين سفير مرزا ابو الحسن اصفهانيءَ جي پوٽي آهي.
==ذميواريون==
هن وزير اعليٰ پنجاب نواز شريف جي خاص معاون طور 1988ع کان 1990ع تائين ذميواري نڀائي ۽ 1990ع ۾ هو پهرئين وزير اعظم غلام مصطفيٰ جتوئيءَ ۽ پوءِ وزير اعظم بڻجندڙ نوازشريف جو خاص معاون (Press Advisor) بڻيو. 1992ع کان 1993ع تائين سريلنڪا ۾ پاڪستان جو سفير رهيو. 1993ع ۾ حسين حقاني هڪ ڀيرو وري هڪ چونڊ مهم هلائڻ ۾ حصو ورتو. هن ڀيري اها مهم نواز شريف جي مخالف ۽ (شهيد) بينظير جي قيادت ۾ ٺهندڙ سياسي اتحاد P.D.F (پي. ڊي. ايف) هئي. چونڊن ۾ (شهيد) [[بينظير ڀٽو]] جي ڪاميابيءَ کانپوءِ 1993ع کان 1995ع تائين حڪومت جو ترجمان رهيو. انهيءَ دوران کيس مملڪتي وزير جو درجو حاصل هو. جون 1995ع ۾ کيس هائوس بلڊنگ فنانس ڪارپوريشن جو چيئرمئن بنايو ويو هو. تقريباً هڪ سال تائين اُن عهدي تي فائز رهيو. نومبر 1996ع ۾ جڏهن صدر فاروق لغاريءَ بينظير ڀٽو جي حڪومت ختم ڪئي ته هن به پنهنجي عهدي تان استعيفا ڏئي ڇڏي. 1998ع ۾ نواز شريف جو ٻئي حڪومتي دور ۾ هڪ ڀيرو حسين حقاني وري سندس ساٿي نظر آيو ۽ مئي 1998ع ۾ پاڪستان پاران ائٽمي ڌماڪن جي تجربي کانپوءِ حسين حقاني آمريڪي پابندين تي آمريڪي اختيارين سان وزير اعظم جي نمائندگي ڪندي ڳالهيون ڪيون. هو 2002ع ۾ آمريڪا منتقل ٿي ويو ۽ واشنگٽن ڊي. سي جي جان هابڪن يونيورسٽيءَ ۾ 2003ع کان 2004ع تائين ليڪچر طور ۽ 2004ع ۾ آمريڪا جي بوسٽن يونيورسٽيءَ سان ائسوسيئيٽ پروفيسر طور واڳيل رهيو. ان کان سواءِ يونيورسٽيءَ جي پراجيڪٽ جو شريڪ چيئرمئن به رهيو. مشرف دور جي خاتمي ۽ 2008ع جي عام چونڊن ۾ پيپلز پارٽيءَ جي ڪاميابيءَ ۽ حڪومت سازيءَ کان پوءِ کيس آمريڪا ۾ پاڪستان جو سفير مقرر ڪيو ويو. ٽن سالن بعد نومبر 2011ع ۾ آمريڪي فوج کي لکيل سندس هڪ مبينا خط جي اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ کائنس استعيفا ورتي وئي ۽ سندس جاءِ تي شيري رحمان کي سفير مقرر ڪيو ويو. حسين حقاني ڪيترن ڪتابن جو مصنف به آهي ۽ هن ملڪي ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۽ سياسي لاهن چاڙهن تي مختلف ملڪي ۽ عالمي اخبارن ۽ رسالن ۾ مضمون به لکيا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: انسائڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي (ISBN 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;

==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:1956ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>muagigfn9ofddqoozy0y7ebm3l35cgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڄام ساقي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29324</id>
    <revision>
      <id>372866</id>
      <parentid>312881</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1944ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7323" sha1="rbzwbgf3vy2aomsbjh2stgil3zee7oe" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''ڄام ساقي'''، ناليوارو سياسي ۽ سماجي اڳواڻ جو پورو نالو محمد ڄام ولد محمد سچل جنجهي آهي. هن 31 آڪٽوبر 1944ع تي ڳوٺ جنجهيءَ، تعلقي ڇاڇري، ضلعي ٿرپارڪر ۾ جنم ورتو.

== تعليم ==
پرائمري تعليم 1953ع ۾ ڳوٺ مان حاصل ڪيائين، مئٽرڪ 1963ع ۾ لوڪل بورڊ هاءِ اسڪول ڇاڇري مان، انٽر 1964ع ۾ ۽ بي. اي 1967ع ۾ سچل سرمست آرٽس ڪاليج [[حيدرآباد]] مان ڪرڻ ڪرڻ کانپوءِ ايم. اي (سياسيات) [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ مان ڪيائين.

== سياسي سفر ==
ڄام ساقي سياسي سرگرمين جي شروعات هاءِ اسڪول ۾ پڙهڻ دوران 1961ع ۾ ڪئي. هيءُ پهريون ڀيرو ڪاليج واري زماني ۾ حيدرآباد اسٽوڊنٽس فيڊريشن جو جنرل سيڪريٽري چونڊيو. '''سنڌ نئشنل اسٽوڊنٽس فيڊريشن''' قائم ٿي ته ان جو هيءُ پهريون صدر چونڊيو. حيدرآباد ۾ ٿيل هڪ ڪاڄ ۾ ڄام ساقي بنگال ۾ ٿيل فوجي آپريشن ۾ بنگالين جي قتل عام خلاف بيان جاري ڪيو، جيڪو بي. بي. سي، ريڊيو آل انڊيا ۽ ٻين عالمي نشرياتي ادارن تان پکڙيو (نشر) ٿيو، جنهن کانپوءِ کيس سخت حالتن کي منهن ڏيڻو پئجي ويو ۽ ڪيترائي ورھيه فوجي ۽ سول قانون تحت ڏوھي قرار رهيو. جنهن دوران هيءُ ڪڏهن روپوشي، ڪڏهن گرفتاري، ڪڏهن عدالتن، ڪورٽ مارشلن ۽ جيلن جي ڏاڍ هيٺ رهيو. سندس روپوشيءَ دوران سمري ڊيوٽي اٽڪاءُ ۽ ٻين الزامن هيٺ مٿس سمري ملٽري ڪورٽ ۾ ڪيس هلائي کيس هڪ ورهيه قيد ۽ ڏنڊ جي سزا ٻڌائي وئي. 10 جنوري 1972ع تي ڳجھ ۾ رھڻ (روپوشي) ختم ڪري نئشنل عوامي پارٽي ’نعپ‘ جي مرڪزي اڳواڻن سيد باقر شاھ ۽ غلام محمد لغاريءَ جي پريس ڪانفرنس ۾ ظاهر ٿيو. ان کانپوءِ هن [[سنڌ]] جو دورو شروع ڪيو، جنهن دوران کيس [[سکر]] مان گرفتار ڪري [[حيدرآباد]] سٽي ٿاڻي تي آندو ويو، جتي هن ڏھ پندرهن ڏينهن بک هڙتال ڪئي. پوءِ کيس 15 فبروريءَ تي جيل موڪليو ويو، جتي پڻ هن بک هڙتال شروع ڪئي، جيڪا ٻن هفتن کانپوءِ ’نعپ‘ اڳواڻن جي چوڻ تي ختم ڪيائين. سندس ملاقات تي ڳچ عرصي تائين پابندي رهي. جيل ۾ قيدين کي پڙهائڻ ۽ جيل جي فيڪٽريءَ ۾ پورهيو ڪرڻ سبب سندس سزا گهٽ ٿي ۽ کيس پهرين نومبر 1972ع تي آزاد ڪيو ويو. آزاديءَ واري ڏينهن فيض محمد قصور گرديزيءَ سان بلوچستان ويو، جتي تنهن وقت نعپ جي حڪومت هئي ۽ ولي خان، ذوالفقار علي ڀُٽي سان ڳالهايو به هو ته کيس گرفتار نه ڪيو وڃي. هن تي 73-1972ع ۾ بغاوت جو ڪيس مڙهيو ويو. جنهن دؤران هن ماهوار ٽي اخبارون جاري ڪيون، جن ۾ سنڌ مان ’هلچل‘ (سنڌيءَ ۾) ۽ ’سرخ پرچم‘ (اردو ۾) ۽ بلوچستان مان ’جدوجهد‘ (اردو) شامل هيون. انهن مان ٻه اخبارون: ’سرخ پرچم‘، ’جدوجهد‘ 1980ع تائين جاري رهيون، جن جو پاڻ ايڊيٽر هو. جڏهن ته هلچل اڃا تائين نڪرندڙ آهي. فوج ۽ پوليس ڇاپو هڻي کيس گرفتار ڪيو ۽ 1986ع تائين کيس مختلف جيلن ۾ رکيو ويو. جنهن کانپوءِ حيدرآباد سينٽرل جيل مان بيماريءَ جي حالت ۾ ڪڍي جناح اسپتال [[ڪراچي]] ۾ داخل ڪرڻ کانپوءِ کيس آزاد ڪيو ويو. هيءُ [[سنڌ]] ۾ ڪميونسٽ اڳواڻ طور اڀريو. 1988ع ۾ سوئيڊن سان لاڳاپو رکندڙ سندس هم خيال ساٿين هن کي جرمني، بلغاريا، چيڪوسلواڪيا، سوئيڊن ۽ سوويت يونين وغيره جا دورا ڪرايا. ڄام ساقي ڪميونسٽ سياست کان اڳ ۽ پوءِ واري عرصي ۾ روزگار کي به وقت ڏنو.

== ملازمتون ==
1964ع ڌاري هو واپڊا ۾ ڪجهه عرصو ڪلارڪ رهيو، پر سياست سان گهڻي چاهه سبب هن اها نوڪري ڇڏي ڏني. 99-1998ع ۾ هيءُ اسٽيٽ لائيف ۾ سيلز آفيسر ۽ هڪ غير ملڪي ڪيميائي ڪمپنيءَ جو ڊائريڪٽر به رهيو.

== ادبي سرگرميون ==
ڄام ساقي ننڍپڻ کان ئي ادب سان به وابسته رهيو. سندس پهرين ڪهاڻي ٽنڊي محمد خان مان نڪرندڙ ٻارن جي ڪتابي سلسلي ’گلشن ادب‘ ۾ ڇپي.

== لکڻيون ==
ڄام ساقيءَ جا 7 ڪتاب شايع ٿيا. جن ۾: ’کاهوڙي کجن‘ (ناوليٽ: 1972ع)، ’سنڌ جي شاگرد تحريڪ‘ (1973ع، جيڪو ٻيو ڀيرو ’سنڌ جي شاگرد جدوجهد‘ جي نالي سان پڻ ڇپيو)، ’مظلوم قومن جو مستقبل‘ (انٽرويو)، ’چکين جي چيت ڪري‘ (مضمون: 74-1973ع)، ’ضمير ڪي قيدي‘ (اردو: 87-1986ع)، ’ضمير جا قيدي‘ (سنڌي ادبي بورڊ ڇپرايو) شامل آهن. ڄام ساقيءَ جون سياسي وابستگيون ۽ همدرديون مختلف پارٽين سان رهيون، جن ۾: جون 1964ع کان 1991ع تائين ڪميونسٽ پارٽي؛ 1968ع کان پيپلز پارٽي؛ 1970ع کان نيشنل عوامي پارٽي (پارٽيءَ تي پابندي مڙهجڻ تائين) شامل آهن. جڏهن ته سوويت يونين ٽٽڻ کان ڪجهه سال پوءِ هو (1994ع) پيپلز پارٽيءَ جو باقاعده ميمبر ٿيو ۽ جولاءِ 1994ع کان نومبر 1996ع تائين سنڌ جي وڏي وزير عبدالله شاهه جو جبري پورهئي مامرن بابت صلاحڪار پڻ رهيو. پيپلز پارٽي سنڌ ڪائونسل جو ميمبر ۽ پاڪستان ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽيءَ (پيمرا) جو (اپريل 2010ع) ۾ ميمبر به رھيو.&lt;ref&gt;ڪتاب: انسائڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;

== لاڏاڻو ==
ڄام ساقي، سومر جي ڏيھاڙي 5 مارچ 2018ع تي نسيم نگر، حيدراٻاد ۾ 73 ورھين جي ڄمار ۾ گذاري ويو.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:ضلعو ٿرپارڪر جون شخصيتون]]
[[زمرو:1944ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2018ع ۾ وفات]]</text>
      <sha1>rbzwbgf3vy2aomsbjh2stgil3zee7oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسين هارون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29334</id>
    <revision>
      <id>372835</id>
      <parentid>324187</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي سياستدان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5548" sha1="mi88v9ih2bueep99gwv9ipw54p3wtlh" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
| name           = حسين هارون &lt;br/&gt; Hussain Haroon
| image          = B.J. Mendelson Debates The Ambassador To Pakistan, Abdullah Hussain Haroon.jpg
| imagesize      =
| caption        =ک — س: حسين هارون، آمريڪي ليک ج. ب. مينڊلسن سان، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ (2012ع)
| title          = 
| office1         = [[وزير خارجه (پاڪستان)|وزير خارجه]]، [[وزير دفاع پاڪستان|دفاع]] (نگران) &lt;ref&gt;https://www.geo.tv/amp/198053&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.geo.tv/latest/200900-two-new-federal-ministers-take-oath&lt;/ref&gt;
| president1     = [[ممنون حسين]]
| primeminister1     = [[ناصر الملڪ]]
| term_start1     = 5 جون 2018
| term_end1       = 18 آگسٽ 2018
| predecessor1    = [[خرم دستگير خان]]
| successor1      = شاهه محمود قريشي
| office2         = [[پاڪستان جو گڏيل قومن ۾ مستقل نمائندو]]
| term_start2     = سيپٽمبر 2008
| term_end2       = آڪٽوبر 2012
| predecessor2    = [[منير اڪرم]]
| successor2      = [[مسعود خان]]
|office3         =  [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي جو مخالف ڌر اڳواڻ]]
| term_start3     = 1986
| term_end3       = 1988
|office4         =  [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر]]
| term_start4     = 1985
| term_end4       = 1986
|office5         =  ڪائونسلر ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن
| term_start5     = 1979
| term_end5       = 1985
| birthname      = عبدالله حسين هارون
| birth_date     = {{Birth date and age|df=yes|1950|10|21}}
| birth_place    = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| party          =
| spouse         =
| residence      =
| alma_mater     = [[ڪراچي گرامر اسڪول]]&lt;br&gt;[[جامعه ڪراچي]]
| occupation     =
| signature      =
| website        = 
}}
نامياري سياستدان '''حسين هارون''' جو پورو نالو عبدالله حسين هارون آهي، پر کيس حسين هارون جي نالي جي سڃاڻپ آهي. هن 21 آڪٽوبر 1950ع تي ڪراچيءَ ۾ جنم ورتو. هي مسلم ليگ جي اهم رهنما سر حاجي عبدالله هارون جو پوٽو آهي ۽ ناليواري رهنما حميد هارون جو ڀاءُ آهي. سندس والد ڄاتل سڃاتل سنڌي ڪڇي خاندان سان تعلق رکندڙ هو.
== تعليم ==
هن شروعاتي تعليم ڪراچي جي گرامر اسڪول مان ورتي ۽ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪئي اٿس.
== سياست ==
هن پنهنجي سياسي زندگيءَ جو آغاز 1970ع کان ڪيو. شروعات ۾ پاڪستان مسلم ليگ جو 1970ع ڌاري اليڪشن ڪوآرڊينيٽر رهيو، بعد ۾ ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو ڪائونسلر منتخب ٿيو، ان ذميواري تي 1979ع کان 1985ع تائين رهيو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ (KPT) جو 1980ع کان 1982ع تائين ٽرسٽي رهيو. 1985ع کان 1988ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. 1985ع کان 1986ع تائين سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر رهيو، جڏهن ته 1986ع کان 1988ع تائين سنڌ اسيمبليءَ ۾ اپوزيشن ليڊر طؤر ڀرپور ڪردار ادا ڪيائين.
== ذميواريون ==
حسين هارون 1988ع کان 1989ع تائين پاڪستان هيرالڊ پبليڪيشن لميٽيڊ (PHPL) جي ڪنسلٽنٽ طؤر به ڪم ڪيو، ساڳئي عرصي ۾ اقوام متحده جي جنرل اسيمبليءَ ۾ نمائندي طؤر شرڪت ڪيائين. هيءُ آئي. بي. اي ڪراچيءَ جي بورڊ جو 1996ع کان 1999ع تائين ميمبر رهيو، ان بعد ٻه سال ڪي. اي. ايس. سي (KESC) جي بورڊ آف ڊائريڪٽرس جو ڊائريڪٽر رهيو. 1999ع کان 2005ع تائين گرفٿ ڪاليج، ڪراچيءَ جو چيئرمئن رهيو. ساڳئي عرصي ۾ دوران پاڪ چائنيز بزنس فورم جو صدر رهيو. هي انگلش اسپيڪنگ يونين آف پاڪستان جو صدر به هو. حسين هارون سماجي ڪمن ۾ به اڳڀرو رهيو آهي، صوبائي خودمختياريءَ لاءِ پنهنجو ڀرپور موقف رکندو اچي، ڪالا باغ ڊيم جي مخالفت ۾ پنهنجي موقف تي اٽل رهيو آهي. هن ويجهي ماضيءَ ۾ حڪومت کي صلاح ڏني ته لکين سنڌين کي ڪراچيءَ ۾ آباد ڪري سگهجي ٿو. جولاءِ 2008ع کان حسين هارون کي اقوام متحده ۾ پاڪستان جو مستقل نمائندو مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني سياستدان]]
[[زمرو:پاڪستاني واپاري ماڻھو]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حڪومت پاڪستان]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]]
[[زمرو:ميمڻ ماڻهو]]
[[زمرو:1950ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>mi88v9ih2bueep99gwv9ipw54p3wtlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تانسو چلر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29338</id>
    <revision>
      <id>372883</id>
      <parentid>360242</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8164" sha1="a1s48nlknfx6zvxltog2i47cnu57gof" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''تانسو چلر'''   24مئي 1946ع تي [[استنبول]] ۾  جنم  ورتو ۽ 1993ع کان 1995ع تائين [[ترڪي]] جي پهرين عورت [[وزيراعظم]] رهي. هوءَ محترمه شهيد [[بينظير ڀٽو]] ۽ [[بنگلاديش]] جي خالده ضياءَ کان پوءِ ڪنهن مسلم ملڪ جي  ٽين عورت وزيراعظم هئي. 20 هين صدي ءَ ۾ جيڪي عورتون مختلف ملڪن جو سربراهه رهيون،  تن  مان هوءَ ايڪٽيهين عورت سربراهه هئي. شهيد بينظير صاحبه جڏهن ٻئي دؤر ۾ [[پاڪستان]] جي وزيراعظم هئي،  ان  وقت [[ترڪي]] ۾ تانسو چِلر ساڳئي عهدي تي ڪم ڪري رهي هئي. تانسو چِلر سياستدان هئڻ سان گڏ اقتصادي ماهر پڻ رهي آهي، جڏهن ته سياست ۾ حصي وٺڻ کان اڳ ۾ هوءَ پنهنجي مڙس عذير سان (جنهن سان هن جي 1963ع ۾ شادي ٿي هئي) گڏجي [[آمريڪا]] ۽ ترڪيءَ ۾ پراپرٽيءَ جو ڪاروبار ڪندي هئي. سندس والد 1950ع ۾ ترڪيءَ جي صوبي بالسيڪ جو گورنر رهيو هو.

[[فائل:Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg|thumb|کاٻو|تانسو چلر]]

== تعليم ==
چِلر [[استنبول]] ۾ آمريڪن ڪاليج آف گرلس مان [[تعليم]] پرائڻ کان پوءِ رابرٽ ڪاليج جي اسڪول آف اڪنامڪس مان گريجوئيشن ڪئي. يونيورسٽي آف نيو هيمپشاير مان ايم  ايس  ۽ يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪَٽ مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[ييل يونيورسٽي]] (Yale University) مان پوسٽ ڊاڪٽريٽ جي  تعليم  حاصل ڪيائين. 
== نوڪري ==
فرينڪلن ۽ مارشل ڪاليج ۾ اڪانامڪس پڙهائڻ کان پوءِ سال 1978ع ۾ هوءَ  استنبول  ۾ باسفورس يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري طرفان کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن پيننسيلوينيا ۾ فرينڪلن ۽ ڪمپنيءَ جي صدر جي حيثيت ۾ به ڪم ڪيو هو.  تانسو چلر  مختلف يونيورسٽين ۾ پروفيسر طور پڙهائڻ کان پوءِ نومبر 1990ع ۾ ”ٽرو پاٿ  پارٽي “ (True Path Party) ۾ شامل ٿي ترڪيءَ جي سياست ۾ پير پاتو. هوءَ پهريون ڀيرو 1991ع ۾  استنبول  جي ڊپٽي طور چونڊجي  پارليامينٽ  جي ميمبر بڻي ۽ سليمان ڊيمرل جي اتحادي [[حڪومت]] ۾ اقتصاديات کاتي ۾ مملڪتي وزير طور ڪم ڪيو. 13 جون 1993ع تي پارٽيءَ جي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ هن اتحادي حڪومت ۾ وزيراعظم جو عهدو سنڀاليو. ريپبليڪن پيپلز  پارٽي  (CHP) طرفان 1995ع ۾ اتحادي حڪومت جي حمايت واپس وٺڻ کان پوءِ هن سادي اڪثريت سان حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر  ان  ۾ ناڪام ٿي. بعد ۾ هن ريپبليڪن پارٽيءَ سان گڏجي هڪ ٻي ڪابينا جوڙڻ تي رضامندي ڏيکاري ۽ نين چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو اعلان ڪيو.  تانسو چلر  1996ع کان 1997ع تائين ترڪيءَ جي پرڏيهي معاملن واري وزير ۽ نائب وزيراعظم پڻ رهي هئي. سسرلڪ اسڪينڊل کانپوءِ هن سخت گير قومپرست پارٽيءَ گري وولوز جي سربراهه (جنهن کي سسرلڪ ڪارڪرئش دوران قتل ڪيو ويو هو) کي ساراهيندي چيو هو ته ”اهي جيڪي گوليون هلائين ٿا يا هن ملڪ، قوم ۽ رياست جي نالي ۾ زخمن جو تاب ڀوڳين ٿا، اسان انهن کي سدائين عزت ۽ احترام سان ياد ڪندا رهنداسين.“ 1997ع ۾  ان  کان اڳ جو هوءَ وزيراعظم جي حيثيت سان پنهنجي چوٿين ڪابينا جوڙي ها، کيس پوسٽ ماڊرن فوجي ڪاروائيءَ ذريعي هٽايو ويو. 1995ع ۾ يورپي يونين ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ڪسٽمز معاهدي تي صحيون ڪيون ويو هيون، جنهن تي عملدرآمد 1996ع ۾ شروع ٿيو هو.  ان  وقت ترڪيءَ ۾  تانسو چلر  وزيراعظم هئي. 1996ع ۾ ترڪيءَ جي پاڙيسري [[ملڪ]] [[يونان]] سان اِميا/ڪاردڪ بحران دوران پڻ هوءَ  ترڪي  جي وزيراعظم هئي.  تانسو چلر  کي اهم ڪاميابي ترڪيءَ جي [[فوج]] جي ڪري ملي هئي، جنهن [[آمريڪا]] طرفان مليل هٿيار استعمال ۾ آڻيندي ”ڌڪ هڻي ڀڄو“ واري چال استعمال ڪندي ڪردن جي  پارٽي  پي ڪي ڪي کي شڪست ڏني هئي. هوءَ  آمريڪا  کي پي ڪي ڪي کي ”پرڏيهي دهشتگرد تنظيم“ قرار ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ ۾ پڻ ڪامياب ٿي وئي هئي، جنهن کان پوءِ ساڳي جماعت کي يورپي يونين طرفان قبوليت ڏني وئي هئي. سندس حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ترڪيءَ جي [[پارليامينٽ]] ۾ سندس خلاف بدعنوانين جي الزامن جي جاچ پڻ ڪئي وئي هئي. اڳتي هلي هڪ ٻئي وزيراعظم ميسوت يلماز سان گڏ کيس فني طور محدود هئڻ جي بنياد تي  پارليامينٽ  جي جاچ ڪميٽي طرفان سڀني الزامن مان آجو قرار ڏنو ويو هو.  ان  کان پوءِ ا هو پڻ چيو ويو هو ته ”کيس سياسي مزاحمت جي ڪري الزامن کان آجو قرار ڏنو ويو هو.“ هوءَ ترڪيءَ جي اڳوڻي وزيراعظم جي حيثيت ۾ ڪائونسل آف وومن ورلڊ ليڊرس جي به ميمبر رهي، جيڪو موجوده ۽ اڳوڻين وزيراعظمن تي مشتمل عالمي [[نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن جو مقصد سڄي دنيا ۾ اعليٰ عهدن تي ويٺل عورت اڳواڻن کي عورتن جي حقن ۽ سندن منصفاڻي ترقيءَ وارن مسئلن تي اجتماعي طور قدم کڻڻ لاءِ سرگرم ڪرڻ آهي. 2002ع ۾ ترڪيءَ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر عام چونڊون ڪرايون ويون ته سندس پارٽيءَ پڻ چونڊن ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. هن ڀيري به چونڊن ۾ سندس پارٽيءَ کي شڪست ملي، جنهن کان پوءِ هن سياست  تان  ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو.  تانسو چلر ، مٿس ڪرپشن جي لڳل الزامن جي باوجود، پنهنجي  ترقي  پسند، سيڪيولر ۽ لبرل سوچ سبب ترڪيءَ جي عورتن لاءِ رول ماڊل رهي آهي. 1992ع ۾ لبيا جي سربراهه معمر ڪرنل قذافيءَ کيس ”اسلامي عورتن جي لاءِ هڪ نمونو“ قرار ڏنو هو. سياست ۾ سندس اچڻ ڄڻ ته ترڪيءَ جي ماڻهن جي لاءِ هوا جو جھوٽو سمجھيو ويو هو. هوءَ خوش لباس هئڻ سبب مقبول هئي. تنهنڪري هن سياست ۾ پڻ گليمر آندو هو کيس جديد ترڪيءَ جي علامت پڻ چيو ويو.
==حوالا==
{{حوالا}}
* [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }}
[[زمرو:تانسو چلر]]
[[زمرو:ترڪي جي سياست]]
[[زمرو:ترڪ سياستدان]]
[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:1946ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>a1s48nlknfx6zvxltog2i47cnu57gof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالله هارون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29402</id>
    <revision>
      <id>372895</id>
      <parentid>285307</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي سياستدان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13372" sha1="i0jjy0kctwnjt5i6jdo7mi8ces53zc4" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name =  حاجي عبدالله هارون ميمڻ 
| office = 
| honorific-suffix = [[سر]]
| image = 
| predecessor =
| successor = 
| signature=
| party = [[آل انڊيا مسلم ليگ]]
| birth_date =جنوري 1872
| birth_place = ڪڇ
| death_date = 27 اپريل 1942 (70سال)
| death_place = [[ڪراچي]]
| spouse = 
| awards = 
| term_start = 
| term_end = 
| death_cause = 
}}{{Wikify}}
'''عبدالله هارون''' پورو نالو '''سر حاجي عبدالله هارون ابوبڪر ميمڻ''' آزاديءَ جـي تحـريـڪ جـي نـامـور سـيـاسـتـدان، 1872ع ڌاري ’ڪڇ‘ جي علائقي ۾ جنم ورتو. سندس وڏا اصل هندن جي لوهاڻا ذات مان هئا ۽ بعد ۾ مسلمان ٿيا هئا.

==خانداني پس منظر==
سندس ڏاڏو ميان حسن، پهريان ڪڇ ڇڏي پُوني ويو. ڪجهه وقت ڪم ڪرڻ کان پوءِ واپس ڪڇ پهتو، اُتي کيس هارون نالي فرزند ٿيو، جيڪو انگريزن جي سنڌ فتح ڪرڻ کان پوءِ 1858ع ۾ سنڌ لڏي آيو. سيٺ هارون ٽي شاديون ڪيون. ميان عبدالله، سيٺ هارون جي ٻئي نمبر گهر واريءَ مان 1872ع ڌاري ڪراچي ۾ ڄائو.&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt; سائين جي ايم سيد لکي ٿو تہ سندس ڏاڏي ميان حسن کي ابوبڪر نالي فرزند ٿيو. اهو اول ۾ واپار سانگي بمبئي علائقي جي پونا شهر ۾ ويو، جتي ڪجهه وقت ڪم ڪرڻ بعد موٽي واپس ڪڇ پهتو ۽ اتي رهندو هو. ان کي ميان هارون نالي فرزند ٿيو، جو سنڌ تي انگريزن جي قبضي ٿيڻ بعد، 1858ع ڌاري، واپار جي خيال کان لڏي اچي ڪراچيءَ ۾ ويٺو&lt;ref name =&quot; جي ايم سيد &quot;&gt;جنب گذاريم جن سين ، ڀاڱو ٻيون؛ ليکڪ: سائين جي ايم سيد؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو، ڇاپو ٽيون 2005   &lt;/ref&gt;.اڃا هي چئن سالن جو مس ٿيو ته سندس والد 1876ع ۾ وفات ڪري ويو. ان وقت سندس والده ارڙهن سالن جي هئي، هي ان جي سنڀال هيٺ رهيو. سندس وڏو ڀاءُ، سيٺ عثمان ۽ سندس همشيره علهده رهڻ لڳا. سندس پرورش، تعليم ۽ تربيت جو سمورو بار والده تي پيو.&lt;ref name = &quot;جي ايم سيد  &quot;/&gt;.سندس والده پهرين کيس گجراتي اسڪول ۾ ۽ پوءِ انگريزي اسڪول ۾ پڙهايو، پر مالي حالتون بهتر نه هئڻ ڪري، پنجن درجن تائين پڙهائڻ کان پوءِ اسڪول مان ڪڍي ڇڏيو. جنهن کان پوءِ سندس ماءُ ڪجهه سامان وڪري لاءِ کيس وٺي ڏنو. هو پهرين گهٽين ۾ گهورڙيو بنجي سامان وڪڻندو هو ۽ پوءِ پنهنجي ڀيڻويي جي دڪان تي چار روپيا پگهار تي نوڪري ڪرڻ لڳو..&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt; 
1889ع ڌاري والده سان گڏ حج ۽ [[حرمين شريف]] جي زيارت ڪري آيو. 1890ع ڌاري مامي سان گڏجي آسام ۾ واپار لاءِ ويو. اتان واپس اچي 1896ع ڌاري پنهنجو جدا واپار شروع ڪيائين. جلدي ترقي ڪري ٿوري عرصي ۾ رنڇوڙ لائين ڪراچيءَ ۾ جايون ۽ وڪٽوريا روڊ تي بنگلو خريد ڪيائين.&lt;ref name = &quot;سنڌيانا  &quot;/&gt;.پهرينءَ جنگ جي زماني ۾ کنڊ جي اگهن چڙهي وڃڻ ڪري، هن چڱي ملڪيت ڪمائي.&lt;ref name = &quot; جي ايم سيد &quot;/&gt;. واپار مان پئسو ڪمائي، سياسي ۽ سماجي ڪمن ۾ حصو وٺڻ لڳو. کيس انگريز سرڪار 1932ع ڌاري ’سر‘ جو خطاب ڏنو. هن 1901ع کان سياست ۾ دلچسپي ورتي. کيس 8 آڪٽوبر 1911ع تي طرابلس جي ترڪن جي مدد لاءِ سنڌ ۾ مير ايوب خان جي صدارت هيٺ قائم ڪيل هڪ انجمن ’هلال احمر سنڌ‘ جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو، جنهن تنظيم سنڌ مان چندو گڏ ڪري ترڪن جي مدد لاءِ موڪليو.

==شاديون ۽ اولاد==
سندس پهرين شادي، رحيما ٻائيءَ سان، سنه 1888ع ۾ ٿي. ٻي شادي، 1895ع ۾، پنهنجن عزيزن مان رابع ٻائيءَ سان ڪيائين.سندس ٽين شادي پيار واري شادي ھيس جيڪا بيگم نصرت سان، 13 ڊسمبر 1913ع تي ٿي.صاحبه پڪي اهل تشعيت جي خاندان مان هئي. حاجي صاحب ڪٽر سني گهر مان هو.ان مان کيس پهرين نياڻي، دولت خانم پيدا ٿي. ٻئي سال، 1916ع ۾، پهريون فرزند يوسف تولد ٿيو.
1925ع ۾، خاندان سميت، بغداد، ڪربلا موليٰ، نجف اشرف وغيره جي زيارتن لاءِ ويو، ۽ خير سان واپس آيو. 1926ع ۾، سندس والده وفات ڪئي. 1932ع ۾، خاندان سميت اٽاوا (ڪئناڊا) ۾ ڪوٺايل اقتصادي ڪانفرنس ۾ ويو ۽ يورپ جو سير ڪيائين. 1937ع ۾ کيس K.T  (سر) جو خطاب مليو، ۽ سندس وڏي فرزند يوسف هارون،  جي آغا خان جي ڪٽنب مان شادي ٿي. 1939ع ۾، پوئين شاديءَ مان پهرين نياڻي، نصرت بيبيءَ جي شادي انور حسين هدايت الله، سر غلام حسين جي وڏي فرزند، سان ٿي.&lt;ref name = &quot; جي ايم سيد &quot;/&gt;

==شروعات==
هي 1910ع ڌاري ’سنڌ محمدن ايسوسيئيشن‘ ۾ شامل ٿيو، اڳتي هلي ڪراچي ميونسپالٽيءَ جو ميمبر ٿيو ۽ 2 سيپٽمبر 1916ع تائين ميمبر رهيو. پوءِ ٻيو ڀيرو پهرين مئي 1921ع تي ميونسپالٽيءَ جو ميمبر ٿيو ۽ 21 آگسٽ 1934ع تائين ميمبر رهيو ۽ ان عرصي ۾ ڪيترائي ڀيرا مئنيجنگ ڪميٽيءَ جو به ميمبر رهي شهر جي ڀلائيءَ لاءِ جاکوڙيندو رهيو. 1913ع ڌاري آنرري مئجسٽريٽ مقرر ٿيو.&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt;.

==سياسي سفر==
1917ع ڌاري ’ڪانگريس تحريڪ‘ ۾ شامل ٿيو. 1919ع ۾ مولانا شوڪت علي ۽ مولانا محمد علي جوهر جڏهن ’سنڌ خلافت ڪانفرنس‘ جي ٻئي اجلاس ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ڪراچي آيا، تڏهن وٽس اچي رهيا. پاڻ 1919ع ڌاري سنڌ خلافت ڪميٽيءَ جو صدر ٿيو ۽ 1924ع تائين ان عهدي تي رهيو. 5 ۽ 6 اپريل 1920ع تي سکر ۾ ’سنڌ پراونشل ڪانگريس ڪانفرنس‘ جي ستين اجلاس جي صدارت ڪيائين. 22 جون 1920ع تي مرڪزي خلافت ڪميٽيءَ طرفان هندستان جي وائسراءِ لارڊ چيلمسفورڊ کي هندستان جي مکـيـه قـومپـرسـت مـسلمـانـن پاران تـرڪـن تـان سخـتـي خـتـم ڪـرڻ لاءِ ميمورنڊم ڏنو ويو ته ان تي هن جي به صحي هئي. هو 1923ع ڌاري ٿيل چونڊن ۾ ڪراچيءَ مان بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل لاءِ ميمبر چونڊجي ويو ۽ ان عهدي تي ٽن سالن تائين ڪم ڪندو رهيو. 1925ع ڌاري آل انڊيا مسلم ليگ جو اجلاس عليڳڙهه ۾ سر عبدالرحيم جي صدارت هيٺ ٿيو. جنهن ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ، سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي، جنهن جي حاجي عبدالله هارون به تائيد ڪئي.&lt;ref name = &quot;سنڌيانا  &quot;/&gt;. 
18 نومبر 1926ع تي مرڪزي ليجسليٽو اسيمبليءَ جون چونڊون ٿيون ته هي ان جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 1942ع تائين لاڳيتو اسيمبليءَ جي ميمبر طور چونڊبو آيو.  انهيءَ عرصي دوران هو اڪثر ڪري جناح جي ’آزاد پارٽيءَ‘ سان رهندو آيو ۽ 1938ع بعد جڏهن مرڪزي اسيمبليءَ ۾ مسلم ليگ ٺـهـي تـه ان جـو ميمبـر ٿيـو ۽ آخـر تائيـن ان ۾ شـامل رهيو. هو 1928ع ڌاري آل انڊيا خلافت ڪاميٽيءَ جو صدر چونڊيو ويو. 1929ع ڌاري هندستان سرڪار طرفان بئنڪنگ انڪوائري ڪميٽي جوڙي وئي، جنهن ۾ هن ميمبر ٿي ڪم ڪيو. 1930ع ڌاري ’آل انڊيا مسلم تنظيم ڪانفرنس‘ الهه آباد ۾ ٿي، جنهن جي هن صدارت ڪئي ۽ مسلمانن جي تنظيم ۽ سماجي سڌاري لاءِ ڪيتريون ئي مفيد تجويزون پيش ڪيائين.&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt;. 1930ع  ڌاري سنڌ جي مسلمانن طرفان سنڌ جي مالي حالتن بابت جاچ لاءِ هڪ ڪميٽي مقرر ڪئي وئي، جنهن جو پاڻ 1935ع تائين سيڪريٽري رهيو ان کان سواءِ 1931ع ڌاري جڏهن سرڪار طرفان سنڌ جي مالي حالتن جو جائزو وٺڻ لاءِ ڪميٽي جوڙي وئي ته هي ان جو به هو ميمبر رهيو. ستين جنوري 1931ع ڌاري مرڪزي سرڪار پاران کيس ڪئناڊا جي اٽاوا شهر ۾ ’امپيريل ايڪنامڪ ڪانفرنس‘ ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو. 1933ع ڌاري حج ڪميٽيءَ جو چيئرمئن چونڊيو ويو، جنهن سبب هن حاجين کي ڪيتريون ئي سهوليتون ڏياريون ۽ ساڳئي سال ۾ سنڌ انتظامي ڪميٽيءَ تي مقرر ٿيو.&lt;ref name = &quot;سنڌيانا  &quot;/&gt;. 1934ع ڌاري سنڌ آزاد ڪانفرنس جي اجلاس لاءِ مرحبا ڪاميٽيءَ جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 1935ع ڌاري نوانگر ۾ آل انڊيا ميمڻ ڪانفرنس جي صدارت ڪيائين. کيس 1936ع ڌاري عليڳڙهه يونيورسٽيءَ جي ڪورٽ جو ميمبر مقرر ڪيو ويو ۽ ساڳئي سال صوبي جي ايگريڪلچر ريسرچ ڪميٽيءَ جو ميمبر مقرر ٿيو.&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt;.

==سنڌي سياست==
جڏهن ’سنڌ اتحاد پارٽي‘ ٺهي، تڏهن 1936ع ڌاري ان ۾ شامل ٿيو ۽ پهرين ان جو ليڊر ٿي ڪم ڪيائين، پوءِ ڊپٽي ليڊر جي حيثيت سان ڪم ڪيائين. سر شاهنواز جي بمبئيءَ وڃڻ کان پوءِ ان پارٽيءَ جو صدر ٿيو. ’سنڌ اتحاد پارٽيءَ‘ جي ٽُٽڻ کانپوءِ پير علي محمد شاهه راشديءَ ۽ ٻين دوستن سان گڏ مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو ۽ سنڌ ۾ مسلم ليگ کي منظم ڪيائين، 1939ع ڌاري مسلم ليگ سنڌ جو صدر مقرر ٿيو. هن مسجد منزل گاهه مسلمانن کي موٽائي ڏيڻ لاءِ تحريڪ هلائي. مسلم ليگ طرفان انهي معاملي کي هٿ ۾ کڻڻ تي هندن طرفان گهڻي مخالفت به ٿي. هو آل انڊيا مسلم ليگ  جو اهم ورڪر هو ۽ 1940ع ڌاري آل انڊيا مسلم ليگ جي ورڪنگ ڪميٽيءَ تي ميمبر چونڊيو ويو ۽ اڳتي هلي آل انڊيا مسلم ليگ جي پرڏيهي معاملن لاءِ مقرر ڪيل ڪميٽيءَ جو چيئرمئن مقرر ڪيو ويو. هن سنڌ ۾ مسلم ليگ کي مضبوط ۽ منظم ڪرڻ لاءِ گهڻي جدوجهد ڪئي ۽ ٿوري عرصي ۾ مسلم ليگ جو آواز سڄي سنڌ ۾ پکڙجي ويو. هن آل انڊيا مسلم ليگ جي مک اڳواڻ جي حيثيت سان 1941ع ڌاري لائلپور پنجاب ۾ شاگردن جي ڪانفرنس ۽ 1942ع ڌاري الهه آباد ۾ آل انڊيا سيرت ڪانفرنس جي صدارت ڪئي.&lt;ref name = &quot; سنڌيانا &quot;/&gt;.

==وفات==
هن ستاويهين اپريل 1942ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي&lt;ref name =&quot; سنڌيانا &quot;&gt;  ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012  &lt;/ref&gt;.جي ايم سيد لکي ٿو تہ 27- اپريل 1942ع تي حاجي صاحب اوچتو دل جي حرڪت بند ٿيڻ ڪري انتقال ڪري ويو. سندس مرڪزي اسيمبليءَ جي خالي جاءِ تي سندس فرزند، يوسف هارون، بنا مخالفت جي چونڊجي ويو.&lt;ref name = &quot; جي ايم سيد &quot;/&gt;.
&lt;ref&gt;https://www.slideshare.net/56672/sindh-under-bombay-presidencysir-haji-abdullah-haroon-in-bombay-legislative-councilby-aamir-mugheri&lt;/ref&gt;
== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:مسلم ليگ]]
[[زمرو:ميمڻ ماڻهو]]
[[زمرو:1872ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1942ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>i0jjy0kctwnjt5i6jdo7mi8ces53zc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسينه معين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29447</id>
    <revision>
      <id>372830</id>
      <parentid>280189</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:2021ع جون وفاتون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1714" sha1="lshqnyczbpxujhs7xf7z42qfqwh31fa" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''حسينه معين''' مشهور ڊراما نويس 1942ع ڌاري ڪانپور ([[ڀارت]]) ۾ جنم ورتو.

==شروعات==
شروعاتي تعليم راولپنڊي، [[لاھور|لاهور]] ۽ ڪراچيءَ مان حاصل ڪيائين. ننڍپڻ کان ئي لکڻ جو شوق هئس. ستين ڪلاس ۾ پڙهندي، ’ڀائي جان‘ جي نالي سان ڪالم لکيائين. ان کان پوءِ شاگرديءَ جي زماني ۾ ئي ريڊيو جي پروگرام ’اسٽوڊيو نمبر ون‘ لاءِ ڏهن کان مَٿي ڊراما لکيائين. تعليم مڪمل ڪري تعليم جي شعبي سان وابسته ٿي اڄڪلهه ڪراچيءَ جي هڪ اسڪول ۾ پرنسپال آهي. ٽي. وي جي سلسليوار ڊرامن ۾ ڪم ڪندي هن وڏي شهرت ماڻي. 
==ڊراما==
سندس هيٺيان ٽي. وي ڊراما مشهوري ماڻي چڪا آهن: 
(1) ’شهزوري‘ (2) ’ڪرن ڪهاني‘، (3) ’زير زبر پيش‘، (4) ’انڪل عرفي‘، (5) ’ان ڪهي‘، (6) ’پرڇائيان‘، (7) ’بندش‘، (8) ’ڌنڌ‘، (9) ’تنهائيان‘، (10) ’ڌوپ ڪناري‘ ۽ (11) ’آهٽ‘. &lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد چوٿون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-80-2) سال: 2012&lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:20هين صدي جا ليکڪ]]
[[زمرو:1941ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2021ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>lshqnyczbpxujhs7xf7z42qfqwh31fa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان مارشل (آثار قديمہ جو ماھر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30318</id>
    <revision>
      <id>372885</id>
      <parentid>324363</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1876ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3734" sha1="60wqwp8cjjzscq1l4q8940hbuf4dcsd" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''سر جان مارشل'''، [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي کوٽائي ڪندڙ مشهور آرڪيالاجسٽ، جو جنم 19 مارچ 1876ع ۾ چيسٽر، برطانيا ۾ ٿيو.

==تاريخ==
سندس دلچسپيءَ جا مضمون تاريخ ۽ قديم آثار هئا. ان ڪري هن کي 1902ع ۾ هندستان جـي قـديـم آثـارن لاءِ سـروي واري محڪمي جو ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن کان اڳ انهيءَ عهدي تي اليگزينڊر ڪنگهام  فائز هو. جان مارشل ننڍي کنڊ ۾ قديم آثارن جي بچاءَ ۽ پڌرائيءَ لاءِ ڏاڍي ڪوشش ڪئي. ان جو مثالي ثبوت سندس دور جا هيٺيان دستاويز آهن:
# Archaeological Works code
# Ancient Monuments Preservation Act 1904

==کوٽاين جي تاريخ==
انهن دستاويزن هتان جي قديم آثارن کي قانوني، فني ۽ تاريخي تحفظ مهيا ڪيو ۽ انهن جي کوٽائيءَ جو ڪم به شروع ٿيو. سر جان مارشل جو پورو نالو ’Sir John Harbert Marshall ‘ هو. هن جي تعليم ڊيلوچ ڪاليج ۽ ڪنگس ڪاليج ڪيمبرج ۾ ٿي. هن مڪاني آثارن جي ڄاڻن کي سروي، کوٽاين ۽ مرمت جا ڪم ڏنا. سندس مکيه دريافتن ۾: ٽيڪسلا، موهين جي دڙي، سانچي، سارناٿ کان سواءِ ڪانجهيءَ جي زماني جو هڪ ماڳ Knossos ۽ ڀونوچ سمنڊ لڳ يوناني ٻيٽن ۾ ماڳ Crete شامل آهن. هن ٽيڪسيلا جون کوٽايون 1913ع ۾ شروع ڪرايون جيڪي 20 سالن تائين جاري رهيون. هن ٽيڪسلا ۾ ئي 1918ع ۾ ’Site Museum‘ جو بنياد رکيو. سانچي ۽ سارناٿ جي ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳن تي ڪم ڪرايو. 

==موهن جو دڙو==
هن 1922ع ۾ کوٽائيءَ دوران سنڌ جي قديم تهذيب موهين جي دڙي جي صورت ۾ ڳولي لڌي. هن ’Knossos‘ ۽ ‘Crete’ تي 1898ع کان 1901ع جي وچ ۾ ڪم ڪرايا هئا. ان ڪري ننڍي کنڊ ۾ اچڻ کان اڳ ۾ به هن کي کوٽاين جي پوري ڄاڻ هئي. ٽيڪسيلا ۽ موهين جي دڙي جي کوٽاين تي سندس ٽي ٽي شاهي جلد ڇپيل آهن، جن کي اڄ به هتان جي آرڪيالاجيءَ ۾ بنيادي حيثيت آهي. هن جو ٻيو هڪ ڪتاب ’Guide to Texila‘ آهي. موهين جي دڙي هن کان پوءِ ’Mackay‘ ڪم شروع ڪرايو، جنهن جي رپورٽ به ڇپيل آهي. انهيءَ وچ ۾ هن کي 1914ع ۾ سندس ڪيل خدمتن جي بطور ’Knighthood‘ ۽ ’سر‘ جو خطاب مليو ۽ وري سبڪدوشيءَ بعد 1936ع سڄي ’United Kingdom‘ جي ’Academic‘ جو ’Fellow‘ چونڊيو ويو هو. هن جي ٻين ڪتابن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن:
# Buddhist Art of Gandhara 1960
# Bagh Caves in Gwaliar state, 1927
# Monuments of Sanchi (3Vol)  
# Guide to Sanchi 1918

==وفات==
سرجان مارشل 1928ع ۾ گلڊ فورڊ شهر ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 &lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:1876ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1958ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>60wqwp8cjjzscq1l4q8940hbuf4dcsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي بابا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30982</id>
    <revision>
      <id>372881</id>
      <parentid>246269</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4147" sha1="7xbfqkbs31jqw1z9szs3d5fqg2lspu6" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''علي بابا''' جو اصلي نالو علي محمد، سندس والد جو نالو محمد يوسف بلوچ. 1940ع، ڪوٽڙيءَ ۾ سندس جنم ٿيو. سنڌي ٻوليءَ جو هو هڪ ناليوارو ناول نگار ۽ ڊراما نويس هو.

== اوائلي زندگي ==
سندس وڏا بلوچستان کان لڏي پهرين سيوهڻ، پوءِ ڪوٽڙيءَ ۾ رهيا. سندس والد ڪوٽڙيءَ ۾ ريلوي ملازم هو. پاڻ ڇهه درجا انگريزي پڙهيو.

== ملازمت ==
علي بابا پهرين ريلوي ۾ ڪلارڪ طور گهڙيو. هڪ سال نوڪري ڪيائين. پوءِ ٽيڪسٽائيل مل ۾ اسسٽنٽ مئنيجر طور 4 سال گذاريائين. 1965ع کان لکڻ شروع ڪيو اٿائين. اڄ سوڌو قلم هلي ٿو. شايد سنڌ ۾ اهو ئي ليکڪ/ ساهتيڪار آهي، جنهن کي پنهنجي ڪمائيءَ جو وسيلو فقط قلم آهي. ادب سندس پيٽ ڀرڻ جو ذريعو آهي. ڪلاڪار جون گهرجون اتي ڪڏهن ڪڏهن فن سان انصاف ڪرڻ کان روڪين ٿيون. ٻيو رولڙو سندس نصيب ۾ لکيل آهي. ڪٿي به ٿر ٿانءِ نه ٿيو آهي.
== ادبي کيتر ==
علي بابا هڪ سٺو جي لڳ ڀڳ ناٽڪ تخليق ڪيا. ڪھاڻيڪاري سان گڏ هو هڪ ناول نويس پڻ آهي. سندس ناٽڪ ”دنگيءَ منجهه درياهه“ 1981ع ۾ جرمنيءَ جي ناٽڪ واري ميلي ۾ ٽيون نمبر انعام کٽيو، جنهن ۾ هن سنڌو درياهه جي مهاڻن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس ناول ”موهن جو دڙو“ ڪنهن مخزن ۾ قسطن ۾ هليل آهي. جيڪو بعد ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپجي چڪو آهي. هن جي لکڻيءَ ۾ ماحول، موضوع ۽ مسئلا گهڻو ڪري سنڌ جا آهن. هو جيڪي لکي ٿو، ڪنهن نه ڪنهن پسمنظر ۽ حقيقت تي مدار رکي ٿو. پنهنجن همعصرن کان بلڪل جدا، نرالو پر ناليوارو. هن جا ڪردار سامهون جيئرا انسان آهن. پڙهندي ڪڏهن همدردي ته ڪڏهن نظام (حڪومت) برخلاف نفرت جو ڀاؤ پيدا ٿيو پوي.

== اديبن جا رايا ==
سنڌ جي هڪ عالم، تاريخ نويس پير حسام الدين راشديءَ علي بابا کي ”سنڌ جي تاريخي عظمت بيان ڪندڙ“ ڪهاڻيڪار سڏيو آهي. تاج جويو لکي ٿو ته منهنجيءَ نظر ۾ هو ”سنڌ جي روح جو پارکو“ ڪهاڻيڪار آهي. تاج کيس امر جليل ۽ نسيم کرل کان پوءِ ٽيون نمبر بهترين ڪهاڻيڪار مڃي ٿو. نبض شناس، وقت جي نازڪ رڳ تي هن جا هٿ رکيل رهن ٿا ۽ دائمي اثر ڇڏين ٿا. سندس ڪهاڻي ”ڪجلا تجلا ماڻهو“..... آمريڪن اسڪالر ليڊي سنڌ جا آرٽس ۽ ڪرافٽ ڏسڻ ٿي گهري. گائيڊ سڀ ڪجهه ڏيکاريندي سنڌ جي آرٽ ۽ ڪلچر کي ڄڻ پرٽي ڇڏي ٿو. مھين جي دڙي (Mohen Jo Daro) جي سڀيتا اکين آڏو آڻي بيهاري ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=علي بابا ۽ سندس ڌرتيءَ ڌڪاڻا {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhsalamat.com/threads/8036/ |accessdate=2016-08-08 |archive-date=2016-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808021923/http://www.sindhsalamat.com/threads/8036/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
علي بابا، 8 اگسٽ 2016 سومر ڏهاڙي وفات ڪري ويو.&lt;ref&gt;[http://awamiawaz.com/56750/ هڪ يگاني ليکڪ ۽ ڪهاڻيڪار علي بابا جو وڇوڙو&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:ضلعو ڄامشورو جون شخصيتون]]
[[زمرو:1940ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2016ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>7xbfqkbs31jqw1z9szs3d5fqg2lspu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سسئي پليجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31026</id>
    <revision>
      <id>372886</id>
      <parentid>355483</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1976ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5569" sha1="079p62p5xwc9zf8jzank4x9qnn3nug9" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''سسئي پليجو'''، سنڌ جي ثقافت کاتي جي موجوده صوبائي وزير ۽ پ پ اڳواڻ  10 جنوري 1976ع تي ٺٽي ۾ [[غلام قادر پليجو|غلام قادر پليجي]] جي گهر ۾ جنم ورتو. سندس والد غلام قادر پليجو سياسي ۽ سماجي حوالي سان مشهور اڳواڻ رهيو آهي. سندس والده اختر بلوچ پڻ سنڌ جي تاريخ  جو اهم نالو آهي، جو اها سنڌ جي پهرين ڇوڪري هئي، جيڪا ووٽر لسٽون سنڌيءَ ۾ ڇپائڻ واري تحريڪ ۽ ون يونٽ خلاف تحريڪ جي سلسلي ۾ جيل وئي ۽ ’قـيدياڻيءَ جي ڊائري‘ نـالـي ڪـتاب لکيـائيـن، جنهـن جـو اردوءَ ۾ ’اميد سحر‘ نالي سان ترجمو به ڇپجي چڪو آهي. ڪتاب ’قيدياڻيءَ جي ڊائريءَ‘ جا سنڌ ۾ ٻه ڇاپا ۽ هند ۾ نئين دنيا پبليڪيشن ممبئيءَ پاران هڪ ڇاپو ڇپجي چڪو آهي.

==تعليم==
سسـئـي پليـجـو، سـنڌ يونيـورسٽيءَ مان مـاسٽـرس ڪـرڻ بعـد لـنـڊن يونيورسٽيءَ مان ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪئي. هوءَ ننڍپڻ کان ئي تعليمي ۽ سماجي حوالي سان اڳڀري رهي آهي، علم، ادب ۽ سياست ۾ خاص دلچسپي رهي اٿس. 
==سياسي سفر==
هن تعليم مڪمل ڪرڻ بعد پنهنجي والد واري سيٽ تان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي چونڊ وڙهي ۽ پهريون ڀيرو 2002ع وارين چونڊن ۾ ڪامياب ٿي، صوبائي اسيمبليءَ جي ميمبر ٿي ۽ 2008ع وارين چـونـڊن ۾ به سخـت مقـابـلـي بعـد چـونـڊ کـٽيـائيـن. هيءَ واحد خاتون  ايم. پي. اي آهي، جيڪا عورتن لاءِ مخصوص سيٽ تي نامزد ٿيڻ بدران پنهنجي تڪ مان چونڊجي آئي آهي. هن وقت سنڌ جي ثقافت کاتي جي وزارت ۾ تمام بهتر انداز ۾ سنڌي ادب، ٻولي، ثقافت، اديبن، فنڪارن جي خدمت لاءِ ڪوشان آهي. سندس دؤر ۾ شاهه لطيف جي ميلي جي موقعي تي اڳ کان ڪافي بهتري آئي آهي. ’ثقافتي ڳوٺ‘ ۽ ’ڪانفرنسن‘ جو معيار بلند ٿيو آهي. ان کانسواءِ قلندر شهباز، سچل سرمست ۽ قادر بخش بيدل جي عرس مبارڪن جي موقعي تي به پهريون ڀيرو محترمه سسئي پليجو جي هدايتن تي ڪانفرنسون ٿيون آهن ۽ تحقيقي ڪتاب ڇپيا آهن. هر سال، مارئي ميلي لڳرائڻ ۽ ان موقعي تي ادبي ڪانفرنس ڪرائڻ جو رواج پڻ سسئي پليجو وڌو آهي. 
==خدمتون==
هن جي دؤر ۾ لطيف شناسيءَ سان گڏ اياز شناسيءَ تي تمام وڏو ڪم ٿيو آهي. ان ڏس ۾ ثقافت کاتي پاران شي اياز جون تخليقون ايڪيهن جلدن ۾ ڇپجي چڪيون آهن. ان کانسواءِ استاد بخاري، پروفيسر عطا محمد حامي ۽ ٻين شاعرن، عالمن ۽ اديبن جا ڪيترا ڪتاب ڇپيا آهن. محترمه سسئي پليجو جي ڪوششن سان پهريون ڀيرو سنڌ جا آرڪيالاجيڪل ماڳ، مرڪز کان سنڌ حڪومت کي واپس مليا آهن. هن سکر ۾ ”لاکين جي دڙي“ جي کوٽائي ۽ ميوزم جي قيام لاءِ ڪوششون ورتيون آهن ۽ سنڌ جي اڪثر ضلعن ۾ ميوزم ۽ ڪلچرل ڪامپليڪس ٺهرائڻ جي شروعات ڪئي آهي. محترمه سسئي پليجو پاران سنڌ ميوزم ۾ ’فريڊم فائيٽرس گئلري‘ سان گڏ محمد ابراهيم جويو ڪارنر، ايم. ايڇ. پنهور ڪارنر، ظفر ڪاظمي ڪارنر، غلام رباني آگرو ڪارنرس قائم ڪيون آهن. هن جي دؤر ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽي ۽ شهيد بينظير ڀٽو جي تصويرن جون حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻي ۽ اسلام آباد ۾ نمائشون ٿيون آهن. هن جي ڪوششن سان سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري، ڪراچي يونيورسٽي ۽ شاهه لطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ”بينظير ڀٽو چيئرز“ قائم ٿيون آهن. پاڪستاني سياست ۾ سندس آئيڊيل شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ۽ محترمه بينظير ڀٽو شهيد آهن ۽ هوءَ سندن ئي فڪر ۽ جدوجهد جي تسلسل ۾ اڳتي وڌي رهي آهي. سسئي پليجو دنيا جا ڪيترائي ملڪ گهمي چڪي آهي. سندس مستقل رهائش مڪليءَ، ٺٽي ۾ آهي. وقت بوقت سندس ڪالم مختلف اخبارن ۾ ڇپجندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 &lt;/ref&gt;
==حوالو==

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:1976ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>079p62p5xwc9zf8jzank4x9qnn3nug9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فتح الله گولن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31046</id>
    <revision>
      <id>372853</id>
      <parentid>337965</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7410" sha1="tvl2uscbof4s0ompdaluc35h807c6mf" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
{{Infobox philosopher
|
|caption          = Gülen in 1998
 Name             = Fethullah Gülen
|birth_name       = Fetullah Gülen
|birth_date       = {{birth date and age|1941|4|27|df=y}}
|birth_place      = Korucuk, [[Erzurum]], [[Turkey]]
|death_date       =
|death_place      =
|death_cause      =
|residence        = [[Saylorsburg, Pennsylvania|Saylorsburg]], [[Pennsylvania]], U.S.
|religion         = [[Non-denominational Muslim]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Duderija|first1=Adis|title=Maqasid al-Shari’a and Contemporary Reformist Muslim Thought: An Examination|date=2014|url=https://books.google.com/books?id=q12oBAAAQBAJ&amp;pg=PT145 |quote=Still, Gulen repeatedly states that he propagates neither tajdīd, nor ijtihād, nor reform and that he is just a follower of Islam, simply a Muslim. He is very careful about divorcing himself from any reformist, political, or Islamist discourse. Gulen's conscious dislike of using Islam as a discursive political instrument, which was a distinct trait in Nursi as well, indicates an ethicalized approach to Islam from a spiritual perspective.}}&lt;/ref&gt;
|nationality      =Turkey
|school_tradition = [[Hanafi]]&lt;ref&gt;Erol Nazim Gulay, ''The Theological thought of Fethullah Gulen: Reconciling Science and Islam'' (St. Antony's College Oxford University May 2007). p. 57&lt;/ref&gt;
|alma_mater       =
|main_interests   = Orthodox Islamic thought, Islamic conservatism, education, interfaith dialogue among the [[People of the Book]], [[Sufism]]
|influences       = [[Rumi]], [[Yunus Emre]], [[Ibn Arabi]], [[Al-Ghazali]],&lt;ref name=&quot;users.ox.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |author=Erol Nazim Gulay |title=The Theological thought of Fethullah Gulen: Reconciling Science and Islam |publisher= St. Antony's College Oxford University |date=May 2007 | page= 56 |url=http://users.ox.ac.uk/~metheses/GulayThesis.pdf |format=PDF}}&lt;/ref&gt; [[Said Nursî]]&lt;ref name=&quot;users.ox.ac.uk&quot;/&gt;
|notable_ideas    = [[Gülen movement]]
}}
'''فتح الله گولن''' (Fethullah Gülen) ترڪي جي شهر ڪرڪوڪ (Korucuk) ۾ 27 اپريل 1941ع ۾ ڄائو. هاڻي آمريڪا جي رياست پينسلوانيا ۾ رهي ٿو. پاڻ دنيا جي وڏي عالم هئڻ سان گڏوگڏ هڪ وڏي سياسي شخصيت پڻ آهي. پاڻ دنيا جي انهن عالمن مان هڪ آهي جن مذهب جي خاص طور اسلام جي اهڙي تشريح سامهون آندي آهي، جيڪا روشن خيالي واري ته آهي ئي پر اها سائنس جي پڻ ويجهو آهي، هيءُ ترڪيءَ ڄائو عالم انهن عالمن مان هڪ آهي، جنهن انساني شعور کي پڻ گهڻي اهميت ڏني آهي، جنهن ڪري اڄ جي انسان ذات گهڻن وهمن ۽ وسوسن کان آجپيءَ ڏانهن وڃي رهيو آهي.

فتح الله گولن، ڪيتري ئي وقت کان آمريڪا ۾ رهندڙ آهي ۽ تصوف بابت لکندو رهيو آهي، سندس تصوف بابت ڪيترائي ڪتاب لکيل آهن جن کي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو آهي، تازي سندس سڃاڻپ اها آهي ته ترڪيءَ ۾ تازي آيل ۽ ناڪام بڻيل فوجي انقلاب پٺيان سندس سوچ ڪم ڪري رهي آهي. جيتوڻيڪ هو ترڪيءَ ۾ سياسي طور نهايت سرگرم رهيو آهي ته ڪيترن ئي اهم عهدن تي به رهيو آهي. ٻئي طرف هن جي علمي ۽ ادبي ۽ مذهبي عالم واري سڃاڻپ ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب آهن، جن ۾ سنڌي ٻولي به شامل آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ سندس ٽي ڪتاب ترجمو ٿيل آهن، جيڪي هن طرح آهن.
* 1. تصوف جو ٽيڪسٽ بڪ
* 2. تصوف جون تجليون
* 3. اکين کان اوجهل جهان

پڙهندڙ، سندس علمي پهچ سندس ڪتابن ۾ ڏسي سگهن ٿا. سندس تازو سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب جو نالو، '''اکين کان اوجهل جهان''' آهي. جيڪو پڻ ڪائنات جي انهن اسرارن بابت آهي، جيڪي برابر ڏسي نٿا سگهجن پر اهي، الڳ الڳ حِسُن ذريعي محسوس ڪري سگهجن ٿا، بلڪل ائين جيئن اسان خوشي محسوس ڪندا، آهيون، ڏک محسوس ڪندا آهيون، هوا محسوس ڪندا آهيون، اُس محسوس ڪندا آهيون، پر اسان انهن کي ڏيکاري يا انهن جا رنگ ٻڌائي نه سگهندا آهيون ۽ جيڪو سڀ اسان کي اڄ جون سائنسي ايجادون سمجهائي رهيون آهن، هوا تي هلندڙ شيون، باھ تي هلندڙ شيون، گئس تي هلندڙ شيون سڀ نون علمن جون ايجادون آهن، جيستائين اهي شيون انسان جي اکين نه ڏٺيون هيون، تيستائين اوجهل هيون پر اڄ آهي سڀ نعمتون انسان استعمال هيٺ آڻي رهيو آهي ۽ ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ تي مجبور آهي ته انساني عقل ايترو وسيع نه آهي، جو اهو ڪائنات جا سڀ اسرار پروڙي سگهي. پر انسان انهيءَ جستجوءَ ۾ لڳل ضرور آهي ۽ پڪ سان اهو وقت پري نه آهي، جڏهن انساني ذهن گهڻيون ئي نيون ايجادون ڪري وٺي، پر ڳالهه اها آهي ته اهو انساني ذهن ڪنهن تخليق ڪيو آهي؟

فتح الله گولن کي پڙهڻ، شايد گهڻن مسئلن سمجهڻ ۾ مدد ڪري، ڇاڪاڻ ته هن جي لکڻ جو ڏانءُ، بهرحال بيحد سنهجو ۽ روشني ڏيندڙ، جديد علمن سان ملندڙ آهي. جيتوڻيڪ هن جا موضوع ڀلي گهڻو سنجيده آهن. پر هيءَ اهڙو عالم آهي، جنهن کي پڙهڻ سان محسوس ٿئي ٿو ته مذهبي قديم علمن ۽ اڄ جي جديد علمن ۾ ڪابه وڇوٽي نه آهي.

ننڍڙن بابن ۾ ورهايل سندس بنهه اهم هي ڪتاب '''اکين کان اوجهل جهان''' سنڌيءَ ۾ موجود آهي پڪ سان سنڌي ٻولي انهن ڀاڳوارين ٻولين مان هڪ آهي، جن ۾ فتح الله ڳولن جهڙي جڳ مشهور عالم جي ڪتاب جو ترجمو ٿيو آهي. ٻه سئو چاليهن صفحن جو هيءُ بيحد اهم ڪتاب اسان جي نامورن تعليمدان احمد الدين شر صاحب نهايت سٺي ۽ سولي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو آهي.&lt;ref&gt;[http://awamiawaz.com/55854/ تُرڪيءَ جي نامياري عالم فتح الله گولن جو ڪتاب اکين کان اوجهل جهان :رکيل مورائي&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ريفرينس مضمون: تُرڪيءَ جي نامياري عالم فتح الله گولن جو ڪتاب اکين کان اوجهل جهان :رکيل مورائي&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;عوامي آواز اخبار&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[//en.wikipedia.org/wiki/Fethullah_Gülen Fethullah Gülen - Wikipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي اسڪالر]]
[[زمرو:ترڪي جي سياست]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلسفي]]
[[زمرو:1941ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>tvl2uscbof4s0ompdaluc35h807c6mf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياجي رائو گائيڪ واد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31367</id>
    <revision>
      <id>372888</id>
      <parentid>352267</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1863ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="qqzyqjns2wi8hbhgbj0j9gydql5aq11" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''سياجي رائو گائيڪ واد''' 1863ع ۾ ڄائو. ڄمڻ وقت هن نالو '''شريمنت گوپال''' رائو هو. هو ننڍي عمر ۾ يعني اٽڪل ٻارهن تيرهن سالن جي ڄمار ۾،  سن 1875ع ۾ بڙودا جي تخت تي ويٺو ۽ 1939ع تائين يعني مرڻ تائين، 64 سال حڪومت ڪيائين. 

[[وڙودرا|بڙودا]] جي مهاراجا سَياجي رائو گائيڪ واد پنهنجي تعليمي خدمتن لاءِ ڏاڍو مشهور آهي. بڙودا سلطنت (گجرات) جو هي راجا جيڪو پاڻ گجراتي نه، پر مرهٺو هو. هن مهاراجا پنهنجي جنتا کي پڙهيل ڳڙهيل بنائڻ لاءِ ڏاڍي جاکوڙ ڪئي. هن نوجوان حاڪم پنهنجي عوامي خدمتن جي ڪوششن سان، ماڻهن ۽ رياست جي قسمت ئي بدلائي ڇڏي. تعليم تي هڪ طرف ته امن امان، ايگرڪلچر ۽ سوشل رفارمس تي ٻي طرف ڌيان ڏنائين. هن تعليم ۽ آرٽ جي ترقيءَ سان گڏ ڪارخانا لڳرايا، جيئن غريب عوام روزگار کي لڳي سگهي. بڙودا جي ٽيڪسٽائيل انڊسٽري جو هي راجا باني هو. انڊيا جي هر شهر ۾ جيڪا بئنڪ آف بڙودا نظر اچي ٿي ان جي شروعات هن مهاراجا 1908ع ۾ ڪئي، جيئن دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇَ ۾ رهندڙ گجراتي هن بئنڪ ذريعي فائدو وٺي سگهن. بڙودا شهر ۾ جيڪا سينٽر لئبرري آهي، اها هن راجا جي ذاتي لئبرري هئي، جنهن کي پوءِ وڌايو ويو. ڪِتابن سان دلچسپي رکڻ واري هن راجا پنهنجي رياست جي هر شهر ۽ هر ڳوٺ ۾ لئبرري کولائي. هي پهريون انڊين راجا هو، جنهن پنهنجي رياست ۾ 1906ع ۾ هر ٻار لاءِ پرائمري تعليم لازمي (ڪمپلسري) ۽ مفت ڪئي. شهرين جي وندر ۽ سک لاءِ پارڪ ۽ باغيچا ٺهرايا. بڙودا شهر جو ڪماتي باغ جيڪو هاڻ سندس نالي سَياجي باغ سڏجي ٿو، هن جو انهن ڏينهن جو ٺهرايل آهي. هن مهاراجا، بڙودا شهر ۾ نه رڳو اسڪول پر 1881ع ۾ بڙودا ڪاليج آف سائنس نالي ڪاليج کوليو، جنهن کي پوءِ سندس پوٽي سَر پرتاپ سنگھ گائيڪ واد 1949ع ۾ يونيورسٽيءَ جو درجو ڏياريو ۽ ان جو نالو ڏاڏي تان مهاراجا سَياجي يونيورسٽي رَکيو. 

گجرات جي هن مهاراجا سياجي رائو نه رڳو تعليم عام ڪئي، پر ذهين شاگردن کي پڻ اڳيان آندو. دادا ڀائي نائوروجي جيڪو جيتوڻيڪ پارسي هو، پر هن جي قابليت ڏسي بڙودا رياست جي هن مهاراجا هن کي 1874ع ۾ پنهنجو ديوان يعني وزير بنايو. دادا ڀائي نائوروجي اها اهم شخصيت آهي، جنهن مان [[محمد علي جناح]] ڏاڍو متاثر هو ۽ دادا ڀائي نائوروجي نالي سان روڊ به [[ڪراچي]] شهر ۾ جناح جي مزار وٽان لنگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بنارس کان برمودا (الطاف شيخ) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=296 |accessdate=2016-09-09 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912094424/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=296 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڀارتي قومپرست]]
[[زمرو:1863ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1939ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>qqzyqjns2wi8hbhgbj0j9gydql5aq11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دادا ڀائي نائوروجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31368</id>
    <revision>
      <id>372918</id>
      <parentid>294802</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1825ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="hdpvaane31s6hd6ld4r97db2uskrk7g" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''دادا ڀائي نائوروجي''' 1825ع ۾ [[ممبئي]] ۾ گجراتي ڳالهائيندڙ پارسي خاندان ۾ ڄائو.

[[فائل:Dadabhai Naoroji, 1892.jpg|thumb|Naoroji in 1892.]]
دادا ڀائي نائوروجي (Dadabhai Naoroji) ڏاهو، مفڪر، تعليم دان، ڪپنهه (Cotton) جو وڏو واپاري، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي شروع جي سياستدانن مان هڪ هو. دادا ڀائي نائوروجي پهريون ايشين هو، جيڪو برطانيا جي اسيمبلي (هائوس آف ڪامنس) جو 1892ع کان 1895ع تائين ميمبر رهيو ۽ اهو پڻ ته هو پهريون انڊين هو، جيڪو ممبئي (Mumbai) جي ايلفنسن انسٽيٽيوٽ جو 1950ع ۾ ليڊنگ پروفيسر مقرر ٿيو ۽ 1955ع ۾ هو ممبئي جو مشهو مئٿميٽڪس ۽ نئچرل فلاسافي جو پروفيسر هو. 1859ع ۾ هن ”نائوروجي ائنڊ ڪمپني“ نالي پنهنجي ڪاٽن ٽريڊنگ ڪمپني کولي ان کان پوءِ 1867ع ۾ دادا ڀائي لنڊن جي يونيورسٽي ڪاليج ۾ گجراتي جو پروفيسر ٿي رهيو. [[وڙودرا|بڙودا]]، [[گجرات]] جي [[سياجي رائو گائيڪ واد|مهاراجا سياجي رائو گائيڪ واد]] (Maharaja Sayaji Rao Gaekwad) پاڻ وٽ وٺي آيو هو. دادا ڀائي نائوروجي جيتوڻيڪ پارسي هو، پر هن جي قابليت ڏسي مهاراجا هن کي 1874ع ۾ پنهنجو ديوان يعني وزير بنايو. [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڄائو هو ۽ دادا ڀائي نائوروجي کان 51 سال ننڍو هو. پر دادا ڀائي نائوروجي اها اهم شخصيت هئي، جنهن کان محمد علي جناح به ڏاڍو متاثر هو. &lt;ref&gt;{{Citation |title=بنارس کان برمودا (الطاف شيخ) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=296#14886 |accessdate=2016-09-09 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912094424/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=296#14886 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

پاڻ 30 جون 1917ع تي 91 سالن جي عمر ۾ بمبئي ۾ گذاري ويو.&lt;ref&gt;ڪتاب: بنارس کان برمودا, الطاف شيخ&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:ماهر تعليم]]
[[زمرو:1825ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1917ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>hdpvaane31s6hd6ld4r97db2uskrk7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جارج گسنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31396</id>
    <revision>
      <id>372914</id>
      <parentid>332464</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1857ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2168" sha1="9b54145d7958c6hqs212q77v6rxk0an" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''ناول نگار گسنگ''' (Gissing) آخرڪار گمنامي جو موت مري ويو. ان جي زندگي هميشه ٻين کي سمجهائڻ ۽ سڌارڻ ۾ گذري, پر ڪنهن ان جو قدر نه ڪيو. هن ڪيتريون ئي لازوال آکاڻيون لکيون جن مان هڪ ناول '''حوا جو ڀُنگ''' (Eve's ransom) آهي. اها آکاڻي هن نموني آهي ته هڪ نوجوان ۽ خوبصورت ڇوڪري يعني هيروئن (اداڪارا) جيڪا هڪ غريب شخص کي اشارن ۽ نخرن سان پاڻ ڏانهن مائل ڪندي آهي ۽ ڪجهه وقت تائين ان سان ڏاڍي محبت ڪندي آهي. ايستائين جو هڪ ڏاڍو دولتمند شخص ان جي زندگي ۾ داخل ٿيندو آهي. ٻئي هڪٻئي جي محبت ۾ گرفتا ٿي ويندا آهن ۽ پوءِ شادي ڪري وٺندا آهن. غريب ماڻهو جي دل ٽٽي پوندي آهي، ان کي هن حقيقت جو ادراڪ ٿي ويندو آهي ته دنيا ۾ دولت ئي سڀ ڪجهه آهي ۽ دنيا ۾ قدر ۽ قيمت انهيءَ جو آهي جنهن وٽ دولت آهي. غريب ماڻهو ڏکارو ٿي دنيا کان پاسيرو ٿي وڃي ٿو ۽ پنهنجي بدنصيبيءَ جي سزا پاڻ کي ائين چئي ٿو ڏئي ته هي پاڻ ان جي حقدار هيو. &lt;ref&gt;{{Citation |title=سماج کي نئين سر اڏڻ جا اصول (برٽرينڊرسل / عامر عطار / احسان “فائق” پنهور) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=310 |accessdate=2016-09-16 |archive-date=2019-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118133845/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=310 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب:سماج کي نئين سر اڏڻ جا اصول، برٽرينڊرسل&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:انگريزي اديب]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:1857ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1903ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>9b54145d7958c6hqs212q77v6rxk0an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مريم ميرزاخاني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37126</id>
    <revision>
      <id>372855</id>
      <parentid>276589</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1977ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="hhgl9b1eqpqtqawm2oojo805agdqr75" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''مريم مرزا خاني''' ( 3 مئي 1977- 14جولاءِ 2017) ايران جي عظيم رياضيدان ۽ اسٽين فورڊ يونيورسٽي ۾ رياضي جي پروفيسر هئي. هن جي تحقيقاتي مضمونن ۾ “ٽچمولر ٿيوري“ “هائيپر بولڪ جيوميٽري“ “ارگوڊڪ ٿيوري“ ۽ “سمپليٽڪ جيوميٽري“ وغيره.
13 آگسٽ 2014ع تي مريم مرزا خاني کي فليڊ ميڊل ايوارڊ سان نوازيو ويو جيڪو ميٿاميٽڪس جي ميدان ۾ سڀ کان وڏو ۽ اعليٰ ايوارڊ آهي. اهڙي طرح پاڻ اهڙو عزاز ماڻيدڙ دنيا ۽ ايران جي واحد عورت بڻجي وئي. ايواڊ ڪميٽي جي طرفان هن کي ڊائينامڪس ۽ جيوميٽري جي ريمن سرفيس ۽ ان جي ماڊلي اسپيس ۾ نمايان خدمتن عيوض عطا ڪيو.
14 جولاء 2017ع تي ڇاتي جي ڪنسر سسب آمريڪا ۾ 40 سالن جي عمر ۾ وفات ڪري وئي.

==شروعاتي زندگي ۽ تعليم==
==ڪيريئر==
==تحقيقي ڪم==
==ذاتي زندگي==
==وفات ۽ ورثو==
==ايوارڊ==
==پڻ ڏسندا==
[[زمرو:1977ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>hhgl9b1eqpqtqawm2oojo805agdqr75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مخدوم جعفر بوبڪائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37190</id>
    <revision>
      <id>372828</id>
      <parentid>285521</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siddhu Talreja</username>
        <id>18634</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18803" sha1="97ijw6pxww8e1ezork2f4qkjqwb9d9x" xml:space="preserve">{{Wikify}} {{Tone}}
'''مخدوم جعفر بوبڪائي''' (Makhdum Ja'far Boobkaie)، مخدوم ميران جو پٽ هو. مخدوم، رمل ۽ نجات جي علم جو ماهر سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;مقالات الشعرا، ص 173&quot;&gt;مقالات الشعرا“، ص 173&lt;/ref&gt; مخدوم جعفر جو خانداني پس منظر جي باري ۾ ڪن عالمن جي تحقيق موجب، بــُـوبڪن ۾ قديم زماني کان وٺي [[محمد|محمد صلی اللہ علیہ و سلم]] جي چاچي، عباس بن عبدالمطلب جي اولاد مان هڪ خاندان رهندو هو، جيڪو عباس جي نسبت سان ”عباسي“ ڪري سڏيو ويندو هو ۽ اهو خاندان اڄ تائين انهيءَ نالي سان سڏجڻ ۾ اچي ٿو. ساڳئي وقت، هيءُ خاندان پنهنجي علمي برتريءَ جي ڪري، عزت ۽ احترام وچان ”مخدوم“ جي نالي سان به سڏجي ٿو.&lt;ref name=&quot;خاناڻي  &quot;&gt;[ ڪتاب جو  نالو؛  مقالات خانائي؛ مصنف: ڊاڪٽر قريشي حامد علي خانائي؛ ايڊيشن: پهريون 2006ع؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ]&lt;/ref&gt; مخدوم جعفر، بــُـوبڪن جي انهيءَ معزز ”عباسي“ خاندان جو هڪ روشن چراغ هو. انهيءَ خاندان جي نسب جو سلسلو، عباس  جي خاندان جي لَڙهيءَ جي هڪ بزرگ، مخدوم ابوبڪر سان ملي ٿو.&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt; ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ لکي ٿو تہ جڏهن سن 949ھجری/1542ع ۾ مخدوم جعفر جي والد، مخدوم ميران وفات ڪئي، انهيءَ سال جي مناسبت سان ۽ پڻ انهيءَ حوالي جي اعتبار سان ته مخدوم جعفر سن 958ھجری/1551ع ۾ حج ڪيو، چئي سگهجي ٿو ته مخدوم جعفر سن 930ھجری/ 1524ع ڌاري ڄائو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{بلوچ نبي بخش خان ، ڊاڪٽر: ”سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ“، پاڪستان اسٽڊي سينٽر، سنڌ يونيورسٽي، ڄام شورو سنڌ، ڇاپو ٽيون 1990ع، ص 339}&lt;/ref&gt; مخدوم جعفر ابتدائي تعليم جو درسُ پنهنجي والد، مخدوم عبدالڪريم عرف ميران کان سندس ئي مدرسي ۾ ”بــُـوبڪن“ ۾ حاصل ڪيو ۽ اعليٰ ديني تعليم ۽ ٻين مختلف علمن ۾ پڻ پنهنجي والد کان تحصيل ڪيائين، ۽ وٽانئس ئي مڪمل فارغ التحصيل ٿيو. ان کان سواءِ، پاڻ ضرور سنڌ جي ڪن ٻين وڏن عالمن ۽ مشائخن کان به ظاهري خواه روحاني علم جو استفادو ڪيو هوندائين.&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;!
مخدوم جعفر سن 958ھجری/1551ع ۾ حج بيت الله جي سعادت حاصل ڪئي. ان موقعي تي مخدوم صاحب مڪي معظمه ۾ اسلامي دنيا جي هڪ وڏي جيد عالم ۽ حديث جي فن جي وڏي ماهر، محمد بن محمد البڪري الشافعي سان ملاقات ڪيائين ۽ کانئس حديث جي فن ۾ وڌيڪ تعليم حاصل ڪيائين.&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt;&lt;ref&gt;{قاسمي غلام مصطفيٰ علامه، “مخدوم محمد جعفر بوبڪائي(مضمون)، ڏسو ماهوار ”الرحيم“ حيدرآباد سنڌ، نومبر - ڊسمبر 1988ع، ص 30}&lt;/ref&gt; مڪي جي مشهور امام عبدالقادر بن ابراهيم بن محمد سان به مخدوم جعفر جون علمي ڪچهريون ۽ بحث مباحثا ٿيا.&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt; مخدوم صاحب سن 961 ھجری/1554ع ڌاري مڪي شريف کان واپس پنهنجي وطن سنڌ ۾ ”بــُـوبڪن“ ۾ موٽي آيو.&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt; بــُـوبڪن ۾ موٽي اچڻ کان پوءِ، پاڻ پنهنجي والد جي قائم ڪيل ديني مدرسي ۾ اُستاد جي حيثيت ۾ پنهنجن شاگردن کي تعليم ڏيڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt; ڊاڪٽر [[نبي بخش بلوچ]] مطابق ھن ٺٽي جي مدرسي ۾ پڙھائڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; مخدوم صاحب حرمين شريفين جي سفر کان سواءِ، سنڌ ۽ هند جو به وڏو سير ۽ سفر ڪيو، ۽ ڪيترن ئي وقت جي عالمن، مشائخن ۽ روحاني بزرگن جي آستانن تي وڃي استفادو ڪيائين، پاڻ گجرات ۽ شاهجهان آباد (دهلي) جي طرف به ويو.&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt; جيتوڻيڪ تصوف جي طرف مائل هو، پر شيخ محي الدين ابن عربيءَ جي تصوف جي ڪتابن پڙهڻ کان ٻين کي اڪثر منع ڪندو هو.&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt; اها حقيقت سندس تاليف ڪيل ڪن ڪتابن مان ڀليءَ ڀت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt; محمد غوثي شطاري مانڊويءَ مطابق: ”مخدوم جعفر بوبڪائي پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ منطق ۽ فلسفي جي ڪتابن کي پاسيرو رکي، سفر خواه حضر ۾ احياءُ العلوم، عوارف المعارف ۽ فصل الخطاب جهڙن تصوف جي ڪتابن جو گهڻو مطالعو ڪندو هو&quot;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{مانڊوي محمد غوثي شطاري، ”گلزار ابرار“ (اردو)، مترجم: فضل احمد جيوري، اسلامڪ بوڪ فائونڊيشن ، لاهور، 1395ھ/ 1975ع، ص 375}&lt;/ref&gt;“&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt;

==شجرو==
مخدوم جعفر جي نسب جو سلسلو، هن ريت بيان ڪيو وڃي ٿو&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;:

مخدوم جعفر بن عبدالڪريم عرف ميران بن يعقوب بن نــُـورالدين بن مرذوق بن شيخ قلندر بن مروه بن ميراه بن عاري بن شيخ توغان ابوبڪر بن شيخ محمد بن شيخ ابوبڪر بن سلطان خلجي خان بن سلطان ترڪ بن سالار خان بن بزدار خان بن سلطان اندسن  بن ابوبڪر بن هاشم بن عبدالله بن عباس رضه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدالمناف.

==ڪجهه عجيب و غريب حڪايتون==
مير علي شير ”قانع“ ٺٽويءَ جي ڪتاب ”تحفته الڪرام“ ۾ مخدوم صاحب جي باري ۾ ڪجهه احوال دستياب ٿئي ٿو. مير ”قانع“  ٺٽوي لکي ٿو:

{{quote|مخدوم جعفر ولد مخدوم ميران - مخدوم نوح جو همعصر، ڪماليتن جو جامع ۽ زبردست عالم ٿي گذريو آهي. چون ٿا ته هڪ ڏينهن مخدوم نوح عليه الرحمته فرمايو ته، ’مان خدا تعاليٰ  کي هنن اکين سان ڏٺو آهي‘. مخدوم جعفر فرمايو ته، ’توهان هنن اکين سان ڪونه ڏٺو هوندو، هن حقيقت جي ظاهر ڪرڻ خاطر، توهان کي گهرجي ته  جڏهن به توهان کي اهڙي حالت پيدا ٿئي، تڏهن ڪنهن خادم کي پنهنجين اکين بند ڪرڻ جو امر فرمايو. پوءِ به جيڪڏهن خداتعاليٰ  جو ديدار قائم آهي، ته پوءِ يقين ڄاڻو ته اُها اَکِ هيءَ ظاهري اَکِ ۽ اُهو دِيدار  هيءُ رواجي دِيدار نه آهي.‘ مخدوم نوح هن تجربي  ڪرڻ کان پوءِ فرمايو ته، ’جي نه هجي ها جعفر، ته نوح ٿئي ها ڪافر.|تحفته الڪرام&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{مير علي شير ”قانع“ ٺٽوي: ”تحفته الڪرام“ (سنڌي)، مترجم: مخدوم امير احمد، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد سنڌ، 1975ع، ص 537}&lt;/ref&gt;|}}

”قانع“ سندس باري ۾ ڪي عجيب غريب حڪايتون لکيون آهن، جن کي هن دور ۾ شايد اعتبار جوڳيون نه ڄاتو وڃي. مثلاً، هڪ ڀيري مخدوم صاحب [[سنڌ]] کان [[دهلي]]ءَ وڃڻ جو ارادو ڪيو. راهه خرچ لاءِ جيڪي ڏوڪڙ ساڻ کنبا هئائين، سي '''[[لاهور]]''' پهچندي ئي ختم ٿي ويس. ڪنهن کان گهرڻ يا قرض وٺڻ تي دل نه ٿيس. تنهنڪري پنهنجي ’نير نجات‘ علم کان ڪم وٺي، شهر جي ٻاهران هڪڙو باغ تيار ڪيائين، جنهن ۾ ميويدار وڻ هئا. پوءِ ان باغ کي ڪنهن دولتمند وٽ گروي رکي، پيسا وٺي، دهليءَ پهچي ويو. موٽندي گرويءَ جي رقم ادا ڪيائين، ۽ پوءِ باغ کي نيست نابود ڪري ڇڏيائين&lt;ref name=&quot;مقالات الشعرا، ص 173&quot;&gt;مقالات الشعرا“، ص 173&lt;/ref&gt; 
.

ٻئي هنڌ لکيل آهي ته هڪ ڀيري بادشاهه مهيني جي آخري تاريخن ۾ کانئس پڇيو ته چنڊ ڪڏهن ڏسبو. مخدوم سرسري طرح حساب ڪري تاريخ ٻڌائي. ٻين نجومين حساب ڪري، هڪ ڏينهن پوءِ جي تاريخ بيهاري. انهيءَ تي مخدوم ڪتاب ڪڍي باقاعدي حساب ڪيو، ته پنهنجو فيصلو غلط ۽ ٻين جو فيصلو درست لڳس. پنهنجي ايڏي ساري غلطي قبول ڪرڻ ۾ جيڪي سو گهٽتائي محسوس ٿيس، ان ڪري پنهنجيءَ ٻڌايل تاريخ مطابق، پنهنجي '''’نير نجات‘''' جي علم جي زور تي، هڪڙو نئون چنڊ آسمان تي چمڪائي ڇڏيائين!
اصلي چنڊ وري ٻئي ڏينهن تي ظاهر ٿيو. ان ڳالهه تي ماڻهن ۾ جڏهن گهڻو چؤٻول پئجي ويو، تڏهن مخدوم سموري حقيقت ظاهر ڪري ٻڌائي&lt;ref name=&quot;مقالات الشعرا، ص 173&quot;&gt;مقالات الشعرا“، ص 173&lt;/ref&gt; 
.

==خاندان==
مخدوم جعفر  بلند مرتبي جي عالم، مخدوم عبدالڪريم عرف مخدوم ميران (وفات: 949ھ/
1542ع) جو فرزند هو جنھن وٽان نامور عالمن ۽ بزرگن علم حاصل ڪيو جن ۾ علامه طاهر بن يوسف پاٽائي، حڪيم عثمان بن  عيسيٰ برهانپوري،  مخدوم محمد عثمان درٻيلوي ۽ سنڌ جو حاڪم مرزا شاھ حسن ارغون (وفات: 962ھ/ 1555ع) پڻ هئا&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;&lt;ref&gt;{رحماني عبدالعزيز خطيب: ”مقالات رحماني ياتذڪرهء بزرگان“ (اردو)، ڪتبخانه قلندريه رحمانيه، ڪراچي سنڌ، 1975ع، ص 80}&lt;/ref&gt;.

مخدوم عبدالڪريم عرف ميران جي باري ۾، مير علي شير ”قانع“ ٺٽوي لکي ٿو:

{{quote|”مخدوم ميران ولد مولانا يعقوب، معقولي خواه منقولي علمن جو جامع هو. مرزا شاهه حسن کي به ڪجهه وقت تعليم ڏني هئائين. اڪثر طالب، علم جو نور سندس روشن طبع جي فانوس مان وٺندا هئا. سن 949هه ۾ گذاري ويو. ’علامه وارث الانبياء‘ سندس تاريخ آهي. هن جي مزار مڪلي ٽڪريءَ تي آهي.“|&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{مير علي شير ”قانع“ ٺٽوي: ”تحفته الڪرام“ (سنڌي)، مترجم: مخدوم امير احمد، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد سنڌ، 1975ع، ص 537}&lt;/ref&gt;|}}

اهڙيءَ طرح، مير علي شير ”قانع“ ٺٽويءَ پنهنجي ٻين ڪتابن، جهڙوڪ:''[[مقالات شعراء، علي شير قانع ٺٽوي|مقالات الشعراء]]'' ۽''[[معيار سالڪان طريقت|معيارِ سالڪانِ طريقت]]'' ۾ پڻ مخدوم ميران جو اهو ساڳيوئي”تحفته الڪرام“ وارو احوال بيان ڪيو آهي. مير ”قانع“ ٺٽويءَ مخدوم ميران کي ٺٽي جي عالمن ۽  بزرگن ۾ شمار ڪري، سندس مدفن مڪلي ٽڪريءَ تي ڄاڻايو آهي. دراصل، مخدوم ميران جو تعلق ”ٺٽي“ سان نه، بلڪ ”بــُـوبڪن“ سان هو. مخدوم ميران ديني ۽ فقهي مسئلن جي بحث مباحثي جي سلسلي ۾ ٺٽي جي عالمن وٽ ايندو رهندو هو. ان دوران مخدوم صاحب جي وفات ٺٽي ۾ واقع ٿي ۽ کيس مڪلي ٽڪريءَ تي مدفون ڪيو ويو&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;.

سندس اولاد مان وڏا عالم ۽ ڪماليت جا صاحب ٿي گذريا آهن. مخدوم صاحب کي پنج فرزند ٿيا&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;:
#مخدوم عبدالله
#مخدوم نصيرالدين يا نصيرمحمد
مخدوم عبدالعليم جنھن کي وري مخدوم صلاح الدين نالي فرزند هو. .
#مخدوم نورالدين
#مخدوم  نجم الدين:  بـُـوبڪن جي شهر ۾ اتر - اوڀر ۾ سندس تعمير ڪرايل مسجد  آهي، جتي سندس آخرين آرام گاه آهي&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;.

مير علي شير قانع  مخدوم عبدالغني جو پڻ ذڪر 
ڪيو آهي جنھن 1169ھ (1756ع) ۾ وفات ڪئي جيڪو مخدوم جعفر جي پشت مان ھو&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt;. ”قانع“ وفات جي تاريخ هن قطعي ۾ چئي:

{{ quote|مخدومِ پاک سيرت عبدالغني ڪـہ بـود،

در عــلـم شـرع مـصـطـفـوي محـزن نـهـفـت؛

هاتف بہ روز رفتن ولآ در جنان ز غيب،

”فيها علي الارائکِ نعم الثواب“ گفت|&lt;ref name=&quot;مقالات الشعرا، ص 173&quot;&gt;مقالات الشعرا“، ص 173&lt;/ref&gt; |}} &lt;ref&gt;”مقالات الشعرا“، ص 159-160&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب؛ تاريخ سنڌ ڪلهوڙا دور حصو ڇهون (جلد-2)،  ليکڪ؛غلام الرسول ”مهر“، ڇاپو؛ پهريون 1964ع&lt;/ref&gt;

==تصنيفون==

مخدوم جعفر تي مشهور عالم حافظ ابن تيميه جو وڏو اثر هو ۽ اهو مخدوم صاحب جي تصنيفات مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;&lt;ref&gt;{مير علي شير ”قانع“ ٺٽوي: ”مقالات الشعراء“ (فارسي)، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد سنڌ،  1957ع، ص 152}&lt;/ref&gt;.  مخدوم صاحب پنهنجو مشهور تعليمي سکيا وارو ڪتاب”حاصل النهج“ سن 976ھ/1568ع ۾ تاليف ڪيو&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;. ”گلزار ابرار“ جو مؤلف، مسيح الزمان شيخ عيسيٰ بن قاسم پاٽائيءَ جي زباني روايت ڪري ٿو ته مون حڪيم عثمان بوبڪائيءَ کان ٻـڌو، ته مخدوم جعفر آخري عمر ۾ منطق جا ڪتاب درياء ۾ لوڙهي ڇڏيا هئا&lt;ref name = &quot; خاناڻي &quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. مخدوم صاحب جون تصنيفون ھيٺ ڏجن ٿيون:
# [[نھج التعلم|نهج التعلم]]
#[[حاصل النھج|حاصل النهج]]
#[[منھج العمال|مـَنهـَجُ العمـَال]]
#[[عجالت الطالبين في انتقاد الحافظين في بيان الحاديث الموضوعات|عــُـجالته الطالبين في انتقاد الحافظين في بيان الاحاديث الموضوعات]]
#[[فتح الدارين]]
#[[اِرشاد الصادقين]]
#ڪشف الحق للصادق المـُـنصف المــُـحـِـق بالدلائلِ الـِـتي هي بالتقدِيم اَحريٰ و اَحـَـق
#مـَـعـَـاقـِـدُ العقائد المعروف بـِـالمــُـڪالـَـمـَـاتِ
#مـِـنهـِـياتُ المڪالمات والاشارات
#اَقلُ و اَعدَلُ ڪلمات في حــُـڪــُـم فـُـصـُـوص الحـِـڪم و الفتوحات
#المتانـته في مرمـته الخزانته
#الحــُـجـَـتهُ القويته في جواب الرسالـته الحلفيته
#حــَـلُ الــُـعقود في طلاق الــُـسنود
#قـَـرنـهَ في حڪم الحلف بالمرنـه والپرنه
#الــَـتنمـِـيقُ في توقيت المـَـرءَه في التطليق
#البيانُ المــُـبرم في قولِ الـــُـسنود 
#ڪـَـمـِـيـَـتهُ الواقع
#اِستفـِـتاءٌ
#البصارهِ في العمل بـِـالاِ شارهِ
#شرح ميزانِ الصرف (عربي/علم صرف)
#بـَـدَ ايته النحو (علم نحو)
#اهـَـمُ النـَـحو (عربي/علم نحو)
#حواشي شرح الجامي (عربي/علم نحو)
#بـُـنيته البـَـيان(عربي/علم المعاني والبيان والبديع)
#بيانُ البـُـنيته (عربي/علم المعاني والبيان والبديع)
#العـُـراضته في علم العروض والقافيته (عربي/علم العروض والقافيه)
#عرض العـُـراضته في علم العروض والقافيته (عربي/علم العروض والقافيه)
#مـِـعيارُ النـَـظـَـر(عربي/علم المنطق)
#نـَـهجُ المـُـناظرهِ (عربي/علم المباحثه)
#عجاله الوقت (عربي/حديث)
#مختصر فتح الدارين (فارسي/اوراد و وظائف)
#نفيُ الاعـِـتسافِ فيُ سـنه الاعـِـتڪافِ(عربي/ فـقه)

==وفات==
حڪيم عثمان بوبڪائيءَ سن 1008ھ/1600ع ۾ رحلت ڪئي، انهيءَ لحاظ کان اهو چئي سگهجي ٿو ته مخدوم جعفر يارهين صدي هجريءَ جي ابتدائي سالن ۾ 1008ھ/ 1600ع کان اڳ هن فاني جهان مان رحلت ڪئي هوندي&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt;. اصل ۾ مخدوم جعفر جي وفات 15 ذي القعد 1002ھ تي ٿي ۔ سندس وفات جو قطعو آھي ”جدا کرد ما ز مخدوم جعفر“ سال 1043ھ مان 41 گھٽ ڪبا ته سال 1002ھ ملندو۔ ڏسو ڪتاب، حاصل النھج۔ مخدوم صاحب کي وفات کان پوءِ ”بــُـوبڪن“ ۾ سندس اباڻي قبرستان ۾ سپرد خاڪ ڪيو ويو&lt;ref name = &quot;خاناڻي  &quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>97ijw6pxww8e1ezork2f4qkjqwb9d9x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمشيد نسروانجي مهتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38256</id>
    <revision>
      <id>372880</id>
      <parentid>289714</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T01:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1886ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9238" sha1="b7l4fs5w7d0myp9e0mwmh3b0h15r8qk" xml:space="preserve">'''جمشيد نسروانجي مهتا''' (Jamshed Nasarwanji Mehta) [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ|ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] جو پهريون [[ميئر]] چونڊيو ويو. هي 7 جنوري 1886ع تي ڪراچيءَ جي پارسي خاندان ۾ ڄائو. هي خانبهادر، نسروانجي مهتا جو پٽ هو. سندس والد جي ڪراچيءَ جي ايلفنسٽن اسٽريٽ تي ولائتي شراب جي وڏي دڪان ۽ ايجنسي هئي. ماريپور طرف لوڻ جو ڪارخانو، برف ۽ سوڍا واٽر جو ڪارخانو، ٽائلز ۽ ڪاٺين چيرڻ جا ڪارخانا، اٽي پيهڻ جي مِل ۽ ٻين ڪيترين شين جون ايجنسيون هيون. مڇي مياڻي روڊ تي انهيءَ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏي آفيس ۽ برنس روڊ تي سندس عاليشان بنگلو هو.

{{صندوق معلومات شخص}}
'''جمشيد نسروانجي مهتا''' (Jamshed Nasarwanji Mehta) [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ|ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] جو پهريون [[ميئر]] چونڊيو ويو. هي 7 جنوري 1886ع تي ڪراچيءَ جي پارسي خاندان ۾ ڄائو. هي خانبهادر، نسروانجي مهتا جو پٽ هو. سندس والد جي ڪراچيءَ جي ايلفنسٽن اسٽريٽ تي ولائتي شراب جي وڏي دڪان ۽ ايجنسي هئي. ماريپور طرف لوڻ جو ڪارخانو، برف ۽ سوڍا واٽر جو ڪارخانو، ٽائلز ۽ ڪاٺين چيرڻ جا ڪارخانا، اٽي پيهڻ جي مِل ۽ ٻين ڪيترين شين جون ايجنسيون هيون. مڇي مياڻي روڊ تي انهيءَ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏي آفيس ۽ برنس روڊ تي سندس عاليشان بنگلو هو.

==ابتدائي تعليم==
جمشيد نسروانجي جي ماء جو نالو گل ٻائي هو. مڪاني اسڪولن ۾ تعليم وٺي، والد سان سندس ڪاروبار ۾ مددگار ٿي ڪم ڪرڻ لڳو. هن باوجود ساهوڪار هجڻ جي به سادي حياتي گذاري. سجي زندگيءَ ۾ شادي نه ڪيائين. ٻيڙي، شراب، گوشت، مڇي وغيره کان پري رهيو، ڀاڄين، دالين، ميوي ۽ کير تي گذر ڪندو هو. سڄي ڄمار ڪاٺ جي صندل تي چادر وڇائي ستو. هي اعليٰ درجي جو ڪرم يوڳي هو. هر روز صبح جو چئين بجي اُٿي غسل ڪري، عبادت بعد ڪتاب پڙهندو هو. ان کان پوءِ فجر مهل ٻاهر جي ڪاروبار لاءِ تيار ٿي ويندو هو، چانهه پيئڻ تائين ڪيترائي ماڻهو وٽس ملاقات لاءِ يندا هئا، جن ۾ ڪي بيواهه عورتون، ڪي مسڪين، ڪي مشڪلاتن ۾ ڦاٿل ماڻهو هوندا هئا. اٺين بجي ڌاري هو جاءِ تان موٽر ۾ چڙهي، ڪمن ڪارين سان نڪري ويندو هو ڪم از ڪم ٽيهن کان پنجاهه تائين مختلف ادارن ۽ ڪمن ۾ روزانو حصو وٺندو هو، جن جو شمار ڪرڻ مشڪل هو، ليڪن هر هڪ ڪم ۾ وقت جي پابندي ۽ تندهيءَ سان شريڪ ٿيندو هو. سندس مکيه مشغلا پنج هوندا هئا: 
# ڪتابن جو مطالعو ۽ غور فڪر 
# شخصي ڪاروبار ۽ ڪارخانن جي سنڀال 
# ڪراچي ميونسپالٽي، بئنڪن ۽ ٻين اڪيچار ادارن سان مشغولي 
# ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي حلقي وارن ۽ ٻين دوستن سان ملاقاتون ۽ 
# خدمت خلق، رفاه عام ۽ خيرات جا معاملا&lt;ref&gt;ڪتاب: جنب گذاريم جن سين؛ مصنف: جي. ايم.سيد؛ ايڊيشن: 2004ع، ڇپيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو.&lt;/ref&gt;

== سياسي زندگي ==
جمشيد نسروانجي جي سياسي زندگيءَ جي شروعات، 1913ع ڌاري ڪراچيءَ ۾ آل انڊيا نيشنل ڪانگريس جي اٺاويهين اجلاس سان ٿي ۽ ڪافي شهرت حاصل ڪري ويو هو. ٿياسافسٽ اڳي ئي هو، ان ڪري ڊاڪٽر [[ايني بيسنت]] سان ملاقات ٿيڻ بعد 1919ع ۾ جڏهن ڊاڪٽر ايني بيسنت &quot;هوم رول ليگ&quot; ٺاهي، تڏهن هي ان ۾ داخل ٿيو ۽ 1917ع جي آخر ۾ ڪراچي شهر جي هوم رول ليگ جو پريزيڊنٽ به چونڊجي ويو. ڪراچي ميونسپالٽيءَ ۾ ميمبر طور 1915ع ۾ گهڙيو. مارچ 1921ع ۾ جڏهن مسٽر نارائڻ داس بيچر جي ٺهراءَ تي رنج ٿي، مسٽر غلام علي چاڳلا ڪراچي ميونسپالٽيءَ جي پريزيڊنٽيءَ تان استعيفيٰ ڏني، تڏهن سگهو ئي هي پريزيڊنٽ چونڊيو ويو ۽ سال 1933ع تائين پريزيڊنٽ رهندو آيو. ڪراچي شهر کي سڌارڻ ۽ وڌائڻ ۾ هن ڪا به ڪمي نه ڇڏي، سُٺا رستا ٺهرايائين، اسڪول، اسپتالون، پارڪ، سوسائٽين جا بنگلا، ڊرينيج واٽر ورڪس وغيره تعمير ڪرايائين، صحت، صفائي ۽ تعليم جي واڌاري جي ڏس ۾ گهڻو پاڻ پتوڙيائين. ڪراچي شهر سندس خدمتن جو يادگار آهي. ڊاڪٽر بيسنت جي پوئلڳ هئڻ ڪري، هو ڪانگريس جي &quot;عدم تعاون&quot; يا &quot;سول نافرماني&quot; وارين تحريڪن ۾ شامل نه ٿيو. پر جڏهن لاٺي چارج ۾ قومي ڪارڪن زخمي ٿيندا هئا ته هي اسپتالن ۾ انهن جي پرگهور لهڻ لاءِ سڀ کان اڳي هوندو هو. 1933ع ۾ ڪراچي ميونسپل ايڪٽ جي درستيءَ لاءِ هن کي بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل تي نامزد ڪيو ويو، جنهن مطابق [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] قائم ٿي. کيس ئي ان جو پهريون [[ميئر]] چونڊيو ويو. اهڙيءَ طرح سال 1933ع ۾ ميونسپلٽيءَ تان رٽائر ڪيائين. سنڌ جدائيءَ جي تحريڪ ۾ هن هر طرح جي ڪوشش ورتي. جدا چونڊن هئڻ ڪري، جيتوڻيڪ سندس چونڊ جو مدار هندوئن تي هو، ليڪن هن ان جي پرواهه نه ڪئي، سنڌ جدا ٿيڻ بعد، 1937ع ۾ [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] مان سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊجي آيو ۽ آزاد ميمبر ٿي رهيو. [[سنڌ اسيمبلي]]ءَ ۾ هندو ميمبرن ننڍين وڏين ڳالهين تان حڪومت جي طرفداري يا مخالفت ڪرڻ شروع ڪئي، جيئن ته هي هندو ووٽن تي چونڊجي آيو هو، تنهن ڪري اُهي کانئس تقاضا ڪرڻ لڳا ته اسيمبليءَ ۾ سندن پويان ووٽ ڏئي، انهيءَ تان ناراض ٿي، هن استعيفيٰ ڏيئي ڇڏي. پاڪستان قائم ٿيڻ بعد، جڏهن هن ڏٺو ته غير مسلم ۽ ايماندار ڪارڪنن لاءِ ملڪي سياست ۾ جاءِ نه رهي آهي، ته هو اُن کان ٻاهر رهيو.&lt;ref&gt;ڪتاب: جنب گذاريم جن سين;مصنف:جي.ايم.سيد:ايڊيشن:2004ع.ڇپيندڙ؛سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== مذهب ==

جمشيد صاحب [[پارسي مذهب]] جو پوئلڳ هو. 1909ع ۾ ڊاڪٽر ايني بيسنت سان واقفيت بعد، ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو ميمبر ٿيو. [[صوفي]] خيالات رکڻ ڪري، هو جملي مذهبي اختلافن پويان بنيادي وحدت جو قائل هو. انهيءَ جي پيرويءَ ۾ هو، رمضان جا روزارکندو هو ؛ محرم وقت مسلمانن سان همدردي ڪندو هو ؛ ناتال [[ايسٽر]] وغيره جي موقعن تي ديوانن ۾ وڃي عيسائين جي دعائن ۾ شرڪت ڪندو هو ؛ هندو ڏڻ – وار تي هندن سان شريڪ ٿيندو هو ؛ ۽ ساڳيءَ طرح سکن ۽ يهودين سان به وڃي شريڪ ٿيندو هو. ٿياسافيڪل سوسائٽي سندس مکيه مرڪز هو.[[خدا]] ۾ سندس پڪو [[ايمان]] هو. هي ڪرميوگي، اعليٰ مفڪر ۽ دردمند دل رکندڙ انسان هو. سندس چوڻ هو ته ”[[مذهب]] ماڻهن لاءِ بنايو ويو آهي، نه ماڻهو مذهب لاءِ.“&lt;ref&gt;ڪتاب: جنب
 گذاريم جن سين;مصنف:جي.ايم.سيد:ايڊيشن:2004ع.ڇپيندڙ؛سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;

== وفات ==

هن سخي انسان، پهرين[[آگسٽ]] 1952ع تي وفات ڪري ويو.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪراچي جا سياستدان]]
[[زمرو:ڪراچي جا ماڻھو]]
[[زمرو:ڪراچي جا ميئر]]
[[زمرو:ڪراچي جي تاريخ]]
[[زمرو:1886ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1952ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>b7l4fs5w7d0myp9e0mwmh3b0h15r8qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خواجا غلام فريد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39271</id>
    <revision>
      <id>372846</id>
      <parentid>330682</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي شاعر]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5393" sha1="qo33qy1knr5gfemi9p9z5vokpmgvw2k" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

[[فائل:Khawaja_Ghulam_Farid_tomb_at_Kot_Mithan.jpg|thumb|خواجہ غلام فريد جي مزار، ڪوٽ مٺڻ]]
'''خواجہ غلام فريد'''، حضرت خواجه خدابخش کي سکن ڏاڍو تنگ ڪرڻ شروع ڪيو. انهن ڏينهن ۾ نواب بهاول خان دائود پوٽو، بهاولپور جو حاڪم هو. هو حضرت خواجه صاحب جو مريد هو. خواجه صاحب سندس عرض تي لڏي وڃي چاچڙان ۾ سڪونت اختيار ڪئي. هن بزرگ کي خواجه صاحب سندس عرض تي لڏي وڃي چاچڙا ۾ سڪونت اختيار ڪئي. هن بزرگ کي خواجه غلام فريد نالي فرزند ٿيو، جيڪو سرائڪي زبان جو باڪمال شاعر، وڏو عاشق رسول، فياض، صوفي ۽ اهل الله ٿي گذريو آهي. حضرت خواجه غلام فريد جي ولادت 26- ذوالحج سنه 1261ھ (1845ع) تي ٿي، ۽ 6- ربيع الثاني سنه 1319ھ (1901ع) تي وفات ڪيائي. ساڍن تيرهن سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ مولانا فخر جهان جو مريد ٿيو. سنه 1277ھ (1871ع) ۾ حضرت خواجه فخر جهان جي وفات کانپوءِ سجاده نشين ٿيو. 1292ھ (1873ع) ۾ 80 رفيق سان گڏ، حج جي سعادت حاصل ڪيائين، ۽ انهن جو سمورو سفر حج جو خرچ پاڻ برداشت ڪيائين. بهاولپور جو حاڪم نواب صادق محمد خان رابع سندس مريد هو. نواب صاحب جي پنهنجي مرشد سان بي انتها محبت هئي، جيڪا عشق جي حد تائين پهتل هئي. حضرت خواجه صاحب ڪيترن ئي خدا جي ٻانهن کي روحاني فيض پهچايو. سندس فيض جو درياءَ ڇوليون هڻندو، سنڌ ۽ بلوچستان جون سرحدون لتاڙي، پري پري تائين وڃي پهتو.

حضرت خواجه صاحب جي شعر ۾ وڏو سوز ۽ گداز، تاثير ۽ رواني آهي. عشق رسول، حسن ۽ عشق، فراق ۽ وصال، حسن حقيقي جي تانگهه ۽ طلب، محبوب حقيقي سان ملڻ جي آرزو، وحدت الوجود جو فڪر ۽ فنا ۽ بقاءِ سندس شعر جا مضامين آهن. سندس شعر جي وڏي خوبي اها آهي، جو اُن ۾ نبي آخرالزمان ﷺ جن سان عشق ۽ محبت جو اظهار نهايت پراثر ۽ دلگداز انداز ۾ ملي ٿو:
:اٿان مين مٺڙي نت جان بلب،
:اوتان خوش وسدا وچ ملڪ عرب.
پنهنجي محبوب سان پنهنجي انتها محب جو ذڪر ڪندي سنڌ، پنجاب ۽ هند جا نالا هن طرح آندا اٿس:
تتي ٿي جوڳڻ چوڌار ڦران، هند، سنڌ، پنجاب تي مار ڦران،
سُڃّ، بّرُ تي شهر بازار ڦران، متان يار مِليم ڪنهين سانگ سفر.
پاڻ سڳورن سان پنهنجي عشق ۽ محبت جو اظهار ڪندي، پنهنجي حالت ۽ ڪيفيت جو اظهار هن ريت ڪيو اٿس:
واهه سوهڻا، ڍولڻ يار سڄڻ، واهه سانول هوت حجاز وطن،
آ ڏيک فريد دا بيت حزن، هِمِ روز ازل دي تانگهه طلب.
عشق حقيقي راهه ئي نرالي آهي، جيڪا ظاهري علم ذريعي سمجهي نه ٿي سگهجي. حضرت خواجه صاحب فرمائي ٿو:
سڻ سمجه ري زاهد، جاهد تون، هِنِ عشق دي ڪلمات عجب!
هي ڳالهه عجب، هي حال عجب، هي چال عجب هي گهات عجب!
حضرت خواجه صاحب اصل نسل جي لحاظ کان سنڌي هو، انهيءَ ڪري سندس شعر ۾ سنڌي زبان ۽ شعر جو اثر نمايان نظر اچي ٿو. نه فقط ايترو، پر سندس ڪجهه ”سنڌي ڪافيون“ به ملن ٿيون. هڪ سنڌي ڪافي نموني طور هت پيش ڪجي ٿي:
:عشق تنهنجي جا هي انصاف، مان ظلم نڀائيندس،
:ته به تنهنجا ٿورا ڳائيندس.
:1- سجدو جانب تنهنجي جانب، تنهنجي گرد طواف،
:قدم قدم تي سيس نوائيندس.
:2- تنهنجي سيرت صورت سهڻي، ڇا چوان اوصاف،
:جندڙي تو تان گهوري گهمائيندس.

:1- تن من سهڻا ملڪ هي تنهنجي، سچ آهي، ناهي لاف،
:قسم اوهان جي سر جو کائيندس.
:4- ذڪر ۽ فڪر آهي، تنهنجو دم دم، چوندس صاف جو صاف،
:عبد معبود مان توکي ڀائيندس.
:5- ٻانهي گولي يار جي آهيان، ناهي ”فريد“ خلاف،
:انهن کي ڀائيندس خواهه نه ڀائيندس.&lt;ref&gt;چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي مھراڻ رسالو؛ جلد 35؛ 1986؛ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:پنجابي ماڻهو]]
[[زمرو:سرائيڪي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:1841ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1901ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>qo33qy1knr5gfemi9p9z5vokpmgvw2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>منگوسٽين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39426</id>
    <revision>
      <id>372829</id>
      <parentid>313850</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:آئي يو سي اين اڻ پورن انگ اکرن وارين جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] جو اضافو</comment>
      <origin>372829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="m3kve1sgbezmxd9b7qj4g3irh0zewpn" xml:space="preserve">{{speciesbox
|name = منگوستين
|image = Berthe Hoola van Nooten48.jpg
|image_caption = منگوستين جو ٻوٽو، گل ۽ ميوي جو ھڪ مثالي خاڪو
|image2 = Fresh mangosteen fruit.jpg
|image2_alt = منگوستين جي ميوي جا نمونا
|genus = گارسينيا
|species = مينگوسٽانا 
|authority = [[ڪارل لينئي]]
}}
'''منگوستين''' (Mangosteen) هي موچاري قد واري صوف جهڙو ميوو آهي، جو اصل ملائيشيا جي ٻيٽن ۾ ٿيندو آهي. نهايت لذيذ ۽ خوشبودار ميوو آهي، خاص جڏهن وڻ مان تازو پٽي کائبو آهي. کَلَ لسي ۽ ڏاڍي ٿي ٿئيس. وچ سارو ڳر سان ڀريو پيو اٿس، جا نرم ۽ سفيد ٿئي ٿي. هن جو وڻ هندستان ۾ اڪثر گهٽ آهي. جتي رکيل آهن اتي به اڪثر ڦر نه ٿا ڏين. ٽَڪرن تي ڪين ٿيندو آهي. گُوٽي هڻڻ سان هنن جو تعداد وڌائيندا آهن، جو پيوند ڪرڻ جو هڪڙو رستو آهي، جنهن جو اسان مٿي ذڪر ڪيو آهي.

هن وڻ جو هڪڙو قسم ڏکڻ هندستان ۾ ٿيندو آهي. سهڻيءَ شڪل جو وڻ ٿو ٿئي، پن تمام چڱا ۽ گهاٽا اٿس. ان جو ميوو جون ۾ پچي ٿو ۽ قد ۾ ننڍڙي نارنگيءَ جيڏو ٿئي ٿو. ٻاهران ڪُنڊون ڪنڊون اٿس. کائڻ ۾ البت کٽو آهي. مربو تمام چڱو ٿيندو اٿس.

هن ۾ تندن ۽ تارن سان ڀريل هڪڙو ککڙو رهي ٿو، جو ٻج وانگي پوکڻ ۾ اچي ٿو. ککڙي جي ڪري هي ميوو جيڪر ٻئي فصل ۾ آڻيون ها، پر جڏهن هي ڳر جي ڪري مشهور آهي؛ تڏهن هتي ڏنو اٿئون.&lt;ref&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: [[مرزا قليچ بيگ]]؛ ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فصل]]
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:آئي يو سي اين اڻ پورن انگ اکرن وارين جنسن جي ڳاڙهي فهرست]]</text>
      <sha1>m3kve1sgbezmxd9b7qj4g3irh0zewpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير ھزار خان کوسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40957</id>
    <revision>
      <id>372894</id>
      <parentid>165713</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:2021ع جون وفاتون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2215" sha1="0imqumftmkhygrvz5q340w1z58jgze9" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''جسٽس مير ھزار خان کوسو''': ھي 30 سيپٽمبر 1929 ۾ بلوچستان جي ضلعي جعفرآباد جي ڳوٺ اعظم خان ۾ پيدا ٿيو. 1948 ۾ شڪارپور جي سرڪاري ھاء اسڪول مان سنڌ يونيورسٽي جي بورڊ تحت مئٽرڪ پاس ڪيائين. 1954 ۾ شڪارپور جي سي.اينڊ ايس. ڪاليج مان گريجوئيشن ڪيائين ۽ ايس.ايم.لا ڪاليج ڪراچيءَ مان 1956 قانون جي ڊگري ايل.ايل.بي. پاس ڪيائين.تعليم دوران ھن شاگرد يونين ۾ سرگرمي سان حصو ورتو. جنوري 1957 ۾ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين. 1959 ۾ ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ جي بار جي رول تي سندس نالو داخل ٿيو.1980 ۾ سپريم ڪورٽ جو وڪيل بڻيو. 1966 ۾ ھي جيڪب آباد ۾ ڊسٽرڪٽ پبلڪ پراسيڪيوٽر ٿيو ۽ 1976 ۾ مستعفي ٿي ويو. جيڪب آباد جي ڊسٽرڪٽ بار ايسوسيئيشن جو ٻہ دفعا جنرل سيڪريٽري ۽ ٽي ڀيرا صدر رھيو. ھن نصيرآباد جي بار ايسوسيئيشن جو بنياد رکيو ۽ ان جو پھريون صدر بڻيو. 1976 ۾ ھن بلوچستان بار ايسوسيئيشن۾ شموليت ڪئي ۽ 1984 ۾ ان جو ميمبر چونڊيو ويو. 20 جون 1977 ۾ ھي بلوچستان ھاء ڪورٽ جو جج مقرر ٿيو. ھڪ دفعو ٻيھر ھي 1985 ۾ بلوچستان ھاء ڪورٽ جو اضافي جج مقرر ٿيو ۽ 31 مارچ 1987 م مستقل جج مقرر ٿيو.. 13 ڊسمبر 1989 ۾ بلوچستان ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس مقرر ٿيو. 29 سيپٽمبر 1991 م ھي ان عھدي تي ھوندي رٽائر ٿي ويو. 28 آڪٽوبر 1991 ۾ سندس مقرري نئين سر فيڊرل شريعت ڪورٽ ۾ بطور جج ٿي.&lt;ref&gt;پي.ايل.ڊي 1992جرنل ، صفحو 1--پي.ايل.ڊي.پبلشرز،لاھور&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا وزيراعظم]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:2021ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>0imqumftmkhygrvz5q340w1z58jgze9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رسول حمزه توف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43037</id>
    <revision>
      <id>372848</id>
      <parentid>167833</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1923ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2653" sha1="pba8vtcssdc52y27ir6adyhn2m93j0k" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
'''رسول حمزه توف''': '''Rasul Gamzatovich Gamzatov''': داغستان جي آوار avar ٻوليءَ جو  عظيم شاعر 8 سيپٽمبر  1923 ۾ اتر اوڀر ڪوھ قاف جي اوچن پھاڙن ۾   داغستان جي  ضلعي خنزاخسڪي جي ھڪ  ڳوٺ زيڊا ۾ پيدا ٿيو.سندس پيءُ جو نالو حمزه ھيو.سندس تعلق داغستان جي 36 قوميتن مان ھڪ قوميت آوار سان ھيو.پاڻ سويت يونين جو برک شاعر هو.داغستان ۾ آوار ٻولي ڳالهائيندڙن جو تعداد 170000 ھيو ۽ ھن پنھنجي ان ٻوليءَ ۾ شاعري ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://russiapedia.rt.com/prominent-russians/literature/rasul-gamzatov/}}&lt;/ref&gt;

==زندگي==
ننڍپڻ ۾ ڪھاڻيون ۽ بيت ٻڌڻ جو شوقين ھوندو ھو. بيت ياد ٿي ويندا ھيس . پاڙيسري کان ھڪ ڪھاڻي ٻڌڻ جي عيوض ٽي ڏينھن ان جو گھوڙو چاريندو هو. ھن جو پيءُ حمزه قصا ڳائيندڙ شاعر (bard) ھيو. رسول حمزه توف پھريون نظم يارھن سالن جي عمر ۾ لکيو جيڪو ٻارن بابت ھيو جيڪي جھاز جي لھڻ واري جاء ڏي ڊڪندا پئي ويا. ھن جو شاعريءَ ۾ پھريون استاد سندس پيءُ ھيو. داغستان سان ھن جي بي پناه محبت ھئي جنھن جو اظھار ھن پنھنجي آتم ڪھاڻي [[منھنجو داغستان]] ۾ ڪيو آھي. کيس 1952 ۾ اسٽالن پرائيز ۽ 1963 ۾ لينن پرائيز مليو.

[[فائل:Stamp of Russia 2013 No 1709 Rasul Gamzatov.jpg|thumb|250px|2013 ۾ روس ۾ جاري ڪيل پوسٽ واري ٽڪلي]]
[[فائل:Rasul Gamzatov Monument.jpg|thumb|250px|
ماسڪو ۾ پيوٽن رسول حمزه توف جي مجسمي جو افتتاح ڪندي]]

[[فائل:Памятник Р. Гамзатову в Махачкале.jpg|thumb|250px|مخنچلا ۾ رسول حمزه توف جو يادگار]]

عمر جي پوئين حصي ۾ مخچڪلا (Makhachkala) شھر ۾  ڪئيسپن سمنڊ جي ڪناري تي واقع گھر ۾ پنھنجي ٽن ڌيئرن زرينہ (Zarema),فاطمہ (Patimat) ۽ زليخا (Salikhat) سان گڏ رھندو ھو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://russiapedia.rt.com/prominent-russians/literature/rasul-gamzatov/}}&lt;/ref&gt; 3 نومبر 2003 ۾80 سالن جي عمر ۾ وفات ڪيائين.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:20هين صدي جا مرد ليکڪ]]
[[زمرو:1923ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>pba8vtcssdc52y27ir6adyhn2m93j0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيئر ڪيڪارڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43168</id>
    <revision>
      <id>372856</id>
      <parentid>290744</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1813ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2244" sha1="cl6afsgtb9ijdolf3i7v2pqveo557jg" xml:space="preserve">'''ڪيئر ڪيڪارڊ''' (Kierkegard) وجوديت جو باني سڏيو وڃي ٿو. پاڻ 1883ع ۾ ڪوپن هيگن ۾ ڄائو هو. ڪيئر ڪيڪارڊ مُنهن مهانڊي جو چڱو ڪونه هو ۽ ڪُٻڙو ٿي هلندو هو، پر ڏاڍو حساس ۽ ذهين هو. هن جا 8 ڪتاب لکيل آهن. هن ڏاڍي بهادراڻي نموني سان عيسايت تي ٺيڪ ٺاڪ ٽيڪاٽپڻي ڪئي هئي. تنهنڪري سندس خلاف پاڌرين جي طرفان محاذ قائم ڪرڻ سبب اهو پنهنجي گھر تائين محدود ٿي ويو هو.

{{صندوق معلومات شخص}}
ڪيئر ڪيڪارڊ پنهنجي فلسفي جو بنياد هيگل جي عقل پرستي واري فلسفي جي اُبتڙ رکي ٿو. هو چوي ٿو ته صداقت، حقيقت يا سچائي موضوعي آهي. يعني هر فرد وٽ پنهنجي صداقت يا سچائي آهي ۽ ان جو بنياد عقل نه پر جذبا آهن. سندس چوڻ آهي ته فرد جي لاءِ جوش ۽ جذبا وڌيڪ اهم آهن. گڏيل اجتماعيت ۾ فرد پنهنجي آزادي کي ڪَتب آڻي نٿو سگھي ۽ فرد اجتماعيت تي قربان ٿي وڃي ٿو. هو چئي ٿو ته، ”منهنجي چونڊ ۽ فيصلو، منهنجا انفرادي ۽ ذاتي آهن ۽ ڪوبه خدا منهنجي لاءِ فيصلا نٿو ڪري. پنهنجا فيصلا رڳو ۽ رڳو آئون پاڻ ڪري سگھان ٿو.“

سندس مطابق حقيقت يا سچائي رڳو موضوعي آهي ۽ موضوعي حقيقت عقلي نه پر جذباتي آهي. خدا هڪ حقيقت آهي پر معروضي ناهي ۽ اهو پنهنجي وجود جي لاءِ انسان آڏو مجبور آهي، ڇو جو انساني وجود کانسواءِ خدا جو تصور ئي ناهي. ان ڪري خدا کي ڄاڻڻ لاءِ اهو عقل جي بدران احساسن ۽ جذبن کي اهميت ڏيئي ٿو. &lt;ref&gt;ڪتاب: فلسفي جي مختصر تاريخ، ليکڪ: اڪبر لغاري&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فلاسافي]]
[[زمرو:1813ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1855ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>cl6afsgtb9ijdolf3i7v2pqveo557jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سهالي ورڪ زيوڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45960</id>
    <revision>
      <id>372896</id>
      <parentid>251051</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T04:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1950ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="6kz58l5s2dnqs4m61vb38tz8jvth80g" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''سهالي ورڪ زيوڊي''' ([[امهري ٻولي|امهري]]: ሳህለወርቅ ዘውዴ، ڄم 21 فيبروري 1950ع) ايٿوپيا جي ڇوٿين ۽ موجوده [[ايٿوپيا جي صدرن جي فهرست|صدر]] آهي، هي ملڪ جي پهرين عورت صدر آهي. پيشي جي لحاظ کان هڪ سفارتڪار آهي، جنهن کي 25 آڪٽوبر 2018ع تي و[[فاقي پارلياماني اسيمبلي]] صدر طور چونڊيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45976620|title=Ethiopia gets first female president|date=25 October 2018|publisher=BBC|access-date=25 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025095111/https://www.bbc.com/news/world-africa-45976620|archive-date=25 October 2018|dead-url=no|df=}}&lt;/ref&gt; 

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1950ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>6kz58l5s2dnqs4m61vb38tz8jvth80g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سڪندر اعظم خلاف ملتانين جي تاريخ مزاحمت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47604</id>
    <revision>
      <id>372834</id>
      <parentid>364567</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siddhu Talreja</username>
        <id>18634</id>
      </contributor>
      <comment>اڻ ضروري مواد ھٽايو</comment>
      <origin>372834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13795" sha1="ays70xpmcq79n42y1n6crx2vxrcrtnj" xml:space="preserve">{{Original research}}
{{Copypaste}}
{{Tone}}
{{Unreferenced}}

اسان هن لکڻيءَ ۾ ان تاريخ ساز بهادريءَ جي ڳالهه ڪنداسين جڏهن ملتان ۽ سنڌ جي ماڻهن عالمي سپر پاور سان ٽڪر کاڌو ۽ ملتان ۾ نائن اليون کان به وڏو ۽ خطرناڪ واقعو پيش آيو جڏهن عالمي سپر پاور جي چيف ايگزيڪيوٽو کي ملتان ۾ نشانو بنايو ويو. اهو واقعو جيڪڏهن يورپ، عرب ۽ دنيا جي ڪنهن ٻئي هنڌ پيش اچي ها ته ان تي فلمون ٺاهيون وڃن ها ۽ ان واقعي کي نصاب ۾ شامل ڪيو وڃي ها. پر ڇا ڪريون جو هن خطي جي ماڻهن جي مظلوميت جي انتها اها آهي ته پنهنجي وطن جي حفاظت تي جان قربان ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ حملا ڪندڙن کي وڌيڪ عزت جي نظر سان ڏٺو ويو ڇاڪاڻ ته اهي فاتح هئا، انهن هن ڌرتي جي لکين پٽن ۽ ڌيئن جو رت وهايو هو. وطن تي زندگي قربان ڪندڙ ملتان ۽ سنڌ سميت دنيا جي هر ملڪ ۾ لکين ماڻهو اهڙا هوندا جن جون نه مزارون آهن نه وري ڪتبا. سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجي وطن لاءِ لکين ماڻهن تاريخ ساز قربانيون ڏنيون آهن. نه ته سندن نالن جي تاريخ ۾ ڪا ڳالهه آهي ۽ نه ئي سندن ڪا مزار، نه وري ان تي ڪو ڪتبو. پر هاڻي جنهن حال ۾ به آهي ملتان ۽ سيوهڻ دنيا جي انهن چند شهرن منجهان آهن جيڪي هزارين سالن کان جيئرا آهن ۽ گهٽ يا وڌ ان ئي هنڌ قائم آهن جتي اڳ ۾ هئا. انهن کي ان حال ۾ قائم ۽ ڪشش ڪندڙ رکندڙ گمنام شهيدن جا يادگار ملتان ۽ سنڌ جي گهٽ ۾ گهٽ ضلعي هيڊڪوارٽرن ۾ قائم ڪرڻ گهرجن. چون ٿا ته سڪندر اعظم جنهن کي يورپ ۾ اليگزنڊر دي گريٽ جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، جيڪڏهن جنگي جنون ۾ نه وٺجي وڃي ها ته هو تمام وڏو فلسفي هجي ها. پر دنيا فتح ڪرڻ ۽ سپر پاور واري جنون سبب ان جهڙو ذهين ماڻهو به لکين ماڻهن کي قتل ڪرڻ کان پاڻ کي روڪي نه سگهيو.

سڪندراعظم 326 قبل &lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;مسيح آڪٽوبر مهيني ۾ ملتان ۽ سنڌ تي حملو ڪيو. يونان جا تاريخدان لکن ٿا ته سڪندر ملتان شهر تي قبضو ته ڪري ورتو هو پر ملتان جو قلعو سندس قبضي ۾ نه پئي آيو. هو ان تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. ان ڪوشش دوران پنهنجي ٽن ساٿين سان گڏ قلعي ٻاهران پهتو ۽ پنهنجي ساٿين کان ڏاڪڻ ڦري قلعي جي ڀت تي چڙهي ويو. قلعي ۾ ان وقت مالو آرمي موجود هئي جيڪا ڪافي انگ ۾ ملتان تي حملي جي وقت کان سڪندر سان جنگ ۾ رُڌل هئي. سڪندر اعظم کي ساٿي سميت قلعي جي ڀت تي ڏسي مالو آرميءَ مٿس حملو ڪري ڏنو. ان وقت دنيا جي سپرپاور جو چيف ايگزيڪيوٽو سڪندر قلعي جي ڀت تي بيٺو هو ۽ مٿس ملتان جي مالو قبيلي جي ماڻهن جي فوج حملو ڪري ڏنو. جنهن سان سڪندر جو هڪ ڪمانڊر قتل ٿي ويو. پنهنجي جان بچائڻ لاءِ سڪندر اعظم قلعي جي ڀت کان هيٺ ٽپو ڏنو ۽ هڪ وڻ کي آڙ بڻائي مالو قبيلي سان مقابلو ڪرڻ لڳو. ان مقابلي دوران ملتان جو گورنر پنهنجي شهر جي حفاظت ڪندي سڪندر هٿان قتل ٿي ويو.

پنهنجي ا&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;ڳواڻ جو لاش ڏسي ملتان جا ماڻهو ڄڻ ڇتا ٿي پيا. سڪندر اعظم جي دهشتناڪ فوج، جنهن هن سڄي خطي ۾ دهشت پکيڙي هئي، جي پرواهه ڪرڻ بنا سڪندراعظم تي حملو ڪري ڏنائون ۽ هڪ زهر ۾ ٻڏل تير سڪندر جي زرهه کي چيريندو سندس سيني اندر چُڀي ويو. اهو تنهن وقت جي دنيا ۾ نائن اليون کان ڪنهن طرح به گهٽ واقعو نه هو. دنيا جي سپرپاور جو چيف ايگزيڪيوٽو ملتان جي زمين تي زخمي حالت ۾ پيو هو ۽ سندس زخم مان رت وهي رهيو هو. جنهن هنڌ ملتان جي بهادر جو رت وهيو هو ان ئي هنڌ سڪندراعظم کي پنهنجو رت به وهائڻو پيو. سڪندر جو هڪ ڪمانڊر شاهي ڍال سڪندر جي مٿان رکي کيس وڌيڪ حملن کان بچائڻ جي ڪوشش ڪرڻ لڳو. پنهنجي بادشاهه کي سخت زخمي حالت ۾ بيهوش، زمين تي ڪريل، رت وهائيندو ڏسي ڇا ٿيڻو هو؟ اهو ئي جيڪو نائن اليون کان پوءِ هن خطي ۾ ٿيو. ملتان جي ماڻهن تي ڄڻ قيامت ڪڙڪي پئي. يوناني فوج پاڳلن وانگر ملتان ۽ ان جي آس پاس جي علائقن ۾ گهڙي وئي ۽ جيڪو به سامهون آيو ان کي قتل ڪري ڇڏيائون. انهن هي خيال به نه ڪيو ته عورتون گهرن ۾ ويٺيون هيون، ٻار رانديون کيڏي رهيا هئا، پوڙها ڳالهين ۾ رُڌل هئا، پر سڀ ڪجهه يونانين جي تلوارن جو کاڄ ٿيندو رهيو. هڪ ڀيرو وري ملتان جي سرزمين پنهنجي ئي ماڻهن جي رت سان رنگين ٿي وئي.مالو قبيلي جي ماڻهن جو اهو حال ڏسي ملتان  جي هيٺئين حصي جي رهاڪو کيدرڪ قبيلي جا حواس خطا ٿي ويا. اهي ان حد تائين دهشت سٽيل ٿي ويا جو هنن زخمي سڪندر جي آڏو هٿيار ڦٽي ڪري ڇڏيا. 

ملتان جي وطن پ&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;رست ماڻهن جي انهيءَ بهادراڻي ويڙهه ۾ گهائجي پوندڙ سپرپاور جو هيڊ آف اسٽيٽ باقي جيڪو وقت جيئرو رهيو اهو زخم سيني تي کنيو وتندو هو. تاريخدان لکن ٿا ته حقيقت ۾ ملتان ۾ هن جيڪو تير جي ڪري زخم کاڌو، سو ڪڏهن به نه ڀرجي سگهيو ۽ اڳتي هلي اهو ناسور بنجي ويو. فارس (ايران) کي فتح ڪرڻ وارو سڪندر جو خواب پورو ضرور ٿيو پر چيو وڃي ٿو ته سڪندر جي موت جو ڪارڻ ملتان واري تير جو گهاءُ هيو، جيڪو سرطان ۾ تبديل ٿي ويو هو. 

مل&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;تان کان پوءِ سڪندر هاڻوڪي سنڌ جي الور (اروڙ) تي حملو ڪيو. الور جي راجا موکي راج ڪا ٻي راهه نه ڏٺي ۽ سوکڙيون پاکڙيون ڏئي بنا ويڙهه جي سڪندر سامهون هٿيار ڦٽا ڪيائين. جنهن جي بدلي ۾ سڪندر الور جي مها راجا کي سنڌ جو چڪر ورتي راجا قبول ڪيو. 

&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;پر ٻئي طرف پنهنجي راجا موکي راج کي بزدلن وانگر هڪ ڌارئي بادشاهه اڳيان ڪنڌ جهڪائيندي ڏسي سنڌ جي عوام ۾ هڪ تمام وڏو جوش پيدا ٿيو جيڪو هڪ بغاوت جي صورت وٺي ويو. برهمڻن پنهنجي گهرن مان نڪري شهر شهر ڳوٺ ڳوٺ وڃي پنهنجي بادشاهه جي بزدليءَ خلاف تحريڪ هلائي. اها تحريڪ ان حد تائين زور وٺي وئي جو الور جي مهاراجا کي ان تي مجبور ٿيڻو پيو ته هو پرڏيهي حملو ڪندڙ اڳيان ڪنڌ جهڪائڻ بدران پنهنجي وطن جي حفاظت لاءِ مقابلو ڪري. 

پن&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;هنجي خلاف سول نافرمانيءَ جي تحريڪ هلندي ڏسي الور جي مهاراجا موکي راجا سڪندراعظم خلاف بغاوت جو جهنڊو کنيو، جڏهن سڪندر کي اها خبر پئي ته سنڌ جي عوام خاص طور برهمڻن مهاراجا موکي راج کي سڪندر خلاف بغاوت تي اڪسايو آهي ته سڪندر پنهنجي فوج کي برهمڻن کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو. يوناني تاريخدان پلوٽارچ لکيو آهي ته ظالم سڪندر سنڌ جي ڪيترن ئي فلسفين ۽ برهمڻن کي جيل ۾ وڌو ۽ آخر مٿن ڪوڙا ڪيس هلائي وطن پرستي ۽ وطن سان محبت جي ڏوهه ۾ ڦاسيءَ تي چاڙهي ڇڏيو. يوناني تاريخدان چون ٿا ته سڪندر سنڌ مان گذرڻ وقت اَسي هزار کان وڌيڪ ماڻهو قتل ڪيا. پر پوءِ به هو هن علائقي جي وطن دوست جدوجهد کي ختم نه ڪري سگهيو ۽ نه پنهنجي خلاف ٿيندڙ مزاحمت کي دٻائي سگهيو. 

وطن د&lt;span lang=&quot;AR-SA&quot;&gt;مظلوم
قومن ۽ طبقن جي تاريخ به مظلوم ٿيندي آهي. انهن سان منسوب تاريخ ۾ لکيل 
وڏن وڏن ڪارنامن جي به ڪا وقعت ۽ اهميت ناهي ۽ نه ئي پنهنجي وطن ۽ ماڻهن جي
حفاظت لاءِ سندن بهادري ۽ جوانمردي جي ڪارنامن کي تاريخ ۾ ڪا جڳهه ڏني وڃي
ٿي. اهڙين مظلوم قومن جي هزارين گمنام شهيدن جي ڳالهه به ڪٿي نه ٿي ملي. &lt;/span&gt;وستيءَ ۽ جانثاريءَ جا اهي داستان فاتحن جي ڀر کڻندڙ تاريخدانن ۽ نام نهاد ليکڪن جو ڌيان انڪري حاصل نه ڪري سگهيا جو انهن جو واسطو محروم قومن سان آهي. کين اهو خوف به آهي ته جيڪڏهن انهن مظلومن جيڪي تاريخ ۾ بزدل نه پر بهادر رهيا آهن، پاڻ کي سڃاڻي ورتو ته مٿن زبردستي ۽ ڪنهن به ڊرامي بازي ذريعي حڪومت نه ٿي ڪري سگهجي. مظلوم تڏهن ظالمن لاءِ خطرناڪ بنجي وڃي ٿو جڏهن کيس خبر پئجي وڃي ٿي ته سندس ماضي شرمناڪ نه پر فخر جوڳو هيو.

&lt;br /&gt;

[[زمرو:تاريخ]]
[[زمرو:آڳاٽي سنڌ]]</text>
      <sha1>ays70xpmcq79n42y1n6crx2vxrcrtnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خميسو خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55795</id>
    <revision>
      <id>372849</id>
      <parentid>371075</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T21:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني ٽيليوازن اداڪارائون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="pxctog22kaqf7t505a3oss19t6yjkju" xml:space="preserve">'''خميسو خان''' ([[انگريزي]]:Khamiso Khan) [[سنڌ]] جو مشهور [[الغوزو]] نواز هو. جنهن کي [[تمغه حسن ڪارڪردگي]] پڻ مليو.

== زندگي جو احوال ==
خميسو خان 1923ع ۾ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] جي شھر [[ٽنڊو محمد خان]] ۾ پيدا ٿيو. فن ۾ مهارت سبب مشهوري ماڻيائين. خميسي خان [[ريڊيو پاڪستان]] ۽ [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] تي به فن جو مظاهرو ڪيو. هن ٻاهرين ۾ [[آفريڪا]]، [[چين]]،[[روس]]، [[آمريڪا]] ۽ ٻين ملڪن ۾ فن جو مظاهرو ڪيو. کيس مڃتا طور حڪومت [[پاڪستان]] طرفان صدارتي اوارڊ [[تمغه حسن ڪارڪردگي]] سان نوازيو ويو. هيءُ 8 مارچ 1983 تي لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=خميسو%20خان|title=خميسو خان : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-02-05}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستاني ٽيليوازن اداڪارائون]]
[[زمرو:پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]]
[[زمرو:خميسو خان]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ فنڪار]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي موسيقار]]
[[زمرو:لوڪ فنڪار]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]
[[زمرو:1923ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1983ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>pxctog22kaqf7t505a3oss19t6yjkju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Hidden begin</title>
    <ns>10</ns>
    <id>57064</id>
    <revision>
      <id>372810</id>
      <parentid>186412</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="nc169crkrmfbefemudo6uwk6jsxj0wi" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;mw-collapsible {{#ifeq:{{{showhide|}}}{{{toggle|}}}|left|mw-collapsible-leftside-toggle}} {{#if:{{{expanded|}}} | |mw-collapsed}} {{{class|}}}&quot; style=&quot;box-sizing:border-box;width:100%;font-size:95%;padding:4px;border:{{{border|none}}};{{{style|}}}&quot;&gt;&lt;!--
           --&gt;&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;font-weight:bold;background:{{{bg1|transparent}}};text-align:{{{ta1|left}}};{{{extra1|}}};{{{titlestyle|{{{headercss|}}}}}}&quot;&gt;{{{header|}}}{{{title|}}}&lt;/div&gt;&lt;!--
           --&gt;&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;background:{{{bg2|transparent}}};text-align:{{{ta2|left}}};{{{extra2|}}};{{{bodystyle|{{{contentstyle|{{{contentcss|}}}}}}}}}&quot;&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{hatnote|Templates {{noredirect|Template:Begin hidden|Begin hidden}}, {{noredirect|Template:Start hidden|Start hidden}} an {{noredirect|Template:Start hidden section|Start hidden section}} redirect here.}}
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nc169crkrmfbefemudo6uwk6jsxj0wi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Navbox with collapsible groups</title>
    <ns>828</ns>
    <id>57428</id>
    <revision>
      <id>372783</id>
      <parentid>187504</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot;-- This module implements {{Navbox with collapsible groups}}  local Navbox = require('Module:Navbox') return { 	_navbox = function (frame) return Navbox._withCollapsibleGroups(frame) end, 	navbox = function (frame) return Navbox['with collapsible groups'](frame) end }&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>372783</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="268" sha1="ng0la1ph7wj8dsi20vxiv6krwhshvkh" xml:space="preserve">-- This module implements {{Navbox with collapsible groups}}

local Navbox = require('Module:Navbox')
return {
	_navbox = function (frame) return Navbox._withCollapsibleGroups(frame) end,
	navbox = function (frame) return Navbox['with collapsible groups'](frame) end
}</text>
      <sha1>ng0la1ph7wj8dsi20vxiv6krwhshvkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھادر خان ڏاھري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57621</id>
    <revision>
      <id>372865</id>
      <parentid>249604</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي سياستدان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="cwzosue0z2vuaa46f85uyanehxua4ko" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani politician|bot=PearBOT 5}}
{{Infobox officeholder
||name = بھادر خان ڏاھري
| honorific-suffix = 
| office = ميمبر [[صوبائي اسيمبلي سنڌ]]
| term_start = 29 May 2013
| term_end   = 28 May 2018
|constituency= 
| birth_date =   {{birth date and age|1966|11|22|df=y}}
| birth_place =  [[دولتپور]]، [[نوابشاھ]]، [[سنڌ]]
|nationality = Pakistani

}}
بهادر خان ڏاهري هڪ پاڪستاني سياستدان آهي جيڪو سنڌ جي صوبائي اسيمبلي جو ميمبر رهيو هو، مئي 2013 کان مئي 2018 تائين.

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
هو دولت پور، سنڌ ۾ 22 نومبر 1966 ع تي ڄائو هو.

ھن ايم بي بي ايس جي بيچلر ڊگري لياقت ميڊيڪل يونيورسٽي مان حاصل ڪئي.

== سياسي پسمنظر. ==
هو پاڪستان جي عام چونڊ 2013 ۾ صوبائي اسيمبليء جي چونڊيل پي ايس 28 شھيد بينظير آباد  پاڪستان پيپلز پارٽي جي ٽڪيٽ تي چونڊيو ويو

== حوالو ==
[[زمرو:پاڪستان پيپلز پارٽي جا سياستدان]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:ڏاھري]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:سنڌي ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي ماڻهون]]
[[زمرو:سنڌ اسيمبلي جا ميمبرَ]]
[[زمرو:نوابشاهه ضلعي جا سياستدان]]
[[زمرو:نوابشاه جون شخصيتون]]
[[زمرو:1966ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>cwzosue0z2vuaa46f85uyanehxua4ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نتيڪا لالواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57804</id>
    <revision>
      <id>372873</id>
      <parentid>250887</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="t9d7uxys4g893bdru0avtgxc3e8d8rc" xml:space="preserve">نِتيڪا لالواڻي هڪ ناول نگار آهي. جيڪا ڪوٽا راجسٿان ۾ پيدا ٿي ۽ ڪاردف، ويلس، برطانيه ۾ وڏي ٿي.

سندس ناول 16 ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪا آهن. 

هن ماسٽرس ان انگلش جي ڊگري برسٽول يونيورسٽي ( Bristol University) مان حاصل ڪئي آهي.

نتيڪا لالواڻي اتر لنڊن ۾ رهي ٿي.

== ناول گفٽيڊ ([[:en:Gifted_(novel)|Gifted]]) ==
هن جو لکيل پهريون  ناول [[:en:Gifted_(novel)|Gifted]]، جنهن کي  Man Booker Prize مليو. ان کان سواءِ  Costa First Novel Award لاءِ پڻ نامزد ٿيو. ان کان سواءِ کيس انهي ناول لاءِ Sunday Times Young Writer طرفان پڻ 2005 بهرين ليکڪا لاءِ نامزد ڪيو ويو.

2008ع ۾ کيس Desmond Elliott Prize طرفان  Fiction ۾ سندس کي ايوارڊ مليو سان گڏ 10000 يورو انعام مليو جيڪو لڳ ڀڳ پاڪستاني 18 لک 32 ٿين جيڪي هن خيراتي اداري کي ڏي ڇڏيا.

== ناول دي وليج The Village ==
نتيڪا لالواڻي جو ٻيو ڪتاب، دي وليج  2012 ۾ ڇپيو. جيڪو 2013 ۾ برطانيه ٽاپ 8 ناول مان هڪ رهيو.

== ٻيو ادبي ڪم ==
نيتيڪا لالواڻي برطانيه مختلف موضوعن تي Guardian, the New Statesman and The Observer ۽ AIDS Sutra ۾ لکندي رهندي آهي.

نيتيڪا لالواڻي هندستان ۾ ايڊيز جي مريضن جي زندگين تي تمام گهڻڳ لکيو آهي.

== نئون ناول يو پيپل You People ==
سندس ايندڙ ناول You People لنڊن ۾ رهندڙ غيرقانوني رهندڙ ماڻهن جي زندگي جي باري جيڪو 2020 جي پڇاڙي ۾ ڇپبو.
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:ويهين صدي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1973ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>t9d7uxys4g893bdru0avtgxc3e8d8rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي محمد مهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59480</id>
    <revision>
      <id>372913</id>
      <parentid>312705</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي سياستدان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3007" sha1="p10nrjlfapn9bw4sk1zrv37uapd48pz" xml:space="preserve">{{Infobox MP
| name =  سردار علي محمد مھر
|image =
| birth_date = {{birth date|1967|01|12|df=y}}
|birth_place = [[خان ڳڙهه تعلقو]]
|office1 =  [[ وزير اعلي سنڌ]]
| term_start1 = 13 August 2002
| term_end1 = 21 May 2004
| constituency1 = [[NA-205 (Ghotki-II)]]
| term_start2 = 2008
| term_end2 = 31 May 2018
| constituency2 = [[Constituency NA-201|NA-201 (Ghotki-II)]]
|office = [[وزير اعلي سنڌ]]
|term_start = 4 آڪٽوبر 2002ء
|term_end = 21 مئي 2004ء
|primeminister = [[مير ظفرللہ خان جمالي]]
|president = [[پرويز مشرف]]
| constituency4       =[[تڪ اين اي۔201]]
|office = [[وزارت انسداد منشیات (پاڪستان)|وفاقي وزیر انسداد منشیات]]
|term_start = 4 آڪٽوبر 2018ء
|term_end = 21 مئي 2019ء
|primeminister = [[عمران خان]]
|president = [[عارف علوي]]
|predecessor=محمد اعظم خان (نگران)
| constituency4       =تڪ اين اي۔201
| office1 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]]
| term_start1 = 13 August 2018
| term_end1 = 21 May 2019
| constituency1 = [[NA-205 (Ghotki-II)]]
| term_start2 = 2008
| term_end2 = 31 May 2018
| constituency2 = [[Constituency NA-201|NA-201 (Ghotki-II)]]
| religion = اسلام
|nationality = پاڪستاني
| party              =[[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| otherparty         =[[گرانڊ ڊيموڪريٽڪ الائينس]]
|relatives=[[سردار علي گوھر خان مھر]] (ڀاءُ) &lt;br/&gt; [[سردار علي نواز خان مھر]] (ڀاءُ)
| death_date = {{death date and age|2019|05|21|1967|01|12|df=y}}
|death_place = [[خانپور مھر]]، [[پاڪستان]]
| alma_mater         =[[سنڌ يونيورسٽي]]
}}

سردار '''علي محمد مهر''' هڪ پاڪستاني سياستدان آهي، جيڪو 2002 کان 2004 تائين [[سنڌ جو وڏو وزير|سنڌ جو وزيراعليٰ]] رهيو. هن جو تعلق [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي ضلعي]] سان آهي. هن [[عمران خان]] جي ڪابينا ۾ 2018 کان 2019 تائين انسداد منشیات جي وفاقي وزير جي حيثيت سان پڻ ڪم ڪيو.

اڱارو 21 مئي 2019 صبح جو سوير، سردار علي محمد مهر کي دل جو دورو پيو ۽ صحتياب نه ٿي سگهيو ۽ هن جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref&gt;https://www.express.pk/story/1675000/1/&lt;/ref&gt;


== حوالا ==
{{حوالا|2}}


{{start box}}
{{s-off}}
{{succession box |title=[[سنڌ جو وڏو وزير]]|
years=2002–2004|
before=[[لياقت علي جتوئي]]|
after=[[ارباب غلام رحيم]]}}
{{end}}

{{سنڌ جا وڏا وزير}}
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:1967ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي]]
[[زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن]]</text>
      <sha1>p10nrjlfapn9bw4sk1zrv37uapd48pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غوث بخش مھر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59643</id>
    <revision>
      <id>372831</id>
      <parentid>312865</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1945ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:سنڌي سياستدان]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="sqnp236yjkn7ncevdj3f9et02oqfpse" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي سياستدان]]
[[زمرو:1945ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2008ع کان 2013ع تائين جا پاڪستاني ايم اين اي]]
[[زمرو:2013ع کان 2018ع تائين جا پاڪستاني قومي اسيمبلي جا رڪن]]</text>
      <sha1>sqnp236yjkn7ncevdj3f9et02oqfpse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Show data</title>
    <ns>10</ns>
    <id>59661</id>
    <revision>
      <id>372787</id>
      <parentid>199792</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="aq4dbghk6cyt8s66b9ryrl2wkkhitcr" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}</text>
      <sha1>aq4dbghk6cyt8s66b9ryrl2wkkhitcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372788</id>
      <parentid>372787</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="0xdmdlelnjod422cf0es112brs519uo" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] 

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}آهي۔}}</text>
      <sha1>0xdmdlelnjod422cf0es112brs519uo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372789</id>
      <parentid>372788</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="0378tl783em0gllgtcu3q1vgpnjoh42" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]]</text>
      <sha1>0378tl783em0gllgtcu3q1vgpnjoh42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372790</id>
      <parentid>372789</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="911" sha1="aq4dbghk6cyt8s66b9ryrl2wkkhitcr" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}</text>
      <sha1>aq4dbghk6cyt8s66b9ryrl2wkkhitcr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372791</id>
      <parentid>372790</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6702" sha1="dg6wx247pm8ej8fug2gf3e5en5u8xbz" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}</text>
      <sha1>dg6wx247pm8ej8fug2gf3e5en5u8xbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372792</id>
      <parentid>372791</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پيراميٽر */</comment>
      <origin>372792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10976" sha1="9rgoa7pluzm3b4enugfpzjpdqh2l1u1" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==
{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}
}}{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}
}}{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==
{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔</text>
      <sha1>9rgoa7pluzm3b4enugfpzjpdqh2l1u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372793</id>
      <parentid>372792</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10978" sha1="5vxy1f72sp7m2x9n5bjgqrw632re1rl" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==


{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}
}}{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}
}}{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==
{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔</text>
      <sha1>5vxy1f72sp7m2x9n5bjgqrw632re1rl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372794</id>
      <parentid>372793</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10980" sha1="47m70yh8yy4bn2ln1ipgceif153w11q" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==


{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}
}}{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}
}}{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==


{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔</text>
      <sha1>47m70yh8yy4bn2ln1ipgceif153w11q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372795</id>
      <parentid>372794</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14732" sha1="47wmsopmgxxa6zxu6e4t0qm210of1lw" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==


{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}
}}{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}
}}{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==


{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔

==نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ==
[[سانچو:Data/preload]] کي نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي ڊيٽا سانچي جي صفحي تي ملڪ لاءِ ڊيٽا سانچو موجود نه هجي، ته ان کي ٺاهڻ لاءِ هڪ لنڪ ظاهر ٿيندي، جيڪا هن سانچي کي اڳواٽ لوڊ ڪندي۔ ٻي صورت ۾، وڪي ٽيڪسٽ کي نئين ڊيٽا سانچي ۾ نقل ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر لاڳو نٿا ٿين، جهڙوڪ ملڪ لاءِ ''country''، انهن جي تعريف &quot;country=&quot; کي هٽائي سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر بعد ۾ ڀرڻا هجن، جهڙوڪ &quot;popinc=&quot; (جنهن ۾ خالي قدر ڏنل آهي)، انهن کي وڪي ٽيڪسٽ ۾ ڇڏي سگهجي ٿو ته جيئن پوءِ ڀريا وڃن۔ پيراميٽر 1 کي وسارڻ نه گهرجي۔

==ڪارڪردگي==
هن سانچي واري نظام ۾ هر سانچو هڪ ئي اداري جون گهڻيون خاصيتون رکي ٿو، جڏهن ته ٻي عام طريقي ۾ هڪ سانچو ڪيترن ادارن جي هڪ خاصيت (مثال طور آبادي يا رقبو) تي مشتمل هوندو آهي۔ جيتوڻيڪ اهو ٻيو طريقو تڏهن آسان هوندو آهي جڏهن سڀني ادارن لاءِ هڪ ئي وقت ڪا خاصيت اپڊيٽ ٿئي، پر هڪ ئي صفحي تي وڏي پيماني تي ڊيٽا جي استعمال ۾ اهو طريقو غير مؤثر ٿي سگهي ٿو۔ ان جا سبب هي آهن:

*عام طور ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ [[وڪيپيڊيا:Template limits|صفحي جون حدون]] (يا &lt;code&gt;#switch&lt;/code&gt; جي صورت ۾ اوسط حدون) ڊيٽا سانچي ۾ موجود ڊيٽا شيون جي تعداد سان سڌي نسبت رکن ٿيون (جيڪڏهن اهي سڌي قطار ۾ محفوظ ٿيل هجن، نه ڪي وڻ جي صورت ۾، ۽ نه ئي بغير نالي وارن پيراميٽرن ۾)۔
*وڏي پيماني تي ڊيٽا استعمال ڪرڻ وقت عام طور ٽيبلون هونديون آهن، جتي هڪ اداري کي قطار (row) ۽ هڪ خاصيت کي ڪالم (column) طور رکيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ هن طريقي سان ترتيب ڏيڻ (sorting) جي سهولت ملي ٿي۔ هن نظام ۾ هڪ قطار ٺاهڻ لاءِ ڊيٽا سانچي کي صرف هڪ ڀيرو سڏڻو پوي ٿو، جنهن ڪري ڳڻپ رڳو في ڊيٽا سانچي ۾ موجود اوسط ڊيٽا شيون ۽ ٽيبل ۾ ادارن جي تعداد جي تناسب سان وڌي ٿي۔

ڪنهن اداري جي ڊيٽا سانچي جي include حصي ۾ ان جي ذيلي ادارن يا انهن جي خاصيتن جي ڊگهي فهرست شامل نه هوندي، ڇو ته ائين ڪرڻ سان اهو طريقو به غير مؤثر ٿي ويندو۔

{{reflist}}
&lt;includeonly&gt;{{if|eq|{{{type}}}|country| [[زمرو:ملڪن موجب ڊيٽا سانچا]]|[[زمرو:ڊيٽا سانچا|{{if||{{{country|}}}|{{{country}}} {{{1}}}|{{if|eq|{{{type}}}|continent| {{{1}}}|{{if|eq|{{{1}}}|world| |{{{1}}}}}}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[زمرو:ڊيٽا حاصل ڪرڻ وارا سانچا]]&lt;/noinclude&gt;

هتي تائين دستاويز پاڻمرادو [[سانچو:Show data]] ذريعي تيار ڪيو ويو آهي۔

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[سانچو:Population WD]]
*[[سانچو:Area WD]]
*[[سانچو:Population density WD]]
*[[سانچو:Data/popdens]]
*[[سانچو:UN population]]</text>
      <sha1>47wmsopmgxxa6zxu6e4t0qm210of1lw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372796</id>
      <parentid>372795</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14786" sha1="ofp5428px50tx6c2eyn7ii1v9u7so66" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

{{#if:{{{continent|}}}{{{country|}}}{{{province|}}}|
==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==

{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}}}
{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}}}
{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==


{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔

==نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ==
[[سانچو:Data/preload]] کي نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي ڊيٽا سانچي جي صفحي تي ملڪ لاءِ ڊيٽا سانچو موجود نه هجي، ته ان کي ٺاهڻ لاءِ هڪ لنڪ ظاهر ٿيندي، جيڪا هن سانچي کي اڳواٽ لوڊ ڪندي۔ ٻي صورت ۾، وڪي ٽيڪسٽ کي نئين ڊيٽا سانچي ۾ نقل ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر لاڳو نٿا ٿين، جهڙوڪ ملڪ لاءِ ''country''، انهن جي تعريف &quot;country=&quot; کي هٽائي سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر بعد ۾ ڀرڻا هجن، جهڙوڪ &quot;popinc=&quot; (جنهن ۾ خالي قدر ڏنل آهي)، انهن کي وڪي ٽيڪسٽ ۾ ڇڏي سگهجي ٿو ته جيئن پوءِ ڀريا وڃن۔ پيراميٽر 1 کي وسارڻ نه گهرجي۔

==ڪارڪردگي==
هن سانچي واري نظام ۾ هر سانچو هڪ ئي اداري جون گهڻيون خاصيتون رکي ٿو، جڏهن ته ٻي عام طريقي ۾ هڪ سانچو ڪيترن ادارن جي هڪ خاصيت (مثال طور آبادي يا رقبو) تي مشتمل هوندو آهي۔ جيتوڻيڪ اهو ٻيو طريقو تڏهن آسان هوندو آهي جڏهن سڀني ادارن لاءِ هڪ ئي وقت ڪا خاصيت اپڊيٽ ٿئي، پر هڪ ئي صفحي تي وڏي پيماني تي ڊيٽا جي استعمال ۾ اهو طريقو غير مؤثر ٿي سگهي ٿو۔ ان جا سبب هي آهن:

*عام طور ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ [[وڪيپيڊيا:Template limits|صفحي جون حدون]] (يا &lt;code&gt;#switch&lt;/code&gt; جي صورت ۾ اوسط حدون) ڊيٽا سانچي ۾ موجود ڊيٽا شيون جي تعداد سان سڌي نسبت رکن ٿيون (جيڪڏهن اهي سڌي قطار ۾ محفوظ ٿيل هجن، نه ڪي وڻ جي صورت ۾، ۽ نه ئي بغير نالي وارن پيراميٽرن ۾)۔
*وڏي پيماني تي ڊيٽا استعمال ڪرڻ وقت عام طور ٽيبلون هونديون آهن، جتي هڪ اداري کي قطار (row) ۽ هڪ خاصيت کي ڪالم (column) طور رکيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ هن طريقي سان ترتيب ڏيڻ (sorting) جي سهولت ملي ٿي۔ هن نظام ۾ هڪ قطار ٺاهڻ لاءِ ڊيٽا سانچي کي صرف هڪ ڀيرو سڏڻو پوي ٿو، جنهن ڪري ڳڻپ رڳو في ڊيٽا سانچي ۾ موجود اوسط ڊيٽا شيون ۽ ٽيبل ۾ ادارن جي تعداد جي تناسب سان وڌي ٿي۔

ڪنهن اداري جي ڊيٽا سانچي جي include حصي ۾ ان جي ذيلي ادارن يا انهن جي خاصيتن جي ڊگهي فهرست شامل نه هوندي، ڇو ته ائين ڪرڻ سان اهو طريقو به غير مؤثر ٿي ويندو۔

{{reflist}}
&lt;includeonly&gt;{{if|eq|{{{type}}}|country| [[زمرو:ملڪن موجب ڊيٽا سانچا]]|[[زمرو:ڊيٽا سانچا|{{if||{{{country|}}}|{{{country}}} {{{1}}}|{{if|eq|{{{type}}}|continent| {{{1}}}|{{if|eq|{{{1}}}|world| |{{{1}}}}}}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[زمرو:ڊيٽا حاصل ڪرڻ وارا سانچا]]&lt;/noinclude&gt;

هتي تائين دستاويز پاڻمرادو [[سانچو:Show data]] ذريعي تيار ڪيو ويو آهي۔

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[سانچو:Population WD]]
*[[سانچو:Area WD]]
*[[سانچو:Population density WD]]
*[[سانچو:Data/popdens]]
*[[سانچو:UN population]]</text>
      <sha1>ofp5428px50tx6c2eyn7ii1v9u7so66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372797</id>
      <parentid>372796</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14879" sha1="i8fk1iz1l472x59ov2c669wh6xkoy8x" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

{{#if: {{{related1|}}} |
===لاڳاپيل سانچا===
مهرباني ڪري ھيٺ ڏنل لاڳاپيل &lt;code&gt;country_data&lt;/code&gt; سانچا ڏسو:
* [[سانچو:Data {{{related1}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related1}}}}}&lt;/span&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related2|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related2}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related2}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related3|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related3}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related3}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related4|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related4}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related4}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{{related5|}}} |
* [[سانچو:Data {{{related5}}}]]&lt;span style=&quot;position:absolute; left:32em;&quot;&gt;{{flag|{{{related5}}}}}&lt;/span&gt; }}&lt;!--
--&gt;}}

{{#if:{{{continent|}}}{{{country|}}}{{{province|}}}|
==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==

{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}}}
{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}}}
{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}}}
}}

{{#if:{{{popbase|}}}{{{popinc|}}}{{{popbaseyear|}}}{{{total area|}}}{{{land area|}}}|
==نڪتل ڊيٽا==
}}

{{#if:{{{popbase|}}}{{{popinc|}}}{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}، {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:
({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth|1}}}|{{{popbaseday|1}}}}})
round(5-floor(ln({{{popbase}}})/ln(10)))
}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:
({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth|1}}}|{{{popbaseday|1}}}}})/{{worldpop}}*100
round(-floor(ln(({{{popbase}}}/{{worldpop}}))/ln(10)))
}}% آهي۔
}}

{{#if:{{{total area|}}}|
ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔
{{#if:{{{land area|}}}|
پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-({{{land area}}}/{{{total area}}}))*100 round 1}}% آهي۔
}}
}}

{{#if:{{{popbase|}}}{{{popinc|}}}{{{popbaseyear|}}}{{{land area|}}}|
آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:
({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth|1}}}|{{{popbaseday|1}}}}})/{{{land area}}}
round 1
}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔
}}

{{#if:{{{popbase|}}}{{{popinc|}}}{{{popbaseyear|}}}{{{total area|}}}|
آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:
({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth|1}}}|{{{popbaseday|1}}}}})/{{{total area}}}
round 1
}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔
}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔

==نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ==
[[سانچو:Data/preload]] کي نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي ڊيٽا سانچي جي صفحي تي ملڪ لاءِ ڊيٽا سانچو موجود نه هجي، ته ان کي ٺاهڻ لاءِ هڪ لنڪ ظاهر ٿيندي، جيڪا هن سانچي کي اڳواٽ لوڊ ڪندي۔ ٻي صورت ۾، وڪي ٽيڪسٽ کي نئين ڊيٽا سانچي ۾ نقل ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر لاڳو نٿا ٿين، جهڙوڪ ملڪ لاءِ ''country''، انهن جي تعريف &quot;country=&quot; کي هٽائي سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر بعد ۾ ڀرڻا هجن، جهڙوڪ &quot;popinc=&quot; (جنهن ۾ خالي قدر ڏنل آهي)، انهن کي وڪي ٽيڪسٽ ۾ ڇڏي سگهجي ٿو ته جيئن پوءِ ڀريا وڃن۔ پيراميٽر 1 کي وسارڻ نه گهرجي۔

==ڪارڪردگي==
هن سانچي واري نظام ۾ هر سانچو هڪ ئي اداري جون گهڻيون خاصيتون رکي ٿو، جڏهن ته ٻي عام طريقي ۾ هڪ سانچو ڪيترن ادارن جي هڪ خاصيت (مثال طور آبادي يا رقبو) تي مشتمل هوندو آهي۔ جيتوڻيڪ اهو ٻيو طريقو تڏهن آسان هوندو آهي جڏهن سڀني ادارن لاءِ هڪ ئي وقت ڪا خاصيت اپڊيٽ ٿئي، پر هڪ ئي صفحي تي وڏي پيماني تي ڊيٽا جي استعمال ۾ اهو طريقو غير مؤثر ٿي سگهي ٿو۔ ان جا سبب هي آهن:

*عام طور ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ [[وڪيپيڊيا:Template limits|صفحي جون حدون]] (يا &lt;code&gt;#switch&lt;/code&gt; جي صورت ۾ اوسط حدون) ڊيٽا سانچي ۾ موجود ڊيٽا شيون جي تعداد سان سڌي نسبت رکن ٿيون (جيڪڏهن اهي سڌي قطار ۾ محفوظ ٿيل هجن، نه ڪي وڻ جي صورت ۾، ۽ نه ئي بغير نالي وارن پيراميٽرن ۾)۔
*وڏي پيماني تي ڊيٽا استعمال ڪرڻ وقت عام طور ٽيبلون هونديون آهن، جتي هڪ اداري کي قطار (row) ۽ هڪ خاصيت کي ڪالم (column) طور رکيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ هن طريقي سان ترتيب ڏيڻ (sorting) جي سهولت ملي ٿي۔ هن نظام ۾ هڪ قطار ٺاهڻ لاءِ ڊيٽا سانچي کي صرف هڪ ڀيرو سڏڻو پوي ٿو، جنهن ڪري ڳڻپ رڳو في ڊيٽا سانچي ۾ موجود اوسط ڊيٽا شيون ۽ ٽيبل ۾ ادارن جي تعداد جي تناسب سان وڌي ٿي۔

ڪنهن اداري جي ڊيٽا سانچي جي include حصي ۾ ان جي ذيلي ادارن يا انهن جي خاصيتن جي ڊگهي فهرست شامل نه هوندي، ڇو ته ائين ڪرڻ سان اهو طريقو به غير مؤثر ٿي ويندو۔

{{reflist}}
&lt;includeonly&gt;{{if|eq|{{{type}}}|country| [[زمرو:ملڪن موجب ڊيٽا سانچا]]|[[زمرو:ڊيٽا سانچا|{{if||{{{country|}}}|{{{country}}} {{{1}}}|{{if|eq|{{{type}}}|continent| {{{1}}}|{{if|eq|{{{1}}}|world| |{{{1}}}}}}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[زمرو:ڊيٽا حاصل ڪرڻ وارا سانچا]]&lt;/noinclude&gt;

هتي تائين دستاويز پاڻمرادو [[سانچو:Show data]] ذريعي تيار ڪيو ويو آهي۔

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[سانچو:Population WD]]
*[[سانچو:Area WD]]
*[[سانچو:Population density WD]]
*[[سانچو:Data/popdens]]
*[[سانچو:UN population]]</text>
      <sha1>i8fk1iz1l472x59ov2c669wh6xkoy8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372798</id>
      <parentid>372797</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13869" sha1="hidvf43l8w85vyey5hjjqy3dbc3t725" xml:space="preserve">{{#if:{{{flag image|}}}|[[File:{{{flag image}}}|150px|right]]}}
هي سانچو '''{{#if:{{{1|}}}|[[{{{article|{{{1}}}}}}]]|&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;}}''' بابت مختلف الڳ الڳ حاصل ڪري سگهجندڙ ڊيٽا شيون مهيا ڪري ٿو، جيڪي هڪ معياري طريقي سان چونڊيل متغير سانچي (variable template) جي پيراميٽر قدرن جي صورت ۾ ڏنل هونديون آهن۔ هي اهڙن سانچن جي خاندان جو حصو آهي جن جا نالا &quot;Data&quot; سان شروع ٿين ٿا، جيڪي [[:زمرو:ڊيٽا سانچا]] ۾ شامل آهن۔ استعمال ٿيندڙ نظام [[وڪيپيڊيا:WikiProject Flag Template]] سان ملندڙ جلندڙ آهي۔ {{#ifexist:Template:Country data {{{1}}}| هن منصوبي سان لاڳاپيل سانچو [[سانچو:Country data {{{1}}}]] آهي۔}}

==پيراميٽر==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!پيراميٽر نالو!!قدر!!مطلب
|-
| &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
| &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;||سانچي جي نالي جو آخري حصو، جيڪو ان کي هن خاندان جي سانچن ۾ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو&lt;ref&gt;اهو ٿورو عجيب لڳي سگهي ٿو، پر ڪو به سانچو پنهنجو نالو پاڻ حاصل نٿو ڪري سگهي (PAGENAME صرف سانچي جي پنهنجي صفحي تي اهو ڏئي ٿو)، ۽ جيتوڻيڪ اهو ممڪن هجي ته پوءِ به &quot;Data &quot; کي هٽائڻ لاءِ هڪ اسٽرنگ آپريشن جي ضرورت پوندي۔ ڊيٽا سانچي ۾ ئي نالو رکڻ سان، جڏهن ان کي استعمال ڪيو وڃي ٿو ته نالو الڳ پيراميٽر طور ڏيڻ جي ضرورت ختم ٿي وڃي ٿي۔&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;code&gt;article&lt;/code&gt;||{{#if:{{{article|}}}|&lt;code&gt;{{{article}}}&lt;/code&gt;}}||مضمون جو نالو؛ صرف تڏهن ڏيڻ ضروري آهي جڏهن اهو &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt; کان مختلف هجي؛ استعمال ۾ مضمون سان ڳنڍڻ لاءِ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[{{{article|{{{1}}}}}}]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; استعمال ڪيو وڃي (جيئن مٿئين حصي ۾ ڪيو ويو آهي)
|-
|&lt;code&gt;short name&lt;/code&gt;||{{#if:{{{short name|}}}|&lt;code&gt;{{{short name}}}&lt;/code&gt;}}||ننڍو ڏيکاريل نالو، جيڪو ڪجهه حالتن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ايپليڪيشن يا ان جي پيراميٽر ذريعي طئي ڪيو وڃي ٿو؛ خاص طور تي غير ضروري وضاحت کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
|&lt;code&gt;type&lt;/code&gt;||{{#if:{{{type|}}}|&lt;code&gt;{{{type}}}&lt;/code&gt;}}||اداري يا جڳهه جو قسم، مثال طور براعظم، ملڪ، صوبو، بلدياتي ادارو
|-
|&lt;code&gt;code&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code|}}}|&lt;code&gt;{{{code}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ
|-
|&lt;code&gt;code description&lt;/code&gt;||{{#if:{{{code description|}}}|&lt;code&gt;{{{code description}}}&lt;/code&gt;}}||ڪوڊ جي وضاحت
|-
|&lt;code&gt;continent&lt;/code&gt;||{{#if:{{{continent|}}}|&lt;code&gt;{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[:Template:Data {{{continent}}}|{{{continent}}}]]|[[{{{continent}}}]]}}&lt;/code&gt;}}||براعظم، جيڪڏهن ''type'' &quot;continent&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;country&lt;/code&gt;||{{#if:{{{country|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{country}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||ملڪ، جيڪڏهن ''type'' &quot;country&quot; کان هيٺ هجي
|-
|&lt;code&gt;province&lt;/code&gt;||{{#if:{{{province|}}}|&lt;code&gt;{{data {{{province}}}|linkd}}&lt;/code&gt;}}||صوبو، جيڪڏهن ''type'' &quot;province&quot; کان هيٺ هجي
|-
| &lt;code&gt;popbase&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbase|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{popbase}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪنهن مخصوص تاريخ تي آبادي (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;popbaseyear&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseyear|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseyear}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو سال جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbasemonth&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbasemonth|}}}|&lt;code&gt;{{{popbasemonth}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو مهينو جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popbaseday&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popbaseday|}}}|&lt;code&gt;{{{popbaseday}}}&lt;/code&gt;}}
| اهو ڏينهن جنهن لاءِ آبادي جو بنيادي انگ لاڳو ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;popinc&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{popinc|}}}|&lt;code&gt;{{{popinc}}}&lt;/code&gt;}}
| روزاني آبادي ۾ واڌ؛ آبادي جي انگ جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو
|-
| &lt;code&gt;land area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{land area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{land area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| زميني رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
| &lt;code&gt;total area&lt;/code&gt;
| {{#if:{{{total area|}}}|&lt;code&gt;{{formatnum:{{{total area}}}}}&lt;/code&gt;}}
| ڪل رقبو km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۾ (ڪاما کان سواءِ محفوظ ڪيل)
|-
|&lt;code&gt;flag image&lt;/code&gt;
| {{#if: {{{flag image|}}}|&lt;code&gt;{{{flag image}}}&lt;/code&gt;}}
|جهنڊي جي تصوير جو نالو (يا ٻي تصوير، جيڪڏهن جهنڊو موجود نه هجي) جيڪا مٿي ڏيکاري وڃي ٿي
|}
ھن سانچن جي خاندان ۾ پيراميٽرن لاءِ مقرر نالا استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ (پيراميٽرن جا نالا ننڍا رکيا ويا آهن ته جيئن [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Post-expand_include_size|پوسٽ-ايڪسپينڊ انڪلوڊ سائيز]] ۽ [[وڪيپيڊيا:Template_limits#Template_argument_size|ٽيمپليٽ آرگيومينٽ سائيز]] گهٽ رهن۔) پر لازمي ناهي ته سڀني پيراميٽرن کي قدر ڏنا ويا هجن: ڪجهہ لاڳو نٿا ٿين، ۽ ڪجهہ جا قدر اڃا ڏنا نه ويا هجن۔ مٿين جدول ۾ سڀ پيراميٽر ڏيکاريا ويا آهن، ۽ جتي قدر ڏنل آهي، اهو پڻ ڏيکاريو ويو آهي۔

==لاڳاپيل ڊيٽا سانچا==
{{#if:{{{continent|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{continent}}}|[[سانچو:Data {{{continent}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{continent}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{continent}}}]}}
}}{{#if:{{{country|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{country}}}|[[سانچو:Data {{{country}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{country}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{country}}}]}}
}}{{#if:{{{province|}}}|*{{#ifexist:Template:Data {{{province}}}|[[سانچو:Data {{{province}}}]]|[{{fullurl:Template:Data {{{province}}}|action=edit&amp;preload=Template:Data/preload}} {{{province}}}]}}
}}

==نڪتل ڊيٽا==
{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} تائين، آبادي لڳ ڀڳ {{formatnum:{{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})round(5-floor(ln{{{popbase}}}/ln10))}}}} آهي (اندازي موجب)، جيڪا دنيا جي ڪل آبادي جو {{#expr:({{{popbase}}}+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}})/{{worldpop}}*100round(-floor(ln({{{popbase}}}/{{worldpop}})/ln10))}}% آهي۔}}}}}}

{{#if:{{{total area|}}}|ڪل رقبو {{convert|{{{total area}}}|km2}} آهي، جيڪو دنيا جي زميني رقبي جو {{ppm|{{sigfig|({{{total area}}}/{{data world|pst2|land area}})|3}}}} آهي۔ {{#if:{{{land area|}}}|پاڻيءَ جو رقبو ڪل رقبي جو {{#expr:(1-{{{land area}}}/{{{total area}}})*100round1}}% آهي۔}} }}

{{#if:{{{popbase|}}}|{{#if:{{{popinc|}}}|{{#if:{{{popbaseyear|}}}|
{{#if:{{{land area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{land area}}}round1}}|/km2|1}} زميني رقبي مطابق آهي۔}}
{{#if:{{{total area|}}}|آبادي جي ڪثافت {{convert|{{#expr:({{{popbase}}}{{#if:{{{popinc|}}}|+{{{popinc}}}*{{age in days|{{{popbaseyear}}}|{{{popbasemonth}}}|{{{popbaseday}}}}}}})/{{{total area}}}round1}}|/km2|1}} ڪل رقبي مطابق آهي۔}}

}}}}}}

==ڊيٽا حاصل ڪرڻ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|pst2|land area}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;، جيڪو [[سانچو:Pst2]] استعمال ڪري ٿو، اهو ''land area'' پيراميٽر حاصل ڪري ٿو، وغيره۔

وڌيڪ ڊيٽا حاصل ڪرڻ لاءِ، بهتر آهي ته ان لاءِ هڪ الڳ سانچو تيار ڪيو وڃي، جيڪو هيئن استعمال ٿئي:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data&lt;/nowiki&gt; {{{1}}}&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''سانچي جو نالو''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;|..|..|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

ته جيئن ڊيٽا سانچي کي رڳو هڪ ڀيرو سڏڻو پوي.&lt;ref&gt;تفصيل لاءِ ڏسو: [[m:Help:Array#Summary of counts for template limits]] جي پهرين ٽيبل جون پهريون ٻه قطارون۔&lt;/ref&gt; ڊفالٽ سانچو [[سانچو:Show data]] آهي، جيڪو هي صفحو ٺاهي ٿو۔

چارئي پيراميٽر اختياري آهن، ۽ تيار ڪيل سانچي ڏانهن پيراميٽر 2-5 طور موڪليا وڃن ٿا۔

خاص سانچا:
*[[سانچو:Poptoday]] - مٿي استعمال ٿيل
*[[سانچو:Poptoday 1]] - صفحي [[List of countries by population]] لاءِ

ڪو به پيراميٽر نه هجڻ يا خالي هجڻ عام طور ساڳيو مطلب ڏئي ٿو۔ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{data ..|pst2|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; خالي اسٽرنگ ڏئي ٿو، جڏهن ته متن &quot;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{..}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&quot; ڏيکاري ٿو۔ تنهن ڪري، ڪو به ايپليڪيشن جيڪو پيراميٽر چيڪ ڪري، ان کي ٻنهي حالتن کي ڏسڻو پوندو۔

اهو سڌو #ifeq سان چيڪ نٿو ڪري سگهجي جيڪڏهن ساڳئي نالي وارو پيراميٽر موجود هجي، ڇاڪاڻ ته پوءِ مقابلو قدر سان ٿيندو، متن سان نه۔ ان جي بدران، نتيجي جي پهرين اکر کي &quot;&lt;code&gt;{&lt;/code&gt;&quot; سان چيڪ ڪري سگهجي ٿو، مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#ifeq:{{padleft:|1|{{data {{{continent}}}|pst2|popinc}}}}|{|..|..}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;۔

==نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ==
[[سانچو:Data/preload]] کي نوان ڊيٽا سانچا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي ڊيٽا سانچي جي صفحي تي ملڪ لاءِ ڊيٽا سانچو موجود نه هجي، ته ان کي ٺاهڻ لاءِ هڪ لنڪ ظاهر ٿيندي، جيڪا هن سانچي کي اڳواٽ لوڊ ڪندي۔ ٻي صورت ۾، وڪي ٽيڪسٽ کي نئين ڊيٽا سانچي ۾ نقل ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر لاڳو نٿا ٿين، جهڙوڪ ملڪ لاءِ ''country''، انهن جي تعريف &quot;country=&quot; کي هٽائي سگهجي ٿو۔ جيڪي پيراميٽر بعد ۾ ڀرڻا هجن، جهڙوڪ &quot;popinc=&quot; (جنهن ۾ خالي قدر ڏنل آهي)، انهن کي وڪي ٽيڪسٽ ۾ ڇڏي سگهجي ٿو ته جيئن پوءِ ڀريا وڃن۔ پيراميٽر 1 کي وسارڻ نه گهرجي۔

==ڪارڪردگي==
هن سانچي واري نظام ۾ هر سانچو هڪ ئي اداري جون گهڻيون خاصيتون رکي ٿو، جڏهن ته ٻي عام طريقي ۾ هڪ سانچو ڪيترن ادارن جي هڪ خاصيت (مثال طور آبادي يا رقبو) تي مشتمل هوندو آهي۔ جيتوڻيڪ اهو ٻيو طريقو تڏهن آسان هوندو آهي جڏهن سڀني ادارن لاءِ هڪ ئي وقت ڪا خاصيت اپڊيٽ ٿئي، پر هڪ ئي صفحي تي وڏي پيماني تي ڊيٽا جي استعمال ۾ اهو طريقو غير مؤثر ٿي سگهي ٿو۔ ان جا سبب هي آهن:

*عام طور ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ [[وڪيپيڊيا:Template limits|صفحي جون حدون]] (يا &lt;code&gt;#switch&lt;/code&gt; جي صورت ۾ اوسط حدون) ڊيٽا سانچي ۾ موجود ڊيٽا شيون جي تعداد سان سڌي نسبت رکن ٿيون (جيڪڏهن اهي سڌي قطار ۾ محفوظ ٿيل هجن، نه ڪي وڻ جي صورت ۾، ۽ نه ئي بغير نالي وارن پيراميٽرن ۾)۔
*وڏي پيماني تي ڊيٽا استعمال ڪرڻ وقت عام طور ٽيبلون هونديون آهن، جتي هڪ اداري کي قطار (row) ۽ هڪ خاصيت کي ڪالم (column) طور رکيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ادارا خاصيتن کان وڌيڪ هوندا آهن، ۽ هن طريقي سان ترتيب ڏيڻ (sorting) جي سهولت ملي ٿي۔ هن نظام ۾ هڪ قطار ٺاهڻ لاءِ ڊيٽا سانچي کي صرف هڪ ڀيرو سڏڻو پوي ٿو، جنهن ڪري ڳڻپ رڳو في ڊيٽا سانچي ۾ موجود اوسط ڊيٽا شيون ۽ ٽيبل ۾ ادارن جي تعداد جي تناسب سان وڌي ٿي۔

ڪنهن اداري جي ڊيٽا سانچي جي include حصي ۾ ان جي ذيلي ادارن يا انهن جي خاصيتن جي ڊگهي فهرست شامل نه هوندي، ڇو ته ائين ڪرڻ سان اهو طريقو به غير مؤثر ٿي ويندو۔

{{reflist}}
&lt;includeonly&gt;{{if|eq|{{{type}}}|country| [[زمرو:ملڪن موجب ڊيٽا سانچا]]|[[زمرو:ڊيٽا سانچا|{{if||{{{country|}}}|{{{country}}} {{{1}}}|{{if|eq|{{{type}}}|continent| {{{1}}}|{{if|eq|{{{1}}}|world| |{{{1}}}}}}}}}]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[زمرو:ڊيٽا حاصل ڪرڻ وارا سانچا]]&lt;/noinclude&gt;

هتي تائين دستاويز پاڻمرادو [[سانچو:Show data]] ذريعي تيار ڪيو ويو آهي۔

&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[سانچو:Population WD]]
*[[سانچو:Area WD]]
*[[سانچو:Population density WD]]
*[[سانچو:Data/popdens]]
*[[سانچو:UN population]]</text>
      <sha1>hidvf43l8w85vyey5hjjqy3dbc3t725</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Shortcut</title>
    <ns>828</ns>
    <id>62758</id>
    <revision>
      <id>372801</id>
      <parentid>212676</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:11:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372801</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4336" sha1="0grxrt10usr45p0y9yes29aw6xnxg7j" xml:space="preserve">-- This module implements {{shortcut}}.

-- Set constants
local CONFIG_MODULE = 'Module:Shortcut/config'

-- Load required modules
local checkType = require('libraryUtil').checkType
local yesno = require('Module:Yesno')

local p = {}

local function message(msg, ...)
	return mw.message.newRawMessage(msg, ...):plain()
end

local function makeCategoryLink(cat)
	return string.format('[[%s:%s]]', mw.site.namespaces[14].name, cat)
end

function p._main(shortcuts, options, frame, cfg)
	checkType('_main', 1, shortcuts, 'table')
	checkType('_main', 2, options, 'table', true)
	options = options or {}
	frame = frame or mw.getCurrentFrame()
	cfg = cfg or mw.loadData(CONFIG_MODULE)
	local templateMode = options.template and yesno(options.template)
	local redirectMode = options.redirect and yesno(options.redirect)
	local isCategorized = not options.category or yesno(options.category) ~= false

	-- Validate shortcuts
	for i, shortcut in ipairs(shortcuts) do
		if type(shortcut) ~= 'string' or #shortcut &lt; 1 then
			error(message(cfg['invalid-shortcut-error'], i), 2)
		end
	end

	-- Make the list items. These are the shortcuts plus any extra lines such
	-- as options.msg.
	local listItems = {}
	for i, shortcut in ipairs(shortcuts) do
		local templatePath, prefix
		if templateMode then
			-- Namespace detection
			local titleObj = mw.title.new(shortcut, 10)
			if titleObj.namespace == 10 then
				templatePath = titleObj.fullText
			else
				templatePath = shortcut
			end
			prefix = options['pre' .. i] or options.pre or ''
		end
		if options.target and yesno(options.target) then
			listItems[i] = templateMode
				and string.format(&quot;&amp;#123;&amp;#123;%s[[%s|%s]]&amp;#125;&amp;#125;&quot;, prefix, templatePath, shortcut)
				or string.format(&quot;[[%s]]&quot;, shortcut)
		else
			listItems[i] = frame:expandTemplate{
				title = 'No redirect',
				args = templateMode and {templatePath, shortcut} or {shortcut, shortcut}
			}
			if templateMode then
				listItems[i] = string.format(&quot;&amp;#123;&amp;#123;%s%s&amp;#125;&amp;#125;&quot;, prefix, listItems[i])
			end
		end
	end
	table.insert(listItems, options.msg)

	-- Return an error if we have nothing to display
	if #listItems &lt; 1 then
		local msg = cfg['no-content-error']
		msg = string.format('&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;%s&lt;/strong&gt;', msg)
		if isCategorized and cfg['no-content-error-category'] then
			msg = msg .. makeCategoryLink(cfg['no-content-error-category'])
		end
		return msg
	end

	local root = mw.html.create()
	root:wikitext(frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Shortcut/styles.css'} })
	-- Anchors
	local anchorDiv = root
		:tag('div')
			:addClass('module-shortcutanchordiv')
	for i, shortcut in ipairs(shortcuts) do
		local anchor = mw.uri.anchorEncode(shortcut)
		anchorDiv:tag('span'):attr('id', anchor)
	end

	-- Shortcut heading
	local shortcutHeading
	do
		local nShortcuts = #shortcuts
		if nShortcuts &gt; 0 then
			local headingMsg = options['shortcut-heading'] or
				redirectMode and cfg['redirect-heading'] or
				cfg['shortcut-heading']
			shortcutHeading = message(headingMsg, nShortcuts)
			shortcutHeading = frame:preprocess(shortcutHeading)
		end
	end

	-- Shortcut box
	local shortcutList = root
		:tag('div')
			:addClass('module-shortcutboxplain noprint')
			:attr('role', 'note')
	if options.float and options.float:lower() == 'left' then
		shortcutList:addClass('module-shortcutboxleft')
	end
	if options.clear and options.clear ~= '' then
		shortcutList:css('clear', options.clear)
	end
	if shortcutHeading then
		shortcutList
			:tag('div')
				:addClass('module-shortcutlist')
				:wikitext(shortcutHeading)
	end
	
	local ubl = require('Module:List').unbulleted(listItems)
	shortcutList:wikitext(ubl)
	return tostring(root)
end

function p.main(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame)

	-- Separate shortcuts from options
	local shortcuts, options = {}, {}
	for k, v in pairs(args) do
		if type(k) == 'number' then
			shortcuts[k] = v
		else
			options[k] = v
		end
	end

	-- Compress the shortcut array, which may contain nils.
	local function compressArray(t)
		local nums, ret = {}, {}
		for k in pairs(t) do
			nums[#nums + 1] = k
		end
		table.sort(nums)
		for i, num in ipairs(nums) do
			ret[i] = t[num]
		end
		return ret
	end
	shortcuts = compressArray(shortcuts)

	return p._main(shortcuts, options, frame)
end

return p</text>
      <sha1>0grxrt10usr45p0y9yes29aw6xnxg7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرتضي سولنگي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73352</id>
    <revision>
      <id>372882</id>
      <parentid>314387</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T02:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1966ع جون پيدائشون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="ntsq3qx0uc3br71felk80ya252tqex1" xml:space="preserve">مرتضي` سولنگي هڪ پاڪستاني پرنٽ, ريڊيو ۽ ٽيليويجن صحافي اڳوڻو ريڊيو پاڪستان جو ڊائريڪٽر جنرل ۽ اڳوڻو ريڊيو وائيس آف آمريڪا جي اردو نشريات جو براڊڪاسٽر. آگسٽ 2023 ۾ ھو اطلاعات کاتي جو 2024ع تائين ٿيندڙ عام چونڊن تائين نگران وفاقي وزير مقرر ٿيو.
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:1966ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>ntsq3qx0uc3br71felk80ya252tqex1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يحيٰ سنوار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80115</id>
    <revision>
      <id>372871</id>
      <parentid>350722</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1962ع جون پيدائشون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13643" sha1="9lg90c6h3in31fe2sbbp8twb0434r0l" xml:space="preserve">'''يحيٰ سنور ''' (Yahya Sinwar) هڪ [[فلسطين|فلسطيني]] ويڙهاڪ ۽ [[سياستدان]] هو، جيڪو فيبروري کان [[غزه جي پٽي]] ۾ [[حماس]] جو اڳواڻ ۽ آگسٽ 2024ع کان حماس جي پولٽ بيورو جو سربراھه ھو. ھي 29 آڪٽوبر، 1952ع ۾ پيدا ٿيو ۽ 16 آڪٽوبر، 2024ع تي اسرائيلي فوج جي حملي ۾ مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%B1%D8%B3%D9%85%D9%8A%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%89/|title=الجيش الإسرائيلي يعلن رسميا مقتل يحيى السنوار|date=2024-10-17|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-10-20}}&lt;/ref&gt; ھن [[غزه جي پٽي]] ۾ حماس جي اڳواڻ ۽ پولٽ بيورو جي عھدن ۾ [[اسماعيل هنيه]] جي جاءِ ورتي ھئي.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/feb/13/hamas-elects-hardliner-yahya-sinwar-as-its-gaza-strip-chief|title=Election of new Hamas Gaza Strip leader increases fears of confrontation|last=Beaumont|first=Peter|date=2017-02-13|work=The Guardian|access-date=2024-10-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
{{صندوق معلومات شخص}}
سنور سال 1962ع ۾ [[مصر]] جي قبضي واري غزه ۾ خان يونس پناهگيرن جي ڪيمپ ۾ هڪ خاندان ۾ پيدا ٿيو، جيڪو 1948ع جي فلسطين جنگ دوران مجدل عسقلان مان بي دخل ڪيو ويو. هن پنهنجي تعليم غزه جي اسلامي يونيورسٽي ۾ مڪمل ڪئي، جتي هن عربي اڀياس ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. سال 1989ع ۾، سنور کي اسرائيل ۾ ٻن اسرائيلي فوجين ۽ چار فلسطينين کي اغوا ڪرڻ ۽ قتل ڪرڻ جي الزام ۾ چار ڀيرو عمر قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هن 22 سال جيل ۾ گذاريا. سال 2011ع ۾ هن کي اسرائيلي سپاهي گلاد شالٽ جي رهائي جي بدلي ٻين 1,026 فلسطينين جي گڏ آزادي ملي. 

جيل ۾ پنهنجي وقت دوران، سنور حماس جي فوجي سرگرمين کي منظم ڪندو رهيو. سنور حماس جي سيڪيورٽي اپريٽس جي گڏيل بانين مان هڪ هو. سال 2017ع ۾، سنور غزه ۾ حماس جي اڳواڻ طور چونڊيو ويو ۽ ايندڙ سال &quot;پرامن، مقبول مزاحمت&quot; جي پيروي ڪرڻ جو دعوي ڪئي، سال 2018-2019ع ۾ سرحد احتجاج جي حمايت ڪندي، جيتوڻيڪ هن کي پڻ ٻڌايو ويو ته هو اسرائيل کي ختم ڪرڻ لاء وقف ڪيو ويو آهي ۽ هن چيو ته 
 &quot;فلسطين کي آزاد ڪرڻ جو واحد رستو فوجي محاذ آرائي آهي ۽ اهو حاصل ڪيو ويندو طاقت سان، نه ڪه ڳالهين سان.&quot; 

هن [[ايران]] سان پڻ مضبوط لاڳاپا ٺاهيا. سال 2021ع ۾ حماس جي اڳواڻ طور ٻيهر چونڊيو ويو، سنور ساڳئي سال اسرائيل پاران هڪ قتل جي ڪوشش کان بچي ويو. هن کي وڏي پيماني تي 7 آڪٽوبر، 2023ع ۾ اسرائيل تي حماس جي اڳواڻي ۾ حملي جي پويان ماسٽر مائنڊ سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي پٺيان [[اسرائيل حماس جنگ]] ٿي جيڪا [[وچ اوڀر]] جي ٻين حصن تائين ڦهليل آهي. 

[[حماس]] ۽ [[عزالدين القسام برگيڊ]] کي [[آمريڪا]]، [[يورپي يونين]] ۽ ٻين ملڪن پاران دهشتگرد تنظيمون قرار ڏنو ويو آهي ۽ سيپٽمبر 2015ع ۾، سنور کي خاص طور تي آمريڪي حڪومت پاران دهشتگرد قرار ڏنو ويو. مئي 2024ع ۾، بين الاقوامي فوجداري عدالت جي پراسيڪيوٽر، ڪريم خان فلسطين ۾ عالمي عدالت انصاف جي تحقيقات جي حصي جي طور تي، جنگي ڏوهن ۽ انسانيت جي خلاف ڏوهن جي لاء سنور جي گرفتاري وارنٽ لاء درخواست ڏيڻ جي ارادي جو اعلان ڪيو. سنوار 16 آڪٽوبر  2024ع تي اسرائيلي فوج جي فائرنگ جي نتيجي ۾ مارجي ويو. 
==ابتدائي زندگي ۽ تعليم==
يحيٰ ابراهيم حسن السنور 29 آڪٽوبر، 1962ع تي خان يونس پناهگيرن جي ڪيمپ ۾ پيدا ٿيو، جڏهن غزه جي پٽي مصر جي قبضي هيٺ هئي، جتي هن پنهنجا شروعاتي سال گذاريا. هن جي خاندان کي، &quot;نڪبه&quot; جي دوران، زبردستي مجدل عسقلان مان ڪڍيو ويو، جيڪو هاڻي عسقلان جي نالي سان مشهور آهي. هن جو خاندان غزه جي پٽي ۾ پناهه ورتي. 

سنوار پنهنجي بعد ۾ قيد دوران ساٿي قيدين سان گفتگو ۾   پنهنجي پناهگير جي طور پرورش تي بحث ڪندي، ان کي پنهنجي حماس جي شموليت سان ڳنڍيو. عصمت منصور، هڪ ٻئي قيدي، جي مطابق، سنوار پناهگير جي ڪئمپ ۾ ڪميونٽي جي رهائشي حالتن ۽ کاڌي جي ورڇ کان تمام گهڻو متاثر ٿيو. خان يونس سيڪنڊري اسڪول فار بوائز مان هاءِ اسڪول مان گريجوئيشن ڪرڻ بعد، هو غزه جي اسلامي يونيورسٽي ويو، جتي هن عربي اڀياس ۾ بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. سندس ننڍو ڀاءُ محمد سنور آهي، جيڪو پڻ حماس جو فوجي اڳواڻ آهي. 

==شروعاتي سرگرميون ۽ قيد==
سنوار کي پهريون ڀيرو 1982ع ۾ تخريبي سرگرمين جي الزام ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ هن ڪيترائي مهينا فارع جيل ۾ رهيو، جتي هن صلاح شهادي سميت ٻين فلسطيني ڪارڪنن سان ملاقات ڪئي ۽ پاڻ کي فلسطيني مقصد لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. سال 1985ع ۾ ٻيهر گرفتار ٿيو، آزاد ٿيڻ تي هن راوي مشتاح سان گڏجي هڪ تنظيم &quot;المنظمة الجهاد والدعوة&quot; (مجد) قائم  ڪئي، جيڪا ٻين ڪمن کان سواء، فلسطيني آبادي جي وچ ۾ اسرائيل سان سهڪار ڪندڙن جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ ڪم ڪندي هئي، جيڪا 1987ع ۾ حماس &quot;پوليس&quot; بڻجي وئي. سنوار جي اسرائيل سان گڏ مشتبہ ساٿين جي قتل کيس &quot;خان يونس جو قصاب&quot; لقب حاصل ڪيو. 

جڏهن سنوار تي نيو يارڪ جي آگسٽ 2024ع جي پروفائل ۾ هن لقب بابت پڇيو ويو ته حماس جي اڳواڻ باسم نعيم چيو:  &quot;منهنجو خيال آهي ته اها بيوقوفي آهي. اهو پهريون ڀيرو آهي جو مون ڪڏهن اهو ٻڌو آهي.&quot;

هن ۽ حماس جي ٻين اڳواڻن شامل ڪيو ته &quot;اسرائيل کي هڪ عظيم ولن جي ضرورت آهي&quot; ۽ هن سبب لاء، اسرائيل سنوار مان هڪ ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. تعليمي ماهر خالد هروب چيو ته &quot;سنوار وڏي پيماني تي هڪ عظيم منتظم جي طور عزت جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي ۽ هن جي مبينا بي رحميءَ جا دعويٰ ثابت نه ٿيا آهن.&quot;

”7 آڪٽوبر کان اڳ، مون اهي سڀ خوفناڪ ڪهاڻيون نه ٻڌيون هيون.“

هروب چيو، ”منهنجو خيال آهي ته انهن ڪهاڻين مان ڪجهه ڪهاڻيون سنور جي ولن جي هن تصوير کي مڪمل ڪرڻ لاءِ آيون آهن.&quot; &quot;هو هڪ فيصلو ڪرڻ جي قوت جو مالڪ آهي، اها سچ آهي.&quot; ۽ شايد ماڻهو ان مان هن جو ڪردار هڪ ولن طور ڪڍڻ شروع ڪيو ۽ ان کي مسالا ڪرڻ شروع ڪيو. 

سال 1988ع ۾، سنوار ٻن اسرائيلي فوجين جي اغوا ۽ قتل ۽ چئن فلسطينين جي قتل جي منصوبابندي ڪئي جن تي هن اسرائيل سان تعاون ڪرڻ جو شڪ ڪيو. ان سال فيبروري تي کيس گرفتار ڪيو ويو. پڇا ڳاڇا دوران هن اعتراف ڪيو ته هن هڪ متاثرن مان هڪ کي پنهنجي ننگي هٿن سان گلا گھونٽيو، ٻئي کي ڪفايه سان گهيرو ڪيو، پرتشدد پڇا ڳاڇا دوران نادانستگي ۾ ٽئين کي قتل ڪيو ۽ چوٿين کي اغوا جي ڪوشش دوران حادثاتي طور تي گوليون هڻي قتل ڪيو ۽ تحقيق ڪندڙن کي هڪ باغ ڏيکاريو جتي چار لاش دفن ٿيل هئا. هن کي سال 1989ع ۾ اسرائيلي عدالت چار ڀيرا عمر قيد جي سزا ٻڌائي. هن پڇا ڳاڇا ڪندڙن کي ٻڌايو ته انهن مان هڪ اهو به چيو هو ته &quot;هن محسوس ڪيو ته هو مرڻ جو مستحق آهي.&quot;

سنوار جيل ۾ رهڻ دوران مخبرن کي نشانو بڻائيندو رهيو. اسرائيلي اختيارين کيس شڪ ڪيو ته هو ٻن شڪي مخبرن جي سر قلم ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي. حماس جي ڪارڪنن مبينا طور تي متاثرين جي ڪٽ ٿيل جسم جا حصا انهن کي جيل جي دروازن کان ٻاهر اڇلائي ڇڏيا ۽ اسرائيلي محافظن کي چيو ته &quot;ڪتي جو مٿي کڻو.&quot; 

گيرشون باسڪن، هڪ اسرائيلي امن ڪارڪن جيڪو ڊگهي عرصي کان قيدين جي تبادلي جي ڳالهين ۽ حماس جي اڳواڻن سان ڳالهين ۾ شامل آهي، خبردار ڪيو ته؛ ”

&quot;هي سڀ اسرائيلي ماهر ۽ شن بيٽ جا ماڻهو ۽ پڇا ڳاڇا ڪندڙ توهان کي ٻڌائيندا ته اهي بلڪل ڄاڻن ٿا ته سنوار ڇا ڄاڻي ٿو ۽ مڃي ٿو. پر اهي هن جي شخصيت، جيڪا انهن جو قيدي آهي ۽ واضح طور تي رعب سان ڀريل آهي، جي ڊائنامڪ کي نٿا ڄاڻي سگهن.&quot;

سنوار، ساٿي قيدين جي وچ ۾ پنهنجي پلاننگ ۽ وسيلن جي لاءِ عزت وارو هو. هو ڪيترن ئي ڀيرا اسرائيلي جيل کان فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ جيل جي هيٺان سرنگ ڪرڻ لاءِ پنهنجي سيل جي فرش ۾ سوراخ ڪرڻ شامل آهي. هن ٻاهران حماس جي اڳواڻن سان رابطي ۾ رهيو، جيل ۾ موبائل فون اسمگل ڪرڻ ۽ پيغامن کي رليز ڪرڻ لاءِ مهمانن کي استعمال ڪيو. هو اڪثر ڪري قيدين جي بدلي لاءِ اسرائيلي سپاهين کي اغوا ڪرڻ جي منصوبابندي ۾ شامل رهيو. سالن کان پوء، سنوار چيو ته

&quot;فلسطيني قيدين لاء، هڪ اسرائيلي سپاهي کي اغوا يا پڪڙڻ جي خبر، ڪائنات جي بهترين خبر آهي، ڇاڪاڻ ته هو ڄاڻي ٿو ته هن لاء اميد جي هڪ چمڪ کولي وئي آهي.&quot; 

حماس جي هڪ سينئر آفيسر غازي حماد جي مطابق، سنوار جو جيل ۾ وقت بدلجي ويو، جيڪا هن جي قيادت جي خوبين کي شڪل ڏني. سنوار پڻ هڪ آن لائن پروگرام ذريعي عبراني ٻولي ۾ مهارت حاصل ڪئي ۽ پنهنجي مخالف کي بهتر سمجهڻ لاءِ اسرائيلي خبرن جو وسيع مطالعو ڪيو. هن شن بيت (اسرائيلي دهشتگرد تنظيم) جي اڳوڻي سربراهن جي عبراني سوانح عمري کي احتياط سان عربي ۾ ترجمو ڪيو، انهن کي ساٿي قيدين سان شيئر ڪيو ته جيئن دهشتگردي خلاف حڪمت عملين جو مطالعو ڪيو وڃي. هن پاڻ کي &quot;يهودي ماڻهن جي تاريخ ۾ ماهر&quot; طور حوالو ڏنو. سنور هڪ دفعي پنهنجي حمايتين کي مخاطب ڪندي چيو: 

”اهي چاهيندا هئا ته جيل اسان جي لاءِ قبر هجي، اسان جي ارادي، عزم ۽ جسم کي پيسڻ جي چکی هجي، پر خدا جو شڪر آهي ته اسان پنهنجي مقصد تي يقين رکڻ سان جيل کي عبادت گاهه ۽ پڙهائي جي اڪيڊميءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.&quot;

معاريو Ma'ariv ٻڌايو ته جيل ۾ پنهنجي وقت دوران، سنوار 1995 ۾ شروع ٿيندڙ ستن سالن جي عرصي دوران اسرائيل جي اوپن يونيورسٽي ذريعي پندرهن ڪورسز ۾ داخلا ورتي.

==غزه جي پٽي ۾ حماس جي قيادت==
==حماس جي سياسي بيورو جو چيئرمين==
==ذاتي زندگي==
==موت==
==پڻ ڏسو==
* [[:باب:فلسطين]]
* [[:باب:وچ اوڀر]]
* [[:باب:سوانح حيات]]
* [[نيلسن منڊيلا]]
* [[سيد علي گيلاني]]
* [[غزه نسل ڪشي]]
* [[اسماعيل هنيه]]

==خارجي لنڪس==
==حوالا==
{{حوالا}}
{{commonscat|Yahya al-Sinwar}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلسطین]]
[[زمرو:1962ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>9lg90c6h3in31fe2sbbp8twb0434r0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد حسنين هيكل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80136</id>
    <revision>
      <id>372897</id>
      <parentid>293378</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T04:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:1923ع جون پيدائشون]]، [[زمرو:2016ع جون وفاتون]] جو اضافو</comment>
      <origin>372897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="581" sha1="t8wlmf9py1eehnxwws6qyc165vpaj41" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

'''محمد حسنين هيڪل'''، ڄائو (23 سيپٽمبر 1923 ۽ وفات 2016 ۾)، هڪ مصري [[صحافي]] ۽ اخبار الاحرام جو چيف ايڊيٽر آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dw.com/ar/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86%D9%8A%D9%86-%D9%87%D9%8A%D9%83%D9%84/t-19053699|title=محمد حسنين هيكل – DW|website=dw.com|language=ar|access-date=2024-10-20}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==

{{حوالا}}
[[زمرو:1923ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2016ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>t8wlmf9py1eehnxwws6qyc165vpaj41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان محمد ميمڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80181</id>
    <revision>
      <id>372862</id>
      <parentid>314447</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T22:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:ميمڻ ماڻهو]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="3krod2wx1rqyh9r9dnnx6gwynlr1puv" xml:space="preserve">'''جان محمد ميمڻ''' (Jan Muhammad A. Memon) هڪ طبي ماهر آهي. هن پهرين مئي 1949ع تي جنم ورتو ۽ پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪول جي تعليم ٽنڊو محمد خان مان حاصل ڪئي، ان بعد ايم بي بي ايس ان وقت جي لياقت ميڊيڪل ڪالج، ڄامشورو (هاڻي لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز) مان سرجري ۾ امتياز سان ڪيائين. ان کان پوء هن رائل ڪالج آف سرجنز،  برطانيه ۾ ايف آر سي ايس جو اعزاز حاصل ڪيو. هو 1979ع ۾ پاڪستان موٽي آيو ۽ لياقت ميڊيڪل ڪاليج ۾ اسسٽنٽ پروفيسر آف سرجري طور شامل ٿيو.

ڊاڪٽر جان محمد ميمڻ لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز (LUMHS) پاڪستان جو باني وائيس چانسلر هو. 
==مختصر ڪيريئر جي تاريخ== 
* باني ۽ پرنسپل، انڊس ميڊيڪل ڪالج، ٽنڊو محمد خان
* سيڪريٽري ڪالج آف فزيشيئنز اينڊ سرجنز پاڪستان (CPSP)، رجسٽرار ڪالج آف فزيشيئنز اينڊ سرجنز پاڪستان (CPSP) ۽ ايڊوائيزر اڪيڊمڪس، سال 2009ع ۽ 2011ع جي وچ ۾ 
* باني وائيس چانسلر لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز (LUMHS)، 2001ع کان 2007ع * پرنسپل ۽ چيئرمين اڪيڊمڪ ڪائونسل لياقت ميڊيڪل ڪالج (LMC) 1996ع کان 2001ع 
* ڊين فيڪلٽي آف ميڊيسن اينڊ هيلٿ سائنسز، سنڌ يونيورسٽي،  1996ع کان 2001ع 
* سرجري جو پروفيسر - 1979 کان 2009 تائين. * برطانيه جي مختلف اسپتالن ۾ رجسٽرار ۽ سينئر ريزيڊنٽ، 1973ع کان 1979ع

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
* &lt;http://archives.dawn.com/weekly/dmag/archive/050710/dmag9.htm&gt;
* &lt;/http://jang.com.pk/thenews/jan2007-weekly/education-12-01-2007/index.html#2&gt;

{{DEFAULTSORT:Memon, Jan Muhammad A}}
[[Category:1949 births]]
[[Category:Living people]]
[[Category:Pakistani surgeons]]
[[Category:People from Sindh]]
[[Category:Sindhi people]]
[[Category:Sindhi Memon]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:ماھر طب]]
[[زمرو:ماهر تعليم]]
[[زمرو:ميمڻ ماڻهو]]
[[زمرو:1949ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>3krod2wx1rqyh9r9dnnx6gwynlr1puv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڌرتي جي ارضياتي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86650</id>
    <revision>
      <id>372891</id>
      <parentid>372693</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:زمين جي ارضياتي تاريخ]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62074" sha1="hmw3qaqaar9zria7sahp9ok336j38bw" xml:space="preserve">{{short description|none}}
[[File:Geologic Clock with events and periods.svg|thumb|right|325px|ارضياتي وقت هڪ ڊائيگرام، جن کي &quot;ارضياتي گھڙي&quot;سڏيو ويندو آهي، ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو زمين جي تاريخ جي ڪيترن ئي دورن جي نسبتي ڊيگھه، اهم واقعن کي نوٽ ڪندي، ڏيکاري ٿو.]]
'''ڌرتيءَ جي ارضياتي تاريخ''' (&lt;small&gt;Geological&lt;/small&gt; &lt;small&gt;History of Earth&lt;/small&gt;) [[ڌرتي|ڌرتيءَ]] جي ماضي ۾ ٿيندڙ اهم ارضياتي واقعن جي، ارضياتي ٽائيم اسڪيل، جيڪو ڌرتيءَ جي پٿر جي پرتن جي مطالعي، اسٽراٽيگرافي (&lt;small&gt;Stratigraphy&lt;/small&gt;) تي ٻڌل تاريخ جي ماپ جو هڪ نظام آهي، جي بنياد تي، پيروي ڪري ٿي. ڌرتيءَ تقريبن 4.54 ارب سال اڳ شمسي نيبولا مان جمع ٿيڻ ذريعي ٺهي هئي، جيڪو سج جي ٺهڻ کان بچيل مٽي ۽ گئس جو هڪ ڊسڪ جي شڪل وارو ماس هو، جنهن باقي [[شمسي نظام]] کي به ٺاهيو.

شروعات ۾ زمين انتهائي آتش فشاني ۽ ٻين جسمن سان بار بار ٽڪراءَ جي ڪري، پگھريل مايع حالت ۾ هئي. آخرڪار ڌرتيء جي ٻاهرئين پرت ٿڌي ٿي هڪ مضبوط ڪرسٽ بڻجي وئي. جڏهن ته پاڻي وايو منڊل ۾ گڏ ٿيڻ لڳو ۽ هن کان پوء چنڊ، ممڪن طور تي زمين سان هڪ پروٽوپلانٽ جي ٽڪراءَ جي نتيجي ۾ ٺهيو. ٻاهر نڪرندڙ گيسون ۽ آتش فشاني سرگرمي ابتدائي فضائي منڊل پيدا ڪيو. پاڻي جي بخارات کي شهابين ڳرڻ مان پهچائيندڙ برف ذريعي وڌايو ويو، جيڪا سمنڊ پيدا ڪيا. بهرحال، سال 2020ع ۾، محققن ٻڌايو ته سمنڊن کي ڀرڻ لاءِ ڪافي پاڻي شايد ڌرتيءَ جي ٺهڻ جي شروعات کان وٺي هميشه ڌرتيءَ تي رهيو هجي.&lt;ref name=&quot;SCI-20200828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827wu&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827aa&quot; /&gt;

جيئن مٿاڇري مسلسل لکين سالن کان پاڻ کي ٻيهر شڪل ڏني، کنڊ ٺهيا ۽ ٽٽيا. اها ڌرتيء جي مٿاڇري تي لڏپلاڻ ڪندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن گڏ ٿي هڪ سپر براعظم ٺاهيندا هئا. لڳ ڀڳ 750 ملين سال اڳ روڊينيا (قديم ڄاتل سُڃاتل سُپر کنڊ) ٽٽڻ شروع ٿيو. اها وڏا ٽڪرا پوء، 600 کان 540 ملين سال اڳ، ٻيهر گڏ ٿي پينوٽيا ۽ آخرڪار پينگيا، جيڪو 200 ملين سال اڳ ٽٽي پيو. 

برفاني دور جو موجوده نمونو، تقريباً 200 ملين سال اڳ شروع ٿيو، پوءِ پلائيوسين جي آخر ۾ تيز ٿيو. تڏهن کان قطبي علائقا گليشيئر ۽ پگھلڻ جي بار بار چڪرن مان گذريا آهن. هر &lt;small&gt;'''40,000'''&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;'''1,00,000'''&lt;/small&gt; سالن ۾ ورجائيندا رهيا آهن. موجوده برفاني دور جو آخر دور تقريباً 10,000 سال اڳ ختم ٿيو. 

[[File:Tectonic plate model 1Ga.webm|thumb|250px|نيوپروٽيروزوئڪ کان اڃ  تائين جي ڌرتيء جي پليٽن جي لھه وڇڙ (Tectonics)
{{legend-line|#ac1f25 solid 3px|{{0}} مرتڪز حدون}}
{{legend-line|#a08eda solid 3px|{{0}} انحرافي حدون}}
{{legend-line|#000000 solid 3px|{{0}} تبديل ٿيل حدون}}
{{legend-line|#66ffee|[[^]] تير جيڪا مٿيان ٿيندڙ پرتون ڏيکارڻ ٿا}}
{{legend|#b5b71f|{{0}} براعظمي پرتون (پراڻيون)}}
{{legend|#6f8ebf|{{0}} براعظمي پرتون (نيون)}}
{{legend|#ffffff|{{0}} سامونڊي پرتون}}]]

== پري ڪئمبريئن دور ==
{{Main|پري ڪئمبريئن دور}}

پري ڪئمبريئن دور  ۾  ارضياتي وقت جو لڳ ڀڳ %90 شامل آهي. اهو 4 ارب 60 ڪروڙ سال اڳ کان وٺي ڪيمبرين دور جي شروعات تائين (لڳ ڀڳ 53 ڪروڙ 90 لک سال اڳ) تائين پکڙيل آهي. ان ۾ ڌرتيءَ جي تاريخ کان اڳ جي چئن دورن مان پهرين ٽي (هيڊيئن، آرڪيئن ۽ پروٽيروزوئڪ ايون) شامل آهن ۽ فينيروزوئڪ ايون کان اڳ آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nisbet |first1=E.G. |title=Of clocks and rocks - The four aeons of Earth |journal=Episodes |date=December 1991 |volume=14 |issue=4 |pages=327–330 |doi=10.18814/epiiugs/1991/v14i4/003 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;   

زمين جي ماحول کي تبديل ڪندڙ ۽ ختم ٿيڻ جو سبب بڻجندڙ وڏا آتش فشاني واقعا گذريل &lt;small&gt;'''3'''&lt;/small&gt; ارب سالن ۾ &lt;small&gt;'''10'''&lt;/small&gt; ڀيرا وڌيڪ ٿيا هوندا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.scientificamerican.com/article/earth-rsquo-s-lost-history-of-planet-altering-eruptions-revealed/?WT.mc_id=SA_FB_ENGYSUS_NEWS|title=Earth's Lost History of Planet-Altering Eruptions Revealed|last=Witze|first=Alexandra|work=Scientific American|access-date=2017-03-14|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== هئڊيئن ايون ===
{{Main|هئڊيئن ايون}}
[[File:The Mysterious Case of the Disappearing Dust.jpg|thumb|left|250px|فنڪار جو هڪ پروٽوپلانيٽري ڊسڪ جو تصور]]
هئڊيئن دور &lt;small&gt;460&lt;/small&gt; کان &lt;small&gt;400&lt;/small&gt; کرب سال اڳ (&lt;small&gt;4.6-4 Ga&lt;/small&gt;) جي دوران،  شايد سج جي چوڌاري گئس ۽ مٽي جي هڪ وڏي ڪڪر اندر، جن کي هڪ ايڪريشن ڊسڪ سڏيو ويندو آهي جنهن مان لڳ ڀڳ 4 کرب 50 ارب سال اڳ ڌرتي ٺهي، [[آڪاش منڊل|شمسي نظام]] ٺهي رهيو هو.&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | date=1991 | title=The Age of the Earth | publisher=Stanford University Press | location=California | isbn=978-0-8047-1569-0 }}&lt;/ref&gt; هئڊيئن ايئون (eon) کي رسمي طور تي تسليم نه ڪيو ويو آهي، پر اهو بنيادي طور تي ان دور جي نشاندهي ڪري ٿو جڏهن اسان وٽ اهم مضبوط پٿرن جو مناسب رڪارڊ موجود هجي. سڀ کان پراڻا تاريخ وارا زرڪون لڳ ڀڳ 4 کرب 40 ارب سال اڳ جا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last1=Gradstein |editor-first1=Felix M. |editor-last2=Ogg |editor-first2=James G. |editor-last3=Smith |editor-first3=Alan G. |title=A geologic time scale 2004 |url=https://archive.org/details/geologictimescal2004grad |url-access=limited |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78673-7 |page=[https://archive.org/details/geologictimescal2004grad/page/n166 145]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2015-01.pdf | title=International Chronostratigraphic Chart v.2015/01 | publisher=[[International Commission on Stratigraphy]] | date=January 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wilde |first1=Simon A. |last2=Valley |first2=John W. |last3=Peck |first3=William H. |last4=Graham |first4=Colin M. |title=Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago |journal=Nature |date=January 2001 |volume=409 |issue=6817 |pages=175–178 |doi=10.1038/35051550 |pmid=11196637 |bibcode=2001Natur.409..175W }}&lt;/ref&gt;

[[File:Hadean.png|thumb|250px|Artist's impression of a Hadean landscape and the Moon looming large in the sky, both bodies still under extreme [[volcanism]].]]

[[Earth]] was initially molten due to extreme [[volcanism]] and frequent collisions with other bodies. Eventually, the outer layer of the planet cooled to form a solid [[crust (geology)|crust]] when water began accumulating in the atmosphere. The [[Moon]] formed soon afterwards, possibly as a result of the [[giant impact hypothesis|impact]] of a large planetoid with Earth.&lt;ref&gt;{{cite conference |author1=Canup, R. M. |author1-link=Robin Canup |author2=Asphaug, E. | title = An impact origin of the Earth-Moon system | book-title = Abstract #U51A-02 | publisher = American Geophysical Union | date = 2001 | bibcode = 2001AGUFM.U51A..02C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Canup |first1=Robin M. |last2=Asphaug |first2=Erik |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |journal=Nature |date=August 2001 |volume=412 |issue=6848 |pages=708–712 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |bibcode=2001Natur.412..708C }}&lt;/ref&gt;  More recent potassium isotopic studies suggest that the Moon was formed by a smaller, high-energy, high-angular-momentum giant impact cleaving off a significant portion of Earth.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wang |first1=Kun |last2=Jacobsen |first2=Stein B. |title=Potassium isotopic evidence for a high-energy giant impact origin of the Moon |journal=Nature |date=October 2016 |volume=538 |issue=7626 |pages=487–490 |doi=10.1038/nature19341 |pmid=27617635 |bibcode=2016Natur.538..487W }}&lt;/ref&gt; Some of this object's mass merged with Earth, significantly altering its internal composition, and a portion was ejected into space. Some of the material survived to form the orbiting Moon. Outgassing and [[Volcano|volcanic]] activity produced the primordial atmosphere. Condensing [[water vapor]], augmented by ice delivered from [[comet]]s, [[Origin of the world's oceans|produced the oceans]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Morbidelli |first1=A. |last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth |journal=Meteoritics &amp; Planetary Science |date=November 2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |bibcode=2000M&amp;PS...35.1309M |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; However, in 2020, researchers reported that [[Origin of water on Earth|sufficient water to fill the oceans]] may have always been on [[Earth]] since the beginning of the [[Earth#Formation|planet's formation]].&lt;ref name=&quot;SCI-20200828&quot;&gt;{{cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |journal=Science |date=28 August 2020 |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |doi=10.1126/science.aba1948 |pmid=32855337 |bibcode=2020Sci...369.1110P |url=https://hal.science/hal-02933795 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827wu&quot;&gt;{{cite news |author=Washington University in St. Louis |author-link=Washington University in St. Louis |date=27 August 2020 |title=Meteorite study suggests Earth may have been wet since it formed - Enstatite chondrite meteorites, once considered 'dry,' contain enough water to fill the oceans -- and then some |work=[[EurekAlert!]] |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php |access-date=28 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030083120/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php |accessdate=15 April 2026 |archivedate=30 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030083120/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/wuis-mss082620.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20200827aa&quot;&gt;{{cite news |author=[[American Association for the Advancement of Science]] |title=Unexpected abundance of hydrogen in meteorites reveals the origin of Earth's water |url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php |date=27 August 2020 |work=[[EurekAlert!]] |access-date=28 August 2020 |archive-date=28 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028083307/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php |accessdate=15 April 2026 |archivedate=28 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028083307/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2020-08/aaft-uao082420.php }}&lt;/ref&gt;

During the Hadean the [[Late Heavy Bombardment]] occurred (approximately {{Ma|4100|3800}}) during which a large number of impact craters are believed to have formed on the Moon, and by inference on Earth, [[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], and [[Mars]] as well. However, some scientists argue against this hypothetical Late Heavy Bombardment, pointing out that the conclusion has been drawn from data which are not fully representative (only a few crater hotspots on the Moon have been analyzed).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brasser |first1=R. |last2=Mojzsis |first2=S.J. |last3=Werner |first3=S.C. |last4=Matsumura |first4=S. |last5=Ida |first5=S. |date=December 2016 |title=Late veneer and late accretion to the terrestrial planets |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=455 |pages=85–93 |doi=10.1016/j.epsl.2016.09.013 |arxiv=1609.01785 |bibcode=2016E&amp;PSL.455...85B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mojzsis |first1=Stephen J. |last2=Brasser |first2=Ramon |last3=Kelly |first3=Nigel M. |last4=Abramov |first4=Oleg |last5=Werner |first5=Stephanie C. |title=Onset of Giant Planet Migration before 4480 Million Years Ago |journal=The Astrophysical Journal |date=August 2019 |volume=881 |issue=1 |page=44 |doi=10.3847/1538-4357/ab2c03 |arxiv=1903.08825 |bibcode=2019ApJ...881...44M |hdl=10852/76601 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Archean Eon ===
{{Main|Archean}}
[[File:Archean.png|thumb|upright=1.3|Artist's impression of Earth during its second [[Eon (geology)|eon]], the [[Archean]]. The eon started with the [[Late Heavy Bombardment]] around 4.031 billion years ago. As depicted,&amp;nbsp;Earth's [[Earth's crust|planetary crust]] had largely cooled, leaving a water-rich barren [[planetary surface|surface]] marked by [[volcano]]es and [[continent]]s, eventually developing [[stromatolite|round]] [[microbialite]]s. The Moon orbited Earth much closer, appearing much larger, producing more frequent and wider [[eclipse]]s as well as [[tidal effect]]s.&lt;ref name=&quot;Lunar and Planetary Institute&quot;&gt;{{cite web | title=Earth-Moon Dynamics | website=Lunar and Planetary Institute | url=https://www.lpi.usra.edu/exploration/training/illustrations/earthMoon/ | access-date=September 2, 2022}}&lt;/ref&gt;]]
Earth of the early Archean ({{Ma|4031|2500}}) may have had a different tectonic style. It is widely believed that the early Earth was dominated by vertical tectonic processes, such as [[stagnant lid]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Debaille |first1=Vinciane |last2=O'Neill |first2=Craig |last3=Brandon |first3=Alan D. |last4=Haenecour |first4=Pierre |last5=Yin |first5=Qing-Zhu |last6=Mattielli |first6=Nadine |last7=Treiman |first7=Allan H. |title=Stagnant-lid tectonics in early Earth revealed by 142Nd variations in late Archean rocks |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=July 2013 |volume=373 |pages=83–92 |doi=10.1016/j.epsl.2013.04.016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bédard |first1=Jean H. |title=Stagnant lids and mantle overturns: Implications for Archaean tectonics, magmagenesis, crustal growth, mantle evolution, and the start of plate tectonics |journal=Geoscience Frontiers |date=January 2018 |volume=9 |issue=1 |pages=19–49 |doi=10.1016/j.gsf.2017.01.005 |bibcode=2018GeoFr...9...19B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[heat-pipe tectonics|heat-pipe]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Moore |first1=William B. |last2=Webb |first2=A. Alexander G. |title=Heat-pipe Earth |journal=Nature |date=September 2013 |volume=501 |issue=7468 |pages=501–505 |doi=10.1038/nature12473 |pmid=24067709 |bibcode=2013Natur.501..501M }}&lt;/ref&gt; or [[sagduction]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sizova |first1=E. |last2=Gerya |first2=T. |last3=Stüwe |first3=K. |last4=Brown |first4=M. |title=Generation of felsic crust in the Archean: A geodynamic modeling perspective |journal=Precambrian Research |date=December 2015 |volume=271 |pages=198–224 |doi=10.1016/j.precamres.2015.10.005 |bibcode=2015PreR..271..198S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Johnson |first1=Tim E. |last2=Brown |first2=Michael |last3=Gardiner |first3=Nicholas J. |last4=Kirkland |first4=Christopher L. |last5=Smithies |first5=R. Hugh |title=Earth's first stable continents did not form by subduction |journal=Nature |date=9 March 2017 |volume=543 |issue=7644 |pages=239–242 |doi=10.1038/nature21383 |pmid=28241147 |bibcode=2017Natur.543..239J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nebel |first1=O. |last2=Capitanio |first2=F. A. |last3=Moyen |first3=J.-F. |last4=Weinberg |first4=R. F. |last5=Clos |first5=F. |last6=Nebel-Jacobsen |first6=Y. J. |last7=Cawood |first7=P. A. |title=When crust comes of age: on the chemical evolution of Archaean, felsic continental crust by crustal drip tectonics |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |date=13 November 2018 |volume=376 |issue=2132 |article-number=20180103 |doi=10.1098/rsta.2018.0103 |pmc=6189554 |pmid=30275165 |bibcode=2018RSPTA.37680103N }}&lt;/ref&gt; which eventually transitioned to plate tectonics during the planet's mid-stage evolution. However, an alternative view proposes that Earth never experienced a vertical tectonic phase and that plate tectonics have been active throughout its entire history.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Korenaga |first1=Jun |title=Hadean geodynamics and the nature of early continental crust |journal=Precambrian Research |date=July 2021 |volume=359 |article-number=106178 |doi=10.1016/j.precamres.2021.106178 |bibcode=2021PreR..35906178K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hastie |first1=Alan R. |last2=Law |first2=Sally |last3=Bromiley |first3=Geoffrey D. |last4=Fitton |first4=J. Godfrey |last5=Harley |first5=Simon L. |last6=Muir |first6=Duncan D. |date=2023-08-24 |title=Deep formation of Earth's earliest continental crust consistent with subduction |journal=Nature Geoscience |volume=16 |issue=9 |pages=816–821 |doi=10.1038/s41561-023-01249-5 |bibcode=2023NatGe..16..816H |doi-access=free |hdl=20.500.11820/db2ca817-5623-48ff-b3f0-5ba6ccde1d2a |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Harrison |first1=T. Mark |title=We don't know when plate tectonics began |journal=Journal of the Geological Society |date=July 2024 |volume=181 |issue=4 |article-number=jgs2023-212 |doi=10.1144/jgs2023-212 |bibcode=2024JGSoc.181..212H }}&lt;/ref&gt; During this time, Earth's [[Crust (geology)|crust]] cooled enough that rocks and continental plates began to form. Some scientists think because Earth was hotter in the past,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Herzberg |first1=Claude |last2=Condie |first2=Kent |last3=Korenaga |first3=Jun |title=Thermal history of the Earth and its petrological expression |journal=Earth and Planetary Science Letters |date=15 March 2010 |volume=292 |issue=1–2 |pages=79–88 |doi=10.1016/j.epsl.2010.01.022 |bibcode=2010E&amp;PSL.292...79H }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Dash |first1=Sarbajit |last2=Babu |first2=E.V.S.S.K. |last3=Ganne |first3=Jérôme |last4=Mukherjee |first4=Soumyajit |title=Plate tectonics through Earth's history: constraints from the thermal evolution of Earth's upper mantle |journal=International Geology Review |date=16 February 2025 |volume=67 |issue=4 |pages=500–533 |doi=10.1080/00206814.2024.2394994 }}&lt;/ref&gt; plate tectonic activity was more vigorous than it is today, resulting in a much greater rate of recycling of crustal material. This may have prevented [[craton]]ization and continent formation until the [[Mantle (geology)|mantle]] cooled and convection slowed down. Others argue that the subcontinental lithospheric mantle is too buoyant to [[Subduction|subduct]] and that the lack of Archean rocks is a function of [[erosion]] and subsequent [[tectonic]] events. Some geologists view the sudden increase in aluminium content in zircons as an indicator of the beginning of [[plate tectonics]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ackerson |first1=M.R. |last2=Trail |first2=D. |last3=Buettner |first3=J. |title=Emergence of peraluminous crustal magmas and implications for the early Earth |journal=Geochemical Perspectives Letters |date=May 2021 |volume=17 |pages=50–54 |doi=10.7185/geochemlet.2114|bibcode=2021GChPL..17...50A |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Unlike [[Proterozoic]] rocks, Archean rocks are distinguished by the presence of heavily metamorphosed deep-water sediments, such as [[graywacke]]s, [[mudstone]]s, volcanic sediments and [[banded iron formation]]s. [[Greenstone belt]]s are typical Archean formations, consisting of alternating high- and low-grade metamorphic rocks. The high-grade rocks were derived from volcanic [[island arc]]s, while the low-grade metamorphic rocks represent deep-sea sediments eroded from the neighboring island rocks and deposited in a [[forearc|forearc basin]]. In short, greenstone belts represent sutured protocontinents.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=302&amp;ndash;303}}&lt;/ref&gt;

The [[Earth's magnetic field]] was established 3.5 billion years ago. The [[solar wind]] flux was about 100 times the value of the modern [[Sun]], so the presence of the magnetic field helped prevent the planet's atmosphere from being stripped away, which is what probably happened to the [[atmosphere of Mars]]. However, the field strength was lower than at present and the [[magnetosphere]] was about half the modern radius.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |url=https://phys.org/news/2010-03-oldest-earth-magnetic-field-reveals.html |work=Phys.org |publisher=University of Rochester |date=4 March 2010 }}&lt;/ref&gt;

=== Proterozoic Eon ===
{{Main|Proterozoic}}
The geologic record of the Proterozoic ({{Ma|2500|538.8}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt;) is more complete than that for the preceding [[Archean]]. In contrast to the deep-water deposits of the Archean, the Proterozoic features many [[stratum|strata]] that were laid down in extensive shallow [[Epeiric Sea|epicontinental seas]]; furthermore, many of these rocks are less [[Metamorphic rock|metamorphosed]] than Archean-age ones, and plenty are unaltered.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=315}}&lt;/ref&gt; Study of these rocks shows that the eon featured massive, rapid [[continent]]al accretion (unique to the Proterozoic), [[supercontinent cycle]]s, and wholly modern [[orogeny|orogenic]] activity.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=315&amp;ndash;318, 329&amp;ndash;332}}&lt;/ref&gt; Roughly {{Ma|750}},&lt;ref name=&quot;ICS2008&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090612082758/http://www.stratigraphy.org/upload/ISChart2008.pdf International Stratigraphic Chart 2008, International Commission on Stratigraphy]&lt;/ref&gt; the earliest-known supercontinent [[Rodinia]], began to break apart. The continents later recombined to form [[Pannotia]], 600–540&amp;nbsp;Ma.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Murphy |first1=J. Brendan |last2=Nance |first2=R. Damian |title=How Do Supercontinents Assemble? One theory prefers an accordion model; another has the continents travel the globe to reunite |journal=American Scientist |date=2004 |volume=92 |issue=4 |pages=324–333 |doi=10.1511/2004.48.935 |id={{Gale|A122581613}} {{ProQuest|215260277}} |jstor=27858421 }}&lt;/ref&gt;

The first-known glaciations occurred during the Proterozoic, one that began shortly after the beginning of the eon, while there were at least four during the Neoproterozoic, climaxing with the [[Snowball Earth]] of the Varangian glaciation.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=320&amp;ndash;321, 325}}&lt;/ref&gt;

[[File:Snowball Huronian.jpg|thumb|250px|Artist's rendition of a fully-frozen [[Snowball Earth]] with no remaining liquid surface water.]]

==فئنيروزوئڪ==
{{Main|فئنيروزوئڪ}}
فئنيروزوئڪ دور ارضياتي وقت جي ماپ ۾ موجوده دور آهي. اهو لڳ ڀڳ 53 ڪروڙ 90 لک (539 ملين) سالن تي محيط آهي. فئنيروزوئڪ ٽن دورن؛ پئليوزوئڪ، ميسوزوئڪ ۽ سينوزوئڪ ۾ ورهايل آهي.  هن دور دوران، کنڊ الڳ ٿي ويا، پر آخرڪار، موجوده براعظمي زميني ماس ۾ ٻيهر ورهائڻ کان اڳ، هڪ واحد زميني ماس ۾ گڏ ٿيا، جنهن کي پينگيا سڏيو ويندو آهي. گهڻ گهرڙن واري حيات جو گهڻو ارتقا هن دور دوران ٿيو. 
====پئليوزوئڪ دور====
{{Main|پئليوزوئڪ دور}}
پئليوزوئڪ دور لڳ ڀگ &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;90&lt;/small&gt; لک سال اڳ کان &lt;small&gt;25&lt;/small&gt; ڪروڙ 10 لک تائين (Ma 539-251) تي پکڙيل هو&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt; ۽ ان کي ڇهن ارضياتي دورن: سڀ کان پراڻي کان تازي تائين، اها ڪئمبريئن، آرڊووشيئن، سلوريئن، ڊيوونيئن، ڪاربونيفيرس ۽ پرميئن دور ۾ ورهايو ويو آهي. ارضياتي طور تي، پئليوزوئڪ هڪ سپر براعظم جي ٽٽڻ کان ٿوري دير پوء ۽ هڪ عالمي برفاني دور جي آخر ۾ شروع ٿئي ٿو جنهن کي پينوٽيا سڏيو ويندو آهي. شروعاتي پيليوزوئڪ دوران، ڌرتيءَ جو زميني حصو نسبتاً ننڍي کنڊن جي هڪ وڏي تعداد ۾ ورهايل هو. دور جي آخر ۾، هي سڀني ننڍا کنڊ هڪ سپر براعظم ۾ گڏ ٿيا جنهن کي پينگيا سڏيو ويندو هو، جنهن ۾ زمين جو گهڻو حصو زميني علائقو شامل هو. 

====ڪئمبريئن دور====
{{Main|ڪئمبريئن دور}}
ڪئمبرين دور لڳ ڀڳ &lt;small&gt;'''53'''&lt;/small&gt; ڪروڙ &lt;small&gt;'''89'''&lt;/small&gt; لک سال اڳ شروع ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite web |title=Stratigraphic Chart 2022 |url=https://stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2022-02.pdf |publisher=International Stratigraphic Commission | date=February 2022  |access-date=25 April 2022}}&lt;/ref&gt; ڪيمبرين دور کنڊن کي پينوٽيا نالي هڪ نيوپروٽيروزوئڪ وڏي کنڊ جي ٽٽڻ جو نتيجو سمجهيو ويندو آهي. ڪيمبرين دور جو پاڻي وسيع ۽ گهٽ هو. براعظمي وهڪري جي شرح غير معمولي طور تي وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. پينوٽيا جي سپر کنڊ جي ٽٽڻ کان پوءِ [[لوراشيا|لارينشيا]]، [[بالٽڪ علائقو|بالٽيڪا]] ۽ [[سائبيريا]] آزاد براعظم رهيا. [[گونڊوانا]] [[ڏاکڻي قطب|ڏکڻ قطب]] ڏانهن وهڻ شروع ڪيو. پينٿالاسا ڏکڻ اڌ گول جي گھڻي حصي کي ڍڪي ڇڏيو، ۽ ننڍن سمنڊن ۾ پروٽو-ٽيٿيس سمنڊ، آئيپيٽس سمنڊ ۽ خانٽي سمنڊ شامل هئا.

==== Ordovician period ====
{{Main|Ordovician}}

The ''Ordovician'' period started at a major extinction event called the [[Cambrian–Ordovician extinction event]] some time about 485.4 ± 1.9 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt;  During the [[Ordovician]] the southern continents were collected into a single continent called Gondwana. Gondwana started the period in the equatorial latitudes and, as the period progressed, drifted toward the South Pole. Early in the Ordovician the continents Laurentia, Siberia and Baltica were still independent continents (since the break-up of the supercontinent Pannotia earlier), but [[Baltica]] began to move toward Laurentia later in the period, causing the Iapetus Ocean to shrink between them. Also, [[Avalonia]] broke free from Gondwana and began to head north toward Laurentia. The [[Rheic Ocean]] was formed as a result of this. By the end of the period, Gondwana had neared or approached the pole and was largely glaciated.{{Citation needed|date=June 2024}}

The Ordovician came to a close in a series of [[extinction event]]s that, taken together, comprise the second-largest of the five major extinction events in [[History of Earth|Earth's history]] in terms of percentage of [[genus|genera]] that became extinct. The only larger one was the Permian-Triassic extinction event. The extinctions occurred approximately {{Ma|447|444}} &lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt; and mark the boundary between the Ordovician and the following [[Silurian]] Period.

The most-commonly accepted theory is that these events were triggered by the onset of an [[ice age]], in the Hirnantian faunal stage that ended the long, stable [[greenhouse]] conditions typical of the Ordovician. The ice age was probably not as long-lasting as once thought; study of oxygen [[isotope]]s in fossil brachiopods shows that it was probably no longer than 0.5 to 1.5 million years.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=358}}&lt;/ref&gt;  The event was preceded by a fall in atmospheric carbon dioxide (from 7000ppm to 4400ppm) which selectively affected the shallow seas where most organisms lived. As the southern supercontinent [[Gondwana]] drifted over the South Pole, ice caps formed on it. Evidence of these ice caps has been detected in Upper Ordovician rock strata of North Africa and then-adjacent northeastern South America, which were south-polar locations at the time.{{Citation needed|date=June 2024}}

==== Silurian Period ====
{{Main|Silurian}}

The ''Silurian'' started about 443.8 ± 1.5 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot;/&gt; During the [[Silurian]], Gondwana continued a slow southward drift to high southern latitudes, but there is evidence that the Silurian ice caps were less extensive than those of the late Ordovician glaciation. The melting of ice caps and glaciers contributed to a rise in [[sea level]]s, recognizable from the fact that Silurian sediments overlie eroded Ordovician sediments, forming an [[unconformity]]. Other [[craton]]s and continent fragments drifted together near the equator, starting the formation of a second supercontinent known as [[Euramerica]]. The vast ocean of Panthalassa covered most of the northern hemisphere. Other minor oceans include Proto-Tethys, Paleo-Tethys, Rheic Ocean, a seaway of Iapetus Ocean (now in between Avalonia and Laurentia), and newly formed [[Ural Ocean]].

==== Devonian Period ====
{{Main|Devonian}}

The ''Devonian'' spanned roughly from 419 to 359 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  The period was a time of great tectonic activity, as [[Laurasia]] and Gondwana drew closer together. The continent Euramerica (or Laurussia) was created in the early Devonian by the collision of Laurentia and Baltica, which rotated into the natural dry zone along the [[Tropic of Capricorn]]. In these near-deserts, the [[Old Red Sandstone]] sedimentary beds formed, made red by the oxidized iron ([[hematite]]) characteristic of drought conditions. Near the equator Pangaea began to consolidate from the plates containing North America and Europe, further raising the northern [[Appalachian Mountains]] and forming the [[Caledonian Mountains]] in [[Great Britain]] and [[Scandinavia]]. The southern continents remained tied together in the supercontinent of [[Gondwana]]. The remainder of modern Eurasia lay in the Northern Hemisphere. Sea levels were high worldwide, and much of the land lay submerged under shallow seas. The deep, enormous Panthalassa (the &quot;universal ocean&quot;) covered the rest of the planet. Other minor oceans were Paleo-Tethys, Proto-Tethys, Rheic Ocean and Ural Ocean (which was closed during the collision with Siberia and Baltica).

==== Carboniferous Period ====
{{Main|Carboniferous}}

The ''Carboniferous'' extends from about 358.9 ± 0.4 to about 298.9 ± 0.15 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

A global drop in sea level at the end of the Devonian reversed early in the [[Carboniferous]]; this created the widespread epicontinental seas and carbonate deposition of the [[Mississippian age|Mississippian]]. There was also a drop in south polar temperatures; southern Gondwana was glaciated throughout the period, though it is uncertain if the ice sheets were a holdover from the Devonian or not. These conditions apparently had little effect in the deep tropics, where lush [[coal]] swamps flourished within 30 degrees of the northernmost glaciers. A mid-Carboniferous drop in sea-level precipitated a major marine extinction, one that hit [[crinoid]]s and [[ammonite]]s especially hard. This sea-level drop and the associated unconformity in North America separate the [[Mississippian (geology)|Mississippian period]] from the [[Pennsylvanian period]].&lt;ref name=&quot;Stanley, 414&quot;&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=414}}&lt;/ref&gt;

The Carboniferous was a time of active mountain building, as the supercontinent Pangea came together. The southern continents remained tied together in the supercontinent Gondwana, which collided with North America-Europe ([[Laurussia]]) along the present line of eastern [[North America]]. This continental collision resulted in the [[Hercynian orogeny]] in Europe, and the [[Alleghenian orogeny]] in North America; it also extended the newly uplifted Appalachians southwestward as the [[Ouachita Mountains]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=414&amp;ndash;416}}&lt;/ref&gt; In the same time frame, much of present eastern [[Eurasian Plate]] welded itself to Europe along the line of the [[Ural Mountains]]. There were two major oceans in the Carboniferous: the Panthalassa and Paleo-Tethys. Other minor oceans were shrinking and eventually closed the [[Rheic Ocean]] (closed by the assembly of South and North America), the small, shallow [[Ural Ocean]] (which was closed by the collision of [[Baltica]], and [[Siberia (continent)|Siberia]] continents, creating the Ural Mountains) and Proto-Tethys Ocean.
[[File:Pangea animation 03.gif|thumb|Pangaea separation animation]]

==== Permian Period ====
{{Main|Permian}}

The ''Permian'' extends from about 298.9 ± 0.15 to 252.17 ± 0.06 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Permian]] all Earth's major landmasses, except portions of East Asia, were collected into a single supercontinent known as [[Pangaea]]. Pangaea straddled the equator and extended toward the poles, with a corresponding effect on ocean currents in the single great ocean (''[[Panthalassa]]'', the ''universal sea''), and the [[Paleo-Tethys Ocean]], a large ocean that was between Asia and Gondwana. The Cimmeria continent rifted away from Gondwana and drifted north to Laurasia, causing the Paleo-Tethys to shrink. A new ocean was growing on its southern end, the Tethys Ocean, an ocean that would dominate much of the Mesozoic Era. Large continental landmasses create climates with extreme variations of heat and cold (&quot;continental climate&quot;) and monsoon conditions with highly seasonal rainfall patterns. [[Desert]]s seem to have been widespread on Pangaea.

=== Mesozoic Era ===
{{Main|Mesozoic}}

[[File:249 global.png|thumb|Plate tectonics - {{Ma|249}}]]
[[File:290 global.png|thumb|Plate tectonics - {{Ma|290}}]]
The ''Mesozoic'' extended roughly from {{Ma|252|Cenozoic}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

After the vigorous convergent plate mountain-building of the late [[Paleozoic]], [[Mesozoic]] tectonic deformation was comparatively mild. Nevertheless, the era featured the dramatic rifting of the supercontinent [[Pangaea]]. Pangaea gradually split into a northern continent, [[Laurasia]], and a southern continent, [[Gondwana]]. This created the [[passive continental margin]] that characterizes most of the [[Atlantic]] coastline (such as along the U.S. East Coast) today.

==== Triassic Period ====
{{Main|Triassic}}

The ''Triassic'' Period extends from about 252.17 ± 0.06 to 201.3 ± 0.2 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  During the [[Triassic]], almost all Earth's landmass was concentrated into a single [[supercontinent]] centered more or less on the equator, called [[Pangaea]] (&quot;all the land&quot;). This took the form of a giant &quot;[[Pac-Man]]&quot; with an east-facing &quot;mouth&quot;  constituting the [[Tethys Ocean|Tethys sea]], a vast gulf that opened farther westward in the mid-Triassic, at the expense of the shrinking [[Paleo-Tethys Ocean]], an ocean that existed during the [[Paleozoic]].

The remainder was the world-ocean known as [[Panthalassa]] (&quot;all the sea&quot;). All the deep-ocean sediments laid down during the Triassic have disappeared through [[subduction]] of oceanic plates; thus, very little is known of the Triassic open ocean. The supercontinent Pangaea was rifting during the Triassic&amp;mdash;especially late in the period&amp;mdash;but had not yet separated. The first nonmarine sediments in the [[rift]] that marks the initial break-up of Pangea&amp;mdash;which separated [[New Jersey]] from [[Morocco]]&amp;mdash;are of Late Triassic age; in the U.S., these thick sediments comprise the [[Newark Supergroup]].&lt;ref name=lasdtri&gt;{{cite web
| url = http://rainbow.ldeo.columbia.edu/courses/v1001/10.html
| title = Great Triassic Assemblages Pt 1 - The Chinle and Newark
| work = Dinosaurs and the History of Life
| date = 1997
| first = Paul E. |last =Olsen
| publisher = Lamont–Doherty Earth Observatory of Columbia University
}}&lt;/ref&gt;
Because of the limited shoreline of one super-continental mass, Triassic marine deposits are globally relatively rare; despite their prominence in [[Western Europe]], where the Triassic was first studied. In [[North America]], for example, marine deposits are limited to a few exposures in the west. Thus Triassic [[stratigraphy]] is mostly based on organisms living in lagoons and hypersaline environments, such as ''Estheria'' crustaceans and terrestrial vertebrates.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Sereno P. C. | date = 1993 | title = The pectoral girdle and forelimb of the basal theropod Herrerasaurus ischigualastensis | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 13 | issue = 4| pages = 425–450 | doi=10.1080/02724634.1994.10011524}}&lt;/ref&gt;

==== Jurassic Period ====
{{Main|Jurassic}}

The ''Jurassic'' Period extends from about 201.3 ± 0.2 to 145.0 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;
During the early [[Jurassic]], the supercontinent [[Pangaea]] broke up into the northern supercontinent [[Laurasia]] and the southern supercontinent [[Gondwana]]; the [[Gulf of Mexico]] opened in the new rift between North America and what is now [[Mexico]]'s [[Yucatan Peninsula]]. The Jurassic North [[Atlantic Ocean]] was relatively narrow, while the South Atlantic did not open until the following Cretaceous Period, when Gondwana itself rifted apart.&lt;ref name=panjur2&gt;{{cite web
| url = http://www.scotese.com/late1.htm
| title = Pangea Begins to Rift Apart
| access-date = 2007-07-19
| publisher = C. R. Scotese
}}&lt;/ref&gt;
The [[Tethys Ocean|Tethys Sea]] closed, and the [[Mediterranean Basin|Neotethys]] basin appeared. Climates were warm, with no evidence of [[glacier|glaciation]]. As in the Triassic, there was apparently no land near either pole, and no extensive ice caps existed. The Jurassic geological record is good in western [[Europe]], where extensive marine sequences indicate a time when much of the continent was submerged under shallow tropical seas; famous locales include the [[Jurassic Coast]] [[World Heritage Site]] and the renowned late Jurassic ''[[lagerstätte]]n'' of [[Holzmaden]] and [[Solnhofen limestone|Solnhofen]].&lt;ref name=lasdjur&gt;{{cite web
| url = http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm
| title = Land and sea during Jurassic
| access-date = 2007-07-19
| publisher = Urwelt museum hauff
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070714073301/http://www.urweltmuseum.de/Englisch/museum_eng/Geologie_eng/Tektonik_eng.htm &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archive-date = 2007-07-14}}&lt;/ref&gt;
In contrast, the North American Jurassic record is the poorest of the Mesozoic, with few outcrops at the surface.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |title=Jurassic Rocks – 208 to 146 million years ago |access-date= 2007-07-19 |work=nationalatlas.gov |publisher=United States Department of the Interior |archive-url=https://web.archive.org/web/20140930212425/http://nationalatlas.gov/articles/geology/legend/ages/jurassic.html |archive-date=2014-09-30 }}&lt;/ref&gt; Though the [[Epeiric Sea|epicontinental]] [[Sundance Sea]] left marine deposits in parts of the northern plains of the [[United States]] and [[Canada]] during the late Jurassic, most exposed sediments from this period are continental, such as the [[alluvium|alluvial]] deposits of the [[Morrison Formation]]. The first of several massive [[batholith]]s were emplaced in the northern [[American cordillera|Cordillera]] beginning in the mid-Jurassic, marking the [[Nevadan orogeny]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Monroe |first1= James S. |first2=Reed |last2= Wicander |year=1997 |title=The Changing Earth: Exploring Geology and Evolution |edition= 2nd |location=Belmont |publisher=West Publishing Company |isbn=0-314-09577-2 |page = [https://archive.org/details/changingearthexp0002monr/page/607 607] |url-access= registration |url=https://archive.org/details/changingearthexp0002monr }}&lt;/ref&gt; Important Jurassic exposures are also found in Russia, India, South America, Japan, [[Australasia]] and the United Kingdom.

==== Cretaceous Period ====
{{Main|Cretaceous}}

[[File:100 global.png|thumb|Plate tectonics - 100 Ma,&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; [[Cretaceous]] period]]
The ''Cretaceous'' Period extends from circa {{Ma|145.0}} to {{Ma|Paleogene}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Cretaceous]], the late [[Paleozoic]]-early Mesozoic [[supercontinent]] of [[Pangaea]] completed its breakup into present day [[continent]]s, although their positions were substantially different at the time. As the [[Atlantic Ocean]] widened, the convergent-margin [[orogeny|orogenies]] that had begun during the Jurassic continued in the [[American cordillera|North American Cordillera]], as the [[Nevadan orogeny]] was followed by the [[Sevier orogeny|Sevier]] and [[Laramide orogeny|Laramide orogenies]]. Though Gondwana was still intact in the beginning of the Cretaceous, [[Gondwana]] itself broke up as [[South America]], [[Antarctica]] and [[Australia]] rifted away from [[Africa]] (though [[India]] and [[Madagascar]] remained attached to each other); thus, the South Atlantic and [[Indian Ocean]]s were newly formed. Such active rifting lifted great undersea mountain chains along the welts, raising [[sea level|eustatic sea levels]] worldwide.

To the north of Africa the [[Tethys Sea]] continued to narrow. Broad shallow seas advanced across central [[North America]] (the [[Western Interior Seaway]]) and Europe, then receded late in the period, leaving thick marine deposits sandwiched between [[coal]] beds. At the peak of the Cretaceous [[transgression (geology)|transgression]], one-third of Earth's present land area was submerged.&lt;ref&gt;Dougal Dixon et al., ''Atlas of Life on Earth'', (New York: Barnes &amp; Noble Books, 2001), p. 215.&lt;/ref&gt; The Cretaceous is justly famous for its [[chalk]]; indeed, more chalk formed in the Cretaceous than in any other period in the [[Phanerozoic]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|p=280}}&lt;/ref&gt; [[Mid-ocean ridge]] activity—or rather, the circulation of seawater through the enlarged ridges—enriched the oceans in calcium; this made the oceans more saturated, as well as increased the bioavailability of the element for [[Coccolithophores|calcareous nanoplankton]].&lt;ref&gt;{{harvnb|Stanley|1999|pp=279&amp;ndash;281}}&lt;/ref&gt; These widespread [[carbonate]]s and other [[sedimentary rock|sedimentary deposits]] make the Cretaceous rock record especially fine. Famous [[Geologic formation|formations]] from North America include the rich marine fossils of [[Kansas]]'s [[Smoky Hill Chalk|Smoky Hill Chalk Member]] and the terrestrial fauna of the late Cretaceous [[Hell Creek Formation]]. Other important Cretaceous exposures occur in [[Europe]] and [[China]]. In the area that is now India, massive [[lava]] beds called the [[Deccan Traps]] were laid down in the very late Cretaceous and early Paleocene.

=== Cenozoic Era ===
{{Main|Cenozoic}}

The ''Cenozoic'' Era covers the {{period start|Cenozoic}}&amp;nbsp;million years since the [[Cretaceous–Paleogene extinction event]] up to and including the present day. By the end of the [[Mesozoic]] era, the continents had rifted into nearly their present form. [[Laurasia]] became [[North America]] and [[Eurasia]], while [[Gondwana]] split into [[South America]], [[Africa]], [[Australia]], [[Antarctica]] and the [[Indian subcontinent]], which collided with the Asian plate. This impact gave rise to the Himalayas. The Tethys Sea, which had separated the northern continents from Africa and India, began to close up, forming the [[Mediterranean Sea]].

==== Paleogene Period ====
{{Main|Paleogene}}

The ''Paleogene'' (alternatively ''Palaeogene'') [[geologic period|Period]] is a unit of [[geologic time]] that began {{period start|Paleogene}} and ended 23.03 Ma&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and comprises the first part of the [[Cenozoic]] Era. This period consists of the [[Paleocene]], [[Eocene]] and [[Oligocene]] Epochs.

===== Paleocene Epoch =====
{{Main|Paleocene}}

The ''Paleocene'', lasted from {{Ma|Paleocene}} to {{Ma|56.0}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

In many ways, the [[Paleocene]] continued processes that had begun during the late Cretaceous Period. During the Paleocene, the [[continent]]s continued to drift toward their present positions. Supercontinent [[Laurasia]] had not yet separated into three continents. [[Europe]] and [[Greenland]] were still connected. [[North America]] and [[Asia]] were still intermittently joined by a land bridge, while Greenland and North America were beginning to separate.&lt;ref name=&quot;Hooker&quot;&gt;{{cite book |last1=Hooker |first1=J.J. |title=Encyclopedia of Geology |chapter=TERTIARY TO PRESENT &amp;#124; Paleocene |date=2005 |pages=459–465 |doi=10.1016/B0-12-369396-9/00054-X |isbn=978-0-12-369396-9 }}&lt;/ref&gt; The [[Laramide orogeny]] of the late Cretaceous continued to uplift the [[Rocky Mountains]] in the American west, which ended in the succeeding epoch. South and North America remained separated by equatorial seas (they joined during the [[Neogene]]); the components of the former southern supercontinent [[Gondwana]] continued to split apart, with [[Africa]], South America, [[Antarctica]] and [[Australia]] pulling away from each other. Africa was heading north toward [[Europe]], slowly closing the [[Tethys Ocean]], and [[India]] began its migration to Asia that would lead to a tectonic collision and the formation of the [[Himalayas]].

===== Eocene Epoch =====
{{Main|Eocene}}

During the ''[[Eocene]]'' ({{Ma|56.0}} - {{Ma|33.9}}),&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; the continents continued to drift toward their present positions. At the beginning of the period, Australia and Antarctica remained connected, and warm [[equator]]ial currents mixed with colder Antarctic waters, distributing the heat around the world and keeping global temperatures high. But when Australia split from the southern continent around 45 [[annum|Ma]], the warm equatorial currents were deflected away from Antarctica, and an isolated cold water channel developed between the two continents. The Antarctic region cooled down, and the ocean surrounding Antarctica began to freeze, sending cold water and ice floes north, reinforcing the cooling. The present pattern of [[ice age]]s began about {{Ma|40}}.&lt;ref&gt;[{{GBurl|mIUI3Q8rIxUC|p=336}} Page 336] in: {{cite book |last1=McDowell |first1=Patricia F. |last2=Webb |first2=Thompson |last3=Bartlein |first3=Patrick J. |title=Ecological Time Series |chapter=Long-Term Environmental Change |date=1995 |pages=327–370 |doi=10.1007/978-1-4615-1769-6_16 |isbn=978-0-412-05201-9 }}&lt;/ref&gt;

The northern [[supercontinent]] of [[Laurasia]] began to break up, as [[Europe]], [[Greenland]] and [[North America]] drifted apart. In western North America, [[Orogeny|mountain building]] started in the Eocene, and huge lakes formed in the high flat basins among uplifts. In Europe, the [[Tethys Sea]] finally vanished, while the uplift of the [[Alps]] isolated its final remnant, the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]], and created another shallow sea with island [[archipelago]]s to the north. Though the North [[Atlantic Ocean|Atlantic]] was opening, a land connection appears to have remained between North America and Europe since the faunas of the two regions are very similar. [[India]] continued its journey away from [[Africa]] and began its collision with [[Asia]], creating the [[Himalaya]]n orogeny.{{fact|date=March 2026}}

===== Oligocene Epoch =====
{{Main|Oligocene}}

The ''Oligocene'' Epoch extends from about {{Ma|34}} to {{Ma|23}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; During the [[Oligocene]] the continents continued to drift toward their present positions.

[[Antarctica]] continued to become more isolated and finally developed a permanent [[ice cap]]. [[Orogeny|Mountain building]] in western [[North America]] continued, and the [[Alps]] started to rise in [[Europe]] as the [[African Plate]] continued to push north into the [[Eurasian Plate]], isolating the remnants of [[Tethys Sea]]. A brief marine incursion marks the early Oligocene in Europe. There appears to have been a land bridge in the early Oligocene between [[North America]] and [[Europe]] since the [[Fauna (animals)|faunas]] of the two regions are very similar. During the Oligocene, [[South America]] was finally detached from [[Antarctica]] and drifted north toward [[North America]]. It also allowed the [[Antarctic Circumpolar Current]] to flow, rapidly cooling the continent.

==== Neogene Period ====
{{Main|Neogene}}

The ''Neogene'' Period is a unit of [[geologic timescale|geologic time]] starting 23.03 Ma.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and ends at 2.588 Ma.  The Neogene Period follows the [[Paleogene]] Period. The Neogene consists of the [[Miocene]] and [[Pliocene]] and is followed by the [[Quaternary]] Period.

===== Miocene Epoch =====
{{Main|Miocene}}

The ''Miocene'' extends from about 23.03 to 5.333 million years ago.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;

During the [[Miocene]] continents continued to drift toward their present positions. Of the modern geologic features, only the land bridge between [[South America]] and [[North America]] was absent, the subduction zone along the [[Pacific Ocean]] margin of South America caused the rise of the [[Andes]] and the southward extension of the [[Meso-American]] peninsula. [[India]] continued to collide with [[Asia]]. The Tethys Seaway continued to shrink and then disappeared as [[Africa]] collided with [[Eurasia]] in the [[Turkey|Turkish]]-[[Arabia]]n region between 19 and 12 [[annum|Ma]] ([[International Commission on Stratigraphy|ICS]] 2004). Subsequent uplift of mountains in the western [[Mediterranean]] region and a global fall in sea levels combined to cause a temporary drying up of the Mediterranean Sea resulting in the [[Messinian salinity crisis]] near the end of the Miocene.

===== Pliocene Epoch =====
{{Main|Pliocene}}

The ''Pliocene'' extends from {{Ma|5.333}} to {{Ma|2.588}}.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  During the [[Pliocene]] continents continued to drift toward their present positions, moving from positions possibly as far as {{convert|250|km|mi|0}} from their present locations to positions only 70&amp;nbsp;km from their current locations.

South America became linked to North America through the [[Isthmus of Panama]] during the Pliocene, bringing a nearly complete end to South America's distinctive [[Marsupialia|marsupial]] faunas. The formation of the Isthmus had major consequences on global temperatures, since warm equatorial ocean currents were cut off and an Atlantic cooling cycle began, with cold Arctic and Antarctic waters dropping temperatures in the now-isolated Atlantic Ocean. [[Africa]]'s collision with [[Europe]] formed the [[Mediterranean Sea]], cutting off the remnants of the [[Tethys Ocean]]. Sea level changes exposed the land-bridge between [[Alaska]] and Asia. Near the end of the Pliocene, about {{Ma|2.58}} (the start of the Quaternary Period), the [[Quaternary glaciation|current ice age]] began. The polar regions have since undergone repeated cycles of glaciation and thaw, repeating every 40,000–100,000&amp;nbsp;years.

==== Quaternary Period ====
{{Main|Quaternary}}

===== Pleistocene Epoch =====
{{Main|Pleistocene}}

The ''Pleistocene'' extends from {{Ma|2.588}} to 11,700 years before present.&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt;  The modern [[continent]]s were essentially at their present positions during the [[Pleistocene]], the [[tectonic plate|plates]] upon which they sit probably having moved no more than {{convert|100|km|mi|0}} relative to each other since the beginning of the period.

===== Holocene Epoch =====
{{Main|Holocene}}

[[File:Earth dry elevation.stl|thumb|right|Current Earth - without water, elevation greatly exaggerated (click/enlarge to &quot;spin&quot; 3D-globe).]]
The ''Holocene'' Epoch began approximately 11,700 calendar years before present&lt;ref name=&quot;ICS2015&quot; /&gt; and continues to the present. During the [[Holocene]], continental motions have been less than a kilometer.

The [[last glacial period]] of the [[Quaternary ice age|current ice age]] ended about 10,000&amp;nbsp;years ago.&lt;ref&gt;{{cite web | author = Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | access-date = 2007-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110825080642/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | archive-date = 2011-08-25 }}&lt;/ref&gt; Ice melt caused world [[Sea level rise|sea levels to rise]] about {{convert|35|m|ft|0}} in the early part of the Holocene. In addition, many areas above about [[40th parallel north|40 degrees north]] latitude had been depressed by the weight of the Pleistocene [[glacier]]s and rose as much as {{convert|180|m|ft|0}} over the late Pleistocene and Holocene, and are still rising today. The sea level rise and temporary land depression allowed temporary marine incursions into areas that are now far from the sea. Holocene marine fossils are known from [[Vermont]], [[Quebec]], [[Ontario]] and [[Michigan]]. Other than higher latitude temporary marine incursions associated with glacial depression, Holocene fossils are found primarily in lakebed, floodplain and cave deposits. Holocene marine deposits along low-latitude coastlines are rare because the rise in sea levels during the period exceeds any likely upthrusting of non-glacial origin. [[Post-glacial rebound]] in [[Scandinavia]] resulted in the emergence of coastal areas around the [[Baltic Sea]], including much of [[Finland]]. The region continues to rise, still causing weak [[earthquake]]s across [[Northern Europe]]. The equivalent event in North America was the rebound of [[Hudson Bay]], as it shrank from its larger, immediate post-glacial [[Tyrrell Sea]] phase, to near its present boundaries.

==هالوسين دور==
[[File:Earth dry elevation.stl|thumb|right|موجوده ڌرتي (پاڻي کانسواءِ) - بلندي تمام گهڻي وڌي وئي.]]
هولوسين دور تقريبن &lt;small&gt;'''11,700'''&lt;/small&gt; ڪئلينڊر سال اڳ شروع ٿيو ۽ اڄ تائين جاري آهي. هولوسين دور جي دوران، براعظمي حرڪتون هڪ ڪلوميٽر کان به گهٽ رهيون آهن.

موجوده برفاني دور جو آخري دور تقريباً &lt;small&gt;'''10,000'''&lt;/small&gt; سال اڳ ختم ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates|author=Staff|publisher=Page Paleontology Science Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825080642/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|archive-date=2011-08-25|access-date=2007-03-02}}&lt;/ref&gt; برف پگھلڻ سبب هولوسين جي شروعاتي حصي ۾ دنيا جي سمنڊ جي سطح تقريباً &lt;small&gt;'''35'''&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;'''115'''&lt;/small&gt; فوٽ) وڌي وئي. ان کانسواء، تقريباً &lt;small&gt;'''40'''&lt;/small&gt; درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ کان مٿي ڪيترائي علائقا پلائسٽوسين گليشيئرز جي وزن جي ڪري دٻجي ويا ۽ پلائسٽوسين ۽ هولوسين جي آخر ۾ &lt;small&gt;'''180'''&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;'''591'''&lt;/small&gt; فوٽ) تائين وڌي ويا ۽ اڄ به وڌي رهيا آهن. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ عارضي زميني دٻاءُ عارضي طور تي سمنڊن کي انهن علائقن ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني، جيڪا هاڻي سمنڊن کان پري آهن. هالوسين دور جا سامونڊي فوسلز [[ورمونٽ]]، [[ڪيوبيڪ]]، [[اونٽاريو]] ۽ [[مشي گن]] مان مليا آهن.

برفاني دٻاءُ سان لاڳاپيل اعليٰ ويڪرائي ڦاڪ واري عارضي سامونڊي حملي کان سواءِ، هولوسين فوسلز بنيادي طور تي ڍنڍن جي ترن، ٻوڏ جي ميدان ۽ غارن جي ذخيرن ۾ مليا آهن. گهٽ ويڪرائي ڦاڪ واري ساحلي پٽين تي هولوسين سامونڊي ذخيرا ناياب آهن ڇاڪاڻ ته ان عرصي دوران سمنڊ جي سطح ۾ اضافو غير برفاني اصل جي ڪنهن به امڪاني اڀرڻ کان وڌيڪ آهي. [[اسڪينڊينيويا]] ۾ برفاني ريبائونڊ کان پوءِ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي چوڌاري ساحلي علائقن جي اڀرڻ جي نتيجي ۾، جنهن ۾ [[فنلينڊ]] جو گهڻو حصو شامل آهي، علائقو وڌي رهيو آهي، جيڪو اڃا تائين اتر يورپ ۾ ڪمزور زلزلن جو سبب بڻجندو آهي. [[اتر آمريڪا]] ۾ برابر واقعو هڊسن بي جو ريبائونڊ هو، ڇاڪاڻ ته اهو پنهنجي وڏي، فوري پوسٽ گليشيئر ٽائريل سمنڊ جي مرحلي کان پوء پنهنجي موجوده حدن جي ويجهو    گهٽجي ويو آهي.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|Geology|Earth Sciences|ارضيات |ڌرتي سائنس}} 
* [[ڪائنات]]
* [[بگ بينگ]]
* [[آڪاش منڊل]]
* [[فطري تاريخ]]
* [[پليٽ ٽيڪٽانڪس|پليٽ ٽيڪٽونڪس]]
* [[ارضياتي وقت جو پيمانو]]
* [[فلڪيات جي تاريخ]] 
* ڌرتيء جا دور 
* ڪائنات جا دور
* آثار قديمه جي تاريخ 
* مطلق تاريخ 
* نسبتي تاريخ 
* مرحلو (آثار قديمه) 
* آثار قديمه جي تنظيمون 
* ڌرتيء جو مستقبل 
* فطري تاريخ جو خاڪو 
* ارضياتي نالن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا}}
==وڌيڪ مطالعو==
*{{cite book|last=Stanley|first=Steven M.|title=Earth system history|date=1999|publisher=W. H. Freeman|location=New York|isbn=978-0-7167-3377-5|edition=New }}
{{Refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Geological history of Earth}}
*[https://web.archive.org/web/20070716082613/http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] — ڪائنات جي شروعات کان وٺي موجوده وقت تائين واقعن تي هڪ تفصيلي نظر.
*جان ڊبليو. وئلي &quot;[https://web.archive.org/web/20060328222214/http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;colID=1&amp;articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 A Cool Early Earth?]&quot; سائنٽيفڪ آمريڪن. آڪٽوبر، 2005ع، صفلو 58-65؛ سمنڊن جي ٺهڻ جي وقت ۽ ڌرتيءَ جي شروعاتي تاريخ ۾ ٻين اهم واقعن تي بحث ڪري ٿو. 
*پال ڊيويز &quot;[https://www.theguardian.com/science/story/0,3605,1671164,00.html Quantum leap of life]&quot;. دي گارجين. 20 دسمبر، 2005ع. - زندگيءَ جي شروعات ۾ ڪوانٽم سسٽم جي ڪردار بابت قياس آرائي تي بحث ڪري ٿو. 
*[http://www.johnkyrk.com/evolution.html Evolution timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022084620/http://johnkyrk.com/evolution.html |date=2012-10-22 }} تقريبن &lt;small&gt;13,700,000,000&lt;/small&gt; کان وٺي زندگيءَ جي متحرڪ ڪهاڻي بگ بينگ کان وٺي ڌرتيءَ جي ٺهڻ ۽ بيڪٽيريا ۽ ٻين جاندارن جي ترقي تائين انسان جي عروج تائين هر شيءِ ڏيکاري ٿي. (فليش پلئر تي)
*[https://web.archive.org/web/20030729055405/http://www.uwmc.uwc.edu/geography/Hutton/Hutton.htm Theory of the Earth and Abstract of the Theory of the Earth]
*[http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_0 Paleomaps Since 600 Ma (Mollweide Projection, Longitude 0)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072005/http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_0 |date=2012-10-20 }}
*[http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_180 Paleomaps Since 600 Ma (Mollweide Projection, Longitude 180)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020072011/http://issuu.com/sergioluisdasilva/docs/paleomaps_mollweide_longitude_180 |date=2012-10-20 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Geological History Of Earth}}
[[زمرو:ارتقاء سان لاڳاپيل خاڪا]]
[[زمرو:ارضياتي تاريخ]]
[[زمرو:ڌرتي]]
[[زمرو:ڌرتي جا ارضياتي دور]]
[[زمرو:ڌرتي جي ارضياتي تاريخ]]
[[زمرو:زمين جي ارضياتي تاريخ]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>hmw3qaqaar9zria7sahp9ok336j38bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Used in system</title>
    <ns>10</ns>
    <id>90327</id>
    <revision>
      <id>372815</id>
      <parentid>362859</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="196bkrax8m9r9spo90sxgyczdyxm0j6" xml:space="preserve">{{#invoke:High-use|main|1=|2={{{2|}}}|system={{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|in system messages}}&lt;noinclude&gt;|nocat=true&lt;/noinclude&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}&lt;!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>196bkrax8m9r9spo90sxgyczdyxm0j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Message box</title>
    <ns>10</ns>
    <id>92363</id>
    <revision>
      <id>372817</id>
      <parentid>362929</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="ec5uksweko8fo5g5cq8trc3z8zthhd4" xml:space="preserve">{{Mbox
| image = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|45px]]|none}}
| style = background: {{#if:{{{backgroundcolor|}}}|{{{backgroundcolor}}}|#E7F3FF}};
| text  = {{#if:{{{heading|}}}
  | '''{{{heading}}}'''&lt;br /&gt;
  | '''اطلاعي پيغام'''&lt;br /&gt;
}}{{{message|{{{text|&lt;noinclude&gt;
هي هڪ نموني طور ڏيکاريل اطلاعي پيغام آهي۔ جيڪڏهن ڪو مخصوص پيغام مهيا نه ڪيو ويو هجي ته هتي عام وضاحتي متن ظاهر ٿيندو۔ مهرباني ڪري هتي پنهنجو مطلوبه پيغام، هدايت يا وضاحت شامل ڪريو۔
&lt;/noinclude&gt;}}}}}}
| small = {{{small|}}}
| smallimage = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|30px]]|none}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ec5uksweko8fo5g5cq8trc3z8zthhd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372818</id>
      <parentid>372817</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="937" sha1="6iovmhtmbor1bsmfwky5ehaxnh7k9mi" xml:space="preserve">{{Mbox
| image = {{#if:{{{image|}}}
    | [[File:{{{image}}}|45px]]
    | [[File:Information icon.svg|45px]]
}}
| style = background: {{#if:{{{backgroundcolor|}}}|{{{backgroundcolor}}}|#E7F3FF}};
| text  = {{#if:{{{heading|}}}
  | '''{{{heading}}}'''&lt;br /&gt;
  | '''اطلاعي پيغام'''&lt;br /&gt;
}}{{{message|{{{text|&lt;noinclude&gt;
هي هڪ نموني طور ڏيکاريل اطلاعي پيغام آهي۔ جيڪڏهن ڪو مخصوص پيغام مهيا نه ڪيو ويو هجي ته هتي عام وضاحتي متن ظاهر ٿيندو۔ مهرباني ڪري هتي پنهنجو مطلوبه پيغام، هدايت يا وضاحت شامل ڪريو۔
&lt;/noinclude&gt;}}}}}}
| small = {{{small|}}}
| smallimage = {{#if:{{{image|}}}
    | [[File:{{{image}}}|30px]]
    | [[File:Information icon.svg|30px]]
}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6iovmhtmbor1bsmfwky5ehaxnh7k9mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:TableTools/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>92722</id>
    <revision>
      <id>372921</id>
      <parentid>363980</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8391" sha1="e0w21py4bubvy6q2yxe5aqqxcp5ucdx" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isPositiveInteger ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي array حصي ۾ آهي يا hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== shallowClone ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
Metamethods جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ metatable به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن metatable منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== numKeys ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== affixNums ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص prefix يا suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== numData ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>e0w21py4bubvy6q2yxe5aqqxcp5ucdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372923</id>
      <parentid>372921</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8407" sha1="to7zgr1hymfl1yhx9gm467ckc7vs9ay" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== shallowClone ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
Metamethods جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ metatable به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن metatable منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== numKeys ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== affixNums ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص prefix يا suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== numData ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>to7zgr1hymfl1yhx9gm467ckc7vs9ay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372924</id>
      <parentid>372923</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8437" sha1="l2hyt1u1wiv8gsgufrux671gqh7sdqx" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== numKeys ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== affixNums ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص prefix يا suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== numData ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>l2hyt1u1wiv8gsgufrux671gqh7sdqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372925</id>
      <parentid>372924</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8450" sha1="g1fsxd4buzubmkfd6hhg6jgx84ga2uz" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== affixNums ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص prefix يا suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== numData ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>g1fsxd4buzubmkfd6hhg6jgx84ga2uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372926</id>
      <parentid>372925</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8471" sha1="293prndjovg2hg2nr3b1hmdd389gm47" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== numData ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>293prndjovg2hg2nr3b1hmdd389gm47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372927</id>
      <parentid>372926</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8480" sha1="mo4r0z77fvvxky96v36941vf67u6x8s" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== compressSparseArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني iterate ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>mo4r0z77fvvxky96v36941vf67u6x8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372928</id>
      <parentid>372927</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ڪمپريس اسپارس ايري */</comment>
      <origin>372928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8495" sha1="eu0vn6ay55d3t68i14zqmxdye1bprja" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== sparseIpairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>eu0vn6ay55d3t68i14zqmxdye1bprja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372929</id>
      <parentid>372928</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8504" sha1="s02b4ov9l5zerugf51sbknw2g1kkgz1" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== size ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>s02b4ov9l5zerugf51sbknw2g1kkgz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372930</id>
      <parentid>372929</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8506" sha1="ihk7nip6sdz9i0th1pto1xzr4s1wdy4" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== keysToList ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ihk7nip6sdz9i0th1pto1xzr4s1wdy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372931</id>
      <parentid>372930</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8521" sha1="mr5rm7fuiweg36ajyhymuhjuxbkswgu" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين جي فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>mr5rm7fuiweg36ajyhymuhjuxbkswgu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372932</id>
      <parentid>372931</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:54:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="b5t2es3nbgx3a5d0zjeai1603nfa151" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isNan ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>b5t2es3nbgx3a5d0zjeai1603nfa151</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372933</id>
      <parentid>372932</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8526" sha1="o14m5lwgu237mceqiodd3ag8bhrk7y4" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isنئن ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== sortedPairs ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي iterate ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>o14m5lwgu237mceqiodd3ag8bhrk7y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372934</id>
      <parentid>372933</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8545" sha1="hnp9mtezweppiziaqr8u7fbgydkhoxw" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isنئن ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== ترتيبي جوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي ٻيھر بيان ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>hnp9mtezweppiziaqr8u7fbgydkhoxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372935</id>
      <parentid>372934</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8547" sha1="c3z976t1wc3ij9kukyfn0xq8jcllgv8" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isنئن ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== ترتيبي جوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي ٻيھر بيان ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isايري ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار عدد هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isArrayLike ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>c3z976t1wc3ij9kukyfn0xq8jcllgv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372936</id>
      <parentid>372935</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8555" sha1="kc6fjqqjalte30hnr12qabcd76oni9x" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isنئن ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== ترتيبي جوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي ٻيھر بيان ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isايري ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار عدد هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isايري جھڙا ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== invert ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>kc6fjqqjalte30hnr12qabcd76oni9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372937</id>
      <parentid>372936</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8570" sha1="3udtayrxspaau8ihkwvpqm6l0xy9k9j" xml:space="preserve">{{used in system}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{lua|Module:Exponential search|noprotcat=yes}}

هي ماڊيول Lua جدولن (tables) سان ڪم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فنڪشن مهيا ڪري ٿو۔ اهو هڪ ميٽا-ماڊيول آهي، جيڪو ٻين Lua ماڊيولن مان سڏڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي، ۽ ان کي سڌو سنئون #invoke ذريعي سڏڻ نه گهرجي۔

== ماڊيول لوڊ ڪرڻ ==

ڪنهن به فنڪشن کي استعمال ڪرڻ لاءِ، سڀ کان پهريان ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ ضروري آهي۔

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local TableTools = require('Module:TableTools')
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== isعدد صحيح  ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isPositiveInteger(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; مثبت عدد صحيح (positive integer) هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
جيتوڻيڪ هي فنڪشن سڌو جدولن تي ڪم نٿو ڪري، پر اهو معلوم ڪرڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪنهن جدول جي ڪنجي اري array حصي ۾ آهي يا  ھيش hash حصي ۾۔

== isنئن ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isNan(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;''value''&lt;/code&gt; [[NaN]] هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو، ٻي صورت ۾ &lt;code&gt;false&lt;/code&gt;۔  
هي پڻ جدولن تي سڌو ڪم نٿو ڪري، پر اهو ڄاڻڻ لاءِ مفيد آهي ته ڪا قدر جدول جي ڪنجي طور صحيح آهي يا نه (Lua ۾ NaN کي ڪنجي طور استعمال ڪرڻ سان غلطي ايندي آهي)۔

== تراکڙو نقل==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.shallowClone(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ڪنهن جدول جي نقل (clone) ٺاهي ٿو۔ موٽايل قدر هڪ نئون جدول هوندو، پر سڀ ذيلي جدول (subtables) ۽ فنڪشن ساڳيا ئي شيئر ٿيندا۔  
ميٽا طريقا جو احترام ڪيو ويندو، پر نئين جدول وٽ پنهنجو metatable نه هوندو۔

جيڪڏهن توهان اهڙو جدول ٺاهڻ چاهيو جنهن ۾ ڪو به ذيلي جدول شيئر نه هجي ۽ ميٽا جدول به منتقل ٿئي، ته استعمال ڪريو:

&lt;code&gt;[[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.clone|mw.clone]]&lt;/code&gt;

۽ جيڪڏهن ميٽا جدول منتقل نه ڪرڻي هجي ته &lt;code&gt;[[#deepCopy|deepCopy]]&lt;/code&gt; استعمال ڪريو۔

== نقل ھٽايو==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.removeDuplicates(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن هڪ array مان نقل قدرن (duplicate values) کي هٽائي ٿو۔  
هي صرف معياري arrays لاءِ ٺهيل آهي: مثبت عدد ڪنجيون استعمال ٿينديون ۽ پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; کان پوءِ سڀ قدر نظرانداز ڪيا ويندا۔

مثال طور:

{{code|code={5, 4, 4, 3, 4, 2, 2, 1}|lang=lua}}

هي فنڪشن واپس ڏيندو:

{{code|code={5, 4, 3, 2, 1}|lang=lua}}

== عددي ڪنجيون==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numKeys(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن جدول &lt;code&gt;''t''&lt;/code&gt; مان سڀ مثبت عدد ڪنجيون ڳولي هڪ ترتيب ڏنل array طور واپس ڪندو۔

مثال:

{{code|code={'foo', nil, 'bar', 'baz', a='b'}|lang=lua}}

واپس ڏيندو:

{{code|code={1,3,4}|lang=lua}}

== عددي بيھڪ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.affixNums(t, prefix, suffix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول مان انهن ڪنجيَن جا نمبر ڪڍي ٿو جن وٽ مخصوص مھڙ prefix يا پڇڙ suffix هجي۔

مثال:

{{code|code={a1='foo', a3='bar', a6='baz'}|lang=lua}}

prefix &lt;code&gt;'a'&lt;/code&gt; سان نتيجو ٿيندو:

{{code|code={1,3,6}|lang=lua}}

== عددي ڊيٽا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.numData(t, compress)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

اهڙي جدول کي منظم ڪري ٿو جنهن جون ڪنجيون &quot;foo1&quot;، &quot;bar1&quot;، &quot;foo2&quot; جهڙيون هجن۔

مثال نتيجو:

{{code|code={
[1] = {foo='text', bar='text'},
[2] = {foo='text', baz='text'}
}|lang=lua}}

جيڪڏهن ڪنجي integer سان ختم نه ٿئي ته ان کي &quot;other&quot; نالي سب ٽيبل ۾ رکيو ويندو۔

== ڪمپريس اسپارس ايري==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.compressSparseArray(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي array مان &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; قدر هٽائي ترتيب برقرار رکندو ته جيئن &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; سان محفوظ نموني بيان ڪري سگهجي۔

مثال:

{{code|code={1, nil, foo='bar', 3, 2}|lang=lua}}

نتيجو:

{{code|code={1,3,2}|lang=lua}}

== اسپارس iجوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseIpairs(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي sparse arrays لاءِ iterator آهي۔  
اهو &lt;code&gt;ipairs&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر اهو پهرين &lt;code&gt;nil&lt;/code&gt; تي نه رڪجي ٿو۔

استعمال:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
for i, v in TableTools.sparseIpairs(t) do
   -- code block
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== ماپ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.size(t)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪنجي/قدر جدول (associative array) جي سائيز معلوم ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|code={foo='foo', bar='bar'}|lang=lua}}

نتيجو:

&lt;code&gt;2&lt;/code&gt;

== ڪنجين لاء فھرست==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.keysToList(t, keySort, checked)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جون سڀ ڪنجيون هڪ فهرست طور موٽائيندو ۽ انهن کي ترتيب ڏئي سگهجي ٿو۔

== ترتيبي جوڙا==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sortedPairs(t, keySort)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول کي ٻيھر بيان ڪندو جڏهن ڪنجيون ترتيب ڏنل هجن۔

== isايري ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArray(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;value&lt;/code&gt; هڪ جدول هجي جنهن جون ڪنجيون 1 کان شروع ٿيندڙ لڳاتار عدد هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== isايري جھڙا ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.isArrayLike(value)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن قدر iterable هجي ۽ سڀ ڪنجيون لڳاتار integer هجن ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

== موٽائڻ ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.invert(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ايري array ۾ ڪنجيون ۽ قدر الٽائي ڇڏيندو۔

مثال:

{{code|invert{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=1,b=2,c=3}|lang=lua}}

== listToSet ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.listToSet(arr)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array کي set ۾ تبديل ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|listToSet{ &quot;a&quot;,&quot;b&quot;,&quot;c&quot; }|lua}}

نتيجو:

{{code|code={a=true,b=true,c=true}|lang=lua}}

== deepCopy ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.deepCopy(orig, noMetatable, alreadySeen)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي جدول جي مڪمل نقل ٺاهي ٿو۔  
اهو &lt;code&gt;mw.clone&lt;/code&gt; جهڙو آهي، پر &lt;code&gt;mw.loadData&lt;/code&gt; سان لوڊ ڪيل جدولن کي به نقل ڪري سگهي ٿو۔

== sparseConcat ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.sparseConcat(t, sep, i, j)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

مثبت integer ڪنجي وارن قدرن کي ترتيب سان گڏ ڪري ٿو۔

مثال:

{{code|sparseConcat{ &quot;a&quot;, nil, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;}|lua}}

نتيجو:

{{code|&quot;acd&quot;|lua}}

== length ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.length(t, prefix)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

array يا quasi-array جي ڊيگهه ڳولهي ٿو۔  
هي [[exponential search]] الگورٿم استعمال ڪري ٿو۔

== inArray ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.inArray(array, searchElement)
TableTools.inArray(array, searchElement, fromIndex)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

جيڪڏهن &lt;code&gt;searchElement&lt;/code&gt; array ۾ موجود هجي ته &lt;code&gt;true&lt;/code&gt; موٽائيندو۔

هي جاوا اسڪرپٽ جي:

Array.prototype.includes()

فنڪشن جهڙو آهي۔

== merge ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.merge(...)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

ڪيترن arrays کي گڏ ڪري هڪ نئون array ٺاهيندو۔

== extend ==

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
TableTools.extend(arr1, arr2)
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پهريون array وڌائي ٻئي array جا سڀ عنصر ان ۾ شامل ڪندو۔

== پڻ ڏسو ==
* {{ml|params|}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[Category:Lua metamodules|TableTools]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>3udtayrxspaau8ihkwvpqm6l0xy9k9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چين جي علائقن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93769</id>
    <revision>
      <id>372842</id>
      <parentid>368743</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14287" sha1="7as4oe6zk5nf724dvovzkbrdm1pmvbd" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
هي [[چين]] جي روايتي مٿين سطح جي '''علائقن جي فهرست''' آهي.
[[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]

==عوامي جمهوريه چين==
=== شمارياتي علائقا === 
هي عوامي جمهوريه چين جي 34 صوبائي سطح جي ڊويزنن جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي وڏي انتظامي علائقي جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. 
{|
| rowspan=&quot;9&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:Regions of China Names Chinese Simp.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#daea7b|'''اتر چين'''}}
|{{legend|#99c1fb|'''اوڀر چين'''}}
|{{legend|#dca9e9|'''ڏکڻ اولهه چين'''}}
|{{legend|#fadb4c|'''ڏکڻ مرڪزي چين'''}}
|{{legend|#8092d4|'''اتر اوڀر چين'''}}
|{{legend|#ffcb78|'''اتر اولهه چين'''}}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!علائقو
!نقشو
!علائقو
!آبادي (2010)
!آبادي جي گھاٽائي
!صوبا/علائقا
!&lt;small&gt;صوبائي/علائقائي سيٽ&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''[[اتر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华北}} (هوابئي)
| rowspan=&quot;5&quot; |
[[File:North China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;21,85,105 چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;16,48,23,136&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
75 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[بيجنگ]]||ٽونگ زو ضلعو
|-
|[[تيانجن]]||هيگزي ضلعو
|-
|[[ھيبئي صوبو|هيبي]]||&lt;small&gt;[[شيجيازوانگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[شانشي صوبو|شانزي]]||تائي يوان
|-
|[[انر منگوليا]]||[[هوهوت]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot;|'''[[اوڀر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华东}} (هواڊونگ)
|rowspan=&quot;8&quot;| 
[[File:East China.svg|200px]]
|rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
7,95,837 چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;38,43,64,968&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;483&lt;/small&gt; في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شنگھائي]]||هوانگپو ضلعو
|-
|[[جئانگسو صوبو|جيانگسو]]||[[نانجنگ]]
|-
|[[زئجيانگ صوبو|زيجيانگ]]||[[هانگزو]]
|-
|[[اينھئي صوبو|اينهوئي]]||[[هيفي]]
|-
|[[فيوجن صوبو|فوجيان]]||[[فوزو]] (چين)&lt;br&gt;[[ڪنمين]] (تائيوان ڇڏي ڏنو)
|-
|[[تائيوان]]||[[تائيپي]] (&lt;small&gt;چين جو دعوو ڪيل&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;زونگزنگ نئون ڳوٺ (تائيوان ڇڏي ڏنو)&lt;/small&gt;
|-
|[[جئانگشي صوبو|جيانگسي]]||[[نانچانگ]]
|-
|[[شئنڊانگ صوبو|شينڊونگ]]||[[جنان]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|
'''[[ڏکڻ اولهه چين]]'''&lt;br /&gt;
{{lang|zh-Hans|西南}} (زونان)
|rowspan=&quot;5&quot;|
[[File:Southwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;23,65,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;19,29,79,243&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
82 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[چانگچنگ|&lt;small&gt;چونگڪنگ&lt;/small&gt;]]||يوزونگ ضلعو 
|-
|[[سيچوان صوبو|سيچوان]]||[[چينگدو]] 
|-
|[[گوئيزو|گوئزو]] ||گوئيانگ
|-
|[[ينان صوبو|ينان]] ||ڪنمنگ
|-
|[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||لهاسا
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (زونگنان)
| rowspan=&quot;6&quot;|
[[File:South Central China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;10,14,354&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;38,35,59,808&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;378 في چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[زينگزو]]   
|-
|[[ھوبئي صوبو|هوبي]]||[[ووهان]]   
|-
|[[هونان]]||[[چانگشا]]  
|-
|[[گوئينگڊانگ صوبو|&lt;small&gt;گوانگڊونگ&lt;/small&gt;]]||[[گوانگزو]]     
|-
|[[گوانگزي زوانگ خودمختيار علائقو|گوانگسي]]||[[ناننگ]]   
|-
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[هائيڪو]]  
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''اتر اوڀر چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|东北}} (ڊونگبئي)|| rowspan=&quot;3&quot; |[[File:Northeast China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;791,826&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;9,85,14,948&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
124 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[لئائوننگ صوبو|ليائوننگ]]||شينيانگ
|-
|[[جيلن صوبو|جيلين]] ||&lt;small&gt;[[چانگچنگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[ھيلانگجيئينگ صوبو|&lt;small&gt;هيلونگجيانگ&lt;/small&gt;]] ||[[هاربن]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''اتر اولهائين چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|西北}} (زيبئي)|| rowspan=&quot;5&quot; |[[File:Northwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;31,07,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;10,35,28,786&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
31 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شانشي صوبو|شانزي]] ||[[زيان]]
|-
|[[گينسو صوبو|گئنسو]]||لئنزو 
|-
|چنگهائي ||زيننگ 
|-
|[[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]] ||ينقوان
|-
|[[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|زنجيانگ]] ||ارمقي 
|}
چونگ چنگ. يوزونگ ضلعو. اوڀر چين * اتر چين. ڏکڻ اولهه چين چيني ٻولي: . في چورس ڪلوميٽر. بيجنگ. ٽونگ زو ضلعو. تيانجن. هيڪسي ضلعو. هيبي. شيجيازوانگ *شانڪسي. تائيوان '. چيني: ينان. ڪنمنگ. تبت. لهاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) چونگنگ. يوزونگ ضلعو. سيچوان. چينگدو. گيزو. گيانگ. يونن. ڪنمنگ. تبت. لھاسا.گوئيانگ. گوئيزو. زسيچوان. چينگدو. اتر اوڀر چين 东北 (ڊونگبئي) ليوننگ شينيانگ جيلن چانگچون هيلونگجيانگ هاربن. * اتر اولهه چين 西北 (زيبئي). شانسي. شيان. گانسو لانزو چنگھائي زيننگ ننگزيا ينچوان سنجيانگ يورمچي * انگن اکرن جا ٻيا قسم: اقتصادي علائقا. فوجي علائقا.

====انگن اکرن جا ٻيا قسم====
علائقو. چورس ڪلوميٽر ۾ علائقو. آبادي. (2010). آبادي گهڻائي. صوبا شامل آهن ۽ نوٽس. * اتر چين. (اوڀر اندروني منگوليا کان سواءِ). بيجنگ، تيانجن، هيبي، شانسي، ۽ اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر، ۽ ٽونگلياؤ کان سواءِ) * اتر اوڀر چين (اوڀر اندروني منگوليا سان گڏ). ليائوننگ، جيلن، هيلونگ جيانگ، ۽ اوڀر اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر، ۽ ٽونگلياؤ) * اوڀر چين. مٿي ذڪر ڪيل ست ادارا ۽ دعويٰ ڪيل تائيوان صوبو. تائيوان ۽ ان جي آس پاس جا ٻيٽ گروپ چين جي جمهوريه پاران منظم آهن پر عوامي جمهوريه چين پاران دعويٰ ڪيل آهن. * مرڪزي چين. هينان، هوبي، ۽ هونان * ڏکڻ چين. گوانگ ڊونگ، گوانگسي، هنگن، هانان، هانگ ڪانگ، ۽ ميڪاؤ * مغربي چين. چونگ چينگ، سيچوان، گيزو، يونان، تبت، شانسي، گانسو، چنگھائي، نينگ شيا ۽ سن جيانگ * چين مغربي ترقي، اتر اوڀر ايريا جي بحالي وارو منصوبو. پڪي روهڙي[[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Region!!&lt;small&gt;Area&lt;/small&gt;!!&lt;small&gt;Population&lt;br /&gt;(2010)&lt;/small&gt;!!&lt;small&gt;Population&lt;br /&gt;Density&lt;/small&gt;!!&lt;small&gt;Provinces included &amp; Notes&lt;/small&gt;
|-
|'''[[North China]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(without Eastern [[Inner Mongolia]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;1,082,492&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;153,180,300&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |142/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Beijing]], [[Tianjin]], [[Hebei]], [[Shanxi]], &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[Inner Mongolia]] (without [[Chifeng]], [[Hinggan League|Hinggan]], [[Hulunbuir]], and [[Tongliao]])&lt;/small&gt;
|-
|'''[[Northeast China]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(with Eastern [[Inner Mongolia]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;1,266,869&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;121,163,770&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |96/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Liaoning]], [[Jilin]], &lt;small&gt;[[Heilongjiang]], and&lt;/small&gt; Eastern [[Inner Mongolia]] &lt;small&gt;([[Chifeng]], [[Hinggan League|Hinggan]], [[Hulunbuir]], and [[Tongliao]])&lt;/small&gt;
|-
|'''[[East China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;832,028&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;407,527,091&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |499/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;above-mentioned seven entities plus the claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].&lt;br /&gt;[[Geography of Taiwan|Taiwan]] and [[Free area of the Republic of China|its surrounding island groups]] are administered&lt;/small&gt; by the [[Taiwan|Republic of China]] but claimed by the [[China|People's Republic of China]].
|-
|'''[[Central China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;564,700&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;216,945,029&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |384/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Henan]], [[Hubei]], and [[Hunan]]
|-
|'''[[South China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;449,654&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;166,614,779&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |371/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Guangdong]]&lt;/small&gt;, [[Guangxi]], [[Hainan]], [[Hong Kong|H&lt;small&gt;ong Kong&lt;/small&gt;]], and [[Macau]]
|-
|'''[[Western China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;3,978,700&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;289,623,281&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |73/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Chongqing]]&lt;/small&gt;, [[Sichuan]], [[Guizhou]], [[Yunnan]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Shaanxi]], [[Gansu]], [[Qinghai]], [[Ningxia]], and [[Xinjiang]]
|}

===اقتصادي علائقا===
{{Further|China Western Development|Northeast Area Revitalization Plan|Rise of Central China Plan}}

{|
| rowspan=&quot;6&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:China Economic Sector.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#2c5aa0|'''East Coast'''}}
|-
|{{legend|#442487|'''Western China'''}}
|-
|{{legend|#2ca089|'''Central China'''}}
|-
|{{legend|#800080|'''Northeast China'''}}
|}

===پيپلز لبريشن آرمي جا فوجي علائقا===
{{Main|پيپلز لبريشن آرمي جا ٿيٽر ڪمانڊ}}
[[File:Map of Theatres of PLA en.svg|thumb|left|300px|چين جي پيپلز لبريشن آرمي جا پنج ٿيٽر ڪمانڊ]]

==پڻ ڏسو==
{{Portal|چين}} 
* [[چين جا صوبا]] 
* [[چين جي انتظامي ڊويزنن جي فهرست]]
* [[چين جي خودمختيار علائقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==


{{China topics}}
{{Regions and cities of China}}
{{Asia topic|List of regions of}}

{{DEFAULTSORT:Regions of China}}
[[Category:Regions of China|*]]
[[Category:Geography of China by region]]
[[Category:China geography-related lists]]
[[Category:China history-related lists]]
[[زمرو:چين جا جاگرافيائي علائقا]]

هي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي 34 [[چين جي انتظامي ڊويزنن|صوبائي سطح جي ڊويزنن]] جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي [[وڏي انتظامي علائقي]] جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. * علائقو * نقشو * علائقو * آبادي&lt;b&gt;(2010) * آبادي&lt;b&gt;گھڻائي * صوبا/علائقو * صوبائي/علائقائي سيٽ * ''اتر چين''. چيني ٻولي: Huáběi. في چورس ڪلوميٽر. [[بيجنگ]]. ٽونگ زو ضلعو. * [[تيانجن]]. هيڪسي ضلعو. * [[هيبي]]. [[شيجيازوانگ]] * *[[شانڪسي]]. [[تائيوان]] * [[اندرون منگوليا]] [[هوهوت]] * ''اوڀر چين''''. چيني: 华东 (Huádōng). [[شنگھائي]]. Huangpu ضلعو. * [[جيانگ سو]]. [[نانجنگ]] * [[Zhejiang]]. [[هانگزو]] * [[Anhui]]. [[هيفي]] * [[فوجيان]]. [[فوزو]] (پي آر سي). Kinmen (ROC-ختم ٿيل) * [[تائيوان صوبو، عوامي جمهوريه چين|''تائيوان'']]. [[Taipei]] (PRC-دعوي ڪيل). ختم ڪيو ويو. * [[جيانگسي]]. [[نانچانگ]] * [[شنڊونگ]]. [[جنان]] * '''[[ڏکڻ اولهه چين]]''''. zh-Hans: 西南. (Xīnán). |[[چونگ چنگ]]. يوزونگ ضلعو || rowspan=&quot;5&quot; |[[فائل: ڏکڻ اولهه چين.svg|200px]] | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |2,365,900 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |192,979,243 | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |82/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |- |[[سيچوان]]||[[چينگدو]] |- |[[Guizhou]]||[[Guiyang]] |- |[[يوننان]]||[[کنمنگ]] |- |[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||[[لاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) |- | rowspan=&quot;6&quot; |'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (Zhōngnán)|| rowspan=&quot;6&quot; |[[فائل:South Central China.svg|200px]] | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |1,014,354&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |383,559,808 | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |378/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |[[هينان]]||[[زينگزو]] |- |[[هوبي]]||[[ووهان]] |- |[[هنان]]||[[چانگشا]] |- |[[گوانگڊونگ]]||[[گوانگزو]] |- |[[گوانگسي]]||[[ناننگ]] |- |[[هينان]]||[[هائيڪو]] |- | rowspan=&quot;3&quot; |'''[[اتر اوڀر چين]]''' سي،: 东北 (Dōngběi * [[ليوننگ]]. [[شينيانگ]] |[[جلين]]. [[چانگچون]] [[هيلونگجيانگ]]||[[هاربن]] * ''''[[اتر اولهه چين]]''''. zh-هانس: 西北. (جيبي) * [[شانڪي]]. [[شيان]] [[گانسو]]. لانزو]] ** [[چنگائي]]. [[سننگ]] * [[ننگ شيا]]، [[ينچوان]] [[سنجيانگ]]. اُرمقي</text>
      <sha1>7as4oe6zk5nf724dvovzkbrdm1pmvbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372844</id>
      <parentid>372842</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="9nhcoefwfkyj9vi4fswr6yjj4ptg4xw" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
هي [[چين]] جي روايتي مٿين سطح جي '''علائقن جي فهرست''' آهي.
[[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]

==عوامي جمهوريه چين==
=== شمارياتي علائقا === 
هي عوامي جمهوريه چين جي 34 صوبائي سطح جي ڊويزنن جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي وڏي انتظامي علائقي جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. 
{|
| rowspan=&quot;9&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:Regions of China Names Chinese Simp.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#daea7b|'''اتر چين'''}}
|{{legend|#99c1fb|'''اوڀر چين'''}}
|{{legend|#dca9e9|'''ڏکڻ اولهه چين'''}}
|{{legend|#fadb4c|'''ڏکڻ مرڪزي چين'''}}
|{{legend|#8092d4|'''اتر اوڀر چين'''}}
|{{legend|#ffcb78|'''اتر اولهه چين'''}}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!علائقو
!نقشو
!علائقو
!آبادي (2010)
!آبادي جي گھاٽائي
!صوبا/علائقا
!&lt;small&gt;صوبائي/علائقائي سيٽ&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''[[اتر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华北}} (هوابئي)
| rowspan=&quot;5&quot; |
[[File:North China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;21,85,105 چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;16,48,23,136&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
75 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[بيجنگ]]||ٽونگ زو ضلعو
|-
|[[تيانجن]]||هيگزي ضلعو
|-
|[[ھيبئي صوبو|هيبي]]||&lt;small&gt;[[شيجيازوانگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[شانشي صوبو|شانزي]]||تائي يوان
|-
|[[انر منگوليا]]||[[هوهوت]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot;|'''[[اوڀر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华东}} (هواڊونگ)
|rowspan=&quot;8&quot;| 
[[File:East China.svg|200px]]
|rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
7,95,837 چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;38,43,64,968&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;483&lt;/small&gt; في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شنگھائي]]||هوانگپو ضلعو
|-
|[[جئانگسو صوبو|جيانگسو]]||[[نانجنگ]]
|-
|[[زئجيانگ صوبو|زيجيانگ]]||[[هانگزو]]
|-
|[[اينھئي صوبو|اينهوئي]]||[[هيفي]]
|-
|[[فيوجن صوبو|فوجيان]]||[[فوزو]] (چين)&lt;br&gt;[[ڪنمين]] (تائيوان ڇڏي ڏنو)
|-
|[[تائيوان]]||[[تائيپي]] (&lt;small&gt;چين جو دعوو ڪيل&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;زونگزنگ نئون ڳوٺ (تائيوان ڇڏي ڏنو)&lt;/small&gt;
|-
|[[جئانگشي صوبو|جيانگسي]]||[[نانچانگ]]
|-
|[[شئنڊانگ صوبو|شينڊونگ]]||[[جنان]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|
'''[[ڏکڻ اولهه چين]]'''&lt;br /&gt;
{{lang|zh-Hans|西南}} (زونان)
|rowspan=&quot;5&quot;|
[[File:Southwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;23,65,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;19,29,79,243&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
82 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[چانگچنگ|&lt;small&gt;چونگڪنگ&lt;/small&gt;]]||يوزونگ ضلعو 
|-
|[[سيچوان صوبو|سيچوان]]||[[چينگدو]] 
|-
|[[گوئيزو|گوئزو]] ||گوئيانگ
|-
|[[ينان صوبو|ينان]] ||ڪنمنگ
|-
|[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||لهاسا
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (زونگنان)
| rowspan=&quot;6&quot;|
[[File:South Central China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;10,14,354&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;38,35,59,808&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;378 في چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[زينگزو]]   
|-
|[[ھوبئي صوبو|هوبي]]||[[ووهان]]   
|-
|[[هونان]]||[[چانگشا]]  
|-
|[[گوئينگڊانگ صوبو|&lt;small&gt;گوانگڊونگ&lt;/small&gt;]]||[[گوانگزو]]     
|-
|[[گوانگزي زوانگ خودمختيار علائقو|گوانگسي]]||[[ناننگ]]   
|-
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[هائيڪو]]  
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''اتر اوڀر چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|东北}} (ڊونگبئي)|| rowspan=&quot;3&quot; |[[File:Northeast China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;791,826&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;9,85,14,948&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
124 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[لئائوننگ صوبو|ليائوننگ]]||شينيانگ
|-
|[[جيلن صوبو|جيلين]] ||&lt;small&gt;[[چانگچنگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[ھيلانگجيئينگ صوبو|&lt;small&gt;هيلونگجيانگ&lt;/small&gt;]] ||[[هاربن]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''اتر اولهائين چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|西北}} (زيبئي)|| rowspan=&quot;5&quot; |[[File:Northwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;31,07,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;10,35,28,786&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
31 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شانشي صوبو|شانزي]] ||[[زيان]]
|-
|[[گينسو صوبو|گئنسو]]||لئنزو 
|-
|چنگهائي ||زيننگ 
|-
|[[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]] ||ينقوان
|-
|[[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|زنجيانگ]] ||ارمقي 
|}
چونگ چنگ. يوزونگ ضلعو. اوڀر چين * اتر چين. ڏکڻ اولهه چين چيني ٻولي: . في چورس ڪلوميٽر. بيجنگ. ٽونگ زو ضلعو. تيانجن. هيڪسي ضلعو. هيبي. شيجيازوانگ *شانڪسي. تائيوان '. چيني: ينان. ڪنمنگ. تبت. لهاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) چونگنگ. يوزونگ ضلعو. سيچوان. چينگدو. گيزو. گيانگ. يونن. ڪنمنگ. تبت. لھاسا.گوئيانگ. گوئيزو. زسيچوان. چينگدو. اتر اوڀر چين 东北 (ڊونگبئي) ليوننگ شينيانگ جيلن چانگچون هيلونگجيانگ هاربن. * اتر اولهه چين 西北 (زيبئي). شانسي. شيان. گانسو لانزو چنگھائي زيننگ ننگزيا ينچوان سنجيانگ يورمچي * انگن اکرن جا ٻيا قسم: اقتصادي علائقا. فوجي علائقا.

====انگن اکرن جا ٻيا قسم====
. چورس ڪلوميٽر ۾ علائقو. . (2010). آبادي گهڻائي. . * اتر چين. (اوڀر اندروني منگوليا کان سواءِ). بيجنگ، تيانجن، هيبي، شانسي، ۽ اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر، ۽ ٽونگلياؤ کان سواءِ) * اتر اوڀر چين (اوڀر اندروني منگوليا سان گڏ). ليائوننگ، جيلن، هيلونگ جيانگ، ۽ اوڀر اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر، ۽ ٽونگلياؤ) * اوڀر چين. مٿي ذڪر ڪيل ست ادارا ۽ دعويٰ ڪيل تائيوان صوبو. تائيوان ۽ ان جي آس پاس جا ٻيٽ گروپ چين جي جمهوريه پاران منظم آهن پر عوامي جمهوريه چين پاران دعويٰ ڪيل آهن. * مرڪزي چين. هينان، هوبي، ۽ هونان * ڏکڻ چين. گوانگ ڊونگ، گوانگسي، هنگن، هانان، هانگ ڪانگ، ۽ ميڪاؤ * مغربي چين. چونگ چينگ، سيچوان، گيزو، يونان، تبت، شانسي، گانسو، چنگھائي، نينگ شيا ۽ سن جيانگ * چين مغربي ترقي، اتر اوڀر ايريا جي بحالي وارو منصوبو. [[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!علائقو!!پکيڙ!!&lt;small&gt;آبادي&lt;br /&gt;(2010)&lt;/small&gt;!!&lt;small&gt;آبادي&lt;br /&gt;Density&lt;/small&gt;!!صوبا شامل آهن ۽ نوٽس
|-
|'''[[North China]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(without Eastern [[Inner Mongolia]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;1,082,492&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;153,180,300&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |142/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Beijing]], [[Tianjin]], [[Hebei]], [[Shanxi]], &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[Inner Mongolia]] (without [[Chifeng]], [[Hinggan League|Hinggan]], [[Hulunbuir]], and [[Tongliao]])&lt;/small&gt;
|-
|'''[[Northeast China]]'''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(with Eastern [[Inner Mongolia]])&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;1,266,869&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;121,163,770&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |96/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Liaoning]], [[Jilin]], &lt;small&gt;[[Heilongjiang]], and&lt;/small&gt; Eastern [[Inner Mongolia]] &lt;small&gt;([[Chifeng]], [[Hinggan League|Hinggan]], [[Hulunbuir]], and [[Tongliao]])&lt;/small&gt;
|-
|'''[[East China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;832,028&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;407,527,091&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |499/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;above-mentioned seven entities plus the claimed [[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan Province]].&lt;br /&gt;[[Geography of Taiwan|Taiwan]] and [[Free area of the Republic of China|its surrounding island groups]] are administered&lt;/small&gt; by the [[Taiwan|Republic of China]] but claimed by the [[China|People's Republic of China]].
|-
|'''[[Central China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;564,700&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;216,945,029&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |384/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[Henan]], [[Hubei]], and [[Hunan]]
|-
|'''[[South China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;449,654&lt;/small&gt;
&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;166,614,779&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |371/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Guangdong]]&lt;/small&gt;, [[Guangxi]], [[Hainan]], [[Hong Kong|H&lt;small&gt;ong Kong&lt;/small&gt;]], and [[Macau]]
|-
|'''[[Western China]]'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;3,978,700&lt;/small&gt;
&lt;small&gt;&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;289,623,281&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |73/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Chongqing]]&lt;/small&gt;, [[Sichuan]], [[Guizhou]], [[Yunnan]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]], [[Shaanxi]], [[Gansu]], [[Qinghai]], [[Ningxia]], and [[Xinjiang]]
|}

===اقتصادي علائقا===
{{Further|China Western Development|Northeast Area Revitalization Plan|Rise of Central China Plan}}

{|
| rowspan=&quot;6&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:China Economic Sector.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#2c5aa0|'''East Coast'''}}
|-
|{{legend|#442487|'''Western China'''}}
|-
|{{legend|#2ca089|'''Central China'''}}
|-
|{{legend|#800080|'''Northeast China'''}}
|}

===پيپلز لبريشن آرمي جا فوجي علائقا===
{{Main|پيپلز لبريشن آرمي جا ٿيٽر ڪمانڊ}}
[[File:Map of Theatres of PLA en.svg|thumb|left|300px|چين جي پيپلز لبريشن آرمي جا پنج ٿيٽر ڪمانڊ]]

==پڻ ڏسو==
{{Portal|چين}} 
* [[چين جا صوبا]] 
* [[چين جي انتظامي ڊويزنن جي فهرست]]
* [[چين جي خودمختيار علائقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==


{{China topics}}
{{Regions and cities of China}}
{{Asia topic|List of regions of}}

{{DEFAULTSORT:Regions of China}}
[[Category:Regions of China|*]]
[[Category:Geography of China by region]]
[[Category:China geography-related lists]]
[[Category:China history-related lists]]
[[زمرو:چين جا جاگرافيائي علائقا]]

هي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي 34 [[چين جي انتظامي ڊويزنن|صوبائي سطح جي ڊويزنن]] جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي [[وڏي انتظامي علائقي]] جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. * علائقو * نقشو * علائقو * آبادي&lt;b&gt;(2010) * آبادي&lt;b&gt;گھڻائي * صوبا/علائقو * صوبائي/علائقائي سيٽ * ''اتر چين''. چيني ٻولي: Huáběi. في چورس ڪلوميٽر. [[بيجنگ]]. ٽونگ زو ضلعو. * [[تيانجن]]. هيڪسي ضلعو. * [[هيبي]]. [[شيجيازوانگ]] * *[[شانڪسي]]. [[تائيوان]] * [[اندرون منگوليا]] [[هوهوت]] * ''اوڀر چين''''. چيني: 华东 (Huádōng). [[شنگھائي]]. Huangpu ضلعو. * [[جيانگ سو]]. [[نانجنگ]] * [[Zhejiang]]. [[هانگزو]] * [[Anhui]]. [[هيفي]] * [[فوجيان]]. [[فوزو]] (پي آر سي). Kinmen (ROC-ختم ٿيل) * [[تائيوان صوبو، عوامي جمهوريه چين|''تائيوان'']]. [[Taipei]] (PRC-دعوي ڪيل). ختم ڪيو ويو. * [[جيانگسي]]. [[نانچانگ]] * [[شنڊونگ]]. [[جنان]] * '''[[ڏکڻ اولهه چين]]''''. zh-Hans: 西南. (Xīnán). |[[چونگ چنگ]]. يوزونگ ضلعو || rowspan=&quot;5&quot; |[[فائل: ڏکڻ اولهه چين.svg|200px]] | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |2,365,900 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |192,979,243 | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |82/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |- |[[سيچوان]]||[[چينگدو]] |- |[[Guizhou]]||[[Guiyang]] |- |[[يوننان]]||[[کنمنگ]] |- |[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||[[لاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) |- | rowspan=&quot;6&quot; |'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (Zhōngnán)|| rowspan=&quot;6&quot; |[[فائل:South Central China.svg|200px]] | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |1,014,354&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |383,559,808 | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |378/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |[[هينان]]||[[زينگزو]] |- |[[هوبي]]||[[ووهان]] |- |[[هنان]]||[[چانگشا]] |- |[[گوانگڊونگ]]||[[گوانگزو]] |- |[[گوانگسي]]||[[ناننگ]] |- |[[هينان]]||[[هائيڪو]] |- | rowspan=&quot;3&quot; |'''[[اتر اوڀر چين]]''' سي،: 东北 (Dōngběi * [[ليوننگ]]. [[شينيانگ]] |[[جلين]]. [[چانگچون]] [[هيلونگجيانگ]]||[[هاربن]] * ''''[[اتر اولهه چين]]''''. zh-هانس: 西北. (جيبي) * [[شانڪي]]. [[شيان]] [[گانسو]]. لانزو]] ** [[چنگائي]]. [[سننگ]] * [[ننگ شيا]]، [[ينچوان]] [[سنجيانگ]]. اُرمقي</text>
      <sha1>9nhcoefwfkyj9vi4fswr6yjj4ptg4xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372916</id>
      <parentid>372844</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12660" sha1="8tre0cv29qcusjt262z7h1kt4wwcxue" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
هي [[چين]] جي روايتي مٿين سطح جي '''علائقن جي فهرست''' آهي.
[[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]

==عوامي جمهوريه چين==
=== شمارياتي علائقا === 
هي عوامي جمهوريه چين جي 34 صوبائي سطح جي ڊويزنن جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي وڏي انتظامي علائقي جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. 
{|
| rowspan=&quot;9&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:Regions of China Names Chinese Simp.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#daea7b|'''اتر چين'''}}
|{{legend|#99c1fb|'''اوڀر چين'''}}
|{{legend|#dca9e9|'''ڏکڻ اولهه چين'''}}
|{{legend|#fadb4c|'''ڏکڻ مرڪزي چين'''}}
|{{legend|#8092d4|'''اتر اوڀر چين'''}}
|{{legend|#ffcb78|'''اتر اولهه چين'''}}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!علائقو
!نقشو
!علائقو
!آبادي (2010)
!آبادي جي گھاٽائي
!صوبا/علائقا
!&lt;small&gt;صوبائي/علائقائي سيٽ&lt;/small&gt;
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''[[اتر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华北}} (هوابئي)
| rowspan=&quot;5&quot; |
[[File:North China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;21,85,105 چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;16,48,23,136&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
75 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[بيجنگ]]||ٽونگ زو ضلعو
|-
|[[تيانجن]]||هيگزي ضلعو
|-
|[[ھيبئي صوبو|هيبي]]||&lt;small&gt;[[شيجيازوانگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[شانشي صوبو|شانزي]]||تائي يوان
|-
|[[انر منگوليا]]||[[هوهوت]]
|-
| rowspan=&quot;8&quot;|'''[[اوڀر چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|华东}} (هواڊونگ)
|rowspan=&quot;8&quot;| 
[[File:East China.svg|200px]]
|rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
7,95,837 چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;38,43,64,968&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;483&lt;/small&gt; في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شنگھائي]]||هوانگپو ضلعو
|-
|[[جئانگسو صوبو|جيانگسو]]||[[نانجنگ]]
|-
|[[زئجيانگ صوبو|زيجيانگ]]||[[هانگزو]]
|-
|[[اينھئي صوبو|اينهوئي]]||[[هيفي]]
|-
|[[فيوجن صوبو|فوجيان]]||[[فوزو]] (چين)&lt;br&gt;[[ڪنمين]] (تائيوان ڇڏي ڏنو)
|-
|[[تائيوان]]||[[تائيپي]] (&lt;small&gt;چين جو دعوو ڪيل&lt;/small&gt;) &lt;small&gt;زونگزنگ نئون ڳوٺ (تائيوان ڇڏي ڏنو)&lt;/small&gt;
|-
|[[جئانگشي صوبو|جيانگسي]]||[[نانچانگ]]
|-
|[[شئنڊانگ صوبو|شينڊونگ]]||[[جنان]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot;|
'''[[ڏکڻ اولهه چين]]'''&lt;br /&gt;
{{lang|zh-Hans|西南}} (زونان)
|rowspan=&quot;5&quot;|
[[File:Southwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;23,65,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
&lt;small&gt;19,29,79,243&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot;|
82 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[چانگچنگ|&lt;small&gt;چونگڪنگ&lt;/small&gt;]]||يوزونگ ضلعو 
|-
|[[سيچوان صوبو|سيچوان]]||[[چينگدو]] 
|-
|[[گوئيزو|گوئزو]] ||گوئيانگ
|-
|[[ينان صوبو|ينان]] ||ڪنمنگ
|-
|[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||لهاسا
|-
| rowspan=&quot;6&quot;|'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (زونگنان)
| rowspan=&quot;6&quot;|
[[File:South Central China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;10,14,354&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;38,35,59,808&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;378 في چورس ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[زينگزو]]   
|-
|[[ھوبئي صوبو|هوبي]]||[[ووهان]]   
|-
|[[هونان]]||[[چانگشا]]  
|-
|[[گوئينگڊانگ صوبو|&lt;small&gt;گوانگڊونگ&lt;/small&gt;]]||[[گوانگزو]]     
|-
|[[گوانگزي زوانگ خودمختيار علائقو|گوانگسي]]||[[ناننگ]]   
|-
|[[ھينان صوبو|هينان]]||[[هائيڪو]]  
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |'''اتر اوڀر چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|东北}} (ڊونگبئي)|| rowspan=&quot;3&quot; |[[File:Northeast China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;791,826&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;9,85,14,948&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;right&quot; |
124 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[لئائوننگ صوبو|ليائوننگ]]||شينيانگ
|-
|[[جيلن صوبو|جيلين]] ||&lt;small&gt;[[چانگچنگ]]&lt;/small&gt;
|-
|[[ھيلانگجيئينگ صوبو|&lt;small&gt;هيلونگجيانگ&lt;/small&gt;]] ||[[هاربن]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | '''اتر اولهائين چين''' &lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|西北}} (زيبئي)|| rowspan=&quot;5&quot; |[[File:Northwest China.svg|200px]]
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
&lt;small&gt;31,07,900&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;10,35,28,786&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |
31 في چورس &lt;small&gt;ڪلوميٽر&lt;/small&gt;
|[[شانشي صوبو|شانزي]] ||[[زيان]]
|-
|[[گينسو صوبو|گئنسو]]||لئنزو 
|-
|چنگهائي ||زيننگ 
|-
|[[ننگزيا هوئي خودمختيار علائقو|ننگزيا]] ||ينقوان
|-
|[[زنجيانگ ايغور خودمختيار علائقو|زنجيانگ]] ||ارمقي 
|}
چونگ چنگ. يوزونگ ضلعو. اوڀر چين * اتر چين. ڏکڻ اولهه چين چيني ٻولي: . في چورس ڪلوميٽر. بيجنگ. ٽونگ زو ضلعو. تيانجن. هيڪسي ضلعو. هيبي. شيجيازوانگ *شانڪسي. تائيوان '. چيني: ينان. ڪنمنگ. تبت. لهاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) چونگنگ. يوزونگ ضلعو. سيچوان. چينگدو. گيزو. گيانگ. يونن. ڪنمنگ. تبت. لھاسا.گوئيانگ. گوئيزو. زسيچوان. چينگدو. اتر اوڀر چين 东北 (ڊونگبئي) ليوننگ شينيانگ جيلن چانگچون هيلونگجيانگ هاربن. * اتر اولهه چين 西北 (زيبئي). شانسي. شيان. گانسو لانزو چنگھائي زيننگ ننگزيا ينچوان سنجيانگ يورمچي * انگن اکرن جا ٻيا قسم: اقتصادي علائقا. فوجي علائقا.

====انگن اکرن جا ٻيا قسم====
. چورس ڪلوميٽر  

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چين مغربي ترقي، اتر اوڀر ايريا جي بحالي وارو منصوبو. [[File:Other Kinds of Statistics in China.png|left|300px]]
{{clear}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!علائقو!!پکيڙ
چورس ڪلوميٽر
!&lt;small&gt;آبادي&lt;br /&gt;(2010)&lt;/small&gt;!!&lt;small&gt;آبادي&lt;br /&gt;گهاٽائي&lt;/small&gt;!!صوبا شامل آهن ۽ نوٽس
|-
|'''اتر چين''' &lt;small&gt;(اوڀر اندروني منگوليا کان سواءِ)&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;10,82,492&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;15,31,80,300&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;142/'''&lt;sup&gt;چورس ڪلوميٽر&lt;/sup&gt;'''&lt;/small&gt;
| align=&quot;left&quot; |[[بيجنگ]]، تيانجن، هيبي، شانسي ۽ اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر، ۽ ٽونگلياؤ کان سواءِ&lt;small&gt;)&lt;/small&gt;
|-
|'''اتر اوڀر چين''' &lt;small&gt;(اوڀر اندروني منگوليا سان گڏ)&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;12,66,869&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;12,11,63,770&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |96/
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;ليائوننگ، جيلن، هيلونگ جيانگ ۽ اوڀر اندروني منگوليا (چفينگ، هنگن، هولون بوئر ۽ ٽونگلياؤ)&lt;/small&gt;
|-
|'''اوڀر چين'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;8,32,028&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;40,75,27,091&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |499/
| align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;مٿي ذڪر ڪيل ست ادارا ۽ دعويٰ ڪيل تائيوان صوبو. تائيوان ۽ ان جي آس پاس جا ٻيٽ گروپ چين جي جمهوريه پاران منظم آهن پر عوامي جمهوريه چين پاران دعويٰ ڪيل آهن.&lt;/small&gt; 
|-
|'''مرڪزي چين'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;5,64,700&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;21,69,45,029&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |384/
| align=&quot;left&quot; |هينان، هوبي ۽ هونان
|-
|'''ڏکڻ چين'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;4,49,654&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;16,66,14,779&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |371/
| align=&quot;left&quot; |گوانگ ڊونگ، گوانگسي، هنگن، هانان، هانگ ڪانگ ۽ ميڪاؤ 
|-
|'''مغربي چين'''
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;39,78,700&lt;/small&gt;
| align=&quot;right&quot; |&lt;small&gt;28,96,23,281&lt;/small&gt;|| align=&quot;right&quot; |73/
| align=&quot;left&quot; |and 
|}

===اقتصادي علائقا===
{{Further|China Western Development|Northeast Area Revitalization Plan|Rise of Central China Plan}}

{|
| rowspan=&quot;6&quot; width=&quot;300&quot; |[[File:China Economic Sector.svg|300px]]
|-
!
|-
|{{legend|#2c5aa0|'''East Coast'''}}
|-
|{{legend|#442487|'''Western China'''}}
|-
|{{legend|#2ca089|'''Central China'''}}
|-
|{{legend|#800080|'''Northeast China'''}}
|}

===پيپلز لبريشن آرمي جا فوجي علائقا===
{{Main|پيپلز لبريشن آرمي جا ٿيٽر ڪمانڊ}}
[[File:Map of Theatres of PLA en.svg|thumb|left|300px|چين جي پيپلز لبريشن آرمي جا پنج ٿيٽر ڪمانڊ]]

==پڻ ڏسو==
{{Portal|چين}} 
* [[چين جا صوبا]] 
* [[چين جي انتظامي ڊويزنن جي فهرست]]
* [[چين جي خودمختيار علائقن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==


{{China topics}}
{{Regions and cities of China}}
{{Asia topic|List of regions of}}

{{DEFAULTSORT:Regions of China}}
[[Category:Regions of China|*]]
[[Category:Geography of China by region]]
[[Category:China geography-related lists]]
[[Category:China history-related lists]]
[[زمرو:چين جا جاگرافيائي علائقا]]

هي [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي 34 [[چين جي انتظامي ڊويزنن|صوبائي سطح جي ڊويزنن]] جي هڪ فهرست آهي جيڪا 1949 کان 1952 تائين ان جي اڳوڻي [[وڏي انتظامي علائقي]] جي مطابق گروپ ڪئي وئي آهي. * علائقو * نقشو * علائقو * آبادي&lt;b&gt;(2010) * آبادي&lt;b&gt;گھڻائي * صوبا/علائقو * صوبائي/علائقائي سيٽ * ''اتر چين''. چيني ٻولي: Huáběi. في چورس ڪلوميٽر. [[بيجنگ]]. ٽونگ زو ضلعو. * [[تيانجن]]. هيڪسي ضلعو. * [[هيبي]]. [[شيجيازوانگ]] * *[[شانڪسي]]. [[تائيوان]] * [[اندرون منگوليا]] [[هوهوت]] * ''اوڀر چين''''. چيني: 华东 (Huádōng). [[شنگھائي]]. Huangpu ضلعو. * [[جيانگ سو]]. [[نانجنگ]] * [[Zhejiang]]. [[هانگزو]] * [[Anhui]]. [[هيفي]] * [[فوجيان]]. [[فوزو]] (پي آر سي). Kinmen (ROC-ختم ٿيل) * [[تائيوان صوبو، عوامي جمهوريه چين|''تائيوان'']]. [[Taipei]] (PRC-دعوي ڪيل). ختم ڪيو ويو. * [[جيانگسي]]. [[نانچانگ]] * [[شنڊونگ]]. [[جنان]] * '''[[ڏکڻ اولهه چين]]''''. zh-Hans: 西南. (Xīnán). |[[چونگ چنگ]]. يوزونگ ضلعو || rowspan=&quot;5&quot; |[[فائل: ڏکڻ اولهه چين.svg|200px]] | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |2,365,900 ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |192,979,243 | rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;right&quot; |82/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |- |[[سيچوان]]||[[چينگدو]] |- |[[Guizhou]]||[[Guiyang]] |- |[[يوننان]]||[[کنمنگ]] |- |[[تبت خودمختيار علائقو|تبت]]||[[لاسا (پريفيڪچر-سطح جو شهر) |- | rowspan=&quot;6&quot; |'''[[ڏکڻ مرڪزي چين]]'''&lt;br /&gt;{{lang|zh-Hans|中南}} (Zhōngnán)|| rowspan=&quot;6&quot; |[[فائل:South Central China.svg|200px]] | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |1,014,354&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |383,559,808 | rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;right&quot; |378/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; |[[هينان]]||[[زينگزو]] |- |[[هوبي]]||[[ووهان]] |- |[[هنان]]||[[چانگشا]] |- |[[گوانگڊونگ]]||[[گوانگزو]] |- |[[گوانگسي]]||[[ناننگ]] |- |[[هينان]]||[[هائيڪو]] |- | rowspan=&quot;3&quot; |'''[[اتر اوڀر چين]]''' سي،: 东北 (Dōngběi * [[ليوننگ]]. [[شينيانگ]] |[[جلين]]. [[چانگچون]] [[هيلونگجيانگ]]||[[هاربن]] * ''''[[اتر اولهه چين]]''''. zh-هانس: 西北. (جيبي) * [[شانڪي]]. [[شيان]] [[گانسو]]. لانزو]] ** [[چنگائي]]. [[سننگ]] * [[ننگ شيا]]، [[ينچوان]] [[سنجيانگ]]. اُرمقي</text>
      <sha1>8tre0cv29qcusjt262z7h1kt4wwcxue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Collapse Templates</title>
    <ns>10</ns>
    <id>93806</id>
    <revision>
      <id>372812</id>
      <parentid>366832</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1232" sha1="1m70xvun9ufd837s39e5nxtkvgdfhkq" xml:space="preserve">{{Helpbox
 |templatename = Collapsible templates
 |name = ويڙهندڙ سانچا
 |bodyclass = vcard

 |list1 = {{aligned table|fullwidth=y|rightleft=y|col1style=font-weight:bold;
   |مدد:     |[[مدد:Collapsing|مواد لڪائڻ]]
   |رهنمائي:|[[MOS:COLLAPSE|لڪل مواد بابت رهنمائي]]
  }}

 |group2 = [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|مضمون نيم اسپيس]]
 |list2 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapsible list}}
* {{tl|لڪل}}
* {{hlist|{{tl|لڪل کوليو}}|{{tl|لڪل بند ڪيو}}}}
}}
 |group3 = [[وڪيپيڊيا:ڄاڻخانو|ڄاڻخانا]]
 |list3 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapsed infobox section کوليو}}
* {{tl|collapsed infobox section بند ڪيو}}
}}
 |group4 = [[وڪيپيڊيا:سانچو|نيويگيشن سانچا]]
 |list4 = {{plainlist|1=
* {{tl|sidebar with collapsible lists}}
* {{tl|navbox with collapsible گروپ}}
}}
 |group5 = [[مدد:بحث صفحا|بحث صفحن جو نيم اسپيس]]
 |list5 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapse}}
* {{hlist|{{tl|collapse top}}|{{tl|collapse bottom}}}}
* {{tl|collapse AI top}}
* {{tl|hidden archive top}}
* {{tl|hidden archive bottom}}
}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1m70xvun9ufd837s39e5nxtkvgdfhkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372813</id>
      <parentid>372812</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="b3ir91vidsfprhbgqdf29xdb79qtq2j" xml:space="preserve">{{Helpbox
 |templatename = Collapsible templates
 |name = ويڙهندڙ سانچا
 |bodyclass = vcard

 |list1 = {{aligned table|fullwidth=y|rightleft=y|col1style=font-weight:bold;
   |مدد:     |[[مدد:Collapsing|مواد لڪائڻ]]
   |رهنمائي:|[[MOS:COLLAPSE|لڪل مواد]]
  }}

 |group2 = [[وپ:مکيه جڳهه|مضمون نيم اسپيس]]
 |list2 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapsible list}}
* {{tl|hidden}}
* {{hlist|{{tl|hidden begin}}|{{tl|hidden end}}}}
}}
 |group3 = [[وڪيپيڊيا:ڄاڻخانو|ڄاڻخانا]]
 |list3 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapsed infobox section begin}}
* {{tl|collapsed infobox section end}}
}}
 |group4 = [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچا]]
 |list4 = {{plainlist|1=
* {{tl|sidebar with collapsible lists}}
* {{tl|navbox with collapsible groups}}
}}
 |group5 = [[مدد:بحث صفحا|بحث صفحن جو نيم اسپيس]]
 |list5 = {{plainlist|1=
* {{tl|collapse}}
* {{hlist|{{tl|collapse top}}|{{tl|collapse bottom}}}}
* {{tl|collapse AI top}}
* {{tl|hidden archive top}}
* {{tl|hidden archive bottom}}
}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b3ir91vidsfprhbgqdf29xdb79qtq2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Shortcut/styles.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>94133</id>
    <revision>
      <id>372800</id>
      <parentid>367914</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T13:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372800</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="774" sha1="iy0abv0s7wkq06bjcild5vh6fo8vjrr" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
.module-shortcutboxplain {
	float: right;
	margin: 0 0 0 1em;
	border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);
	background-color: var(--background-color-base, #fff);
	padding: 0.3em 0.6em 0.2em 0.6em;
	text-align: center;
	font-size: 85%;
}

.module-shortcutboxleft {
	float: left;
	margin: 0 1em 0 0;
}

.module-shortcutlist {
	display: inline-block;
	border-bottom: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);
	margin-bottom: 0.2em;
}

.module-shortcutboxplain ul {
	font-weight: bold;
}

.module-shortcutanchordiv {
	position: relative;
	top: -3em;
}

li .module-shortcutanchordiv {
	float: right; /* IE/Edge in list items */
}

.mbox-imageright .module-shortcutboxplain {
	padding: 0.4em 1em;
	line-height: 1.3;
	margin: 0;
	float: initial;
}</text>
      <sha1>iy0abv0s7wkq06bjcild5vh6fo8vjrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94755</id>
    <revision>
      <id>372820</id>
      <parentid>372766</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33755" sha1="d3z56nv9uhnvyyln9kbjj457i38r077" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فش ڪين) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>d3z56nv9uhnvyyln9kbjj457i38r077</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372821</id>
      <parentid>372820</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:22:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري */</comment>
      <origin>372821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33662" sha1="92nls0a6yuixrsfa2my58qobixzqhe4" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ 
* پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>92nls0a6yuixrsfa2my58qobixzqhe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372822</id>
      <parentid>372821</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33693" sha1="r7gh79jynocnhcyb3axz4m9ltadwav5" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>r7gh79jynocnhcyb3axz4m9ltadwav5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372823</id>
      <parentid>372822</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33708" sha1="e1rstebwcyz2muug5da3jd2hj7d0t90" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي تختي 7 
* پي اي سي اي-بڪ 1 
* پي اي سي اين-بڪ 1
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>e1rstebwcyz2muug5da3jd2hj7d0t90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372824</id>
      <parentid>372823</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33742" sha1="rogpymzq6zxexfah0e0difnrbo8zawb" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF)، جيڪو اڳ ۾ ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) جي نالي سان مشهور هو. ان جو بنياد پاڪستان ايئر فورس رکيو هو. ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال لاءِ. ۽ 1983 ۾ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ. * 1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ. APF کي ISO 9002 کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي. * 2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي. دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ. * پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهاز جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون.


'''Avionics Production Factory''' ('''APF'''), formerly known as '''Kamra Avionics and Radar Factory''' ('''KARF''') was founded by the Pakistan Air Force to overhaul and maintain its ground-based airborne radar systems, military electronics, and provide support to the [[avionics]] in 1983.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; 

Cooperation from Pakistan's European defense partners was crucial in expanding the work scope of the APF between 1983–96.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; The European defense partners of Pakistan helped the APF to build under license many radars, electronics equipment, and subsequently the electromagnetic compatibility infrastructure to address the defense need of the country. The APF received its certification and quality grade assurance from the [[ISO 9000|ISO 9002]]&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;/&gt;

In 2009, the [[United States Department of Defense]] (USDOD) provided the certification training to the APF through its defense contractor, APS Novstar, to be able to print circuit boards and machining of the electrical components for combat aircraft as part of the counterterrorism program.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
{{Gallery
|title=The APF depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>rogpymzq6zxexfah0e0difnrbo8zawb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372825</id>
      <parentid>372824</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32731" sha1="9o8waxtp8b0pf3mp7pwsvtyjibumcjt" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;

===Aircraft Manufacturing Factory===
{{Main|Project Sabre II}}
The '''Aircraft Manufacturing Factory''' ('''AMF'''), officially founded as '''P-751''', is a dedicated plant for designing and developing the fighter jets and the aircraft for the Pakistani military. 

The plant was established in 1975 with the project of designing and building the basic trainer aircraft in cooperation with [[Sweden]]. The project resulted in developing of the small [[MFI-17 Mushshak]] which was designed and influenced from the [[Saab Safari]], a basic trainer aircraft marketed by the Sweden, in 1981. In 1985, the PAC collaborated with Chinese [[Hongdu Aviation Industry Group]] to design and development of the [[Hongdu JL-8|K-8 Karakorum]], with AMF leading a role of machining and manufacturing the parts for the aircraft. In 1987, the development of the advanced fighter jet based on the F-16 was conceived as [[Project Sabre II]], that saw collaboration with the United States and the China. 

In 1990s, the ''Project Sabre II'' was evolved with Russian contractors joining the design bureau which resulted in development and production of the [[JF-17 Thunder|JF-17]] (also known as '''FC-1'''); though the project was mostly finished and completed jointly by China and Pakistan at the AMF facility. The [[MFI-17 Mushshak|MFI-17]], [[MFI-395 Super Mushshak|MFI-395]], [[Hongdu JL-8|K-8]] and [[JF-17]] are now in service with the nation's air force. The AMF also designs and manufactures [[unmanned aerial vehicle]]s for uses such as target practice.

Manufacture of sub-assemblies for the [[JF-17]] light-weight multi-role fighter began on 22 January 2008, while serial production of the fighter began on 30 June 2009. On 20 August 2009, the PAF announced that it would begin production of its own unmanned aerial vehicles in collaboration with Italian company [[Selex Galileo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt; In 2024, the opportunity to design, build, and manufacture its own aircraft, [[Project Azm]] was lost when the Ministry of Defense prioritized acquiring the [[Chengdu J-10]] (local designation: '''FC-20''').&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=Aircraft depictions of AMF of the Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>9o8waxtp8b0pf3mp7pwsvtyjibumcjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372826</id>
      <parentid>372825</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33644" sha1="mzvf04ly30skg8kjoipi88ft6qk8qtk" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

===Mirage Rebuild Factory===
{{Main|Project ROSE}}

The '''Mirage Rebuild Factory''' ('''MRF'''), founded official as '''P-741''', is a dedicated plant for overhauling and reverse engineering of the French-made [[Dassault Aviation]]'s fighter jets in service with the Pakistan Air Force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Establishment of the Mirage Rebuild Factory was a result of long and complicated negotiation took place between the Pakistan and French administrations.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; 

The MRF was a long-sought effort by the Bhutto administration which was engaged in complicated and lengthy trade negotiations with the French government to allow license-built production of the Mirage III and Mirage V aircraft.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; The plant was established in 1974 and commenced operations in 1975; for the P-741, the first two digits show the year of project approval and launch, the third digit is a serial designator.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; Based on the French guidance and design replication, the first Mirage III aircraft was successfully built, produced, and overhauled in 1980.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

Although, no longer produced and developed by the French Dassault Aviation, the MRF still produces, builds, and manufactures airframes for the Mirage jets including machining of the key components.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; Due to lack of budget for replacing outdated aircraft, the MRF was devoted to domestically overhauling them, which according to claims, saved the country billions of Pakistani taxpayers's financial capital in US currency.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt; 

In 1980, the French government agreed on proposal with Zia administration on approving the sale of designs of designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility that expanded the work scope of the factory.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

Later, the successful negotiations between the United States and Pakistan allowed the MRF to overhaul and machined key parts of the American [[Pratt &amp; Whitney F100]] [[turbofan|turbofan engines]] for the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]].&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;
The MRF, under permission and licensed under the United States laws, replicate designs and machines key parts as a broad maintenance and repair efforts for keeping the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16A/B Fighting Falcon]] and [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16C/D Viper]] in service with the nation's air force.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

{{Gallery
|title=The MRF maintained aircraft depictions of Pakistan Aeronautical Complex 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;


=== ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري ===
{{Main|Project Sabre II}}
ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF)، سرڪاري طور تي P-751 جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽   جنگي جهازن جي ڊيزائننگ ۽ ترقي لاءِ  وقف هڪ  پلانٽ آهي. 

پلانٽ 1975 ۾ سويڊن جي تعاون سان بنيادي ٽرينر جهاز جي ڊيزائننگ ۽ تعمير جي منصوبي سان, قائم ڪيو ويو. منصوبي جي نتيجي ۾ ننڍي MFI-17 مشاق جي ترقي ٿي. جيڪا ساب سفاري, 1981 ۾ سويڊن پاران مارڪيٽ ڪيل هڪ بنيادي ٽرينر جهاز, کان متاثر ٿي ٺهيل آهي. 1985 ۾ پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس چيني هونگڊو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري جهاز جي پرزن جي مشيننگ ۽ پيداوار جي ڪردار جي اڳواڻي ڪندي, K-8 ڪاراڪورم جي ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ تعاون ڪيو. 1987 ۾ ترقي يافته فائٽر جيٽ, F-16 تي ٻڌل, جي ترقي کي پروجيڪٽ سيبر II جي طور تي تصور ڪيو ويو. جنهن ۾ آمريڪا ۽ چين سان تعاون ڏٺو ويو.  

1990 جي ڏهاڪي ۾. پروجيڪٽ سيبر II روسي ٺيڪيدارن جي ڊيزائن بيورو ۾ شامل ٿيڻ سان تيار ڪيو ويو, جنهن جي نتيجي ۾ JF-17 (جنهن کي FC-1 پڻ چيو ويندو آهي) جي ترقي ۽ پيداوار ٿي, جيتوڻيڪ اهو منصوبو گهڻو ڪري چين ۽ پاڪستان پاران ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري سهولت تي گڏيل طور تي مڪمل ڪيو ويو ۽ مڪمل ڪيو ويو. MFI-17، MFI-395، K-8 ۽ ​​JF-17 هاڻي ملڪ جي هوائي فوج جي خدمت ۾ آهن. ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري نشانو مشق جهڙن استعمالن لاءِ غير پائلٽ فضائي گاڏيون (UAV) پڻ ڊيزائن ۽ تيار ڪري ٿو. 

JF-17 هلڪي وزن واري ملٽي رول فائٽر لاءِ ذيلي اسيمبلين جي تياري 22 جنوري 2008 تي شروع ٿي, جڏهن ته فائٽر جي سيريل پيداوار 30 جون 2009 تي شروع ٿي. 20 آگسٽ 2009 تي. PAF اعلان ڪيو ته اهو اطالوي ڪمپني Selex Galileo جي تعاون سان پنهنجي غير پائلٽ فضائي گاڏين جي پيداوار شروع ڪندو. &lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt;  2024 ۾, پنهنجي جهاز &quot;پروجيڪٽ عزم&quot; کي ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ ۽ تيار ڪرڻ جو موقعو تڏهن وڃائي ويو جڏهن دفاع واري وزارت چينگدو جي-10 (مقامي عهدو: ايف سي-20) حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي اي ايم ايف جي هوائي جهازن جون تصويرون. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>mzvf04ly30skg8kjoipi88ft6qk8qtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372827</id>
      <parentid>372826</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T16:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34294" sha1="fpkqrana35kxs9kp71o1fefcfa4xky5" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

=== ميراج ري بلڊ فيڪٽري ===
{{Main|Project ROSE}}

ميراج ري بلڊ فيڪٽري, سرڪاري طور تي &lt;small&gt;پي-741&lt;/small&gt; (P-741) جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستان ايئر فورس جي خدمت ۾, فرانسيسي ٺهيل ڊاسالٽ ايوي ايشن جي جنگي جهازن جي اوور هالنگ ۽ ريورس انجنيئرنگ لاءِ هڪ وقف پلانٽ آهي. &lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; ميراج ري بلڊ فيڪٽري جو قيام پاڪستان ۽ فرانسيسي انتظاميا جي وچ ۾ ڊگهي ۽ پيچيده ڳالهين جو نتيجو هو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

ميراج ري بلڊ فيڪٽري ڀٽو انتظاميا,  جيڪا فرانسيسي حڪومت سان ميراج III ۽ ميراج V جهاز جي لائسنس سان ٺهيل پيداوار جي اجازت ڏيڻ لاءِ پيچيده ۽ ڊگهي واپاري ڳالهين ۾ مصروف هئي, جي هڪ ڊگهي ڪوشش هئي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; پلانٽ &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ قائم ڪيو ويو ۽ &lt;small&gt;1975&lt;/small&gt; ۾ پي-741 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. فرانسيسي هدايت ۽ ڊيزائن جي نقل جي بنياد تي, پهريون ميراج III جهاز 1980 ۾ ڪاميابي سان ٺاهيو ويو، تيار ڪيو ويو ۽ اوور هال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ هاڻي فرانسيسي ڊاسالٽ ايوي ايشن پاران تيار ۽ ترقي نه ڪئي وئي آهي, ايم آر ايف اڃا تائين ميراج جيٽ لاءِ ايئر فريم پيدا ڪري ٿو، ٺاهي ٿو ۽ تيار ڪري ٿو. اهم حصن جي مشيننگ شامل آهي. پراڻين جهازن کي تبديل ڪرڻ لاءِ بجيٽ جي کوٽ جي ڪري, ايم آر ايف انهن کي ملڪي طور تي اوور هالنگ لاءِ وقف ڪيو ويو. جنهن دعويٰ موجب, ملڪ جي پاڪستاني ٽيڪس ڏيندڙن جي مالي سرمائي کي اربن آمريڪي ڪرنسي ۾ بچايو.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt;

1980 ۾ فرانسيسي حڪومت ضيا انتظاميا سان عطار 09 سي انجن جي ڊيزائن جي وڪري جي منظوري, انهي سان گڏ ايم آر او سهولت قائم ڪرڻ تي تجويز تي اتفاق ڪيو, جنهن ڪارخاني جي ڪم جي دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

بعد ۾ آمريڪا ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ڪامياب ڳالهين ايم آر ايف کي جنرل ڊائنامڪس ايف-16 فائٽنگ فالڪن لاءِ آمريڪي پراٽ اينڊ وٽني ايف 100 ٽربو فين انجن جي اهم حصن جي اوور هالنگ ۽ مشيننگ ڪرڻ جي اجازت ڏني. ايم آر ايف (اجازت تحت ۽ آمريڪي قانونن جي تحت لائسنس يافته) ايف-16 فائٽنگ فالڪن ۽ ايف-16 سي/ڊي وائپر کي قوم جي هوائي فوج سان خدمت ۾ رکڻ لاءِ وسيع سار سنڀال ۽ مرمت جي ڪوششن جي طور تي ڊيزائن ۽ مشينن جي اهم حصن کي نقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

{{Gallery
|title=ميراج ري بلڊ فيڪٽري پاڪستان جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

The plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;

&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;


=== ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري ===
{{Main|Project Sabre II}}
ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF)، سرڪاري طور تي P-751 جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽   جنگي جهازن جي ڊيزائننگ ۽ ترقي لاءِ  وقف هڪ  پلانٽ آهي. 

پلانٽ 1975 ۾ سويڊن جي تعاون سان بنيادي ٽرينر جهاز جي ڊيزائننگ ۽ تعمير جي منصوبي سان, قائم ڪيو ويو. منصوبي جي نتيجي ۾ ننڍي MFI-17 مشاق جي ترقي ٿي. جيڪا ساب سفاري, 1981 ۾ سويڊن پاران مارڪيٽ ڪيل هڪ بنيادي ٽرينر جهاز, کان متاثر ٿي ٺهيل آهي. 1985 ۾ پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس چيني هونگڊو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري جهاز جي پرزن جي مشيننگ ۽ پيداوار جي ڪردار جي اڳواڻي ڪندي, K-8 ڪاراڪورم جي ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ تعاون ڪيو. 1987 ۾ ترقي يافته فائٽر جيٽ, F-16 تي ٻڌل, جي ترقي کي پروجيڪٽ سيبر II جي طور تي تصور ڪيو ويو. جنهن ۾ آمريڪا ۽ چين سان تعاون ڏٺو ويو.  

1990 جي ڏهاڪي ۾. پروجيڪٽ سيبر II روسي ٺيڪيدارن جي ڊيزائن بيورو ۾ شامل ٿيڻ سان تيار ڪيو ويو, جنهن جي نتيجي ۾ JF-17 (جنهن کي FC-1 پڻ چيو ويندو آهي) جي ترقي ۽ پيداوار ٿي, جيتوڻيڪ اهو منصوبو گهڻو ڪري چين ۽ پاڪستان پاران ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري سهولت تي گڏيل طور تي مڪمل ڪيو ويو ۽ مڪمل ڪيو ويو. MFI-17، MFI-395، K-8 ۽ ​​JF-17 هاڻي ملڪ جي هوائي فوج جي خدمت ۾ آهن. ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري نشانو مشق جهڙن استعمالن لاءِ غير پائلٽ فضائي گاڏيون (UAV) پڻ ڊيزائن ۽ تيار ڪري ٿو. 

JF-17 هلڪي وزن واري ملٽي رول فائٽر لاءِ ذيلي اسيمبلين جي تياري 22 جنوري 2008 تي شروع ٿي, جڏهن ته فائٽر جي سيريل پيداوار 30 جون 2009 تي شروع ٿي. 20 آگسٽ 2009 تي. PAF اعلان ڪيو ته اهو اطالوي ڪمپني Selex Galileo جي تعاون سان پنهنجي غير پائلٽ فضائي گاڏين جي پيداوار شروع ڪندو. &lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt;  2024 ۾, پنهنجي جهاز &quot;پروجيڪٽ عزم&quot; کي ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ ۽ تيار ڪرڻ جو موقعو تڏهن وڃائي ويو جڏهن دفاع واري وزارت چينگدو جي-10 (مقامي عهدو: ايف سي-20) حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي اي ايم ايف جي هوائي جهازن جون تصويرون. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>fpkqrana35kxs9kp71o1fefcfa4xky5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372832</id>
      <parentid>372827</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T18:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34763" sha1="6hxqfy1m6tab7e2oq3ljkyi8k6b3ejv" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

Having gained the overhauling experience of the Chinese origin aircraft, it was considered essential to establish a similar facility for French-origin [[Dassault Mirage III|Mirage III]]/[[Dassault Mirage 5|Mirage-V]] aircraft of the PAF. Although, the plant for establishment of Mirage Rebuild Factory ('''MRF''') started in 1974, and the first overhauled Mirage aircraft rolled out of the factory in 1980. The French government agreed upon on the approving of selling designs of the [[Snecma Atar#Atar 08 and 09|Atar 09c]] engines as well as establishing the [[Maintenance, repair and overhaul|MRO]] facility at the MRF during the early 1980s with the subsequent addition of various other engine MRO services. After establishment of the overhaul of Chinese and French origin aircraft, the efforts were generated to enter into the arena of aircraft designing and manufacturing. As a humble beginning, a single engine turbo prop trainer MFI-17 aircraft was chosen for indigenous manufacturing. After successful negotiation with the Swedish OEM around 1975, another factory was established.

As all these factories are co-located at Kamra, they were placed under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC). The journey in the aviation industry did not stop here because it was felt that the eyes and ears of these platforms (Ground Based Radar) are not being looked after indigenously and are still creating blind pockets because of prolonged downtimes owing to major maintenance abroad. To cater for this adverse situation, once again an indigenous facility had to be established, so it was decided to establish [[Kamra, Pakistan|Kamra]] Avionics and Radar Factory (KARF), now known as Avionics Production Factory (APF). once again under the umbrella of Pakistan Aeronautical Complex (PAC).

Later, once the influence of avionics systems increased tremendously on capability and performance of the aircraft, a complete setup for the avionics maintenance was embedded into APF. The expertise developed during overhauling of ground radars came in handy at APF, and today it stands out as the most advanced avionics facility in the country.

Similarly, the experience of manufacturing a light aircraft gave Aircraft Manufacturing Factory (AMF) the impetus to go into a co-designing and development program for manufacturing of a jet aircraft. Once again, the Pak-China friendship played a vital role and the K-8 project was initiated at AMF. The project culminated in production of a jet trainer co-designed and produced by Pakistan and China in 1994. AMF is involved even today in manufacturing of about 20% of the structure of K-8 at these facilities. This background of AMF was considered good enough to venture into the area of indigenous production of a jet fighter aircraft. That is how AMF is now fully involved in the notional program of co-producing JF-17 Thunder aircraft with [[China]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

=== ميراج ري بلڊ فيڪٽري ===
{{Main|Project ROSE}}

ميراج ري بلڊ فيڪٽري, سرڪاري طور تي &lt;small&gt;پي-741&lt;/small&gt; (P-741) جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستان ايئر فورس جي خدمت ۾, فرانسيسي ٺهيل ڊاسالٽ ايوي ايشن جي جنگي جهازن جي اوور هالنگ ۽ ريورس انجنيئرنگ لاءِ هڪ وقف پلانٽ آهي. &lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; ميراج ري بلڊ فيڪٽري جو قيام پاڪستان ۽ فرانسيسي انتظاميا جي وچ ۾ ڊگهي ۽ پيچيده ڳالهين جو نتيجو هو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

ميراج ري بلڊ فيڪٽري ڀٽو انتظاميا,  جيڪا فرانسيسي حڪومت سان ميراج III ۽ ميراج V جهاز جي لائسنس سان ٺهيل پيداوار جي اجازت ڏيڻ لاءِ پيچيده ۽ ڊگهي واپاري ڳالهين ۾ مصروف هئي, جي هڪ ڊگهي ڪوشش هئي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; پلانٽ &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ قائم ڪيو ويو ۽ &lt;small&gt;1975&lt;/small&gt; ۾ پي-741 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. فرانسيسي هدايت ۽ ڊيزائن جي نقل جي بنياد تي, پهريون ميراج III جهاز 1980 ۾ ڪاميابي سان ٺاهيو ويو، تيار ڪيو ويو ۽ اوور هال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ هاڻي فرانسيسي ڊاسالٽ ايوي ايشن پاران تيار ۽ ترقي نه ڪئي وئي آهي, ايم آر ايف اڃا تائين ميراج جيٽ لاءِ ايئر فريم پيدا ڪري ٿو، ٺاهي ٿو ۽ تيار ڪري ٿو. اهم حصن جي مشيننگ شامل آهي. پراڻين جهازن کي تبديل ڪرڻ لاءِ بجيٽ جي کوٽ جي ڪري, ايم آر ايف انهن کي ملڪي طور تي اوور هالنگ لاءِ وقف ڪيو ويو. جنهن دعويٰ موجب, ملڪ جي پاڪستاني ٽيڪس ڏيندڙن جي مالي سرمائي کي اربن آمريڪي ڪرنسي ۾ بچايو.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt;

1980 ۾ فرانسيسي حڪومت ضيا انتظاميا سان عطار 09 سي انجن جي ڊيزائن جي وڪري جي منظوري, انهي سان گڏ ايم آر او سهولت قائم ڪرڻ تي تجويز تي اتفاق ڪيو, جنهن ڪارخاني جي ڪم جي دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

بعد ۾ آمريڪا ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ڪامياب ڳالهين ايم آر ايف کي جنرل ڊائنامڪس ايف-16 فائٽنگ فالڪن لاءِ آمريڪي پراٽ اينڊ وٽني ايف 100 ٽربو فين انجن جي اهم حصن جي اوور هالنگ ۽ مشيننگ ڪرڻ جي اجازت ڏني. ايم آر ايف (اجازت تحت ۽ آمريڪي قانونن جي تحت لائسنس يافته) ايف-16 فائٽنگ فالڪن ۽ ايف-16 سي/ڊي وائپر کي قوم جي هوائي فوج سان خدمت ۾ رکڻ لاءِ وسيع سار سنڀال ۽ مرمت جي ڪوششن جي طور تي ڊيزائن ۽ مشينن جي اهم حصن کي نقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

{{Gallery
|title=ميراج ري بلڊ فيڪٽري پاڪستان جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

پلانٽ تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 ڏيڻ لاءِ اهل آهي. ميراج-V فرانسيسي حڪومت جي لائسنس تحت پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس لاءِ ميراج ري بلڊ سهولت تي ٺاهيا ۽ تيار ڪيا ويا آهن

plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;


&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;


=== ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري ===
{{Main|Project Sabre II}}
ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF)، سرڪاري طور تي P-751 جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽   جنگي جهازن جي ڊيزائننگ ۽ ترقي لاءِ  وقف هڪ  پلانٽ آهي. 

پلانٽ 1975 ۾ سويڊن جي تعاون سان بنيادي ٽرينر جهاز جي ڊيزائننگ ۽ تعمير جي منصوبي سان, قائم ڪيو ويو. منصوبي جي نتيجي ۾ ننڍي MFI-17 مشاق جي ترقي ٿي. جيڪا ساب سفاري, 1981 ۾ سويڊن پاران مارڪيٽ ڪيل هڪ بنيادي ٽرينر جهاز, کان متاثر ٿي ٺهيل آهي. 1985 ۾ پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس چيني هونگڊو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري جهاز جي پرزن جي مشيننگ ۽ پيداوار جي ڪردار جي اڳواڻي ڪندي, K-8 ڪاراڪورم جي ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ تعاون ڪيو. 1987 ۾ ترقي يافته فائٽر جيٽ, F-16 تي ٻڌل, جي ترقي کي پروجيڪٽ سيبر II جي طور تي تصور ڪيو ويو. جنهن ۾ آمريڪا ۽ چين سان تعاون ڏٺو ويو.  

1990 جي ڏهاڪي ۾. پروجيڪٽ سيبر II روسي ٺيڪيدارن جي ڊيزائن بيورو ۾ شامل ٿيڻ سان تيار ڪيو ويو, جنهن جي نتيجي ۾ JF-17 (جنهن کي FC-1 پڻ چيو ويندو آهي) جي ترقي ۽ پيداوار ٿي, جيتوڻيڪ اهو منصوبو گهڻو ڪري چين ۽ پاڪستان پاران ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري سهولت تي گڏيل طور تي مڪمل ڪيو ويو ۽ مڪمل ڪيو ويو. MFI-17، MFI-395، K-8 ۽ ​​JF-17 هاڻي ملڪ جي هوائي فوج جي خدمت ۾ آهن. ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري نشانو مشق جهڙن استعمالن لاءِ غير پائلٽ فضائي گاڏيون (UAV) پڻ ڊيزائن ۽ تيار ڪري ٿو. 

JF-17 هلڪي وزن واري ملٽي رول فائٽر لاءِ ذيلي اسيمبلين جي تياري 22 جنوري 2008 تي شروع ٿي, جڏهن ته فائٽر جي سيريل پيداوار 30 جون 2009 تي شروع ٿي. 20 آگسٽ 2009 تي. PAF اعلان ڪيو ته اهو اطالوي ڪمپني Selex Galileo جي تعاون سان پنهنجي غير پائلٽ فضائي گاڏين جي پيداوار شروع ڪندو. &lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt;  2024 ۾, پنهنجي جهاز &quot;پروجيڪٽ عزم&quot; کي ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ ۽ تيار ڪرڻ جو موقعو تڏهن وڃائي ويو جڏهن دفاع واري وزارت چينگدو جي-10 (مقامي عهدو: ايف سي-20) حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي اي ايم ايف جي هوائي جهازن جون تصويرون. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>6hxqfy1m6tab7e2oq3ljkyi8k6b3ejv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372837</id>
      <parentid>372832</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35896" sha1="kq9pie1iz1yp6uqsgdqortsotyotnha" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

چيني اصل جي جهاز جي اوور هالنگ جو تجربو حاصل ڪرڻ کان پوءِ. پي اي ايف جي فرانسيسي اصل جي ميراج III/ميراج-V جهاز لاءِ ساڳي سهولت قائم ڪرڻ ضروري سمجهيو ويو. جيتوڻيڪ. ميراج ري بلڊ فيڪٽري (MRF) جي قيام لاءِ پلانٽ 1974 ۾ شروع ٿيو. ۽ پهريون اوور هال ٿيل ميراج جهاز 1980 ۾ ڪارخاني مان ٻاهر ڪڍيو ويو. فرانسيسي حڪومت عطار 09c انجن جي ڊيزائن کي وڪڻڻ جي منظوري تي اتفاق ڪيو. انهي سان گڏ 1980 جي شروعات ۾ MRF ۾ MRO سهولت قائم ڪرڻ. بعد ۾ مختلف ٻين انجن MRO خدمتن جي اضافي سان. چيني ۽ فرانسيسي اصل جي جهاز جي اوور هالنگ جي قيام کان پوءِ. جهاز جي ڊيزائننگ ۽ پيداوار جي ميدان ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪوششون پيدا ڪيون ويون. هڪ معمولي شروعات جي طور تي. هڪ سنگل انجن ٽربو پروپ ٽرينر MFI-17 جهاز کي مقامي پيداوار لاءِ چونڊيو ويو. 1975 جي آس پاس سوئيڊش OEM سان ڪامياب ڳالهين کان پوءِ. هڪ ٻي ڪارخاني قائم ڪئي وئي. 

جيئن ته اهي سڀئي ڪارخانا ڪمرا ۾ گڏجي واقع آهن. انهن کي پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (پي اي سي) جي ڇت هيٺ رکيو ويو. هوائي صنعت ۾ سفر هتي نه رڪيو. ڇاڪاڻ ته اهو محسوس ڪيو ويو ته انهن پليٽ فارمن جون اکيون ۽ ڪن. زمين تي ٻڌل ريڊار جي مقامي طور تي سنڀال نه ڪئي پئي وڃي. ۽ اڃا تائين ڊگهي بندش جي ڪري انڌا کيسي ٺاهي رهيا آهن. ٻاهرين ملڪن ۾ وڏي سار سنڀال جي ڪري. هن خراب صورتحال کي پورو ڪرڻ لاءِ. هڪ ڀيرو ٻيهر هڪ مقامي سهولت قائم ڪرڻي پئي. تنهن ڪري ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. هاڻي ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ ڀيرو ٻيهر پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (پي اي سي) جي ڇت هيٺ. 

بعد ۾. هڪ ڀيرو ايويونڪس سسٽم جو اثر جهاز جي صلاحيت ۽ ڪارڪردگي تي تمام گهڻو وڌي ويو، ايويونڪس جي سار سنڀال لاءِ هڪ مڪمل سيٽ اپ اي پي ايف ۾ شامل ڪيو ويو. زميني ريڊار جي اوور هالنگ دوران ترقي ڪيل ماهر اي پي ايف ۾ ڪم آيو، ۽ اڄ اهو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ايويونڪس سهولت جي طور تي بيٺو آهي. 

ساڳي طرح، هلڪي هوائي جهاز جي تيار ڪرڻ جي تجربي ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF) کي جيٽ جهاز جي تيار ڪرڻ لاءِ گڏيل ڊيزائننگ ۽ ڊولپمينٽ پروگرام ۾ وڃڻ جي ترغيب ڏني. هڪ ڀيرو ٻيهر، پاڪ-چين دوستي هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ K-8 منصوبو AMF ۾ شروع ڪيو ويو. اهو منصوبو 1994 ۾ پاڪستان ۽ چين پاران گڏيل طور تي ڊزائين ڪيل ۽ تيار ڪيل جيٽ ٽرينر جي پيداوار ۾ ختم ٿيو. AMF اڄ به انهن سهولتن تي K-8 جي جوڙجڪ جي تقريبن 20٪ جي پيداوار ۾ شامل آهي. AMF جي هن پس منظر کي جيٽ فائٽر جهاز جي مقامي پيداوار جي شعبي ۾ قدم رکڻ لاءِ ڪافي سٺو سمجهيو ويندو هو. اهڙي طرح AMF هاڻي چين سان JF-17 ٿنڊر جهاز جي گڏيل پيداوار جي تصوراتي پروگرام ۾ مڪمل طور تي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

=== ميراج ري بلڊ فيڪٽري ===
{{Main|Project ROSE}}

ميراج ري بلڊ فيڪٽري, سرڪاري طور تي &lt;small&gt;پي-741&lt;/small&gt; (P-741) جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستان ايئر فورس جي خدمت ۾, فرانسيسي ٺهيل ڊاسالٽ ايوي ايشن جي جنگي جهازن جي اوور هالنگ ۽ ريورس انجنيئرنگ لاءِ هڪ وقف پلانٽ آهي. &lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; ميراج ري بلڊ فيڪٽري جو قيام پاڪستان ۽ فرانسيسي انتظاميا جي وچ ۾ ڊگهي ۽ پيچيده ڳالهين جو نتيجو هو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

ميراج ري بلڊ فيڪٽري ڀٽو انتظاميا,  جيڪا فرانسيسي حڪومت سان ميراج III ۽ ميراج V جهاز جي لائسنس سان ٺهيل پيداوار جي اجازت ڏيڻ لاءِ پيچيده ۽ ڊگهي واپاري ڳالهين ۾ مصروف هئي, جي هڪ ڊگهي ڪوشش هئي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; پلانٽ &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ قائم ڪيو ويو ۽ &lt;small&gt;1975&lt;/small&gt; ۾ پي-741 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. فرانسيسي هدايت ۽ ڊيزائن جي نقل جي بنياد تي, پهريون ميراج III جهاز 1980 ۾ ڪاميابي سان ٺاهيو ويو، تيار ڪيو ويو ۽ اوور هال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ هاڻي فرانسيسي ڊاسالٽ ايوي ايشن پاران تيار ۽ ترقي نه ڪئي وئي آهي, ايم آر ايف اڃا تائين ميراج جيٽ لاءِ ايئر فريم پيدا ڪري ٿو، ٺاهي ٿو ۽ تيار ڪري ٿو. اهم حصن جي مشيننگ شامل آهي. پراڻين جهازن کي تبديل ڪرڻ لاءِ بجيٽ جي کوٽ جي ڪري, ايم آر ايف انهن کي ملڪي طور تي اوور هالنگ لاءِ وقف ڪيو ويو. جنهن دعويٰ موجب, ملڪ جي پاڪستاني ٽيڪس ڏيندڙن جي مالي سرمائي کي اربن آمريڪي ڪرنسي ۾ بچايو.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt;

1980 ۾ فرانسيسي حڪومت ضيا انتظاميا سان عطار 09 سي انجن جي ڊيزائن جي وڪري جي منظوري, انهي سان گڏ ايم آر او سهولت قائم ڪرڻ تي تجويز تي اتفاق ڪيو, جنهن ڪارخاني جي ڪم جي دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

بعد ۾ آمريڪا ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ڪامياب ڳالهين ايم آر ايف کي جنرل ڊائنامڪس ايف-16 فائٽنگ فالڪن لاءِ آمريڪي پراٽ اينڊ وٽني ايف 100 ٽربو فين انجن جي اهم حصن جي اوور هالنگ ۽ مشيننگ ڪرڻ جي اجازت ڏني. ايم آر ايف (اجازت تحت ۽ آمريڪي قانونن جي تحت لائسنس يافته) ايف-16 فائٽنگ فالڪن ۽ ايف-16 سي/ڊي وائپر کي قوم جي هوائي فوج سان خدمت ۾ رکڻ لاءِ وسيع سار سنڀال ۽ مرمت جي ڪوششن جي طور تي ڊيزائن ۽ مشينن جي اهم حصن کي نقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

{{Gallery
|title=ميراج ري بلڊ فيڪٽري پاڪستان جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|The Mirage-V are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
}}

پلانٽ تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 ڏيڻ لاءِ اهل آهي. ميراج-V فرانسيسي حڪومت جي لائسنس تحت پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس لاءِ ميراج ري بلڊ سهولت تي ٺاهيا ۽ تيار ڪيا ويا آهن

plant is certified and qualified to award the [[ISO/IEC 17025]] and the [[ISO 9000 family|ISO 9000]] under approved by the [[Pakistan National Accreditation Council]] and the [[International Laboratory Accreditation Cooperation]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;


&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;


=== ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري ===
{{Main|Project Sabre II}}
ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF)، سرڪاري طور تي P-751 جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽   جنگي جهازن جي ڊيزائننگ ۽ ترقي لاءِ  وقف هڪ  پلانٽ آهي. 

پلانٽ 1975 ۾ سويڊن جي تعاون سان بنيادي ٽرينر جهاز جي ڊيزائننگ ۽ تعمير جي منصوبي سان, قائم ڪيو ويو. منصوبي جي نتيجي ۾ ننڍي MFI-17 مشاق جي ترقي ٿي. جيڪا ساب سفاري, 1981 ۾ سويڊن پاران مارڪيٽ ڪيل هڪ بنيادي ٽرينر جهاز, کان متاثر ٿي ٺهيل آهي. 1985 ۾ پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس چيني هونگڊو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري جهاز جي پرزن جي مشيننگ ۽ پيداوار جي ڪردار جي اڳواڻي ڪندي, K-8 ڪاراڪورم جي ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ تعاون ڪيو. 1987 ۾ ترقي يافته فائٽر جيٽ, F-16 تي ٻڌل, جي ترقي کي پروجيڪٽ سيبر II جي طور تي تصور ڪيو ويو. جنهن ۾ آمريڪا ۽ چين سان تعاون ڏٺو ويو.  

1990 جي ڏهاڪي ۾. پروجيڪٽ سيبر II روسي ٺيڪيدارن جي ڊيزائن بيورو ۾ شامل ٿيڻ سان تيار ڪيو ويو, جنهن جي نتيجي ۾ JF-17 (جنهن کي FC-1 پڻ چيو ويندو آهي) جي ترقي ۽ پيداوار ٿي, جيتوڻيڪ اهو منصوبو گهڻو ڪري چين ۽ پاڪستان پاران ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري سهولت تي گڏيل طور تي مڪمل ڪيو ويو ۽ مڪمل ڪيو ويو. MFI-17، MFI-395، K-8 ۽ ​​JF-17 هاڻي ملڪ جي هوائي فوج جي خدمت ۾ آهن. ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري نشانو مشق جهڙن استعمالن لاءِ غير پائلٽ فضائي گاڏيون (UAV) پڻ ڊيزائن ۽ تيار ڪري ٿو. 

JF-17 هلڪي وزن واري ملٽي رول فائٽر لاءِ ذيلي اسيمبلين جي تياري 22 جنوري 2008 تي شروع ٿي, جڏهن ته فائٽر جي سيريل پيداوار 30 جون 2009 تي شروع ٿي. 20 آگسٽ 2009 تي. PAF اعلان ڪيو ته اهو اطالوي ڪمپني Selex Galileo جي تعاون سان پنهنجي غير پائلٽ فضائي گاڏين جي پيداوار شروع ڪندو. &lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt;  2024 ۾, پنهنجي جهاز &quot;پروجيڪٽ عزم&quot; کي ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ ۽ تيار ڪرڻ جو موقعو تڏهن وڃائي ويو جڏهن دفاع واري وزارت چينگدو جي-10 (مقامي عهدو: ايف سي-20) حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي اي ايم ايف جي هوائي جهازن جون تصويرون. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>kq9pie1iz1yp6uqsgdqortsotyotnha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372839</id>
      <parentid>372837</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>372839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35552" sha1="asyyerdnch8vyflhj34clko6wmb5jxo" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani aircraft maintenance &amp; manufacturing company}}
{{Infobox company
| name = پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس&lt;br&gt;
Pakistan Aeronautical Complex
| logo = PACLogo.png
| logo_size = 160
| trade_name = '''PAC'''
| type = رياستي ملڪيت جا ادارا (SEO)
| industry = {{unbulleted list |هوائي جهاز|دفاعي آلات}}
| founded = {{start year and age|1971}}
| founder = [[پاڪستان ايئر فورس]]
| hq_location = [[Kamra, Pakistan|Kamra]], [[Attock District]] in [[Punjab, Pakistan|Punjab]], Pakistan


ڪامرا ايئر ڪرافٽ جي تعمير نو جو ڪارخانو
| area_served = دنيا (Worldwide)
| key_people = ايئر وائيس مارشل حڪيم رضا (چيئرمين)&lt;br&gt;ايئر وائيس مارشل اويس اڪرم (ڊپٽي چيئرمين)
| products = فوجي هوائي جهاز ۽ اليڪٽرانڪس
| production = سال 1980 کان موجوده
| production_year = 1980
| services = هوائي جهاز جي سار سنڀال&lt;br&gt;هوائي جهاز جي وچين زندگي جي تازه ڪاريون&lt;br&gt; هوائي جهاز جي ڊيزائن ۽ تحقيق ۽ ترقي
| owner = [[وزارت دفاعي پيداوار]]
| divisions = {{Collapsible list|title='''ڊويزن'''|1={{plain list|
{{small|Aircraft Rebuild Factory}}&lt;br&gt;{{small| Mirage Rebuild Factory}} &lt;br&gt;{{small|Aircraft Manufacturing Factory}}&lt;br&gt;{{small|Avionics Production Factory}}
}}
}}
| website = {{URL|http://www.pac.org.pk}}
|image=Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|image_caption=پاڪستان ايئروناٽيڪل ڪمپليڪس ۾ تيار ڪيو ويو هڪ تربيتي جهاز PAC MFI-17 مشاق AMF|company_name=PAC|native_name=}}
'''پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس''' (PAC) هڪ وڏو دفاعي ٺيڪيدار ۽ هڪ ايرو اسپيس ٺاهيندڙ آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر ڪامرا، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[پاڪستان]] ۾ آهي.

پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس ايرو اسپيس ۽ فوجي هوائي مدد ۾ سڀ کان وڏي دفاعي ٺيڪيدارن مان هڪ آهي. 

1971 ۾ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس (PAF)]] پاران قائم ڪيل، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽ ايويونڪس سسٽم ڊيزائن ڪري ٿو ، ترقي ڪري ٿو ۽ ٺاهي ٿو - اهو سول جهازن لاءِ پنهنجون خدمتون پڻ فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مقامي سار سنڀال ڪندو آهي ۽ پرڏيهي ٺاهيل فوجي ۽ شهري جهازن جي جهاز ايم ايل يو سسٽم تي ڪم ڪندو آهي. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس مڪمل طور تي دفاعي پيداوار واري وزارت جي ملڪيت ۽ اسپانسر ٿيل آهي جن جي ڪارپوريٽ مقرري سڌو سنئون [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] جي ايئر هيڊ ڪوارٽر مان ٿيندي آهي.

انهن مان ڪيتريون ئي شيون خاص طور تي پاڪستان جي فوج جي ضرورتن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ٻيون پرڏيهي برآمد لاءِ پڻ مارڪيٽ ڪيون وينديون آهن. جڏهن ته ان ڪيترن ئي ملڪن جي ڪارپوريٽ تنظيمن سان تعاون ڪيو، پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس اڪثر ڪري ترڪي ٽي آءِ (TI) ۽ چيني سي اي ٽي آءِ سي (CATIC) سان گڏجي ڪم ڪري ٿو. پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جا [[ميانمار]]، [[نائيجيريا]]، [[قطر]]، [[سعودي عرب]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ وڏا تجارتي ۽ ڪاروباري مفاد آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1206082/export-success-nigeria-buy-10-super-mushshak-pakistan/|title=Nigeria to buy 10 Super Mushshak from Pakistan|date=22 October 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1129159/deal-qatar-buy-super-mushshak/|title=Qatar to buy Super Mushshak|date=24 June 2016|quote=22 October 2016}}&lt;/ref&gt; 
==تاريخ==

1947 کان وٺي, پاڪستان ايئر فورس گهڻو ڪري پرڏيهي سپلائرز تي انحصار ڪندي ڪم ڪيو. فائٽر جيٽ ۽ جهاز گهربل معائني، ترقي، ۽ سروس ۾ فائٽر جهاز کي برقرار رکڻ لاءِ پرزا تيار ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪ موڪلڻا پوندا هئا. جنهن جي ڪري هوائي فوج جو سائز گهٽجي ويو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot;&gt;{{cite book|last1=Singh|first1= RSN|title=Asian strategic and military perspective|date= 2005 |publisher= Lancer Publishers &amp; Distributors |location= New Delhi|isbn= 817062245-X |url= https://books.google.com/books?id=LVjhy7I2lDAC&amp;pg=PA263|access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

راولپنڊي ڪينٽونمينٽ ۾ ايئر فورس HQ ۾ پاڪستان ايئر فورس  (PAF) جي جنگي منصوبه بندي ڪندڙن جي صلاح مشوري کان پوءِ, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) 1973 ۾ ڪامرا ۾ قائم ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{cite book|last1= Singh|first1=R.S.N.|title=The military factor in Pakistan|date=2008|publisher=Frankfort, IL|location= New Delhi |isbn=0-98153789-8|url= https://books.google.com/books?id=wCm2DFZblOYC&amp;pg=PA395 |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt; ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري پهريون ڀيرو فعال ٿي. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس کي پاڪستان ايئر فورس پاران 1972 ۾ متعارف ڪرايل نئين دفاعي پاليسي جي حصي طور قائم ڪيو ويو. پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس هوائي فوج جي ڪارپوريٽ آمدني جي وسيع رينج جي نمائندگي ڪري ٿو, جڏهن ته ملڪ جي قومي سلامتي جي ضرورتن کي پورو ڪري ٿو, پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس چار دفاعي ڪارخانن, جيڪا اڳ ۾ P-721، P-741، P-751 ۽ KARF نامزد ڪيا ويا هئا, سان منظم آهي. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا، ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

چار ڪارخانن مان هر هڪ مئنيجنگ ڊائريڪٽر (ايم ڊي) جي تحت هلايو ويندو آهي. جيڪو عام طور تي سڌو سنئون هوائي فوج مان, هڪ ٻاهرين بليٽس جي طور تي مقرر ڪيو ويندو آهي. 1980-90 جي ڏهاڪي کان وٺي. پي اي سي جي ڪمن ۾ لائسنس يافته فرينچ ميراج III، ميراج V ۽ آمريڪي پراٽ ۽ وٽني جي لائسنس تحت F-16A/Bs لاءِ F100 انجن جي اوور هالنگ ۽ تعمير شامل آهي.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot;&gt;{{cite web |title=Mırage Rebuıld Factory|url= http://www.pac.org.pk/mrf |publisher= PAC |access-date=23 December 2014}}&lt;/ref&gt;

1971 ۾ پي اي ايف ۾ چيني شين يانگ جي-6 (پاڪستاني فوجي عهدو: F-6) جي شامل ٿيڻ جي پنجن سالن کان پوءِ, اهو احساس ٿيو ته جهاز اوور هالنگ لاءِ گرڻ شروع ٿي چڪو هو ۽ ملڪ ۾ اوور هال سهولت جي غير موجودگي ۾, جهاز کي گهربل معائنن لاءِ چين ۾ 112 فيڪٽري ڏانهن موڪليو ويندو, نتيجي ۾ پرڏيهي مٽاسٽا جي لحاظ کان وڏي پئماني تي مالي سرمايو خرچ ٿيندو ۽ هوائي جهاز جي بيٽ لاءِ ناپسنديده ڊائون ٽائيم پيدا ٿيندو. هن پس منظر سان سينئر پروگرام مئنيجرز پاڪستان ايئر فورس ۾ جي ايف-6 پروگرام لاءِ هڪ مقامي اوور هالنگ سهولت ٺاهڻ جو مقصد حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. پرڏيهي وزارت ۽ چيني حڪومت سان ڳالهين کان پوءِ, ڪامرا ۾ چيني هوائي جهازن جي ماهرن جي نگراني ۾ F-6 جي ٻيهر تعمير واري ڪارخاني, جيڪا هاڻي &quot;ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي, جي قيام جي شروعات ٿي. هن سهولت کي جزوي طور تي مشهور سيڙپڪار اقبال قيصر پاران مالي مدد ڏني وئي هئي ۽ سهولت جي پارڪنگ لاٽ ۾ سندس تختي لڳل آهي. ان جي مڪمل ٿيڻ تي پهريون جهاز 1980 ۾ اوور هال کان پوءِ رول آئوٽ ڪيو ويو.

چيني اصل جي جهاز جي اوور هالنگ جو تجربو حاصل ڪرڻ کان پوءِ. پي اي ايف جي فرانسيسي اصل جي ميراج III/ميراج-V جهاز لاءِ ساڳي سهولت قائم ڪرڻ ضروري سمجهيو ويو. جيتوڻيڪ. ميراج ري بلڊ فيڪٽري (MRF) جي قيام لاءِ پلانٽ 1974 ۾ شروع ٿيو. ۽ پهريون اوور هال ٿيل ميراج جهاز 1980 ۾ ڪارخاني مان ٻاهر ڪڍيو ويو. فرانسيسي حڪومت عطار 09c انجن جي ڊيزائن کي وڪڻڻ جي منظوري تي اتفاق ڪيو. انهي سان گڏ 1980 جي شروعات ۾ MRF ۾ MRO سهولت قائم ڪرڻ. بعد ۾ مختلف ٻين انجن MRO خدمتن جي اضافي سان. چيني ۽ فرانسيسي اصل جي جهاز جي اوور هالنگ جي قيام کان پوءِ. جهاز جي ڊيزائننگ ۽ پيداوار جي ميدان ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ڪوششون پيدا ڪيون ويون. هڪ معمولي شروعات جي طور تي. هڪ سنگل انجن ٽربو پروپ ٽرينر MFI-17 جهاز کي مقامي پيداوار لاءِ چونڊيو ويو. 1975 جي آس پاس سوئيڊش OEM سان ڪامياب ڳالهين کان پوءِ. هڪ ٻي ڪارخاني قائم ڪئي وئي. 

جيئن ته اهي سڀئي ڪارخانا ڪمرا ۾ گڏجي واقع آهن. انهن کي پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (پي اي سي) جي ڇت هيٺ رکيو ويو. هوائي صنعت ۾ سفر هتي نه رڪيو. ڇاڪاڻ ته اهو محسوس ڪيو ويو ته انهن پليٽ فارمن جون اکيون ۽ ڪن. زمين تي ٻڌل ريڊار جي مقامي طور تي سنڀال نه ڪئي پئي وڃي. ۽ اڃا تائين ڊگهي بندش جي ڪري انڌا کيسي ٺاهي رهيا آهن. ٻاهرين ملڪن ۾ وڏي سار سنڀال جي ڪري. هن خراب صورتحال کي پورو ڪرڻ لاءِ. هڪ ڀيرو ٻيهر هڪ مقامي سهولت قائم ڪرڻي پئي. تنهن ڪري ڪمرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (KARF) قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. هاڻي ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (APF) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هڪ ڀيرو ٻيهر پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس (پي اي سي) جي ڇت هيٺ. 

بعد ۾. هڪ ڀيرو ايويونڪس سسٽم جو اثر جهاز جي صلاحيت ۽ ڪارڪردگي تي تمام گهڻو وڌي ويو، ايويونڪس جي سار سنڀال لاءِ هڪ مڪمل سيٽ اپ اي پي ايف ۾ شامل ڪيو ويو. زميني ريڊار جي اوور هالنگ دوران ترقي ڪيل ماهر اي پي ايف ۾ ڪم آيو، ۽ اڄ اهو ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته ايويونڪس سهولت جي طور تي بيٺو آهي. 

ساڳي طرح، هلڪي هوائي جهاز جي تيار ڪرڻ جي تجربي ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF) کي جيٽ جهاز جي تيار ڪرڻ لاءِ گڏيل ڊيزائننگ ۽ ڊولپمينٽ پروگرام ۾ وڃڻ جي ترغيب ڏني. هڪ ڀيرو ٻيهر، پاڪ-چين دوستي هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ K-8 منصوبو AMF ۾ شروع ڪيو ويو. اهو منصوبو 1994 ۾ پاڪستان ۽ چين پاران گڏيل طور تي ڊزائين ڪيل ۽ تيار ڪيل جيٽ ٽرينر جي پيداوار ۾ ختم ٿيو. AMF اڄ به انهن سهولتن تي K-8 جي جوڙجڪ جي تقريبن 20٪ جي پيداوار ۾ شامل آهي. AMF جي هن پس منظر کي جيٽ فائٽر جهاز جي مقامي پيداوار جي شعبي ۾ قدم رکڻ لاءِ ڪافي سٺو سمجهيو ويندو هو. اهڙي طرح AMF هاڻي چين سان JF-17 ٿنڊر جهاز جي گڏيل پيداوار جي تصوراتي پروگرام ۾ مڪمل طور تي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – History|url=https://www.pac.org.pk/history|access-date=2021-05-04|website=pac.org.pk}}&lt;/ref&gt;

== ڪارپوريٽ آپريشن ==

=== ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري ===
[[File:Shenyang F-6.jpg|right|thumb|۾ هڪ چوراهي تي نمائش لاءِ رکيل هڪ رٽائرڊ پاڪستان ايئر فورس ايف-6. 2002]]

ايئر ڪرافٽ ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt;)، سرڪاري طور تي &lt;small&gt;P-721&lt;/small&gt; جي نالي سان قائم ڪئي وئي ۽ اڳ ۾ &lt;small&gt;F-6&lt;/small&gt; ري بلڊ فيڪٽري (&lt;small&gt;F-6RF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي. اهو بنيادي طور تي چيني اصل جي جهاز, جيڪا پاڪستان ايئر فورس سان گڏ خدمت ۾ آهن, جي  حصن جي ريورس انجنيئرنگ، اوور هالنگ ۽ مشيننگ لاءِ وقف آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;    

پلانٽ 1971 ۾ قائم ڪيو ويو هو ۽ 1972 ۾ P-721 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. پهرين ٻه انگ منصوبي جي منظوري ۽ لانچ جو سال ڏيکارين ٿا. ٽيون انگ هڪ سيريل ڊيزائينيٽر آهي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

اصل ۾، پلانٽ چيني شين يانگ J6 (مقامي طور تي F-6 جي طور تي نامزدگي) لاءِ پرزا اوور هال ۽ مشين ڪيا, پر پروگرام ٻين چيني ويڙهاڪن جي پيداوار ۽ اوور هالنگ ڏانهن وڌايو ويو. انجن جي پيداوار ۾ شامل آهن: 
* نانچانگ Q-5 (مقامي عهدو: A-5 فينٽان) 
* شينيانگ J-5 (مقامي عهدو F-5 فريسڪو) 
* شينيانگ J-6 (مقامي عهدو F-6 فارمر) 
*چينگدو J-7 (مقامي عهدو F-7 فشڪين) 
*بيل AH-1 ڪوبرا هيلي ڪاپٽر (مقامي عهدو: AH-1 ڪوبرا)  

ڪجهه سالن کان &lt;small&gt;ARF&lt;/small&gt; مختلف چيني ٺهيل جهازن جي ڊراپ ٽينڪ ۽ جيٽ انجن هارنس انهي سان گڏ آمريڪي &lt;small&gt;AH-1&lt;/small&gt; ڪوبرا حملي هيلي ڪاپٽرن لاءِ پرنٽ ٿيل سرڪٽ بورڊ, ٺاهڻ جي قابل ٿي ويو. پلانٽ  &lt;small&gt;ISO/IEC 17025&lt;/small&gt; تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل (&lt;small&gt;PNAC&lt;/small&gt;) ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن (&lt;small&gt;ILAC&lt;/small&gt;) پاران منظور ٿيل تحت &lt;small&gt;ISO 9000&lt;/small&gt; کي نوازڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=ARF certification |url=https://www.pac.org.pk/arf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;  {{Gallery
|title=ARF پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Pakistan Air Force FT-5 Jet Trainer.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The PAF's F-5 in display.
|File:PAF Museum Karachi, Pakistan 02.jpg|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The PAF's F-6 displayed in [[Pakistan Air Force Museum]]. 
|File:Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|alt3=Pakistan Air Force Chengdu F-7PG inflight.jpg|The PAF's F-7 in flight formation. 
}}

=== ميراج ري بلڊ فيڪٽري ===
{{Main|Project ROSE}}

ميراج ري بلڊ فيڪٽري, سرڪاري طور تي &lt;small&gt;پي-741&lt;/small&gt; (P-741) جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستان ايئر فورس جي خدمت ۾, فرانسيسي ٺهيل ڊاسالٽ ايوي ايشن جي جنگي جهازن جي اوور هالنگ ۽ ريورس انجنيئرنگ لاءِ هڪ وقف پلانٽ آهي. &lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; ميراج ري بلڊ فيڪٽري جو قيام پاڪستان ۽ فرانسيسي انتظاميا جي وچ ۾ ڊگهي ۽ پيچيده ڳالهين جو نتيجو هو.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt;

ميراج ري بلڊ فيڪٽري ڀٽو انتظاميا,  جيڪا فرانسيسي حڪومت سان ميراج III ۽ ميراج V جهاز جي لائسنس سان ٺهيل پيداوار جي اجازت ڏيڻ لاءِ پيچيده ۽ ڊگهي واپاري ڳالهين ۾ مصروف هئي, جي هڪ ڊگهي ڪوشش هئي.&lt;ref name=&quot;Lancer Publishers &amp; Distributors&quot; /&gt; پلانٽ &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt; ۾ قائم ڪيو ويو ۽ &lt;small&gt;1975&lt;/small&gt; ۾ پي-741 لاءِ آپريشن شروع ڪيو. فرانسيسي هدايت ۽ ڊيزائن جي نقل جي بنياد تي, پهريون ميراج III جهاز 1980 ۾ ڪاميابي سان ٺاهيو ويو، تيار ڪيو ويو ۽ اوور هال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

جيتوڻيڪ هاڻي فرانسيسي ڊاسالٽ ايوي ايشن پاران تيار ۽ ترقي نه ڪئي وئي آهي, ايم آر ايف اڃا تائين ميراج جيٽ لاءِ ايئر فريم پيدا ڪري ٿو، ٺاهي ٿو ۽ تيار ڪري ٿو. اهم حصن جي مشيننگ شامل آهي. پراڻين جهازن کي تبديل ڪرڻ لاءِ بجيٽ جي کوٽ جي ڪري, ايم آر ايف انهن کي ملڪي طور تي اوور هالنگ لاءِ وقف ڪيو ويو. جنهن دعويٰ موجب, ملڪ جي پاڪستاني ٽيڪس ڏيندڙن جي مالي سرمائي کي اربن آمريڪي ڪرنسي ۾ بچايو.&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.dawn.com/news/1404605/thrifty-at-50-how-the-pakistan-air-force-keeps-ageing-mirages-flying|title=Thrifty at 50: How the Pakistan Air Force keeps ageing Mirages flying| via =AFP|date=29 April 2018| work = Dawn}}&lt;/ref&gt;

1980 ۾ فرانسيسي حڪومت ضيا انتظاميا سان عطار 09 سي انجن جي ڊيزائن جي وڪري جي منظوري, انهي سان گڏ ايم آر او سهولت قائم ڪرڻ تي تجويز تي اتفاق ڪيو, جنهن ڪارخاني جي ڪم جي دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt;

بعد ۾ آمريڪا ۽ پاڪستان جي وچ ۾ ڪامياب ڳالهين ايم آر ايف کي جنرل ڊائنامڪس ايف-16 فائٽنگ فالڪن لاءِ آمريڪي پراٽ اينڊ وٽني ايف 100 ٽربو فين انجن جي اهم حصن جي اوور هالنگ ۽ مشيننگ ڪرڻ جي اجازت ڏني. ايم آر ايف (اجازت تحت ۽ آمريڪي قانونن جي تحت لائسنس يافته) ايف-16 فائٽنگ فالڪن ۽ ايف-16 سي/ڊي وائپر کي قوم جي هوائي فوج سان خدمت ۾ رکڻ لاءِ وسيع سار سنڀال ۽ مرمت جي ڪوششن جي طور تي ڊيزائن ۽ مشينن جي اهم حصن کي نقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;MIRAGE REBUILD FACTORY&quot; /&gt; 

{{Gallery
|title=ميراج ري بلڊ فيڪٽري پاڪستان جي هوائي جهازن جي تصويرن کي برقرار رکيو. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:Lockheed Martin F-16A Fighting Falcon, Pakistan - Air Force JP7135983.jpg|alt1=The PAF's F-16A in Turkey|The PAF's F-16A/B are maintained and overhauled at the PAC's MRF facility.  
|File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.jpg|alt2=File:Pakistan Air Force Dassault Mirage IIIEA inflight.|The Mirage-III are built and produced under-licensed by the French government for the PAF at the MRF facility. 
|File:Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight.jpg|alt3=Two Pakistan Air Force Dassault Mirage 5PA2 inflight, carrying drop tanks and AIM-9 Sidewinder air-to-air missiles|ميراج-V فرانسيسي حڪومت جي لائسنس تحت پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس لاءِ ميراج ري بلڊ سهولت تي ٺاهيا ۽ تيار ڪيا ويا آهن
}}

پلانٽ تصديق ٿيل آهي ۽ پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000 ڏيڻ لاءِ اهل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=MRF certification |url=https://www.pac.org.pk/mrf-certifications |access-date=29 March 2025}}&lt;/ref&gt;
&lt;!---------===Project ROSE===
'''Project ROSE''' (&quot;Retrofit Of Strike Element&quot;&lt;ref name= &quot;Grand Strategy&quot;&gt;{{cite web|title= Project ROSE|url= http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |date=22 June 2013|website= Grand Strategy|url-status= dead|archive-url= https://archive.today/20141124014336/http://www.grandestrategy.com/2013/06/the-paf-mirage-rose-upgrade.html |archive-date= 24 November 2014|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt;) was a program initiated by the [[Pakistan Air Force]] (PAF) Pakistan Aeronautical Complex for the [[upgrade]]s of the military [[avionics]] and [[electrical engineering and computer science|electronics system]] of its aging [[Dassault Aviation]]– built [[Dassault Mirage III|Mirage]] fighter jets.&lt;ref name= &quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III and Mirage 5|url= http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/mirage-5.htm|last1=Pike |first1=John|website= Global Security|access-date=24 November 2014}}&lt;/ref&gt; The program focused on modernization of military [[avionics]] and on-board computer system of [[Mirage IIIE]] and the [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] supplied by [[Pakistan]]i [[National Engineering and Scientific Commission|Margella Electronics]], [[France|French]] [[SAGEM]] and the [[Italy|Italian]] [[SELEX Galileo|SELEX]] consortiums, as part of the program.&lt;ref name=&quot;Shaheen Foundation&quot;&gt;{{cite book|last1=Sheikh |first1= Rashid|title=The story of the Pakistan Air Force, 1988–1998 : a battle against odds|date=2001|publisher=Shaheen Foundation|isbn=978-969855300-5|location= Pakistan|page =432}}&lt;/ref&gt;

Conceived in 1992 by the [[Pakistan Air Force]], the program started in 1995 on main considerations of retiring the [[Nanchang Q-5|A–5 Fantan]] from active service.&lt;ref name=&quot;Grand Strategy&quot; /&gt; The [[Pakistan Air Force]], which already was operating Dassault Mirage IIIs and Dassault Mirage 5s, began its procurement of second-hand Mirage fighters from [[Royal Australian Air Force|Australia]], [[Lebanese Air Force|Lebanon]], [[Libyan Air Force|Libya]], and [[Spain Air Force|Spain]] at the price range within the [[Ministry of Defence (Pakistan)|MoD]]'s fund.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot;&gt;{{cite web|title= Mirage-III/Mirage-5|url= http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |website= PAF Falcon|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924063231/http://www.paffalcons.com/gallery/mirage/ |archive-date=24 September 2015|access-date= 24 November 2014 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Over 90% of the aircraft were retrofitted at the Aeronautical Complex in [[Kamra, Pakistan|Kamra]]; few were upgraded in [[France]].&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; From 1996–2000, several [[Mirage IIIE]] and [[Mirage 5]] were bought from the other countries and were upgraded under this program at the Pakistan Aeronautical Complex.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt; In this project the avionics of the aircraft were increased and in-flight refueling was added. Due to this, the range and combat radius of the fighter jet was increased, new grifo fire control radars having about 75&amp;nbsp;km range were introduced which gave the aircraft capability to fire BVR missiles if needed, the metallurgy of aircraft was overhauled and service life was increased. The capability to do take offs and landings from motorways was also added, after the Rose-3 upgrading the locally manufactured standoff weapons like [[H-4 SOW|H-4 SOW bombs]], [[H-2 SOW|H-2 SOW bombs]], [[Takbir bomb|Takbir glide bomb]], Stealth nuclear cruise missiles such as [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad MK-1]] and [[Hatf-VIII (Ra'ad)|Ra'ad Mk-2]] were added in the weapon package of the aircraft. Further considerations for upgrades were recommended but the program was terminated due to increasingly combined costs of the spare parts and the conditions of the second–hand [[airframe]]s of the [[Mirage IIIE]] and [[Dassault Mirage 5|Mirage V]] at the time of their procurement from various countries.&lt;ref name=&quot;PAF Falcon&quot; /&gt;

It is currently expected that all of the ROSE-upgraded Mirage fighters jets will remain in combat service with the [[Pakistan Air Force]] beyond 2020 in specialized Tactical Attack roles. They are expected to be replaced by [[JF-17|JF–17 Thunder]] (Block-3, Block-4 and Block-5) or additional [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16s]].
Already a page for it
-----&gt;


=== ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري ===
{{Main|Project Sabre II}}
ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري (AMF)، سرڪاري طور تي P-751 جي نالي سان قائم ڪئي وئي, پاڪستاني فوج لاءِ جهاز ۽   جنگي جهازن جي ڊيزائننگ ۽ ترقي لاءِ  وقف هڪ  پلانٽ آهي. 

پلانٽ 1975 ۾ سويڊن جي تعاون سان بنيادي ٽرينر جهاز جي ڊيزائننگ ۽ تعمير جي منصوبي سان, قائم ڪيو ويو. منصوبي جي نتيجي ۾ ننڍي MFI-17 مشاق جي ترقي ٿي. جيڪا ساب سفاري, 1981 ۾ سويڊن پاران مارڪيٽ ڪيل هڪ بنيادي ٽرينر جهاز, کان متاثر ٿي ٺهيل آهي. 1985 ۾ پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس چيني هونگڊو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري جهاز جي پرزن جي مشيننگ ۽ پيداوار جي ڪردار جي اڳواڻي ڪندي, K-8 ڪاراڪورم جي ڊيزائن ۽ ترقي لاءِ تعاون ڪيو. 1987 ۾ ترقي يافته فائٽر جيٽ, F-16 تي ٻڌل, جي ترقي کي پروجيڪٽ سيبر II جي طور تي تصور ڪيو ويو. جنهن ۾ آمريڪا ۽ چين سان تعاون ڏٺو ويو.  

1990 جي ڏهاڪي ۾. پروجيڪٽ سيبر II روسي ٺيڪيدارن جي ڊيزائن بيورو ۾ شامل ٿيڻ سان تيار ڪيو ويو, جنهن جي نتيجي ۾ JF-17 (جنهن کي FC-1 پڻ چيو ويندو آهي) جي ترقي ۽ پيداوار ٿي, جيتوڻيڪ اهو منصوبو گهڻو ڪري چين ۽ پاڪستان پاران ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري سهولت تي گڏيل طور تي مڪمل ڪيو ويو ۽ مڪمل ڪيو ويو. MFI-17، MFI-395، K-8 ۽ ​​JF-17 هاڻي ملڪ جي هوائي فوج جي خدمت ۾ آهن. ايئر ڪرافٽ مينوفيڪچرنگ فيڪٽري نشانو مشق جهڙن استعمالن لاءِ غير پائلٽ فضائي گاڏيون (UAV) پڻ ڊيزائن ۽ تيار ڪري ٿو. 

JF-17 هلڪي وزن واري ملٽي رول فائٽر لاءِ ذيلي اسيمبلين جي تياري 22 جنوري 2008 تي شروع ٿي, جڏهن ته فائٽر جي سيريل پيداوار 30 جون 2009 تي شروع ٿي. 20 آگسٽ 2009 تي. PAF اعلان ڪيو ته اهو اطالوي ڪمپني Selex Galileo جي تعاون سان پنهنجي غير پائلٽ فضائي گاڏين جي پيداوار شروع ڪندو. &lt;ref&gt;{{cite news |last= Malik| first= Sajjad |title= Pak version of drones 'whirrs' into production | work = Daily Times| date= 21 August 2009 |url= http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\08\21\story_21-8-2009_pg7_3 |access-date= 21 August 2009}}&lt;/ref&gt;  2024 ۾, پنهنجي جهاز &quot;پروجيڪٽ عزم&quot; کي ڊزائين ڪرڻ، ٺاهڻ ۽ تيار ڪرڻ جو موقعو تڏهن وڃائي ويو جڏهن دفاع واري وزارت چينگدو جي-10 (مقامي عهدو: ايف سي-20) حاصل ڪرڻ کي ترجيح ڏني.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Team |first1=Quwa |title=How Policy Culture Derailed Pakistan's Next-Gen Fighter Efforts – Quwa |url=https://quwa.org/daily-news/how-policy-culture-derailed-pakistans-next-gen-fighter-efforts-2/ |access-date=30 March 2025 |date=9 April 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي اي ايم ايف جي هوائي جهازن جون تصويرون. 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC JF-17 (48098292637).jpg|alt1=The PAF's F-17A in Turkey|The PAF's JF-17 are designed and manufactured at the AMF facility.   
|File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|alt2=File:Pakistan MFI-17 Super Mushshak (mod. flight).jpg|The trainer aircraft [[PAC MFI-17 Mushshak]] produced at the AMF.
|File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|alt3=File:Sherdils in formation flight over Islamabad.jpg|The [[Hongdu JL-8|Hongdu/PAC JL-8]] aircraft in formation.
|File:Two JF-17 Thunders.jpg|alt4= Two JF-17 Thunders|{{small|The Two [[JF-17]] multi-role fighters during a flypast performance in [[Islamabad]] on 23 March 2007, assembled by PAC earlier that month. Serial production of the fighter at AMF began on 30 June 2009.}}
|File:A Mushak at IDEAS 2008.jpg|alt5=File:A Mushak at IDEAS 2008|An [[MFI-395 Super Mushshak]], produced at AMF, on display at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS 2008]] defence exhibition in [[Karachi]], Pakistan.
|File:Jf-17 Thunder at IDEAS 2008.jpg|alt6=Jf-17 Thunder at IDEAS 2008|The new [[JF-17]] multi-role fighter, displayed at the IDEAS 2008 Defense Exhibition in [[Karachi]], [[Pakistan]] and currently under production by PAC.
|File:Salon du Bourget 20090619 228.jpg|alt7=|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC|The Italian-designed and produced drone UAV Falco are licensed production at the PAC.
}}

=== ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري ===
ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري &lt;small&gt;(Avionics Production Factory: APF)&lt;/small&gt;، جيڪي اڳ ۾ ڪامرا ايويونڪس ۽ ريڊار فيڪٽري (&lt;small&gt;KARF&lt;/small&gt;) جي نالي سان مشهور هئي, جي بنياد 1983 ۾ ان جي زمين تي ٻڌل هوائي ريڊار سسٽم، فوجي اليڪٽرانڪس جي مرمت ۽ سار سنڀال ۽ ايويونڪس کي مدد فراهم ڪرڻ لاءِ پاڪستان ايئر فورس رکيو هو.&lt;ref name=&quot;Avionics Production Factory&quot;&gt;{{cite web |title=Avionics Production Factory |url=https://www.pac.org.pk/apf |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt;

1983-1996 جي وچ ۾ APF جي ڪم جي دائري کي وڌائڻ ۾ پاڪستان جي يورپي دفاعي ڀائيوارن APF کي لائسنس تحت ڪيترائي ريڊار، اليڪٽرانڪس سامان ۽ بعد ۾ برقي مقناطيسي مطابقت جو انفراسٽرڪچر ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي.&lt;ref name=&quot;apf-history&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – apf-history |url=https://www.pac.org.pk/apf-history |website=www.pac.org.pk |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي دفاعي ضرورت کي پورو ڪرڻ لاءِ ايويونڪس پروڊڪشن فيڪٽري (&lt;small&gt;APF)&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;ISO 9002&lt;/small&gt; کان ان جي سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي گريڊ جي ضمانت ملي.

2009 ۾، آمريڪا جي دفاع واري کاتي (USDOD) دهشتگردي جي خاتمي واري پروگرام جي حصي طور جنگي جهازن لاءِ سرڪٽ بورڊ ۽ برقي حصن جي مشيننگ پرنٽ ڪرڻ جي قابل ٿيڻ لاءِ پنهنجي دفاعي ٺيڪيدار (APS Novstar) ذريعي APF کي سرٽيفڪيشن جي تربيت فراهم ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf|title= Novastar on circuit in Pakistan |publisher= Mac alliance |access-date=1 February 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20091229194654/http://www.macalliance.com/APS%20Novastar%20on%20a%20circuit%20in%20Pakistan.pdf |archive-date=29 December 2009|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|title=پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جي ايويونڪس جي پيداوار واري ڪارخاني جون تصويرون 
|width=160
|height=170
|align=center
|File:PAC Super Mushshak cockpit.jpg|alt1=The PAF's F-5 in Turkey|The cockpit and offline avionics display of the PAC Super Mushshak. 
|File:JF-17 cockpit.webp|alt2=Shenyang F-6 Aircraft at PAF Museum, Karachi, Pakistan|The traditional avionics display of the JF-17A.
}}

==مصنوعات==
===فائٽر جهاز===
* جي ايف-17 ٿنڊر - ملٽي رول جيٽ فائٽر - چين جي چينگدو ايرو اسپيس ڪارپوريشن سان گڏيل پيداوار.
===ٽرينر جهاز===
* قراقرم-8 - انٽرميڊيئيٽ جيٽ ٽرينر ۽ هلڪو حملو ڪندڙ جهاز - چين جي هانگدو ايوي ايشن انڊسٽري گروپ سان گڏيل پيداوار. 
* MFI-17 مشاق - بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز - MFI-15 سفاري جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
* سپر مشاق - ٻه/ٽي سيٽن وارو، پسٽن انجن، بنيادي تربيت لاءِ ٽربوپروپ جهاز، رابطي ۽ هلڪو زميني حملي - MFI-17 مشاق جو اپ گريڊ ٿيل قسم. 
===بغير پائلٽ هوائي گاڏيون (UAVs)===
* فالڪو - نگراني UAV - پيداوار آگسٽ 2009 ۾ اٽلي جي سيلڪس ES جي لائسنس تحت شروع ٿي.
===ڪنزيومر اليڪٽرانڪس===
* پي اي سي-پي اي ڊي 1 (PAC-PAD-1)
* پي اي سي-پي اي ڊي (PAC-PAD Tablet 7)
* پي اي سي اي-بڪ 1 (PAC-eBook 1)
* پي اي سي اين-بڪ 1 (PAC-nBook 1)
==سرٽيفڪيشن ۽ معيار جي ضمانت==
پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس جا چار پلانٽ تصديق ٿيل آهن ۽ &lt;small&gt;ISO/IEC 17025 ۽ ISO 9000&lt;/small&gt; تحت معيار جي ضمانت ڏيڻ لاءِ اهل آهن جيڪي پاڪستان نيشنل ايڪريڊيشن ڪائونسل ۽ انٽرنيشنل ليبارٽري ايڪريڊيشن ڪوآپريشن پاران منظور ٿيل آهن.

==پڻ ڏسو==
* [[جئ ايف 17 ٿنڊر|جي ايف-17 ٿنڊر فائٽر جيٽ]]
* [[پي اي ايف بيس منهاس ڪامرا، پاڪستان]]
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس==
[[زمرو:پاڪستان ايروناٽيڪل ڪمپليڪس]]
[[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]]
[[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]]</text>
      <sha1>asyyerdnch8vyflhj34clko6wmb5jxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سينٽ جارج، گريناڊا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94878</id>
    <revision>
      <id>372840</id>
      <parentid>371202</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:گرينڊا ۾ آباديون جڳهيون]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4250" sha1="5khe8an2037ka06mx5wbdozdn5o2niw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=سينٽ جارجز|official_name=St. George's|settlement_type=[[راڄڌاني|راڄڌاني شهر]]|nickname=|motto=|image_skyline={{Photomontage
 |photo1a            = 2009_07-28_St._George's_Bay_(4).JPG
 |photo2a            = St Georges Grenada Fort - panoramio.jpg
 |photo2b            = Kathedrale_von_St._George%27s_auf_Grenada.jpg
 |photo3a            = Parliament House on Church Street C IMG 0521.JPG
 |photo3b            = Saint_George,_Grenada_(51231575268).jpg
 |spacing            = 2
 |position           = center
 |color_border       = white
 |color              = white
 |size               = 280
 |foot_montage       = Top: St. George's skyline; Middle: Fort George, St. George's Cathedral; Bottom: [[York House, Grenada|Grenada's former Parliament House]], St. George's Beach
 }}|pushpin_map=Grenada#North America|pushpin_label_position=|pushpin_map_caption=Location in Grenada##Location in North America|pushpin_relief=yes|image_map=|map_caption=|subdivision_type=Country|subdivision_name=[[Grenada]]|subdivision_type1=[[Parish of Grenada|Parish]]|subdivision_name1=[[Saint George Parish, Grenada|Saint George]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|seat_type=[[County seat|Shiretown]]|seat=|government_footnotes=|leader_title=MP|leader_name=[[Peter David (politician)|Peter David]]|leader_party=|established_title=First settled|established_date=1650|unit_pref=Imperial|area_footnotes=|area_total_km2=|population_as_of=2012|population_footnotes=|population_total=33,734&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/north-central-america/grenada/ |title=Grenada Today |author=UK Foreign and Commonwealth Office |date=28 February 2012 |publisher=UK Foreign and Commonwealth Office |access-date=6 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708202829/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/north-central-america/grenada |archive-date=8 July 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|population_density_km2=auto|timezone=[[Atlantic Standard Time|AST]]|utc_offset=-04:00|elevation_footnotes=|elevation_ft=258|coordinates={{coord|12|3|9|N|61|45|11|W|region:GD_type:city|display=inline,title}}|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|website=}}
&lt;references /&gt;
'''سينٽ جارجز''' ( گريناڊين ڪريول فرينچ : ''Sen Jòj'' )  [[گريناڊا]] جو [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. هي شهر هڪ پراڻي [[آتش فشان|آتش فشاني]] کڏ جي ٽڪريءَ سان گھريل آهي ۽ هڪ گھوڙي جي نال جي شڪل واري بندرگاهه تي واقع آهي.

سينٽ جارجز [[ڪيريبيئن علائقو|ڪيريبين]] علائقي جو هڪ مشهور سياحتي مقام آهي. شهر سال 2014ع کان 2016ع تائين معاشي ترقي ڏٺي آهي، ۽ سال 2022ع ۾ پنهنجي تاريخ، ثقافت ۽ قدرتي ماحول کي محفوظ رکندي پنهنجي سياحت ۽ مختلف ٻين شعبن کي پڻ بهتر بڻايو آهي.  پاڙو جن ۾ سينٽ جارج واقع آهي، اهو سينٽ جارج يونيورسٽي اسڪول آف ميڊيسن ۽ موريس بشپ انٽرنيشنل ايئرپورٽ جو گهر آهي. مکيه برآمدات [[ڪوڪو|ڪوڪوا بين]] (ڪوڪو)، [[جائوتري|جائفل]] ۽ مصالحا آهن. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Resources of the Third World|date=2014}}&lt;/ref&gt;

ان ۾ هڪ [[ٽراپڪس|معتدل ٽراپيڪل آبهوا]] آهي جيڪا مصالحن جي پيداوار جي ڪاميابي کي يقيني بڻائي ٿي. جائفل هڪ اهم فصل آهي، جنهن کان پوءِ ڪوڪو، ميس، [[لونگ]]، وينلا، [[دار چيني|دار چینی]] ۽ [[سنڍ|ادرڪ]] جهڙا مصالحا پوکيا ويندا آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:سينٽ جارجز]]
[[زمرو:گريناڊا]]
[[زمرو:گريناڊا جا شهر]]
[[زمرو:گرينڊا ۾ آباديون جڳهيون]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:وچ آمريڪا ۾ شهر]]</text>
      <sha1>5khe8an2037ka06mx5wbdozdn5o2niw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بجلي جو نيٽ ورڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95036</id>
    <revision>
      <id>372836</id>
      <parentid>371986</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T19:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>372836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="c7dubarwyfrze3yslb6tqezblgy3zyl" xml:space="preserve">[[File:Ohm's_Law_with_Voltage_source_TeX.svg|ساڄو|thumb|هڪ سادو برقي سرڪٽ جيڪو وولٽيج جي ذريعي ۽ رزسٽر مان ٺهيل آهي. بجلي جو نيٽ ورڪ هتي، [[اوهم جو قانون|اوهم جي قانون]] موجب &lt;math&gt;v=iR&lt;/math&gt;.]]
هڪ '''اليڪٽريڪل نيٽ ورڪ''' اليڪٽريڪل حصن، مثال طور، [[بيٽري|بيٽريون]]، [[رزسٽر|ريزسٽر]]، [[انڊڪٽر]]، [[ڪيپيسٽر]]، سوئچ، [[ٽرانزسٽر]]، جو هڪ انٽر ڪنيڪشن آهي يا اهڙي انٽر ڪنيڪشن جو هڪ ماڊل، جنهن ۾ برقي عنصر، مثال طور، وولٽيج ذريعا، ڪرنٽ ذريعا، مزاحمت، انڊڪٽنس، ڪيپيسٽينس، شامل آهن. هڪ '''برقي سرڪٽ''' هڪ نيٽ ورڪ آهي جيڪو هڪ بند لوپ تي مشتمل آهي، جيڪو [[برقي رو|ڪرنٽ]] لاءِ واپسي جو رستو ڏئي ٿو. اهڙيءَ طرح سڀئي سرڪٽ نيٽ ورڪ آهن، پر سڀئي نيٽ ورڪ سرڪٽ نه آهن، جيتوڻيڪ بند لوپ کان سواءِ سڀئي نيٽ ورڪن کي اڪثر ڪري '''اوپن سرڪٽ''' طور حوالو ڏنو ويندو آهي.

''مزاحمتي نيٽ ورڪ'' (Resistance Network) هڪ اهڙو نيٽ ورڪ آهي جنهن ۾ صرف مزاحمتون (Resistances) ۽ مثالي ڪرنٽ ۽ وولٽيج جا ذريعا هوندا آهن. مزاحمتي نيٽ ورڪن جو تجزيو ڪيپيسيٽر ۽ انڊڪٽرز تي مشتمل نيٽ ورڪن جي تجزيي کان گهٽ پيچيده آهي. جيڪڏهن ذريعا مستقل ڪرنٽ (هڪ سمت وارو ڪرنٽ يا ڊي سي ڪرنٽ) جا ذريعا آهن، ته نتيجو هڪ ڊي سي نيٽ ورڪ (Direct Current Network) هوندو آهي. تبديل ٿيندڙ رزسٽر نيٽ ورڪن (AC Networks) جي اثرائتي مزاحمت ۽ ڪرنٽ جي ورڇ جي خاصيتن کي انهن جي گراف ۽ جاميٽري خاصيتن جي لحاظ کان ماڊل ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Ankush|last2=Vidhyadhiraja|first2=N. S.|last3=Kulkarni|first3=G. U .|year=2017|title=Current distribution in conducting nanowire networks|journal=Journal of Applied Physics|volume=122|issue=4|pages=045101|doi=10.1063/1.4985792|bibcode=2017JAP...122d5101K}}&lt;/ref&gt;

هڪ نيٽ ورڪ جنهن ۾ فعال اليڪٽرانڪ جزا شامل آهن هڪ ''اليڪٽرانڪ سرڪٽ'' طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙا نيٽ ورڪ عام طور تي غير لڪيري هوندا آهن ۽ انهن کي وڌيڪ پيچيده ڊيزائن ۽ تجزياتي اوزارن جي ضرورت هوندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اليڪٽريڪل انجنيئرنگ]]
[[زمرو:بجلي جا نيٽ ورڪ]]
[[زمرو:برقيات]]
[[زمرو:برقي ايصاليت]]
[[زمرو:برق سڪونيات جا قانون]]</text>
      <sha1>c7dubarwyfrze3yslb6tqezblgy3zyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لعل شاھ بري جي مزار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95153</id>
    <revision>
      <id>372889</id>
      <parentid>372429</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kashif123m</username>
        <id>21956</id>
      </contributor>
      <origin>372889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1623" sha1="9a8w2f5r6b8c3zuidmz59qldeodbtv7" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=لعل شاھ بري جي مزار|native_name={{nq|Shrine of Lal Shah Bari}}|image=Lal Shah Bari.jpg|caption=لعل شاه بري جو مزار سنڌ، پاڪستان ۾ هڪ مشهور صوفي مزار آهي.|religious_affiliation=[[اسلام]]|rite=|country=[[پاڪستان]] {{flagicon|Pakistan}}|province=[[سنڌ]]|location=لعل شاھ بري، دوداپور، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، سنڌ، پاڪستان|district=[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]|consecration_year=|status=|leadership=|website=|map_type=Sindh#Pakistan|map_size=191|map_caption=|coordinates={{coord|28|00|46|N|68|05|59|E|display=inline,title}}|architect=|architecture_type=Mosque and [[Dargah|Sufi mausoleum]]|architecture_style=[[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic]]|facade_direction=|year_completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}}
'''لعل شاھ بريءَ جي مزار''' هڪ صوفي درگاهه آهي، جيڪو لعل شاھ بريءَ جي ننڍڙي شهر، [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] تعلقي، پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ضلعي ۾ واقع آهي. &lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=|quote=19 April 2026}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=|quote=19 April 2026}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9a8w2f5r6b8c3zuidmz59qldeodbtv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372893</id>
      <parentid>372889</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T03:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kashif123m</username>
        <id>21956</id>
      </contributor>
      <origin>372893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="t4aqwyh5pdj71zkhxh9d5ca8rrp9wff" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=لعل شاھ بري جي مزار|native_name={{nq|Shrine of Lal Shah Bari}}|image=Lal Shah Bari.jpg|caption=لعل شاه بري جو مزار سنڌ، پاڪستان ۾ هڪ مشهور صوفي مزار آهي.|religious_affiliation=[[اسلام]]|rite=|country=[[پاڪستان]] {{flagicon|Pakistan}}|province=[[سنڌ]]|location=لعل شاھ بري، دوداپور، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]]، [[جيڪب آباد ضلعو]]، سنڌ، پاڪستان|district=[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]|consecration_year=|status=|leadership=|website=|map_type=Sindh#Pakistan|map_size=191|map_caption=|coordinates={{coord|28|00|46|N|68|05|59|E|display=inline,title}}|architect=|architecture_type=Mosque and [[Dargah|Sufi mausoleum]]|architecture_style=[[Indo-Islamic architecture|Indo-Islamic]]|facade_direction=|year_completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}}
'''لعل شاھ بريءَ جي مزار''' هڪ صوفي درگاهه آهي، جيڪو لعل شاھ بريءَ جي ننڍڙي شهر، [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] تعلقي، پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ضلعي ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;world&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=&quot;Pir Lal Shah Bari, Pakistan - Facts and information on Pir Lal Shah Bari- Pakistan.Places-in-the-world.com&quot; |trans-title= |url=https://places-in-the-world.com/pakistan/pir-lal-shah-bari/11249488#information |access-date=23 April 2026|website=Pakistan.Places-in-the-world.com |language=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=Syed Lal Shah: Sufi Saint of Garhi Khairo |trans-title= |url=https://www.scribd.com/doc/133386275/Syed-Lal-Shah-Bari |access-date=23 April 2026|website=scribd.com |language=}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>t4aqwyh5pdj71zkhxh9d5ca8rrp9wff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برمنگهم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95217</id>
    <revision>
      <id>372778</id>
      <parentid>372777</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25440" sha1="44eav6y16l9zezsrriuv0n053bv194y" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
==External links==
* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>44eav6y16l9zezsrriuv0n053bv194y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372781</id>
      <parentid>372778</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25422" sha1="oydflrzomd6zrsjgut8n69uly7ua1yl" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (Birmingham) [[انگلينڊ]] ۾ وسيع ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز جي ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال 2024ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ 12 لک (1.2 ملين) ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر، عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي. برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (Sutton Coldfield) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.


'''Birmingham''' ({{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; {{respell|BUR|ming|əm}}) is a [[City status in the United Kingdom|city]] and [[metropolitan borough]] in the [[metropolitan county]] of [[West Midlands (county)|West Midlands]], within the wider [[West Midlands region]], in England. It is the [[List of English districts by population|largest local authority district]] in England by population&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; and the second-largest city in Britain{{efn|Although Birmingham is de facto the second-largest city, it is technically the largest &quot;[[city proper]]&quot; in the UK, because the [[London region]] (estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} in {{UK subdivision statistics year}})&lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt; has not been granted &quot;[[City status in the United Kingdom|city status]]&quot; by the Crown; both the [[City of London]] and the [[City of Westminster]] have smaller populations than Birmingham. See the [[list of UK cities]].}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; – commonly referred to as the [[second city of the United Kingdom]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; – with a population of 1.2 million people in the [[city proper]] in {{UK subdivision statistics year}}.&lt;ref name=&quot;popstats&quot;/&gt; Birmingham borders the [[Black Country]] to its west and, together with the city of [[Wolverhampton]] and towns including [[Dudley]] and [[Solihull]], forms the [[West Midlands conurbation]]. The royal town of [[Sutton Coldfield]] is incorporated within the city limits to the northeast. Birmingham's urban area has a population of 2.7 million and [[Birmingham metropolitan area|its wider metropolitan area]] has a population of 4.3{{nbsp}}million.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>oydflrzomd6zrsjgut8n69uly7ua1yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372782</id>
      <parentid>372781</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23851" sha1="8r41z1ecwqgoftasnq347mm9xylvd7t" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

Located in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot;/&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>8r41z1ecwqgoftasnq347mm9xylvd7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372811</id>
      <parentid>372782</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27943" sha1="gmv314lfx1eetiq0f24krrav8yuzn95" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = Birmingham
| settlement_type    = [[City status in the United Kingdom|City]] and [[metropolitan borough]]
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = Forward
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Birmingham shown within [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Sovereign state]]
| subdivision_name   = [[United Kingdom]]
| subdivision_type1  = [[Countries of the United Kingdom|Country]]
| subdivision_name1  = [[England]]
| subdivision_type2  = [[Regions of England|Region]]
| subdivision_name2  = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| subdivision_type3  = [[Ceremonial county]] and [[Combined authority]]
| subdivision_name3  = [[West Midlands (county)|West Midlands]]
| subdivision_type4  = [[Historic counties of England|Historic county]]
| subdivision_name4  = {{Hlist | [[Warwickshire]] | [[Staffordshire]] (part)| [[Worcestershire]] (part) }}
| established_title  = Settled
| established_date   = {{circa|600}}
| established_title1 = [[City status in the United Kingdom|City status]]
| established_date1  = 14 January 1889
| established_title2 = [[Metropolitan borough]]
| established_date2  = [[Local Government Act 1972|1 April 1974]]
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = Administrative HQ
| seat               = [[Council House, Birmingham|The Council House]]
&lt;!-- Government --&gt;| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = [[Metropolitan borough|Metropolitan{{nbsp}}borough]]
| governing_body     = [[Birmingham City Council]]
| leader_title       = [[Executive arrangements|Executive]]
| leader_name        = [[Leader and cabinet]]
| leader_title1      = [[Political make-up of local councils in the United Kingdom|Control]]
| leader_name1       = {{English district control|GSS=E08000025}}
| leader_title2      = [[Executive arrangements#Leader and cabinet|Leader]]
| leader_name2       = John Cotton ([[Labour Party (UK)|L]])
| leader_title3      = [[List of mayors of Birmingham|Lord Mayor]]
| leader_name3       = Zafar Iqbal
| leader_title4      = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MPs]]
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 MPs
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = {{English district area|GSS=E08000025}}
| area_rank          = [[List of English districts by area|{{English district area rank|GSS=E08000025}}]]
&lt;!-- Population --&gt;| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = {{English statistics year}}
| population_total   = {{English district population|GSS=E08000025}}
| population_rank    = [[List of English districts by population|{{English district rank|GSS=E08000025}}]]
| population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000025}}
| population_demonym = Brummie ([[colloq.]])
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = Ethnicity &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;([[2021 United Kingdom census|2021]])&lt;/span&gt;
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% [[White people in the United Kingdom|White]]
 | 31.0% [[British Asians|Asian]]
 | 11.0% [[Black British people|Black]]
 | 4.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]
 | 4.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]]
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]]
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[Religion in England#Christianity|Christianity]]
 | 29.9% [[Islam in England|Islam]]
 | 24.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]]
 | 2.9% [[Sikhism in England|Sikhism]]
 | 1.9% [[Hinduism in England|Hinduism]]
 | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]]
 | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]]
 | 0.6% [[Religion in England|other]]
 | 6.1% not stated
 }}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع آهي. برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي. ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي. ڪوٽس وولڊس جي اتر ۾ ۽ شروپ شائر هيلز جي اوڀر ۾ واقع آهي. خاص طور تي. برمنگھم ۾ صرف ننڍيون دريائون وهن ٿيون. خاص طور تي درياءَ ٽيم ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ درياءَ ڪول. ويجھي مکيه دريائن مان هڪ سيورن آهي. شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيترائي واهه آهن. مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون. برمنگھم 18 صدي دوران وڌيو. مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران. جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي. جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو. جنهن جديد صنعتي سماج جي بنيادن مان ڪيترائي رکيا. 1791 تائين. ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو وڃي. برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل (هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا) تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني. هن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو. جيڪو 20 صدي جي آخري ٽه ماهي تائين قائم رهيو. 

نتيجي ۾ سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪو (ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾) ان کي برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر ڏيڻو هو. لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار. 1940 جي اونهاري کان 1943 جي بهار تائين. برمنگھم تي جرمن لوفتواف پاران سخت بمباري ڪئي وئي. جنهن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو. 

برمنگھم جي معيشت هاڻي سروس سيڪٽر جي غلبي ۾ آهي. هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي. ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. 95.94 پائونڊ (2014) جي GDP سان. ان جون پنج يونيورسٽيون (برمنگھم يونيورسٽي سميت) ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا - سٽي آف برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس - بين الاقوامي شهرت مان لطف اندوز ٿين ٿا، ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.

in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot; /&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>gmv314lfx1eetiq0f24krrav8yuzn95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372819</id>
      <parentid>372811</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T15:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27082" sha1="8d8tgc2oegy0l7o4x4ye4tkj0ljsv8h" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع آهي. برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي. ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي. ڪوٽس وولڊس جي اتر ۾ ۽ شروپ شائر هيلز جي اوڀر ۾ واقع آهي. خاص طور تي. برمنگھم ۾ صرف ننڍيون دريائون وهن ٿيون. خاص طور تي درياءَ ٽيم ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ درياءَ ڪول. ويجھي مکيه دريائن مان هڪ سيورن آهي. شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيترائي واهه آهن. مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون. برمنگھم 18 صدي دوران وڌيو. مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران. جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي. جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو. جنهن جديد صنعتي سماج جي بنيادن مان ڪيترائي رکيا. 1791 تائين. ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو وڃي. برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل (هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا) تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني. هن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو. جيڪو 20 صدي جي آخري ٽه ماهي تائين قائم رهيو. 

نتيجي ۾ سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪو (ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾) ان کي برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر ڏيڻو هو. لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار. 1940 جي اونهاري کان 1943 جي بهار تائين. برمنگھم تي جرمن لوفتواف پاران سخت بمباري ڪئي وئي. جنهن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو. 

برمنگھم جي معيشت هاڻي سروس سيڪٽر جي غلبي ۾ آهي. هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي. ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. 95.94 پائونڊ (2014) جي GDP سان. ان جون پنج يونيورسٽيون (برمنگھم يونيورسٽي سميت) ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا - سٽي آف برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس - بين الاقوامي شهرت مان لطف اندوز ٿين ٿا، ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.

in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot; /&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

Birmingham's economy is now dominated by the [[service sector]].&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; The city is a major international commercial centre and an important transport, retail, events and conference hub. Its [[metropolitan economy]] is the [[List of metropolitan economies in the United Kingdom|second-largest in the United Kingdom]] with a [[GDP]] of £95.94bn ({{As of|2014|bare=yes}}).&lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; Its five universities,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; including the [[University of Birmingham]], make it the largest centre of [[higher education]] in the country outside London.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham's major cultural institutions – the [[City of Birmingham Symphony Orchestra]], [[Birmingham Royal Ballet]], [[Birmingham Repertory Theatre]], [[Library of Birmingham]] and [[Barber Institute of Fine Arts]] – enjoy international reputations,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; and the city has vibrant and influential grassroots [[Art of Birmingham|art]], [[Popular music of Birmingham|music]], [[Literature of Birmingham|literary]] and [[Food and drink in Birmingham|culinary]] scenes.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt; Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>8d8tgc2oegy0l7o4x4ye4tkj0ljsv8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372898</id>
      <parentid>372819</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T05:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26156" sha1="afkl55ngs8bdee28s93vsybq9oqobnd" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع آهي. برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي. ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي. ڪوٽس وولڊس جي اتر ۾ ۽ شروپ شائر هيلز جي اوڀر ۾ واقع آهي. خاص طور تي. برمنگھم ۾ صرف ننڍيون دريائون وهن ٿيون. خاص طور تي درياءَ ٽيم ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ درياءَ ڪول. ويجھي مکيه دريائن مان هڪ سيورن آهي. شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيترائي واهه آهن. مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون. برمنگھم 18 صدي دوران وڌيو. مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران. جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي. جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو. جنهن جديد صنعتي سماج جي بنيادن مان ڪيترائي رکيا. 1791 تائين. ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو وڃي. برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل (هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا) تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني. هن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو. جيڪو 20 صدي جي آخري ٽه ماهي تائين قائم رهيو.  


in the [[West Midlands region]] of England, Birmingham is considered to be the social, cultural, financial and commercial centre of the [[Midlands]]. It is just west of the traditional centre point of England at [[Meriden, West Midlands|Meriden]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; and is the most inland major city in the country,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; lying north of the [[Cotswolds]] and east of the [[Shropshire Hills]]. Distinctively, Birmingham only has small rivers flowing through it, mainly the [[River Tame, West Midlands|River Tame]] and its tributaries [[River Rea]] and [[River Cole, West Midlands|River Cole]] – one of the closest main rivers is the [[Severn]], approximately {{convert|20|mile}} west of [[Birmingham city centre|the city centre]]. The city does however have numerous [[canals]], collectively named the [[Birmingham Canal Navigations]].&lt;ref name=&quot;can&quot; /&gt;

Historically a [[market town]] in [[Warwickshire]] in the medieval period, Birmingham grew during the 18th century during the [[Midlands Enlightenment]] and during the [[Industrial Revolution]], which saw advances in science, technology and economic development, producing a series of innovations that laid many of the foundations of modern [[industrial society]].&lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; By 1791, it was being hailed as &quot;the first manufacturing town in the world&quot;.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; Birmingham's distinctive economic profile, with thousands of small workshops practising a wide variety of specialised and highly skilled trades, encouraged exceptional levels of creativity and innovation; this provided an economic base for prosperity that was to last into the final quarter of the 20th century.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

The resulting high level of [[social mobility]] also fostered a culture of [[political radicalism]] which, under leaders from [[Thomas Attwood (economist)|Thomas Attwood]] to [[Joseph Chamberlain]], was to give it a political influence unparalleled in Britain outside London and a pivotal role in the development of British democracy.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; From the summer of 1940 to the spring of 1943, Birmingham was bombed heavily by the [[Luftwaffe|German Luftwaffe]] in what is known as the [[Birmingham Blitz]]. The damage done to the city's infrastructure, in addition to a deliberate policy of demolition and new building by planners, led to extensive [[urban regeneration]] in subsequent decades.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>afkl55ngs8bdee28s93vsybq9oqobnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372899</id>
      <parentid>372898</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T05:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23893" sha1="lpudqhakk5ic5wi7gxc6tfp5c09ltvt" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم 18هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج مان ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; سال 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪو 20 صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>lpudqhakk5ic5wi7gxc6tfp5c09ltvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372900</id>
      <parentid>372899</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25451" sha1="jpmwttxqfer1nifi4ehs0wms73wliwe" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم 18هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج مان ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; سال 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪو 20 صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

== Toponymy ==
The name ''Birmingham'' comes from the [[Old English]] {{lang|ang|Beormingahām}},&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; meaning the home or settlement of the {{lang|ang|[[Beormingas]]}} – a tribe or clan whose name means 'Beorma's people' and which may have formed an early unit of [[Anglo-Saxon]] administration.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; [[Beorma]], after whom the tribe was named, could have been its leader at the time of the Anglo-Saxon settlement, a shared ancestor, or a mythical tribal figurehead. Place names ending in {{lang|ang|-ingahām}} are characteristic of primary settlements established during the early phases of Anglo-Saxon colonisation of an area, suggesting that Birmingham was probably in existence by the early 7th century at the latest.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; Surrounding settlements with names ending in {{lang|ang|-tūn}} ('farm'), {{lang|ang|-lēah}} ('woodland clearing'), {{lang|ang|-worð}} ('enclosure') and {{lang|ang|-field}} ('open ground') are likely to be secondary settlements created by the later expansion of the Anglo-Saxon population,&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt; in some cases possibly on earlier [[Britons (historical)|British]] sites.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>jpmwttxqfer1nifi4ehs0wms73wliwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372901</id>
      <parentid>372900</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25858" sha1="tkhehp7b8cu4824bzu1t2gf3p7jzf3s" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم 18هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج مان ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; سال 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪو 20 صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Birmingham was the host city for the [[2022 Commonwealth Games]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; In 2021, Birmingham was the third most visited city in the UK by people from foreign nations.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>tkhehp7b8cu4824bzu1t2gf3p7jzf3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372902</id>
      <parentid>372901</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25956" sha1="rqaryfj1krmyldp0rtjdv5kw1vc4tyr" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم 18هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج مان ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; سال 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪو 20 صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

برمنگھم سال 2022ع جي ڪامن ويلٿ گيمز لاءِ ميزبان شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2021ع ۾، برمنگھم برطانيه ۾ پرڏيهي قومن جي ماڻهن پاران ٽيون سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; 

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]

{{City of Birmingham}}
{{Areas of Birmingham}}
{{BirminghamBuildings}}
{{Navboxes
|title = Articles relating to the City of Birmingham
|list =
{{Wards of Birmingham}}
{{West Midlands County}}
{{West Midlands}}
{{Core Cities Group}}
{{UK cities}}
{{Metropolitan districts of England}}
{{Eurovision Song Contest}}
{{Commonwealth Games Host Cities}}
}}
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
[[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ شهر]] 
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي ۾ شهر]] 
[[زمرو:انگلينڊ ۾ ڇهين صدي جون ادارا]] 
[[زمرو:برطانيه جا NUTS 3 شمارياتي علائقا]]
[[زمرو:ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي جا ميٽروپوليٽن بورو]] 
 [[زمرو:ڇهين صدي ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] 
[[زمرو: ويسٽ مڊلينڊز (ڪائونٽي) ۾ اڳوڻي سول پارشون]]</text>
      <sha1>rqaryfj1krmyldp0rtjdv5kw1vc4tyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372903</id>
      <parentid>372902</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24934" sha1="8m2dawmkup59g7udf9jv4fiup7peobh" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = [[Skyline]] in 2021
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = [[Library of Birmingham]] 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = [[Council House, Birmingham|Council House]] in [[Victoria Square, Birmingham|Victoria Square]]
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = [[St Philip's Cathedral]]
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = [[Birmingham Town Hall]]
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = [[Selfridges Building, Birmingham|Selfridges Building]] in the [[Bullring Shopping Centre]]
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = [[Joseph Chamberlain Memorial Clock Tower|Old Joe]] at the [[University of Birmingham]]
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = [[Chamberlain Square]] with [[The Octagon (Birmingham)|The Octagon]] in the background

 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = {{Hlist | [[List of dialling codes in the United Kingdom|0121]] | Brum | City of a Thousand Trades | [[Second city of the United Kingdom|Second City]] | The Pen Shop of the World | [[Venice of the North]] | Workshop of the World}}
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;12&lt;/small&gt; لک ماڻهن جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حد رکي ٿو ۽ وولور هيمپٽن شهر ۽ ڊڊلي ۽ سوليهل سميت شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊز جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي. اهو انگلينڊ جي روايتي مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾ آهي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

تاريخي طور تي وچين دور ۾ واروڪ شائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم 18هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ اقتصادي ترقي ۾ ترقي ڏٺي ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج مان ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; سال 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جو پهريون پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو پيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت وارين ڪاروبارن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪو 20 صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهيو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو. جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين اڳواڻن جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، شهر جي انفراسٽرڪچر کي نقصان پهچايو ويو (منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان علاوه) ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي سروس سيڪٽر جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، برمنگھم رائل بيلٽ، برمنگھم ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

برمنگھم سال 2022ع جي ڪامن ويلٿ گيمز لاءِ ميزبان شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2021ع ۾، برمنگھم برطانيه ۾ پرڏيهي قومن جي ماڻهن پاران ٽيون سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; 

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;</text>
      <sha1>8m2dawmkup59g7udf9jv4fiup7peobh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372904</id>
      <parentid>372903</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T06:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>372904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24659" sha1="6a88a3c22wosjadbjp0hekiqnomk1vl" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = برمنگھم شهر جي اسڪائي لائين 
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = لائبريري آف برمنگھم 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = وڪٽوريا اسڪوائر ۾ برمنگھم جو ڪونسل هائوس 
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = سينٽ فلپس چرچ 
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = برمنگھم ٽائون هال
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = بلرنگ شاپنگ سينٽر ۾ سيلفرج بلڊنگ 
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = برمنگھم يونيورسٽي ۾ چيمبرلين يادگاري گهنٽا گهر
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = چيمبرلين اسڪوائر، پسمنظر ۾ اٺ ڪندي واري عمارت، &quot;اوڪٽاگون&quot;
 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = ٻيو شهر، 1000 ڪاروبارن جو شهر، اتر جو وينس، دنيا جي ورڪ شاپ
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;'''12'''&lt;/small&gt; لک جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حدون رکي ٿو ۽ وولورهيمپٽن، ڊڊلي ۽ سوليهل شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊ جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي اهو انگلينڊ جي روايتي وقت واري مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

وچين دور ۾ واروڪشائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ معيشت ۾ ترقي ڏٺو ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج جا ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جي پهرين پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت واري صنعتن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪي 20هين صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو، جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان سواء ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي خدمات جي شعبي جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، رائل بيلٽ، ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

برمنگھم سال 2022ع جي ڪامن ويلٿ گيمز لاءِ ميزبان شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2021ع ۾، برمنگھم برطانيه ۾ پرڏيهي قومن جي ماڻهن پاران ٽيون سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; 

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;</text>
      <sha1>6a88a3c22wosjadbjp0hekiqnomk1vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372920</id>
      <parentid>372904</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:برمنگھم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24688" sha1="3hu4ktox8p36wkx75jbs8t1aaqexp6t" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = برمنگھم شهر جي اسڪائي لائين 
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = لائبريري آف برمنگھم 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = وڪٽوريا اسڪوائر ۾ برمنگھم جو ڪونسل هائوس 
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = سينٽ فلپس چرچ 
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = برمنگھم ٽائون هال
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = بلرنگ شاپنگ سينٽر ۾ سيلفرج بلڊنگ 
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = برمنگھم يونيورسٽي ۾ چيمبرلين يادگاري گهنٽا گهر
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = چيمبرلين اسڪوائر، پسمنظر ۾ اٺ ڪندي واري عمارت، &quot;اوڪٽاگون&quot;
 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = ٻيو شهر، 1000 ڪاروبارن جو شهر، اتر جو وينس، دنيا جي ورڪ شاپ
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;'''12'''&lt;/small&gt; لک جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حدون رکي ٿو ۽ وولورهيمپٽن، ڊڊلي ۽ سوليهل شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊ جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي اهو انگلينڊ جي روايتي وقت واري مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

وچين دور ۾ واروڪشائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ معيشت ۾ ترقي ڏٺو ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج جا ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جي پهرين پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت واري صنعتن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪي 20هين صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو، جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان سواء ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي خدمات جي شعبي جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، رائل بيلٽ، ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

برمنگھم سال 2022ع جي ڪامن ويلٿ گيمز لاءِ ميزبان شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2021ع ۾، برمنگھم برطانيه ۾ پرڏيهي قومن جي ماڻهن پاران ٽيون سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; 

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]
[[زمرو:برمنگھم]]
&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;</text>
      <sha1>3hu4ktox8p36wkx75jbs8t1aaqexp6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372922</id>
      <parentid>372920</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T11:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>372922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24728" sha1="ea0nefqctq4b3ccugtbcrlyblnsq2nl" xml:space="preserve">{{Short description|City in the West Midlands, England}}
{{About|the city in England|the city in the United States|Birmingham, Alabama|other uses}}
&lt;!--NOTE: The consensus is to designate this article as the main usage (no parenthetical disambiguation), because the city in England has five times the population of the city in Alabama. Please do not change it without first obtaining consensus on the talk page. --&gt;
{{Infobox settlement
| name               = برمنگھم&lt;br&gt;
Birmingham
| settlement_type    = [[شهر]] ۽ ميٽروپوليٽن علائقو
| image_skyline      = {{multiple image
 | total_width = 270
 | border = infobox
 | perrow = 1/2/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Panorama_of_Birmingham.jpg
 | caption1 = برمنگھم شهر جي اسڪائي لائين 
 | image2 = Library of Birmingham reflected Cropped.jpg{{!}} Library of Birmingham
 | caption2 = لائبريري آف برمنگھم 
 | image3 = Birmingham Council House and 103 Colmore Row.jpg
 | caption3 = وڪٽوريا اسڪوائر ۾ برمنگھم جو ڪونسل هائوس 
 | image4 = Cathedral Church of St Philip in Birmingham (geograph 5342296).jpg{{!}}St Philips Cathedral
 | caption4 = سينٽ فلپس چرچ 
 | image5 = Birmingham Town Hall, geograph 3664263 by Jim Osley.jpg
 | caption5 = برمنگھم ٽائون هال
 | image6 = Selfridges Birmingham from Park Street car park.jpg{{!}}Selfridges department store in the Bull Ring
 | caption6 = بلرنگ شاپنگ سينٽر ۾ سيلفرج بلڊنگ 
 | image7 = Old Joe Big.jpg{{!}} University of Birmingham
 | caption7 = برمنگھم يونيورسٽي ۾ چيمبرلين يادگاري گهنٽا گهر
 | image8 = Chamberlain Square Birmingham (Cropped).jpg
 | caption8 = چيمبرلين اسڪوائر، پسمنظر ۾ اٺ ڪندي واري عمارت، &quot;اوڪٽاگون&quot;
 }}
| image_flag         = Flag of Birmingham, United Kingdom.svg
| flag_alt           = 
| image_shield       = Coat of arms of Birmingham.svg
| shield_alt         = 
| shield_link        = Coat of arms of Birmingham City Council
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_link  = 
| etymology          = 
| nickname           = ٻيو شهر، 1000 ڪاروبارن جو شهر، اتر جو وينس، دنيا جي ورڪ شاپ
| motto              = اڳتي وڌو
| image_map          = Birmingham UK locator map.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = برمنگھم ويسٽ مڊلينڊز اندر ڏيکاريل آهي.
| coordinates        = {{Coord|type:adm3rd_region:GB|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[ملڪ|خودمختيار رياست]]
| subdivision_name   = [[گڏيل بادشاھت]]
| subdivision_type1  = [[ملڪ]]
| subdivision_name1  = [[انگلينڊ]]
| subdivision_type2  = علائقو
| subdivision_name2  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type3  = رسمي ڪائونٽي ۽ گڏيل اختيار
| subdivision_name3  = ويسٽ مڊلينڊز
| subdivision_type4  = تاريخي ڪائونٽي
| subdivision_name4  = {{Hlist |واروڪ شائر|اسٽافورڊ شائر (حصو)| ووسٽر شائر (حصو)}}
| established_title  = آباد ٿيل
| established_date   = لڳ ڀڳ 600 عيسوي
| established_title1 = شهر جي حيثيت
| established_date1  = 14 جنوري 1889ع
| established_title2 = ميٽروپوليٽن بورو
| established_date2  = 1 اپريل 1974ع
| established_title3 = 
| established_date3  = 
| named_for          = 
| seat_type          = انتظامي هيڊ ڪوارٽر
| seat               = ڪائونسل هائوس| government_footnotes = &lt;ref name=&quot;Council leadership&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20011/your_council |title=Your council |website=Birmingham City Council |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| government_type    = ميٽروپوليٽن بورو
| governing_body     = برمنگھم سٽي ڪائونسل
| leader_title       = ايگزيڪيوٽو
| leader_name        = ليڊر ۽ ڪابينا
| leader_title1      = ڪنٽرول
| leader_name1       = ليبر پارٽي
| leader_title2      = اڳواڻ
| leader_name2       = جان ڪاٽن (ليبر پارٽي)
| leader_title3      = لارڊ ميئر
| leader_name3       = ظفر اقبال
| leader_title4      = پارليامينٽ ميمبر
| leader_name4       = {{Collapsible list |title=10 پارليامينٽ ميمبر
 | [[Tahir Ali]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Liam Byrne]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Alistair Carns]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Preet Kaur Gill]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Paulette Hamilton]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Ayoub Khan]] ([[Independent politician|I]])
 | [[Shabana Mahmood]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Andrew Mitchell]] ([[Conservative Party (UK)|C]])
 | [[Jess Phillips]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 | [[Laurence Turner (politician)|Laurence Turner]] ([[Labour Party (UK)|L]])
 }}
&lt;!-- Area --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref name=&quot;popstats&quot; /&gt;
| area_total_km2     = 103 چورس ميل (268 چورس ڪلوميٽر)
| area_rank          = 131هون| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;popstats&quot;&gt;{{United Kingdom district population citation}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = 2024ع
| population_total   = 11,83,618
| population_rank    = پهريون
| population_density_km2 = 11,400/اسڪوائر ميل (4,420/ چورس ڪلوميٽر)
| population_demonym = برومي (بازاري) 
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;| demographics_type1 = نسلي
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;&gt;{{NOMIS2021 |id=E08000025 |title=Birmingham Local Authority |access-date=13 April 2025}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = نسلي گروهه
| demographics1_info1 = {{Collapsible list
 | 48.6% گورا
 | 31.0% ايشيائي 
 | 11.0% آفريڪي 
 | 4.8% مخلوط نسل
 | 4.5% ٻيا 
 }}
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;| demographics_type2 = Religion &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;(2021)&lt;/span&gt;
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;2021 Nomis&quot;/&gt;
| demographics2_title1 = مذهب
| demographics2_info1 = {{Collapsible list
 | 34.0% [[عيسائيت]]
 | 29.9% [[اسلام]]
 | 24.1% [[لا مذهب]]
 | 2.9% [[سک مذهب]]
 | 1.9% [[هندو ڌرم]]
 | 0.4% [[ٻڌ مت]]
 | 0.1% [[يهوديت]]
 | 0.6% ٻيا 
 | 6.1% بيان نه ڪيا}}
| timezone1          = [[GMT]]
| utc_offset1        = +0
| timezone1_DST      = [[British Summer Time|BST]]
| utc_offset1_DST    = +1
&lt;!-- Codes --&gt;| postal_code_type   = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode area]]
| postal_code        = [[B postcode area|B]]
| area_code_type     = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling code]]
| area_code          = 0121
| iso_code           = [[ISO 3166-2:GB|GB-BIR]]
| blank1_name        = [[GSS code]]
| blank1_info        = E08000025
| website            = {{URL|birmingham.gov.uk}}
}}
'''برمنگھم''' (&lt;small&gt;Birmingham&lt;/small&gt;؛ {{IPAc-en|audio=en-uk-Birmingham.ogg|ˈ|b|ɜr|m|ɪ|ŋ|ə|m}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/birmingham?q=Birmingham |title=Birmingham |work=Oxford Learner's Dictionaries |access-date=4 September 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wordreference.com/enit/birmingham |title=Birmingham |website=WordReference.com |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729091015/https://www.wordreference.com/enit/birmingham |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/birmingham |title=Definition of 'Birmingham' |website=CollinsDictionary.com |access-date=6 September 2020}}&lt;/ref&gt; [[انگلينڊ]] ۾ ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾، ويسٽ مڊلينڊز ڪاونٽي ۾ هڪ شهر ۽ ميٽروپوليٽن بورو آهي. آبادي جي لحاظ کان انگلينڊ جو سڀ کان وڏو مقامي اختيار ضلعو آهي ۽ سال &lt;small&gt;2024ع&lt;/small&gt; ۾ شهر ۾ لڳ ڀگ &lt;small&gt;'''12'''&lt;/small&gt; لک جي آبادي سان [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ ٻيو نمبر وڏو شهر،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UK cities by population 2022 |url=https://populationdata.org.uk/uk-cities-by-population/ |access-date=2 July 2022 |website=populationdata |date=June 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; عام طور تي &quot;برطانيه جو ٻيو شهر&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Elkes |first=Neil |date=16 February 2015 |title=Cameron: Birmingham is England's second city |url=https://www.business-live.co.uk/economic-development/cameron-birmingham-englands-second-city-8645642 |access-date=21 July 2022 |publisher=BusinessLive}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Tomlinson |first=Lucy |date=24 May 2013 |title=England's second city: Birmingham |url=http://www.britain-magazine.com/carousel/birmingham-englands-second-city/ |access-date=21 July 2022 |publisher=Britain Magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LP&quot;&gt;{{cite web |date=28 January 2022 |title=The 15 most fun things to do in Birmingham |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/top-things-to-do-in-birmingham-england |access-date=21 July 2022 |publisher=Lonely Planet}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last=Walters |first=Jack |date=20 June 2022 |title=Boris hails Brexit Britain's 'regained' ability to boost relationship with Commonwealth |url=https://www.express.co.uk/news/politics/1628053/boris-johnson-brexit-commonwealth-latest-news-ont |access-date=21 July 2022 |publisher=The Express}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cusack |first=Richard |date=26 April 2022 |title='Hatred' – Gary Lineker and Micah Richards agree about Aston Villa vs Birmingham City |url=https://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/gary-lineker-aston-villa-birmingham-23792877 |access-date=21 July 2022 |publisher=Birmingham Mail}}&lt;/ref&gt; برمنگھم ان جي اولهه ۾ بليڪ ڪائونٽي سان حدون رکي ٿو ۽ وولورهيمپٽن، ڊڊلي ۽ سوليهل شهرن سان گڏ ويسٽ مڊلينڊز ڪنوربيشن ٺاهي ٿو. سٽن ڪولڊ فيلڊ (&lt;small&gt;Sutton Coldfield&lt;/small&gt;) جو شاهي شهر، اتر اوڀر ۾ شهر جي حدن ۾ شامل آهي. برمنگھم جي شهري علائقي جي آبادي لگ ڀگ 27 لک ۽ ان جي وسيع ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي 43 لک آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Clark |first=D |date=2023 |title=Largest urban agglomerations in the United Kingdom in 2023 |url=https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250413103610/https://www.statista.com/statistics/294645/population-of-selected-cities-in-united-kingdom-uk/ |archive-date=13 April 2025 |access-date=13 Apr 2025 |website=Statista}}&lt;/ref&gt;

انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ واقع، برمنگھم کي مڊلينڊ جو سماجي، ثقافتي، مالي ۽ تجارتي مرڪز سمجهيو ويندو آهي اهو انگلينڊ جي روايتي وقت واري مرڪزي نقطي ميريڊن جي بلڪل اولهه ۾،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Solihull Countryside Walks: Meriden |url=https://www.solihull.gov.uk/sites/default/files/migrated/LeisureParksEvents_Meriden_leaflet_-_internet.pdf}}&lt;/ref&gt; اهو ملڪ جو سڀ کان اندروني وڏو شهر آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ExperiWise |date=16 June 2022 |title=Where Is Birmingham? (8 Interesting Facts) |url=https://www.experiwise.com/where-is-birmingham/ |access-date=19 September 2023 |website=ExperiWise |language=en-US}}&lt;/ref&gt; جيڪو ڪوٽس وولڊس جي اتر ۽ شروپ شائر ٽڪرين جي اوڀر ۾ واقع آهي. برمنگھم ۾ صرف ننڍي نديون، خاص طور تي ٽيم ندي ۽ ان جون معاون نديون ري ۽ ڪول نديون وهن ٿيون. ويجھي مکيه ندين مان هڪ، شهر جي مرڪز کان تقريباً 20 ميل (32 ڪلوميٽر) اولهه ۾، سيورن ندي آهي. تنهن هوندي به، شهر ۾ ڪيتريون ائي واهه موجود آهن، جنهن کي مجموعي طور تي برمنگھم ڪينال نيويگيشن جو نالو ڏنو ويو آهي. 

وچين دور ۾ واروڪشائر ۾ هڪ مارڪيٽ ٽائون، برمنگھم &lt;small&gt;18&lt;/small&gt; هين صدي دوران، مڊلينڊز جي روشن خيالي ۽ صنعتي انقلاب دوران وڌيو، جنهن سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ معيشت ۾ ترقي ڏٺو ۽ جدتن جو هڪ سلسلو پيدا ڪيو، جنهن جديد صنعتي سماج جا ڪيترائي بنياد رکيا. &lt;ref name=&quot;indsoc&quot;&gt;{{harvnb|Uglow|2011|pp=iv, 860–861}}; {{harvnb|Jones|2008|pp=14, 19, 71, 82–83, 231–232}}&lt;/ref&gt; 1791ع تائين، ان کي &quot;دنيا جي پهرين پيداواري شهر&quot; جي طور تي ساراهيو ويو.&lt;ref&gt;{{harvnb|Hopkins|1989|p=26}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جي مخصوص معاشي پروفائل، هزارين ننڍين ورڪشاپن سان جيڪي مختلف قسم جي خاص ۽ انتهائي مهارت واري صنعتن جي مشق ڪري رهيا هئا، تخليقيت ۽ جدت جي غير معمولي سطحن کي هٿي ڏني، جنهن خوشحالي لاءِ هڪ معاشي بنياد فراهم ڪيو، جيڪي 20هين صدي جي آخري ڪوارٽر تائين قائم رهي.&lt;ref&gt;{{harvnb|Berg|1991|pp=174, 184}}; {{cite book |last=Jacobs |first=Jane |title=The economy of cities |url=https://archive.org/details/economyofcities00jacorich |url-access=limited |year=1969 |publisher=Random House |location=New York |oclc=5585 |pages=[https://archive.org/details/economyofcities00jacorich/page/86 86]–89}}&lt;/ref&gt;

سماجي حرڪت جي اعليٰ سطح سياسي بنياد پرستي جي ثقافت کي به فروغ ڏنو، جيڪي ٿامس ايٽ ووڊ کان جوزف چيمبرلين تائين جي اڳواڻي ۾ برطانيه ۾ بي مثال سياسي اثر، لنڊن کان ٻاهر ۽ برطانوي جمهوريت جي ترقي ۾ هڪ اهم ڪردار ڏيڻو هو. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{harvnb|Ward|2005|loc=jacket|quote=Such a firm basis of local support enabled political leaders, from Thomas Attwood to Neville Chamberlain, to exert leverage in national politics. No provincial city had a greater influence on the shaping of British democracy and on the governance of the British state than Birmingham.}}; {{cite book |last=Briggs |first=Asa |url=https://archive.org/details/victoriancities0000brig_g1g6 |title=Victorian Cities |publisher=Penguin Books |year=1990 |isbn=0-14-013582-0 |location=Harmondsworth |pages=185; 187–189 |author-link=Asa Briggs, Baron Briggs |url-access=registration |orig-year=1965}}; {{cite book |last=Jenkins |first=Roy |url=https://archive.org/details/twelvecitiespers0000jenk |title=Twelve cities: a personal memoir |publisher=Pan Macmillan |year=2004 |isbn=0-330-49333-7 |location=London |pages=50–51 |author-link=Roy Jenkins |access-date=2 October 2011 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سال 1940ع جي اونهاري کان 1943ع جي بهار تائين، برمنگھم تي جرمن لوفت وافئ پاران سخت بمباري ڪئي وئي، جن کي برمنگھم بلٽز جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، منصوبابندي ڪندڙن پاران ڊاهڻ ۽ نئين عمارت جي عمدي پاليسي کان سواء ايندڙ ڏهاڪن ۾ وسيع شهري بحالي جو سبب بڻيو.

برمنگھم جي معيشت تي خدمات جي شعبي جو غلبو آهي.&lt;ref name=&quot;nomisweb&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx#tabjobs |title=Employee jobs (2012) |access-date=29 March 2014 |work=Nomis – official labour market statistics |publisher=Office for National Statistics}}&lt;/ref&gt; هي شهر هڪ وڏو بين الاقوامي تجارتي مرڪز آهي ۽ هڪ اهم ٽرانسپورٽ، پرچون ڪاروبار، تقريبون ۽ ڪانفرنس جو مرڪز آهي. &lt;small&gt;95.94&lt;/small&gt; ارب پائونڊ (&lt;small&gt;2014ع&lt;/small&gt;) جي جي ڊي پي (&lt;small&gt;GDP&lt;/small&gt;) سان  ان جي ميٽروپوليٽن معيشت برطانيه ۾ ٻئي نمبر تي سڀ کان وڏي آهي. &lt;ref name=&quot;brookingsgdp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم يونيورسٽي سميت، &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.birmingham.gov.uk/info/20014/schools_and_learning/1022/universities_in_birmingham |title=Universities in Birmingham – Birmingham City Council |access-date=25 March 2021 |publisher=Birmingham City Council}}&lt;/ref&gt; ان جون پنج يونيورسٽيون ان کي لنڊن کان ٻاهر ملڪ ۾ اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز بڻائين ٿيون. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0809.xls?v=1.0 |title=Table 0 – All students by institution, mode of study, level of study and domicile 2008/09 |access-date=31 January 2011 |publisher=Higher education Statistics Agency}}; {{cite web |url=http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |title=University Challenge: Growing the Knowledge Economy in Birmingham |access-date=11 November 2013 |last=Aldred |first=Tom |year=2009 |location=London |publisher=Centre for Cities |page=12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111215357/http://www.centreforcities.org/assets/files/09-12-17%20Birmingham%20University%20Challenge.pdf |archive-date=11 November 2013}}&lt;/ref&gt; برمنگھم جا اهم ثقافتي ادارا؛ برمنگھم سمفني آرڪيسٽرا، رائل بيلٽ، ريپرٽري ٿيٽر، برمنگھم جي لائبريري ۽ باربر انسٽيٽيوٽ آف فائن آرٽس، بين الاقوامي شهرت جا حامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Maddocks |first=Fiona |date=6 June 2010 |title=Andris Nelsons, magician of Birmingham |work=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/music/2010/jun/06/andris-nelsons-conductor-cbso-city-culture-2013?cat=music&amp;type=article |access-date=31 January 2011 }}; {{cite news |last=Craine |first=Debra |date=23 February 2010 |title=Birmingham Royal Ballet comes of age |work=The Times |publisher=Times Newspapers |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |access-date=31 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece |archive-date=17 June 2011 |accessdate=22 April 2026 |archivedate=17 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110617001527/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/stage/dance/article7036522.ece }}; {{cite web |title=The Barber Institute of Fine Arts |url=http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140935/http://www.johansens.com/england/birmingham/the-barber-institute-of-fine-arts |archive-date=3 July 2011 |access-date=31 January 2011 |work=Johansens |publisher=Condé Nast}}&lt;/ref&gt; ۽ شهر ۾ متحرڪ ۽ بااثر گراس روٽ آرٽ، موسيقي، ادبي ۽ کاڌي جا منظر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Price |first=Matt |year=2008 |title=A Hitchhiker' s Guide to the Gallery – Where to see art in Birmingham and the West Midlands |url=http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412174617/http://www.arts-co.com/assets/pdfs/MattPrice.pdf |archive-date=12 April 2019 |access-date=11 November 2013 |publisher=Arts Co |location=London}}; {{cite news |last=King |first=Alison |date=13 October 2012 |title=Forget Madchester, it's all about the B-Town scene |work=The Independent |publisher=Independent News and Media |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/forget-madchester-its-all-about-the-btown-scene-8207631.html |access-date=11 November 2013}}; {{Cite news |last=Segal |first=Francesca |date=3 August 2008 |title=Why Birmingham rules the literary roost |newspaper=The Observer |publisher=Guardian News and Media |location=London |url=https://www.theguardian.com/books/2008/aug/03/bookerprize.history |access-date=11 November 2013}}; {{cite news |last=Alexander |first=Lobrano |date=6 January 2012 |title=Birmingham, England – Could England's second city be first in food? |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2012/01/08/travel/45-places-to-go-in-2012.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-access=limited |access-date=31 December 2013}}&lt;/ref&gt;

برمنگھم سال 2022ع جي ڪامن ويلٿ گيمز لاءِ ميزبان شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.birmingham2022.com/ |title=Home of the Birmingham 2022 Commonwealth Games |website=B2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;CommonwealthSuccess&quot;&gt;{{Cite news |last=Gardner |first=Jamie |date=6 August 2022 |title=Birmingham could host Olympics having 'totally embraced' Commonwealth Games |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/nigel-huddleston-glasgow-ben-birmingham-city-council-gold-coast-b2139065.html |access-date=12 August 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2021ع ۾، برمنگھم برطانيه ۾ پرڏيهي قومن جي ماڻهن پاران ٽيون سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل شهر هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Travel trends - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2021#overseas-residents-visits-to-the-uk |access-date=16 August 2022 |website=www.ons.gov.uk}}&lt;/ref&gt; 

== نالو ==
برمنگھم نالو پراڻي انگريزي بيورمنگاھام مان آيو آهي،&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|p=14}}&lt;/ref&gt; جن جو معنيٰ بيورمنگا، هڪ قبيلو جن جي نالي جو مطلب 'بيورما جا ماڻهو' آهي، جي آبادي،جيڪا شايد اينگلو-سيڪسن انتظاميا جي شروعاتي يونٽ ٺاهي چڪا هئا.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1992|p=140}}&lt;/ref&gt; بيورما، جن جي نالي تي قبيلي جو نالو رکيو ويو، اينگلو-سيڪسن آبادڪاري جي وقت انهن جو اڳواڻ، هڪ گڏيل آباؤ اجداد يا هڪ افسانوي قبائلي شخصيت ٿي سگهي ٿو.  جڳهن جا نالا، جيڪا -انگاهام تي ختم ٿيڻ ٿا، ڪنهن علائقي جي اينگلو-سيڪسن نوآبادياتي جي شروعاتي مرحلن دوران قائم ڪيل بنيادي آبادين جي خاصيت آهن. اهو خيال ڏئي ٿو ته برمنگھم شايد 7هين صدي جي شروعات ۾ تازو وجود ۾ آيو هو.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Gelling|1956|pp=14–15}}&lt;/ref&gt; چوڌاري آباديون جن جا نالا -ٽن ('فارم')،-ليهه ('ٻيلو صاف ڪرڻ')، -ووڊ -worð ('انڪلوزر') ۽ -فيلڊ ('کليل ميدان') ۾ ختم ٿين ٿا، اهي اينگلو-سيڪسن آبادي جي بعد ۾ واڌ جي ڪري، ڪجهه حالتن ۾ ممڪن طور تي اڳوڻي برطانوي سائيٽن تي پيدا ٿيندڙ ثانوي آباديون هجڻ جو امڪان آهي.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Thorpe|1950|p=106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Harvnb|Bassett|2000|p=7}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== جاگرافي ==

== سياست ۽ حڪومت ==

== معيشت ==

== ٽرانسپورٽ ==

== آباديات ==

== تعليم ==

== صحت جي سار سنڀال ==

== ثقافت ==

== بين الاقوامي لاڳاپا ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.visitbirmingham.com Visit Birmingham and the West Midlands]
{{Subject bar|portal1= England |portal3= United Kingdom|portal4=Europe|commons=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=yes|b=yes|voy=yes|v=yes|d=yes|d-search= Q2256 |voy-search= Birmingham (England) }}

{{Authority control}}

[[Category:Birmingham, West Midlands| ]]
[[زمرو:برمنگھم]]
[[زمرو:انگلينڊ جا شھر]]
&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;</text>
      <sha1>ea0nefqctq4b3ccugtbcrlyblnsq2nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Navbox with collapsible groups/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95226</id>
    <revision>
      <id>372779</id>
      <timestamp>2026-04-22T12:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-risk| 109000 }} {{Lua|ماڊيول:Navbox}} &lt;includeonly&gt;{{Template display|nomobile}}&lt;/includeonly&gt; {{Navbox suite}} {{Collapsible templates}}  هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] ٺاهي ٿو، جنهن ۾ ڪنهن خاص موضوع سان لاڳاپيل مضمونن جا گروپ هوندا آهن. سڀئي گروپ اڳواٽ لڪايل هوندا آهن. تنهن هوند...</comment>
      <origin>372779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23116" sha1="7m1gm3us7sybhg7recowysksifr6eks" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-risk| 109000 }}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
&lt;includeonly&gt;{{Template display|nomobile}}&lt;/includeonly&gt;
{{Navbox suite}}
{{Collapsible templates}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] ٺاهي ٿو، جنهن ۾ ڪنهن خاص موضوع سان لاڳاپيل مضمونن جا گروپ هوندا آهن. سڀئي گروپ اڳواٽ لڪايل هوندا آهن. تنهن هوندي به، هڪ پيراميٽر ڪال سان مخصوص گروپ ڏيکاري سگهجي ٿو، جنهن ۾ انهيءَ ئي گروپ جا ٻيا مضمون ظاهر ٿيندا.

== استعمال ==

مهرباني ڪري اهي پيراميٽر هٽايو جيڪي خالي رهجي وڃن. هن وقت هي سانچو وڌ ۾ وڌ 20 گروپن/فهرستن تائين سپورٽ ڪري ٿو، پر ضرورت پوڻ تي وڌيڪ به شامل ڪري سگهجن ٿا. توهان کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه گروپ/فهرستون استعمال ڪرڻ گهرجن؛ ٻي صورت ۾ {{tl|Navbox}} استعمال ڪريو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = 
| listclass = hlist
| state = {{{state|}}}
| selected = {{{selected|{{{1|}}}}}}

| above = 
| image = 

| abbr1 = 
| group1 = 
| list1 = 

| abbr2 = 
| group2 = 
| list2 = 

&lt;!--[etc, to:]--&gt;

| abbr20 = 
| group20 = 
| list20 = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽر ==

هي سانچو پنهنجي ساٿي سانچن {{tl|Navbox}} ۽ {{tl|Navbox with columns}} سان ڪيترائي گڏيل پيراميٽر رکي ٿو. گڏيل پيراميٽرن کي صليب&lt;sup&gt;'''†'''&lt;/sup&gt; سان نشان لڳايو ويو آهي. انهن پيراميٽرن جي وڌيڪ تفصيلي وضاحتن ۽ مثالن لاءِ {{tl|Navbox}} جي دستاويز ڏانهن رجوع ڪريو.

===ترتيب جا پيراميٽر===
:;name&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سانچي جو نالو. مثال طور، هن سانچي جو نالو &quot;Navbox with collapsible groups&quot; آهي.

:; ''state''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;[&lt;code&gt;uncollapsed, collapsed, plain, off&lt;/code&gt;]&lt;/span&gt;
::مکيه عنوان لاءِ ڏيکارڻ/لڪائڻ واري خاصيت جي ابتدائي حالت. وڌيڪ معلومات لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو. هي گروپ جي شين جي ڏيک يا لڪاءَ تي اثر نٿو وجهي؛ ان لاءِ هيٺ ''state&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' ڏسو.

:;''navbar''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::ممڪن قدر آهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;off&lt;/code&gt;، ۽ خالي اڳواٽ قدر. وڌيڪ معلومات لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو.

:;''border''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::ممڪن قدر آهن &lt;code&gt;child&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;none&lt;/code&gt;، ۽ خالي اڳواٽ قدر. جيڪڏهن توهان navbox کي ڪنهن ٻئي navbox جي اندر استعمال ڪرڻ چاهيو، ته ان کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; تي مقرر ڪريو؛ انهيءَ صورت ۾ child navbox بغير ڪناري جي هوندو ۽ پنهنجي parent navbox جي اندر ڀلي نموني فِٽ ٿيندو. parent navbox، {{tl|Navbox}} جي فهرست واري حصي، {{tl|Navbox with columns}} جي ڪالمن، يا {{tl|Navbox with collapsible groups}} جي فهرست واري حصي مان ڪو به ٿي سگهي ٿو. وڌيڪ معلومات ۽ مثالن لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو.

===بنيادي ڊيٽا پيراميٽر===
:;'''''title'''''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سانچي جو عنوان، جيڪو سانچي جي مٿئين عنواني پٽي ۾ وچ تي ڏيکاريو ويندو آهي.

:;''above''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::متن يا ٻيا جزا جيڪي گروپن/فهرستن کان مٿي ظاهر ٿيندا.

:;''image''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::تصوير جيڪا سڀني گروپن/فهرستن جي ساڄي پاسي ڏيکاري ويندي.

:;''imageleft''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::تصوير جيڪا سڀني گروپن/فهرستن جي کاٻي پاسي ڏيکاري ويندي.

:;''below''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::متن يا ٻيا جزا جيڪي گروپن/فهرستن کان هيٺ ظاهر ٿيندا.

===گروپ/فهرست پيراميٽر===
:; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هر سيڪشن جو عنوان.

:; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: اهو مواد/وڪي ڳنڍڻيون جيڪي گروپ ۾ ڏيکاريون وينديون. {{strikethrough|شيون جدا ڪرڻ لاءِ نقطا يا bullets استعمال ڪريو (ڏسو [[#پڻ ڏسو|پڻ ڏسو]] وارو سيڪشن).}} هتي اختياري طور {{tl|Navbox}} يا {{tl|Navbox with columns}} استعمال ڪري سگهجي ٿو، بشرطيڪ ان ۾ &lt;code&gt;border = child&lt;/code&gt; مقرر ٿيل هجي. جيڪڏهن ائين ڪيو وڃي، ته لاڳاپيل group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; خالي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ child navbox پاڻ ئي collapsible خاصيت فراهم ڪندو.

:; ''abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: هي گروپ جو مخفف آهي. هيٺ ڏنل &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; پيراميٽر ۾ ڏسو ته هن پيراميٽر کي ڪيئن استعمال ڪجي. هي پيراميٽر اختياري آهي، پر ان جي صلاح ڏني وڃي ٿي.

:; ''selected''
:: جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; جي قيمت &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; جي قيمت جي برابر هجي، ته list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; کليل هوندي ۽ ٻيون سڀئي فهرستون بند هونديون. جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; خالي ڇڏجي، يا اهو ڪنهن به &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; سان نه ملي، ته سڀئي گروپ بند هوندا. عام طور هن پيراميٽر کي &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{1|}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; تي مقرر ڪرڻ گهرجي. جيئن⁠تہ هي سانچو ٻين لاءِ بنيادي سانچو آهي، تنهنڪري مضمون مان هن ڏانهن ۽ پوءِ ثانوي سانچي ڏانهن گروپ پيراميٽر منتقل ڪرڻ جو ڪو طريقو هئڻ لازمي آهي.

:: سانچي جي صفحي تي collapsed/uncollapsed اختيارن کي {{tl|Collapsible sections option}} سانچي ذريعي &lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt; واري حصي ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو.

:; ''state&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;[&lt;code&gt;uncollapsed, collapsed, plain, off&lt;/code&gt;]&lt;/span&gt;
:: list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي ابتدائي collapsible حالت. اڳواٽ طور collapsed هوندي. جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; جي برابر هجي، ته اها uncollapsed ٿي ويندي.

:; ''image&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: تصوير جيڪا list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي مواد واري حصي ۾ ساڄي پاسي ظاهر ٿيندي.

:; ''imageleft&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: تصوير جيڪا list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي مواد واري حصي ۾ کاٻي پاسي ظاهر ٿيندي.

===طرز (Style) پيراميٽر===
:;''bodystyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سڄي سانچي تي لاڳو ٿيندڙ CSS طرز/طرزون

:;''titlestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::[[وڪيپيڊيا:CSS|CSS]] طرز/طرزون جيڪي عنواني پٽي تي لاڳو ٿينديون؛ عام طور &lt;code&gt;background:''color''&lt;/code&gt;. وڪي ڳنڍڻين جي متن جو رنگ span tags استعمال ڪري هٿ سان تبديل ڪرڻو پوندو. مثال طور، ڳنڍڻي جو رنگ ivory ڪرڻ لاءِ هي استعمال ڪريو:
:::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;title = [[اسڪائوٽنگ|&lt;span style=&quot;color:ivory;&quot;&gt;اسڪائوٽنگ&lt;/span&gt;]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:: [show]/[hide] بٽڻ ۽ vde لنڪ بٽڻ titlestyle ۾ مقرر ڪيل رنگ استعمال ڪندا. مثال:
:::&lt;code&gt;titlestyle = background:darkgreen;color:ivory;&lt;/code&gt;

:;''abovestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:;''belowstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ترتيب سان ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن تي لاڳو ٿينديون.

:;''basestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي هڪ ئي وقت ''title''، ''above''، ''below''، ۽ ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' پيراميٽرن تي لاڳو ٿينديون.

:;''imagestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ''image'' پيراميٽر تي لاڳو ٿينديون. اهي image&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; پيراميٽرن تي لاڳو نه ٿينديون.

:;''imageleftstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ''imageleft'' پيراميٽر تي لاڳو ٿينديون. اهي imageleft&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; پيراميٽرن تي لاڳو نه ٿينديون.

:; ''groupstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي سڀني گروپ عنوانن تي لاڳو ٿينديون. عنوان جي پسمنظر جهڙو هلڪو رنگ حاصل ڪرڻ لاءِ [http://meyerweb.com/eric/tools/color-blend/ هن ويب سائيٽ] ڏسو. مثال:
:::&lt;code&gt;groupstyle = background:lightgreen;&lt;/code&gt;

:; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''style&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي مخصوص گروپ عنوان تي لاڳو ٿينديون؛ اهي ''groupstyle'' ۾ مقرر ٿيل CSS طرز تي غالب ٿينديون.

:; ''liststyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي سڀني فهرستن جي مواد تي لاڳو ٿينديون.

:; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''style&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي مخصوص فهرست جي مواد تي لاڳو ٿينديون؛ اهي ''liststyle'' ۾ مقرر ٿيل CSS طرز تي غالب ٿينديون.

:; ''listpadding''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هر فهرست واري خاني اندر padding؛ اڳواٽ طور کاٻي/ساڄي 0.25em ۽ مٿي/هيٺ 0em هوندي.

===Microformat پيراميٽر===
:; ''bodyclass''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هي پيراميٽر infobox جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

:; ''titleclass''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هي پيراميٽر infobox جي عنواني caption جي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

:مائڪروفارميٽ معلومات وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪرڻ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور microformats بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== مثال ==
===بنيادي مثال===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:scroll;&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
|name = University of Michigan
|state = uncollapsed
|title = [[يونيورسٽي آف مشيگن|&lt;span style=&quot;color:#FFD700;&quot;&gt;يونيورسٽي آف مشيگن، اين آربر&lt;/span&gt;]]
|titlestyle = background:#00008B;color:#FFD700;
|listclass = hlist
|groupstyle = background:#FFD700;color:#00008B;
|image = 
|selected = {{{1|}}}

|group1 = [[يونيورسٽي آف مشيگن#Academic profile|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;علميات&lt;/span&gt;]]
|abbr1 = academics
|list1 =
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف انجنيئرنگ|انجنيئرنگ ڪاليج]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف لٽريچر، سائنس، اينڊ دي آرٽس|ادب، سائنس ۽ فنون جو ڪاليج]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ اسڪول آف پبلڪ پاليسي]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لا اسڪول|لا اسڪول]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|ميڊيڪل اسڪول]]
* [[راس اسڪول آف بزنس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ايجوڪيشن|اسڪول آف ايجوڪيشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف انفارميشن|اسڪول آف انفارميشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس|اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ|اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف پبلڪ هيلٿ|اسڪول آف پبلڪ هيلٿ]]
* [[ٽابمن ڪاليج آف آرڪيٽيڪچر اينڊ اربن پلاننگ]]

|group2 = [[مشيگن وولورينز|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;راندين&lt;/span&gt;]]
|abbr2 = athletics
|state2 = uncollapsed
|list2 =
* [[مشيگن اسٽيڊيم]]
* [[ڪرسلر ايرينا]]
* [[يوسٽ آئس ايرينا]]
* [[مشيگن وولورينز]]
* [[مشيگن وولورينز فٽبال|فٽبال]]
* [[مشيگن – اوهائيو اسٽيٽ فٽبال رقابت|يو ايم-او ايس يو رقابت]]
* [[لٽل برائون جگ (آمريڪي فٽبال)|لٽل برائون جگ]]
* [[پال بنيان ٽرافي]]
* [[ڪولڊ وار (آئس هاڪي)|ڪولڊ وار]]

|group3 = ڪيمپس
|abbr3 = campus
|list3 =
* [[اينجل هال آبزرويٽري]]
* [[برٽن ميموريل ٽاور|برٽن ٽاور]]
* [[دي ڊائياگ]]
* [[ڊيوڊ ايم. ڊينيسن بلڊنگ|ڊينيسن بلڊنگ]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ صدارتي لائبريري]]
* [[هل آڊيٽوريم]]
* [[لوري ٽاور]]
* [[ميٿائي بوٽانيڪل گارڊنز]]
* [[مشيگن يونين]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن جا عجائب گهر|عجائب گهر]]
* [[نڪولز آربوريٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|يو ايم هيلٿ سسٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لائبريري|يونيورسٽي لائبريري]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Navbox with collapsible groups
|name = University of Michigan
|state = uncollapsed
|title = [[يونيورسٽي آف مشيگن|&lt;span style=&quot;color:#FFD700;&quot;&gt;يونيورسٽي آف مشيگن، اين آربر&lt;/span&gt;]]
|titlestyle = background:#00008B;color:#FFD700;
|listclass = hlist
|groupstyle = background:#FFD700;color:#00008B;
|image = 
|selected = {{{1|}}}

|group1 = [[يونيورسٽي آف مشيگن#Academic profile|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;علميات&lt;/span&gt;]]
|abbr1 = academics
|list1 =
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف انجنيئرنگ|انجنيئرنگ ڪاليج]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف لٽريچر، سائنس، اينڊ دي آرٽس|ادب، سائنس ۽ فنون جو ڪاليج]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ اسڪول آف پبلڪ پاليسي]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لا اسڪول|لا اسڪول]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|ميڊيڪل اسڪول]]
* [[راس اسڪول آف بزنس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ايجوڪيشن|اسڪول آف ايجوڪيشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف انفارميشن|اسڪول آف انفارميشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس|اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ|اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف پبلڪ هيلٿ|اسڪول آف پبلڪ هيلٿ]]
* [[ٽابمن ڪاليج آف آرڪيٽيڪچر اينڊ اربن پلاننگ]]

|group2 = [[مشيگن وولورينز|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;راندين&lt;/span&gt;]]
|abbr2 = athletics
|state2 = uncollapsed
|list2 =
* [[مشيگن اسٽيڊيم]]
* [[ڪرسلر ايرينا]]
* [[يوسٽ آئس ايرينا]]
* [[مشيگن وولورينز]]
* [[مشيگن وولورينز فٽبال|فٽبال]]
* [[مشيگن – اوهائيو اسٽيٽ فٽبال رقابت|يو ايم-او ايس يو رقابت]]
* [[لٽل برائون جگ (آمريڪي فٽبال)|لٽل برائون جگ]]
* [[پال بنيان ٽرافي]]
* [[ڪولڊ وار (آئس هاڪي)|ڪولڊ وار]]

|group3 = ڪيمپس
|abbr3 = campus
|list3 =
* [[اينجل هال آبزرويٽري]]
* [[برٽن ميموريل ٽاور|برٽن ٽاور]]
* [[دي ڊائياگ]]
* [[ڊيوڊ ايم. ڊينيسن بلڊنگ|ڊينيسن بلڊنگ]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ صدارتي لائبريري]]
* [[هل آڊيٽوريم]]
* [[لوري ٽاور]]
* [[ميٿائي بوٽانيڪل گارڊنز]]
* [[مشيگن يونين]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن جا عجائب گهر|عجائب گهر]]
* [[نڪولز آربوريٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|يو ايم هيلٿ سسٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لائبريري|يونيورسٽي لائبريري]]
}}

===Navbox جي اندر nest ڪرڻ===
ڪنهن {{ROOTPAGENAME}} جي اندر navbox nest ڪرڻ لاءِ، &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; تي مقرر ڪريو. child navbox جا جزا &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;subgroup&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، يا صرف &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; پيراميٽرن جي نالن اڳيان لڳائي بيان ڪري سگهجن ٿا (مثال طور &lt;code&gt;1_list1&lt;/code&gt;)۔ child navboxes کي وڌيڪ nest ڪري سگهجي ٿو جيڪڏهن وڌيڪ prefix شامل ڪيو وڃي (مثال طور &lt;code&gt;1_1_list1&lt;/code&gt;)۔ ان لاءِ بنيادي ڪوڊ هيٺين ريت آهي (جيڪو پهرين گروپ/فهرست واري حصي لاءِ subgroup شامل ڪري ٿو):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = Title

| group1 = Group Title
| list1  = child
  | 1_title = [optional]

  | 1_group1 = [optional]
  | 1_list1  = child
    | 1_1_title = [optional]
    
    | 1_1_group1 = [optional]
    | 1_1_list1  = 
    ...list contents...
  ...
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Navbox with collapsible groups
| name = Navbox with collapsible groups/doc
| title = nested Navboxes سان Navbox with collapsible groups

| group1 = گروپ 1 عنوان
| list1  = child
  | 1_group1 = گروپ 1 child Navbox گروپ 1
  | 1_list1  = child
    | 1_1_group1 = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox گروپ 1
    | 1_1_list1  = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox فهرست 1
    | 1_1_list2  = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox فهرست 2
  |1_group2 = گروپ 1 child Navbox گروپ 2
  |1_list2 = گروپ 1 child Navbox فهرست 2
}}

{{tl|Navbox with collapsible groups}} يا {{tl|Navbox with columns}} کي &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &quot;with collapsible groups&quot; يا &quot;with columns&quot; تي مقرر ڪري به nest ڪري سگهجي ٿو.

==== ٻين Navbox سانچن سان لاڳاپو ====
هي navbox سانچو ٻن ٻين سانچن سان گڏ ڪم ڪري ٿو: {{tl|Navbox}} ۽ {{tl|Navbox with columns}}. انهن ٽنهي سانچن ۾ هڪجهڙائي ۽ استعمال جي آساني لاءِ گڏيل پيراميٽر آهن (اهڙن پيراميٽرن کي [[سانچو:Navbox/doc#Parameter descriptions|پيراميٽر وضاحتن]] واري فهرست ۾ [[سانچو:Navbox/doc]] تي asterisk (*) سان نشان لڳايو ويو آهي). سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي تہ هر سانچو ٻئي جو child طور استعمال ٿي سگهي ٿو. Inline notation استعمال ڪندي، &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type=&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;with columns&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;with collapsible groups&lt;/code&gt; تي مقرر ڪري سگهجي ٿو، جيئن هيٺين مثال ۾ ڏيکاريل آهي. ڪوڊ ڏسڻ لاءِ هن سيڪشن جو edit بٽڻ دٻايو.

{{Navbox with collapsible groups
|name = Template:Navbox with collapsible groups/doc
|title = nested عام Navbox، Navbox with Collapsible Groups، ۽ Navbox with Columns سان Navbox with Collapsible Groups
|listclass = hlist&lt;!--نوٽ ڪريو تہ هي child navboxes تي به لاڳو ٿئي ٿو جيستائين واضح طور ٻي صورت نه ڏني وڃي--&gt;
|group1 = عام Navbox
|list1 = subgroup
  |1_group1 = گروپ 1
  |1_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |1_group2 = گروپ 2
  |1_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group2 = Collapsible Groups وارو Navbox
|list2 = subgroup
  |2_type = with collapsible groups
  |2_group1 = گروپ 1
  |2_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |2_group2 = گروپ 2
  |2_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group3 = ڪالمن وارو Navbox
|list3 = subgroup
  |3_type = with columns
  |3_col1header = ڪالم 1
  |3_col1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |3_col2header = ڪالم 2
  |3_col2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
}}

توهان انهن navbox سانچن کي {{para|border|child}} پيراميٽر استعمال ڪري، يا پهريون unnamed پيراميٽر &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; ڏئي به nest ڪري سگهو ٿا. مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;،
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox with columns|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
يا
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox with collapsible groups|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
نوٽ ڪريو ته هن قسم جي nesting سان سانچي جي [[WP:PEIS|post-expand include size]] گهڻو وڌي سگهي ٿي.

==فني تفصيلات==
* هي سانچو {{sectionlink|Template:Navbox/doc#Multiple show/hides in a single container}} ۾ ڏيکاريل نحو لاءِ هڪ shortcut آهي. اهو اصل navbox render ڪرڻ لاءِ [[ماڊيول:Navbox]] استعمال ڪري ٿو.
* Navbox سانچا، هن سانچي سميت، صفحن جي [[WP:PEIS|post-expand include size]] ۾ وڏي حصي جا ذميوار آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن صفحن کي حد کان وڌائي صحيح نموني render ٿيڻ کان روڪي سگهن ٿا. هن کي گهٽائڻ لاءِ ڪجهه طريقا موجود آهن.
** {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} کي {{mlx|Navbox|with collapsible groups}} سان (يا صرف {{mlx|Navbox|collapsible}} سان) مٽائي سگهجي ٿو، جنهن سان include size لڳ ڀڳ اڌ ٿي وڃي ٿي
** Navbox جي اندر ٻين سانچن کي nest ڪرڻ سان include size ٻه ڀيرا يا ان کان وڌيڪ وڌي سگهي ٿي. هي سانچو هن وقت ساڳي in-line child syntax سپورٽ ڪري ٿو، جيڪا [[سانچو:Navbox/doc#Child navboxes]] ۾ بيان ٿيل آهي، ۽ جيڪا هن مسئلي کي گهٽ ڪري ٿي، پر رڳو عام Navboxes، collapsible groups وارن Navboxes، ۽ columns وارن Navboxes لاءِ.

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Navboxes}} (۽ {{tl|Navboxes top}})
* {{tl|Collapsible sections option}}
* {{strikethrough|{{tl|Nowrap begin}} – bullets يا pipes سان list items جدا ڪرڻ واري ترجيحي طريقي جي وضاحت ڏئي ٿو.}} Deprecated؛ &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس استعمال ڪريو.
* {{sectionlink|Template:Navbox/doc#Multiple show/hides in a single container}}
{{Navigation templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!--زمرا--&gt;
[[زمرو:Navigational box metatemplates|collapsible groups]]
[[زمرو:Collapse templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {},
		&quot;state&quot;: {},
		&quot;selected&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>7m1gm3us7sybhg7recowysksifr6eks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372780</id>
      <parentid>372779</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T12:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23122" sha1="p2y7sd9kgdshn7to8k633uo5xr43ehb" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-risk| ھزارين }}
{{Lua|ماڊيول:Navbox}}
&lt;includeonly&gt;{{Template display|nomobile}}&lt;/includeonly&gt;
{{Navbox suite}}
{{Collapsible templates}}

هي سانچو هڪ [[وڪيپيڊيا:نيويگيشن سانچو|نيويگيشن سانچو]] ٺاهي ٿو، جنهن ۾ ڪنهن خاص موضوع سان لاڳاپيل مضمونن جا گروپ هوندا آهن. سڀئي گروپ اڳواٽ لڪايل هوندا آهن. تنهن هوندي به، هڪ پيراميٽر ڪال سان مخصوص گروپ ڏيکاري سگهجي ٿو، جنهن ۾ انهيءَ ئي گروپ جا ٻيا مضمون ظاهر ٿيندا.

== استعمال ==

مهرباني ڪري اهي پيراميٽر هٽايو جيڪي خالي رهجي وڃن. هن وقت هي سانچو وڌ ۾ وڌ 20 گروپن/فهرستن تائين سپورٽ ڪري ٿو، پر ضرورت پوڻ تي وڌيڪ به شامل ڪري سگهجن ٿا. توهان کي گهٽ ۾ گهٽ ٻه گروپ/فهرستون استعمال ڪرڻ گهرجن؛ ٻي صورت ۾ {{tl|Navbox}} استعمال ڪريو.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = 
| listclass = hlist
| state = {{{state|}}}
| selected = {{{selected|{{{1|}}}}}}

| above = 
| image = 

| abbr1 = 
| group1 = 
| list1 = 

| abbr2 = 
| group2 = 
| list2 = 

&lt;!--[etc, to:]--&gt;

| abbr20 = 
| group20 = 
| list20 = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== پيراميٽر ==

هي سانچو پنهنجي ساٿي سانچن {{tl|Navbox}} ۽ {{tl|Navbox with columns}} سان ڪيترائي گڏيل پيراميٽر رکي ٿو. گڏيل پيراميٽرن کي صليب&lt;sup&gt;'''†'''&lt;/sup&gt; سان نشان لڳايو ويو آهي. انهن پيراميٽرن جي وڌيڪ تفصيلي وضاحتن ۽ مثالن لاءِ {{tl|Navbox}} جي دستاويز ڏانهن رجوع ڪريو.

===ترتيب جا پيراميٽر===
:;name&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سانچي جو نالو. مثال طور، هن سانچي جو نالو &quot;Navbox with collapsible groups&quot; آهي.

:; ''state''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;[&lt;code&gt;uncollapsed, collapsed, plain, off&lt;/code&gt;]&lt;/span&gt;
::مکيه عنوان لاءِ ڏيکارڻ/لڪائڻ واري خاصيت جي ابتدائي حالت. وڌيڪ معلومات لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو. هي گروپ جي شين جي ڏيک يا لڪاءَ تي اثر نٿو وجهي؛ ان لاءِ هيٺ ''state&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' ڏسو.

:;''navbar''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::ممڪن قدر آهن &lt;code&gt;plain&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;off&lt;/code&gt;، ۽ خالي اڳواٽ قدر. وڌيڪ معلومات لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو.

:;''border''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::ممڪن قدر آهن &lt;code&gt;child&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;none&lt;/code&gt;، ۽ خالي اڳواٽ قدر. جيڪڏهن توهان navbox کي ڪنهن ٻئي navbox جي اندر استعمال ڪرڻ چاهيو، ته ان کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; تي مقرر ڪريو؛ انهيءَ صورت ۾ child navbox بغير ڪناري جي هوندو ۽ پنهنجي parent navbox جي اندر ڀلي نموني فِٽ ٿيندو. parent navbox، {{tl|Navbox}} جي فهرست واري حصي، {{tl|Navbox with columns}} جي ڪالمن، يا {{tl|Navbox with collapsible groups}} جي فهرست واري حصي مان ڪو به ٿي سگهي ٿو. وڌيڪ معلومات ۽ مثالن لاءِ {{tl|Navbox}} ڏسو.

===بنيادي ڊيٽا پيراميٽر===
:;'''''title'''''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سانچي جو عنوان، جيڪو سانچي جي مٿئين عنواني پٽي ۾ وچ تي ڏيکاريو ويندو آهي.

:;''above''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::متن يا ٻيا جزا جيڪي گروپن/فهرستن کان مٿي ظاهر ٿيندا.

:;''image''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::تصوير جيڪا سڀني گروپن/فهرستن جي ساڄي پاسي ڏيکاري ويندي.

:;''imageleft''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::تصوير جيڪا سڀني گروپن/فهرستن جي کاٻي پاسي ڏيکاري ويندي.

:;''below''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::متن يا ٻيا جزا جيڪي گروپن/فهرستن کان هيٺ ظاهر ٿيندا.

===گروپ/فهرست پيراميٽر===
:; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هر سيڪشن جو عنوان.

:; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: اهو مواد/وڪي ڳنڍڻيون جيڪي گروپ ۾ ڏيکاريون وينديون. {{strikethrough|شيون جدا ڪرڻ لاءِ نقطا يا bullets استعمال ڪريو (ڏسو [[#پڻ ڏسو|پڻ ڏسو]] وارو سيڪشن).}} هتي اختياري طور {{tl|Navbox}} يا {{tl|Navbox with columns}} استعمال ڪري سگهجي ٿو، بشرطيڪ ان ۾ &lt;code&gt;border = child&lt;/code&gt; مقرر ٿيل هجي. جيڪڏهن ائين ڪيو وڃي، ته لاڳاپيل group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; خالي ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ child navbox پاڻ ئي collapsible خاصيت فراهم ڪندو.

:; ''abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: هي گروپ جو مخفف آهي. هيٺ ڏنل &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; پيراميٽر ۾ ڏسو ته هن پيراميٽر کي ڪيئن استعمال ڪجي. هي پيراميٽر اختياري آهي، پر ان جي صلاح ڏني وڃي ٿي.

:; ''selected''
:: جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; جي قيمت &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; جي قيمت جي برابر هجي، ته list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; کليل هوندي ۽ ٻيون سڀئي فهرستون بند هونديون. جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt; خالي ڇڏجي، يا اهو ڪنهن به &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; سان نه ملي، ته سڀئي گروپ بند هوندا. عام طور هن پيراميٽر کي &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{{1|}}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; تي مقرر ڪرڻ گهرجي. جيئن⁠تہ هي سانچو ٻين لاءِ بنيادي سانچو آهي، تنهنڪري مضمون مان هن ڏانهن ۽ پوءِ ثانوي سانچي ڏانهن گروپ پيراميٽر منتقل ڪرڻ جو ڪو طريقو هئڻ لازمي آهي.

:: سانچي جي صفحي تي collapsed/uncollapsed اختيارن کي {{tl|Collapsible sections option}} سانچي ذريعي &lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt; واري حصي ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو.

:; ''state&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' &lt;span style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;[&lt;code&gt;uncollapsed, collapsed, plain, off&lt;/code&gt;]&lt;/span&gt;
:: list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي ابتدائي collapsible حالت. اڳواٽ طور collapsed هوندي. جيڪڏهن &lt;code&gt;selected&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;abbr&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; جي برابر هجي، ته اها uncollapsed ٿي ويندي.

:; ''image&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: تصوير جيڪا list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي مواد واري حصي ۾ ساڄي پاسي ظاهر ٿيندي.

:; ''imageleft&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''
:: تصوير جيڪا list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; جي مواد واري حصي ۾ کاٻي پاسي ظاهر ٿيندي.

===طرز (Style) پيراميٽر===
:;''bodystyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::سڄي سانچي تي لاڳو ٿيندڙ CSS طرز/طرزون

:;''titlestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::[[وڪيپيڊيا:CSS|CSS]] طرز/طرزون جيڪي عنواني پٽي تي لاڳو ٿينديون؛ عام طور &lt;code&gt;background:''color''&lt;/code&gt;. وڪي ڳنڍڻين جي متن جو رنگ span tags استعمال ڪري هٿ سان تبديل ڪرڻو پوندو. مثال طور، ڳنڍڻي جو رنگ ivory ڪرڻ لاءِ هي استعمال ڪريو:
:::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;title = [[اسڪائوٽنگ|&lt;span style=&quot;color:ivory;&quot;&gt;اسڪائوٽنگ&lt;/span&gt;]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
:: [show]/[hide] بٽڻ ۽ vde لنڪ بٽڻ titlestyle ۾ مقرر ڪيل رنگ استعمال ڪندا. مثال:
:::&lt;code&gt;titlestyle = background:darkgreen;color:ivory;&lt;/code&gt;

:;''abovestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:;''belowstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ترتيب سان ''above'' ۽ ''below'' پيراميٽرن تي لاڳو ٿينديون.

:;''basestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي هڪ ئي وقت ''title''، ''above''، ''below''، ۽ ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;'' پيراميٽرن تي لاڳو ٿينديون.

:;''imagestyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ''image'' پيراميٽر تي لاڳو ٿينديون. اهي image&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; پيراميٽرن تي لاڳو نه ٿينديون.

:;''imageleftstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
::CSS طرز/طرزون جيڪي ''imageleft'' پيراميٽر تي لاڳو ٿينديون. اهي imageleft&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; پيراميٽرن تي لاڳو نه ٿينديون.

:; ''groupstyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي سڀني گروپ عنوانن تي لاڳو ٿينديون. عنوان جي پسمنظر جهڙو هلڪو رنگ حاصل ڪرڻ لاءِ [http://meyerweb.com/eric/tools/color-blend/ هن ويب سائيٽ] ڏسو. مثال:
:::&lt;code&gt;groupstyle = background:lightgreen;&lt;/code&gt;

:; ''group&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''style&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي مخصوص گروپ عنوان تي لاڳو ٿينديون؛ اهي ''groupstyle'' ۾ مقرر ٿيل CSS طرز تي غالب ٿينديون.

:; ''liststyle''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي سڀني فهرستن جي مواد تي لاڳو ٿينديون.

:; ''list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;''style&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: CSS طرز/طرزون جيڪي مخصوص فهرست جي مواد تي لاڳو ٿينديون؛ اهي ''liststyle'' ۾ مقرر ٿيل CSS طرز تي غالب ٿينديون.

:; ''listpadding''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هر فهرست واري خاني اندر padding؛ اڳواٽ طور کاٻي/ساڄي 0.25em ۽ مٿي/هيٺ 0em هوندي.

===Microformat پيراميٽر===
:; ''bodyclass''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هي پيراميٽر infobox جي مجموعي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

:; ''titleclass''&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;
:: هي پيراميٽر infobox جي عنواني caption جي &quot;class&quot; خاصيت ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.

:مائڪروفارميٽ معلومات وڪيپيڊيا ۾ شامل ڪرڻ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪي پروجيڪٽ مائڪروفارميٽس]] ڏسو، ۽ عام طور microformats بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ [[مائڪروفارميٽ]] ڏسو.

== مثال ==
===بنيادي مثال===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:scroll;&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
|name = University of Michigan
|state = uncollapsed
|title = [[يونيورسٽي آف مشيگن|&lt;span style=&quot;color:#FFD700;&quot;&gt;يونيورسٽي آف مشيگن، اين آربر&lt;/span&gt;]]
|titlestyle = background:#00008B;color:#FFD700;
|listclass = hlist
|groupstyle = background:#FFD700;color:#00008B;
|image = 
|selected = {{{1|}}}

|group1 = [[يونيورسٽي آف مشيگن#Academic profile|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;علميات&lt;/span&gt;]]
|abbr1 = academics
|list1 =
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف انجنيئرنگ|انجنيئرنگ ڪاليج]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف لٽريچر، سائنس، اينڊ دي آرٽس|ادب، سائنس ۽ فنون جو ڪاليج]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ اسڪول آف پبلڪ پاليسي]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لا اسڪول|لا اسڪول]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|ميڊيڪل اسڪول]]
* [[راس اسڪول آف بزنس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ايجوڪيشن|اسڪول آف ايجوڪيشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف انفارميشن|اسڪول آف انفارميشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس|اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ|اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف پبلڪ هيلٿ|اسڪول آف پبلڪ هيلٿ]]
* [[ٽابمن ڪاليج آف آرڪيٽيڪچر اينڊ اربن پلاننگ]]

|group2 = [[مشيگن وولورينز|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;راندين&lt;/span&gt;]]
|abbr2 = athletics
|state2 = uncollapsed
|list2 =
* [[مشيگن اسٽيڊيم]]
* [[ڪرسلر ايرينا]]
* [[يوسٽ آئس ايرينا]]
* [[مشيگن وولورينز]]
* [[مشيگن وولورينز فٽبال|فٽبال]]
* [[مشيگن – اوهائيو اسٽيٽ فٽبال رقابت|يو ايم-او ايس يو رقابت]]
* [[لٽل برائون جگ (آمريڪي فٽبال)|لٽل برائون جگ]]
* [[پال بنيان ٽرافي]]
* [[ڪولڊ وار (آئس هاڪي)|ڪولڊ وار]]

|group3 = ڪيمپس
|abbr3 = campus
|list3 =
* [[اينجل هال آبزرويٽري]]
* [[برٽن ميموريل ٽاور|برٽن ٽاور]]
* [[دي ڊائياگ]]
* [[ڊيوڊ ايم. ڊينيسن بلڊنگ|ڊينيسن بلڊنگ]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ صدارتي لائبريري]]
* [[هل آڊيٽوريم]]
* [[لوري ٽاور]]
* [[ميٿائي بوٽانيڪل گارڊنز]]
* [[مشيگن يونين]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن جا عجائب گهر|عجائب گهر]]
* [[نڪولز آربوريٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|يو ايم هيلٿ سسٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لائبريري|يونيورسٽي لائبريري]]
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Navbox with collapsible groups
|name = University of Michigan
|state = uncollapsed
|title = [[يونيورسٽي آف مشيگن|&lt;span style=&quot;color:#FFD700;&quot;&gt;يونيورسٽي آف مشيگن، اين آربر&lt;/span&gt;]]
|titlestyle = background:#00008B;color:#FFD700;
|listclass = hlist
|groupstyle = background:#FFD700;color:#00008B;
|image = 
|selected = {{{1|}}}

|group1 = [[يونيورسٽي آف مشيگن#Academic profile|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;علميات&lt;/span&gt;]]
|abbr1 = academics
|list1 =
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف انجنيئرنگ|انجنيئرنگ ڪاليج]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن ڪاليج آف لٽريچر، سائنس، اينڊ دي آرٽس|ادب، سائنس ۽ فنون جو ڪاليج]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ اسڪول آف پبلڪ پاليسي]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لا اسڪول|لا اسڪول]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|ميڊيڪل اسڪول]]
* [[راس اسڪول آف بزنس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ايجوڪيشن|اسڪول آف ايجوڪيشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف انفارميشن|اسڪول آف انفارميشن]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس|اسڪول آف ميوزڪ، ٿيئٽر ۽ ڊانس]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ|اسڪول آف نيچرل ريسورسز اينڊ انوائرنمينٽ]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن اسڪول آف پبلڪ هيلٿ|اسڪول آف پبلڪ هيلٿ]]
* [[ٽابمن ڪاليج آف آرڪيٽيڪچر اينڊ اربن پلاننگ]]

|group2 = [[مشيگن وولورينز|&lt;span style=&quot;color:#00008B;&quot;&gt;راندين&lt;/span&gt;]]
|abbr2 = athletics
|state2 = uncollapsed
|list2 =
* [[مشيگن اسٽيڊيم]]
* [[ڪرسلر ايرينا]]
* [[يوسٽ آئس ايرينا]]
* [[مشيگن وولورينز]]
* [[مشيگن وولورينز فٽبال|فٽبال]]
* [[مشيگن – اوهائيو اسٽيٽ فٽبال رقابت|يو ايم-او ايس يو رقابت]]
* [[لٽل برائون جگ (آمريڪي فٽبال)|لٽل برائون جگ]]
* [[پال بنيان ٽرافي]]
* [[ڪولڊ وار (آئس هاڪي)|ڪولڊ وار]]

|group3 = ڪيمپس
|abbr3 = campus
|list3 =
* [[اينجل هال آبزرويٽري]]
* [[برٽن ميموريل ٽاور|برٽن ٽاور]]
* [[دي ڊائياگ]]
* [[ڊيوڊ ايم. ڊينيسن بلڊنگ|ڊينيسن بلڊنگ]]
* [[جيرالڊ آر. فورڊ صدارتي لائبريري]]
* [[هل آڊيٽوريم]]
* [[لوري ٽاور]]
* [[ميٿائي بوٽانيڪل گارڊنز]]
* [[مشيگن يونين]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن جا عجائب گهر|عجائب گهر]]
* [[نڪولز آربوريٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن هيلٿ سسٽم|يو ايم هيلٿ سسٽم]]
* [[يونيورسٽي آف مشيگن لائبريري|يونيورسٽي لائبريري]]
}}

===Navbox جي اندر nest ڪرڻ===
ڪنهن {{ROOTPAGENAME}} جي اندر navbox nest ڪرڻ لاءِ، &lt;code&gt;list&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;subgroup&lt;/code&gt; تي مقرر ڪريو. child navbox جا جزا &lt;code&gt;child&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، &lt;code&gt;subgroup&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt;، يا صرف &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_&lt;/code&gt; پيراميٽرن جي نالن اڳيان لڳائي بيان ڪري سگهجن ٿا (مثال طور &lt;code&gt;1_list1&lt;/code&gt;)۔ child navboxes کي وڌيڪ nest ڪري سگهجي ٿو جيڪڏهن وڌيڪ prefix شامل ڪيو وڃي (مثال طور &lt;code&gt;1_1_list1&lt;/code&gt;)۔ ان لاءِ بنيادي ڪوڊ هيٺين ريت آهي (جيڪو پهرين گروپ/فهرست واري حصي لاءِ subgroup شامل ڪري ٿو):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Navbox with collapsible groups
| name = {{subst:PAGENAME}}
| title = Title

| group1 = Group Title
| list1  = child
  | 1_title = [optional]

  | 1_group1 = [optional]
  | 1_list1  = child
    | 1_1_title = [optional]
    
    | 1_1_group1 = [optional]
    | 1_1_list1  = 
    ...list contents...
  ...
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

{{Navbox with collapsible groups
| name = Navbox with collapsible groups/doc
| title = nested Navboxes سان Navbox with collapsible groups

| group1 = گروپ 1 عنوان
| list1  = child
  | 1_group1 = گروپ 1 child Navbox گروپ 1
  | 1_list1  = child
    | 1_1_group1 = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox گروپ 1
    | 1_1_list1  = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox فهرست 1
    | 1_1_list2  = گروپ 1 child Navbox جو child Navbox فهرست 2
  |1_group2 = گروپ 1 child Navbox گروپ 2
  |1_list2 = گروپ 1 child Navbox فهرست 2
}}

{{tl|Navbox with collapsible groups}} يا {{tl|Navbox with columns}} کي &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &quot;with collapsible groups&quot; يا &quot;with columns&quot; تي مقرر ڪري به nest ڪري سگهجي ٿو.

==== ٻين Navbox سانچن سان لاڳاپو ====
هي navbox سانچو ٻن ٻين سانچن سان گڏ ڪم ڪري ٿو: {{tl|Navbox}} ۽ {{tl|Navbox with columns}}. انهن ٽنهي سانچن ۾ هڪجهڙائي ۽ استعمال جي آساني لاءِ گڏيل پيراميٽر آهن (اهڙن پيراميٽرن کي [[سانچو:Navbox/doc#Parameter descriptions|پيراميٽر وضاحتن]] واري فهرست ۾ [[سانچو:Navbox/doc]] تي asterisk (*) سان نشان لڳايو ويو آهي). سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي تہ هر سانچو ٻئي جو child طور استعمال ٿي سگهي ٿو. Inline notation استعمال ڪندي، &lt;code&gt;&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;_type=&lt;/code&gt; پيراميٽر کي &lt;code&gt;with columns&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;with collapsible groups&lt;/code&gt; تي مقرر ڪري سگهجي ٿو، جيئن هيٺين مثال ۾ ڏيکاريل آهي. ڪوڊ ڏسڻ لاءِ هن سيڪشن جو edit بٽڻ دٻايو.

{{Navbox with collapsible groups
|name = Template:Navbox with collapsible groups/doc
|title = nested عام Navbox، Navbox with Collapsible Groups، ۽ Navbox with Columns سان Navbox with Collapsible Groups
|listclass = hlist&lt;!--نوٽ ڪريو تہ هي child navboxes تي به لاڳو ٿئي ٿو جيستائين واضح طور ٻي صورت نه ڏني وڃي--&gt;
|group1 = عام Navbox
|list1 = subgroup
  |1_group1 = گروپ 1
  |1_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |1_group2 = گروپ 2
  |1_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group2 = Collapsible Groups وارو Navbox
|list2 = subgroup
  |2_type = with collapsible groups
  |2_group1 = گروپ 1
  |2_list1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |2_group2 = گروپ 2
  |2_list2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
|group3 = ڪالمن وارو Navbox
|list3 = subgroup
  |3_type = with columns
  |3_col1header = ڪالم 1
  |3_col1 =
* فهرست 1.1
* فهرست 1.2
  |3_col2header = ڪالم 2
  |3_col2 =
* فهرست 2.1
* فهرست 2.2
}}

توهان انهن navbox سانچن کي {{para|border|child}} پيراميٽر استعمال ڪري، يا پهريون unnamed پيراميٽر &lt;code&gt;child&lt;/code&gt; ڏئي به nest ڪري سگهو ٿا. مثال طور:
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;،
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox with columns|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
يا
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Navbox with collapsible groups|child ...}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
نوٽ ڪريو ته هن قسم جي nesting سان سانچي جي [[WP:PEIS|post-expand include size]] گهڻو وڌي سگهي ٿي.

==فني تفصيلات==
* هي سانچو {{sectionlink|Template:Navbox/doc#Multiple show/hides in a single container}} ۾ ڏيکاريل نحو لاءِ هڪ shortcut آهي. اهو اصل navbox render ڪرڻ لاءِ [[ماڊيول:Navbox]] استعمال ڪري ٿو.
* Navbox سانچا، هن سانچي سميت، صفحن جي [[WP:PEIS|post-expand include size]] ۾ وڏي حصي جا ذميوار آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن صفحن کي حد کان وڌائي صحيح نموني render ٿيڻ کان روڪي سگهن ٿا. هن کي گهٽائڻ لاءِ ڪجهه طريقا موجود آهن.
** {{tlx|{{ROOTPAGENAME}}}} کي {{mlx|Navbox|with collapsible groups}} سان (يا صرف {{mlx|Navbox|collapsible}} سان) مٽائي سگهجي ٿو، جنهن سان include size لڳ ڀڳ اڌ ٿي وڃي ٿي
** Navbox جي اندر ٻين سانچن کي nest ڪرڻ سان include size ٻه ڀيرا يا ان کان وڌيڪ وڌي سگهي ٿي. هي سانچو هن وقت ساڳي in-line child syntax سپورٽ ڪري ٿو، جيڪا [[سانچو:Navbox/doc#Child navboxes]] ۾ بيان ٿيل آهي، ۽ جيڪا هن مسئلي کي گهٽ ڪري ٿي، پر رڳو عام Navboxes، collapsible groups وارن Navboxes، ۽ columns وارن Navboxes لاءِ.

== پڻ ڏسو ==
* {{tl|Navboxes}} (۽ {{tl|Navboxes top}})
* {{tl|Collapsible sections option}}
* {{strikethrough|{{tl|Nowrap begin}} – bullets يا pipes سان list items جدا ڪرڻ واري ترجيحي طريقي جي وضاحت ڏئي ٿو.}} Deprecated؛ &lt;code&gt;hlist&lt;/code&gt; ڪلاس استعمال ڪريو.
* {{sectionlink|Template:Navbox/doc#Multiple show/hides in a single container}}
{{Navigation templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!--زمرا--&gt;
[[زمرو:Navigational box metatemplates|collapsible groups]]
[[زمرو:Collapse templates]]
}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {},
		&quot;state&quot;: {},
		&quot;selected&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;</text>
      <sha1>p2y7sd9kgdshn7to8k633uo5xr43ehb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Toggle switch</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95227</id>
    <revision>
      <id>372784</id>
      <timestamp>2026-04-22T12:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|on |[[File:Toggle {{{color|green}}}.png|link={{{link|}}}|80px]] |[[File:Toggle grey.png|link={{{link|}}}|80px]]}}&lt;/includeonly&gt; &lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>372784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="198" sha1="hzuut9csyp7nrusuvqlicaw7p5yewp5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{1|}}}|on
|[[File:Toggle {{{color|green}}}.png|link={{{link|}}}|80px]]
|[[File:Toggle grey.png|link={{{link|}}}|80px]]}}&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hzuut9csyp7nrusuvqlicaw7p5yewp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Toggle switch/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95228</id>
    <revision>
      <id>372785</id>
      <timestamp>2026-04-22T12:25:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ ڏيو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt; ھي سانچو آن ۽ آف ٽوگل (switch) ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪري سگھجي ٿو.  ==استعمال== ھي سانچو آن/آف ٽوگل ڏيکاري ٿو، جنھن ۾ رنگن جا اختيار پڻ شامل آھن.  ==پيراميٽر== ;&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;: پھ...</comment>
      <origin>372785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1476" sha1="683qrlll1qgy3a0ofcq92ew2q2azzxe" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ ڏيو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;
ھي سانچو آن ۽ آف ٽوگل (switch) ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪري سگھجي ٿو.

==استعمال==
ھي سانچو آن/آف ٽوگل ڏيکاري ٿو، جنھن ۾ رنگن جا اختيار پڻ شامل آھن.

==پيراميٽر==
;&lt;code&gt;1&lt;/code&gt;: پھريون نان-نيمڊ پيراميٽر ٽوگل جي حالت ڏيکاري ٿو: &lt;code&gt;on&lt;/code&gt; يا &lt;code&gt;off&lt;/code&gt;
;&lt;code&gt;color&lt;/code&gt;: ھن سانچي ۾ رنگن جا اختيار آھن: green، blue، ۽ orange. ڊفالٽ رنگ green آھي.
;&lt;code&gt;link&lt;/code&gt;: ھن پيراميٽر ذريعي بٽڻ کي لنڪ ڏئي سگھجي ٿو.

==مثال==
===ڊفالٽ رنگ===
*{{tlc|Toggle switch|2=on}} ڏيکاري ٿو {{Toggle switch|on}}
*{{tlc|Toggle switch|2=off}} ڏيکاري ٿو {{Toggle switch|off}}

===رنگن جون تبديليون===
*{{tlc|Toggle switch|2=on|3=color=green}} ڏيکاري ٿو {{Toggle switch|on|color=green}}
*{{tlc|Toggle switch|2=on|3=color=orange}} ڏيکاري ٿو {{Toggle switch|on|color=orange}}
*{{tlc|Toggle switch|2=on|3=color=blue}} ڏيکاري ٿو {{Toggle switch|on|color=blue}}

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
&lt;!-- زمرا ھيٺ شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:ھڪ تصوير داخل ڪرڻ وارا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>683qrlll1qgy3a0ofcq92ew2q2azzxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Show button/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95229</id>
    <revision>
      <id>372786</id>
      <timestamp>2026-04-22T12:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھيٺ ڏنل جڳھ تي شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;  == استعمال ==  ھي سانچو ساڄي پاسي ھڪ اڻ ڏسڻ ۾ ايندڙ (invisible) فلوٽ ٿيندڙ باڪس رکڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي، جيڪو CollapsibleTables جاوا اسڪرپٽ ڪوڊ ذريعي...</comment>
      <origin>372786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1222" sha1="qgtjbu5a7x86l4exitbs1mlcoqpd8lw" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھيٺ ڏنل جڳھ تي شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

== استعمال ==

ھي سانچو ساڄي پاسي ھڪ اڻ ڏسڻ ۾ ايندڙ (invisible) فلوٽ ٿيندڙ باڪس رکڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي، جيڪو CollapsibleTables جاوا اسڪرپٽ ڪوڊ ذريعي ٺھندڙ کاٻي پاسي واري فلوٽنگ باڪس سان مطابقت رکي ٿو. ھن سانچي کي ٽيبل جي سرخي (header) وارن خانن ۾ شامل ڪري سگھجي ٿو ته جيئن سرخي جو متن وچ ۾ سڌو سنئون (centered) رھي؛ ٻي صورت ۾، کاٻي پاسي وارو فلوٽنگ باڪس سرخي جي متن کي ٿورو کاٻي پاسي ڌڪي سگھي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[ميڊياوڪي:Common.js]]

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا ھن سٽ کان ھيٺ شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ ڏيو --&gt;
[[زمرو:وڪيپيڊيا جي فارميٽنگ ۽ فنڪشن وارا سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>qgtjbu5a7x86l4exitbs1mlcoqpd8lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Effective protection level/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95230</id>
    <revision>
      <id>372804</id>
      <timestamp>2026-04-22T13:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{used in system}}  هي ماڊيول ڪنهن صفحي تي ڪنهن خاص عمل  لاءِ واپرائيندڙ گروپ حاصل ڪرڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو۔ هي هن وقت هيٺين حالتن جي جاچ ڪري ٿو:  * جيڪڏهن صفحو جاري-تبديلين سان محفوظ هجي: آٽوڪنفرمڊ  * جيڪڏهن صفحو يوزر اسپيس ۾...</comment>
      <origin>372804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="cs64831zmvrv1qwhpjblzmgpgtqdvb5" xml:space="preserve">{{Documentation}}
{{Module rating|protected}}
{{cascade-protected template|page=module}}
{{used in system}}

هي ماڊيول ڪنهن صفحي تي ڪنهن خاص عمل  لاءِ واپرائيندڙ گروپ حاصل ڪرڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو۔ هي هن وقت هيٺين حالتن جي جاچ ڪري ٿو:

* جيڪڏهن صفحو جاري-تبديلين سان محفوظ هجي: آٽوڪنفرمڊ 
* جيڪڏهن صفحو يوزر اسپيس ۾ جاوا اسڪرپٽ يا CSS ذيلي صفحو هجي، يا ميڊياوڪي نيم اسپيس ۾ هجي: انٽرفيس ايڊمن 
* جيڪڏهن صفحو ميڊياوڪي نيم اسپيس ۾ هجي: sysop
* جيڪڏهن صفحو يوزر اسپيس ۾ JSON ذيلي صفحو هجي: sysop
* جيڪڏهن صفحو محفوظ م هجي: sysop، سانچي جو ايڊيٽر، extendedconfirmed، يا autoconfirmed
* جيڪڏهن صفحو ڪيسڪيڊ-تحفظيل صفحي ۾ استعمال ٿي رهيو هجي: sysop
* جيڪڏهن صفحي جو عنوان ٽائٽل بليڪ لسٽ سان ملي ٿو: سانچي جو ايڊيٽر. آٽو ڪنفرمڊ 
* جيڪڏهن ڪو فائل منتقل ڪيو پيو وڃي: فائيل موور 
* جيڪڏهن ڪو صفحو منتقل ٿي رهيو هجي يا فائل اپلوڊ ٿي رهي هجي: آٽو ڪنفرمڊ 
* جيڪڏهن لکت يا ڳالھ ٻولھ کانسواءِ ڪو نئون صفحو ٺاهيو وڃي: واپرائيندڙ 
* ٻيا سڀ حالتون: *

نوٽ: جيڪڏهن تحفظيل-سانچي جو فائل منتقل ڪيو وڃي، ته فائل موور ۽ سانچي جو ايڊيٽر ٻنهي جي ضرورت هوندي، پر هي ماڊيول صرف سانچي جو ايڊيٽر واپس ڪندو۔ اهو جلد تبديل ٿيڻ جو امڪان گهٽ آهي، ڇاڪاڻ ته فائلن تي سانچي جو تحفظ عام طور استعمال نه ٿيڻ گهرجي۔

== استعمال ==
'''خبردار:''' هي ماڊيول هر دفعي هلائڻ تي وڌ ۾ وڌ 4 مهانگا پارسر فنڪشن ڪالز استعمال ڪري ٿو۔ ان کي رڳو تڏهن استعمال ڪيو وڃي جڏهن صحيح مؤثر تحفظ وارو درجو ڄاڻڻ ضروري هجي۔ ٻي صورت ۾، عنوان.تحفظي درجا استعمال ڪرڻ تي غور ڪيو وڃي۔

=== ٻين ماڊيولن مان ===
هن ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ لاءِ:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local effectiveProtectionLevel = require('Module:Effective protection level')._main
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ٻه پيراميٽر قبول ڪري ٿو:
* پهريون: هڪ اسٽرنگ جنهن ۾ عمل  جو نالو هجي، جهڙوڪ &quot;edit&quot;، &quot;create&quot;، &quot;move&quot;، &quot;upload&quot;، &quot;undelete&quot;، يا &quot;autoreview&quot;
* ٻيو: (اختياري) صفحي جو نالو يا mw.title فنڪشن مان حاصل ڪيل title

جيڪڏهن ٻيو پيراميٽر نه ڏنو وڃي، ته موجوده ڏيکاريل صفحو استعمال ٿيندو۔

واپسي ۾ هڪ اسٽرنگ ملي ٿي جيڪا انهي عمل لاءِ گهربل گروپ جو نالو ٻڌائي ٿي۔

=== وڪي ٽيڪسٽ مان ===
پيراميٽر ساڳيا آهن جيئن سڌو ڪال ڪرڻ وقت هوندا:
 {{tlinv|Effective protection level|''action''|''title''}}

== پڻ ڏسو ==
* [[ماڊيول:Effective protection expiry]]&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:Module documentation pages]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cs64831zmvrv1qwhpjblzmgpgtqdvb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Effective protection expiry/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95231</id>
    <revision>
      <id>372805</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Module rating |protected &lt;!-- Values:  pre-alpha • alpha • beta • release • protected  --  جيڪڏهن ريٽنگ ضروري نه هجي ته هن سانچي کي هٽايو --&gt;}} {{Documentation}} {{High-use}} &lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان مقرر هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;  هي ماڊيول ڪنهن صفحي تي ڪ...</comment>
      <origin>372805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2836" sha1="h3nkmynkrexepow762t3lbzujofxhjf" xml:space="preserve">{{Module rating |protected &lt;!-- Values:  pre-alpha • alpha • beta • release • protected  --  جيڪڏهن ريٽنگ ضروري نه هجي ته هن سانچي کي هٽايو --&gt;}}
{{Documentation}}
{{High-use}}
&lt;!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺيان مقرر هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;

هي ماڊيول ڪنهن صفحي تي ڪنهن خاص عمل  لاءِ لاڳو پابندي جي ختم ٿيڻ معلوم ڪرڻ جو طريقو فراهم ڪري ٿو۔

== استعمال ==
هي ماڊيول هر ڀيري هلائڻ تي وڌ ۾ وڌ 1 مهانگو پارسر فنڪشن ڪال استعمال ڪندو۔ جيڪڏهن [[ماڊيول:Effective protection level]] اڳ ۾ ئي سڏيو ويو آهي ته پوءِ اهو ڪو به اضافي ڪال استعمال نه ڪندو۔

=== ٻين ماڊيولن مان ===
هن ماڊيول کي لوڊ ڪرڻ لاءِ:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local effectiveProtectionExpiry = require('ماڊيول:Effective protection expiry')._main
&lt;/syntaxhighlight&gt;

هي فنڪشن ٻه پيراميٽر قبول ڪري ٿو:
* پهريون: هڪ اسٽرنگ جنهن ۾ عمل جو نالو هجي، جهڙوڪ &quot;edit&quot;، &quot;create&quot;، &quot;move&quot;، &quot;upload&quot;، يا &quot;autoreview&quot;
* ٻيو: (اختياري) صفحي جو نالو يا mw.title فنڪشن مان حاصل ڪيل title

جيڪڏهن ٻيو پيراميٽر نه ڏنو وڃي، ته موجوده ڏيکاريل صفحو استعمال ٿيندو۔

واپسي (return value) هيٺين مان هڪ هوندي:
* &lt;code&gt;YY-MM-DDThh:mm:ss&lt;/code&gt; فارميٽ ۾ تاريخي اسٽرنگ
* &lt;code&gt;infinity&lt;/code&gt; — انهن صفحن لاءِ جيڪي هميشه لاءِ محفوظ هجن يا موجود هجن پر محفوظ نه هجن
* &lt;code&gt;unknown&lt;/code&gt; — انهن صفحن لاءِ جتي ختم ٿيڻ جي ڄاڻ موجود نه هجي يا صفحو موجود نه هجي ۽ محفوظ به نه هجي

نوٽ: جيڪڏهن موجوده صفحو درخواست ڪيل عمل لاءِ محفوظ نه هجي، ته هي &lt;code&gt;infinity&lt;/code&gt; واپس ڪندو۔ انهي حالت ۾، توهان کي الڳ سان [[ماڊيول:Effective protection level]] سان چيڪ ڪرڻو پوندو۔

=== وڪي ٽيڪسٽ مان ===
پيراميٽر ساڳيا آهن جيئن سڌي ڪال ڪرڻ وقت هوندا:
 {{tlinv|Effective protection expiry|''action''|''title''}}

== پڻ ڏسو ==
* [[ماڊيول:Effective protection level]]
&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox | |
&lt;!-- زمرا هن سطر کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ --&gt;

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[زمرو:Module documentation pages]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h3nkmynkrexepow762t3lbzujofxhjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Hidden begin/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95232</id>
    <revision>
      <id>372806</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Hidden begin-end/doc}}&lt;!-- عام دستاويز --&gt;  &lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|| [[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا فارميٽنگ ۽ فنڪشن سانچا]]  }}&lt;/includeonly&gt;</comment>
      <origin>372806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="hcki2jyhvp6fvk5jee5ca0na7kx0pl7" xml:space="preserve">{{Hidden begin-end/doc}}&lt;!-- عام دستاويز --&gt;

&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا فارميٽنگ ۽ فنڪشن سانچا]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>hcki2jyhvp6fvk5jee5ca0na7kx0pl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372807</id>
      <parentid>372806</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="8vku18pax0ih5jym8j41nyhmurwrcl9" xml:space="preserve">{{Hidden begin-end/doc}}&lt;!-- عام دستاويز --&gt;
&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا فارميٽنگ ۽ فنڪشن سانچا]]

}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8vku18pax0ih5jym8j41nyhmurwrcl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372808</id>
      <parentid>372807</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5996" sha1="np418s2di8irk7t5shz0pup43rbrou5" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Uses TemplateStyles|سانچو:Hidden begin/styles.css}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;
{{hatnote|هي دستاويز {{tl|Hidden begin}} ۽ {{tl|Hidden end}} لاءِ گڏيل آهي۔}}
{{Collapse Templates}}
{{used in system}}

عام طور تي، collapsible سانچا مضمونن ۾ استعمال نه ٿيڻ گهرجن۔ جائز استعمال ۽ وڌيڪ هدايتن لاءِ ڏسو [[MOS:COLLAPSE]]۔

==نحو==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Hidden begin
| showhide       = &lt;!--&quot;left&quot;، ٻي صورت ۾ خالي ڇڏيو--&gt;
| expanded       = &lt;!--&quot;true&quot;، &quot;on&quot;، &quot;yes&quot; وغيره، ٻي صورت ۾ خالي ڇڏيو--&gt;
| class          = 
| width          = 
| border         = 
| bgcolor        = &lt;!--سرخي ۽ مواد ٻنهي لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| style          = 
| ta1            = 
| titlebgcolor   = &lt;!--سرخي لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| titlestyle     = 
| title          = 
| ta2            = 
| contentbgcolor = &lt;!--مواد لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| contentstyle   = 
}}
&lt;!----[هتي لڪايل مواد رکيو وڃي]----&gt;
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===Template data===
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;showhide&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;toggle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;کوليو / لڪايو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;\&quot;left\&quot; مقرر ڪريو ته جيئن [show/hide] لنڪ ساڄي بدران کاٻي پاسي اچي۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;left&quot;
			]
		},
		&quot;expanded&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;کليل حالت&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪو به قدر (\&quot;true\&quot;، \&quot;yes\&quot; وغيره) ڏيڻ سان سيڪشن شروعاتي طور لڪايل بدران کليل هوندو۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;yes&quot;,
				&quot;true&quot;
			]
		},
		&quot;class&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڪلاس&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري سانچي تي لاڳو ٿيڻ لاءِ اضافي ڪلاس شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;width&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ويڪر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي جي ويڪر مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;width=20%&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;100%&quot;
		},
		&quot;border&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;بارڊر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي کي بارڊر ڏيو&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1px solid black&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري سانچي لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ta1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي متن جي ترتيب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ text-align مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;center&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;,
				&quot;left&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;left&quot;
		},
		&quot;titlebgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي جو پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;titlestyle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;header&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;عنوان&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي ۾ ڏيکاريل متن۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ta2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مواد متن جي ترتيب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ text-align مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;center&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;,
				&quot;left&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;left&quot;
		},
		&quot;contentbgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مواد جو پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;contentstyle&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;bodystyle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;مواد اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو هڪ ڊائنامڪ نيويگيشن باڪس ٺاهي ٿو جيڪو ڊيفالٽ طور لڪايل هوندو۔&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

==مثال==
هيٺ عام استعمال جا مثال ڏنا ويا آهن

===مثال 1===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 2===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|width=50%|border=1px solid black}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 3===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|bgcolor=pink|titlebgcolor=#CCF|contentbgcolor=skyblue}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 4===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=pink|ta1=center|ta2=right}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 5===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=#98FB98|showhide=left}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 6===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=#FFEBCD|expanded=yes}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==پڻ ڏسو==
* {{tl|Hidden}}

&lt;includeonly&gt;{{basepage subpage
| &lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>np418s2di8irk7t5shz0pup43rbrou5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>372814</id>
      <parentid>372808</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T14:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>372814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6001" sha1="1bs7wprb2smo97z8z87gq2akt3ofsqy" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Uses TemplateStyles|سانچو:Hidden begin/styles.css}}
&lt;!-- زمرا هيٺ ڏنل هنڌ تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --&gt;
{{hatnote|هي دستاويز {{tl|Hidden begin}} ۽ {{tl|Hidden end}} لاءِ گڏيل آهي۔}}
{{Collapse Templates}}
{{used in system}}

عام طور تي، ويڙھجندڙ سانچا مضمونن ۾ استعمال نه ٿيڻ گهرجن۔ جائز استعمال ۽ وڌيڪ هدايتن لاءِ ڏسو [[MOS:COLLAPSE]]۔

==نحو==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow:auto;&quot;&gt;
{{Hidden begin
| showhide       = &lt;!--&quot;left&quot;، ٻي صورت ۾ خالي ڇڏيو--&gt;
| expanded       = &lt;!--&quot;true&quot;، &quot;on&quot;، &quot;yes&quot; وغيره، ٻي صورت ۾ خالي ڇڏيو--&gt;
| class          = 
| width          = 
| border         = 
| bgcolor        = &lt;!--سرخي ۽ مواد ٻنهي لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| style          = 
| ta1            = 
| titlebgcolor   = &lt;!--سرخي لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| titlestyle     = 
| title          = 
| ta2            = 
| contentbgcolor = &lt;!--مواد لاءِ پسمنظر رنگ--&gt;
| contentstyle   = 
}}
&lt;!----[هتي لڪايل مواد رکيو وڃي]----&gt;
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===Template data===
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;showhide&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;toggle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;کوليو / لڪايو&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;\&quot;left\&quot; مقرر ڪريو ته جيئن [show/hide] لنڪ ساڄي بدران کاٻي پاسي اچي۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;left&quot;
			]
		},
		&quot;expanded&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;کليل حالت&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;ڪو به قدر (\&quot;true\&quot;، \&quot;yes\&quot; وغيره) ڏيڻ سان سيڪشن شروعاتي طور لڪايل بدران کليل هوندو۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;yes&quot;,
				&quot;true&quot;
			]
		},
		&quot;class&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ڪلاس&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري سانچي تي لاڳو ٿيڻ لاءِ اضافي ڪلاس شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;width&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;ويڪر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي جي ويڪر مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;width=20%&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;100%&quot;
		},
		&quot;border&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;بارڊر&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي کي بارڊر ڏيو&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1px solid black&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;bgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سانچي لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;style&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;پوري سانچي لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ta1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي متن جي ترتيب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ text-align مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;center&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;,
				&quot;left&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;left&quot;
		},
		&quot;titlebgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي جو پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;titlestyle&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;سرخي اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;header&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;عنوان&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;سرخي ۾ ڏيکاريل متن۔&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;ta2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مواد متن جي ترتيب&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ text-align مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;center&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;,
				&quot;left&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;left&quot;
		},
		&quot;contentbgcolor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;مواد جو پسمنظر رنگ&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ پسمنظر رنگ مقرر ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;#CCF&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;contentstyle&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;bodystyle&quot;
			],
			&quot;label&quot;: &quot;مواد اسٽائل&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;مواد لاءِ اضافي CSS اسٽائل شامل ڪريو۔&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;font-size:110%;&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;هي سانچو هڪ ڊائنامڪ نيويگيشن باڪس ٺاهي ٿو جيڪو ڊيفالٽ طور لڪايل هوندو۔&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

==مثال==
هيٺ عام استعمال جا مثال ڏنا ويا آهن

===مثال 1===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 2===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|width=50%|border=1px solid black}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 3===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|bgcolor=pink|titlebgcolor=#CCF|contentbgcolor=skyblue}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 4===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=pink|ta1=center|ta2=right}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 5===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=#98FB98|showhide=left}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

===مثال 6===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Hidden begin|title=مثال عنوان|titlebgcolor=#FFEBCD|expanded=yes}}
* مثال متن 1
* مثال متن 2
{{Hidden end}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

==پڻ ڏسو==
* {{tl|Hidden}}

&lt;includeonly&gt;{{basepage subpage
| &lt;!-- زمرا هتي شامل ڪريو --&gt;
[[زمرو:ويڙهندڙ سانچا]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>1bs7wprb2smo97z8z87gq2akt3ofsqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Hidden begin/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95233</id>
    <revision>
      <id>372809</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: /* {{pp-template}} */ .hidden-begin { 	box-sizing: border-box; 	width: 100%; 	padding: 5px; 	border: none; 	font-size: 95%; }  .hidden-title { 	font-weight: bold; 	line-height: 1.6; 	text-align: left; }  .hidden-content { 	text-align: left; }  /* [[phab:T360582]] */ @media all and ( max-width: 500px ) {   .hidden-begin {     width: auto !important;     clear: none  !important;     float: none !important;   } }</comment>
      <origin>372809</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="413" sha1="b1nhedn00o082mlrogut2z7909uozkh" xml:space="preserve">/* {{pp-template}} */
.hidden-begin {
	box-sizing: border-box;
	width: 100%;
	padding: 5px;
	border: none;
	font-size: 95%;
}

.hidden-title {
	font-weight: bold;
	line-height: 1.6;
	text-align: left;
}

.hidden-content {
	text-align: left;
}

/* [[phab:T360582]] */
@media all and ( max-width: 500px ) {
  .hidden-begin {
    width: auto !important;
    clear: none  !important;
    float: none !important;
  }
}</text>
      <sha1>b1nhedn00o082mlrogut2z7909uozkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Message box/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>95234</id>
    <revision>
      <id>372816</id>
      <timestamp>2026-04-22T14:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} &lt;!--      مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو --&gt; ==استعمال== &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Message_box |backgroundcolor =  |image	=  |heading =  |message =  }} &lt;/syntaxhighlight&gt; *'''backgroundcolor''': باڪس جو پسمنظر رنگ (ڊيفالٽ اسڪِن تي دارومدار رکي ٿو) *'''image''': تصوير جو نالو ( &quot;Image:&quot; يا &quot;File:&quot; نه ل...</comment>
      <origin>372816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="8xef05ub1cao8163ljgbylm2iihod3c" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
&lt;!--
     مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو
--&gt;
==استعمال==
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{Message_box
|backgroundcolor = 
|image	= 
|heading = 
|message = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
*'''backgroundcolor''': باڪس جو پسمنظر رنگ (ڊيفالٽ اسڪِن تي دارومدار رکي ٿو)
*'''image''': تصوير جو نالو ( &quot;Image:&quot; يا &quot;File:&quot; نه لکو)
*'''heading''': سرخي جو متن
*'''message''' يا '''text''': پيغام جو متن

==پڻ ڏسو==
*{{tl|Message}}
*{{tl|Mbox}}
*[[Message box]]

&lt;includeonly&gt;{{sandbox other||
[[زمرو:سانچا نيم اسپيس جا سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا پيغام باڪس سانچا| ]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>8xef05ub1cao8163ljgbylm2iihod3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Text/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>95235</id>
    <revision>
      <id>372919</id>
      <timestamp>2026-04-23T11:44:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} {{Lua|Module:Yesno}}  '''&lt;code&gt;Text&lt;/code&gt;''' – متن، وڪي مارڪ اپ ۽ ڪجهه HTML جي ترتيب ۽ تبديلي لاءِ طريقن تي مشتمل ماڊيول۔  == {{Anchor|Vorlage}} سانچن لاءِ فنڪشنز ==  سڀني طريقن ۾ هڪ غير نالي وارو پيراميٽر هوندو آهي جيڪو متن تي مشتمل هوندو آهي۔  واپسي طور خالي اسٽرنگ ڏني ويند...</comment>
      <origin>372919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6683" sha1="l270bjmoggbcdcen504nld0a6j7xsw8" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
{{Lua|Module:Yesno}}

'''&lt;code&gt;Text&lt;/code&gt;''' – متن، وڪي مارڪ اپ ۽ ڪجهه HTML جي ترتيب ۽ تبديلي لاءِ طريقن تي مشتمل ماڊيول۔

== {{Anchor|Vorlage}} سانچن لاءِ فنڪشنز ==

سڀني طريقن ۾ هڪ غير نالي وارو پيراميٽر هوندو آهي جيڪو متن تي مشتمل هوندو آهي۔

واپسي طور خالي اسٽرنگ ڏني ويندي آهي جيڪڏهن پيراميٽر شرطون پوريون نه ڪري۔ جڏهن شرط پوري ٿئي يا ڪو نتيجو ڪاميابي سان ملي، تڏهن گهٽ ۾ گهٽ هڪ اکر وارو اسٽرنگ موٽايو ويندو آهي۔

; char {{Anchor|char}}
: اکرن جي ڪوڊن جي فهرست مان اسٽرنگ تيار ڪري ٿو۔
::; 1
::: خالي جڳهن سان جدا ڪيل اکر ڪوڊن جي فهرست
::; *
::: پيراميٽر '''1''' ۾ ڏنل فهرست جي ورجاءَ جو انگ؛ (ڊفالٽ 1)۔
::; errors
::: &lt;code&gt;0&lt;/code&gt; – غلطيون لڪايو

; concatParams {{Anchor|concatParams}}
: ڪيترن ئي عنصرن کي گڏ ڪري هڪ فهرست ٺاهي ٿو، جيئن Lua ۾ &lt;code&gt;table.concat()&lt;/code&gt; ڪم ڪري ٿو۔
: سانچي مان:
::; 1
::: پهريون عنصر؛ خالي يا نه هئڻ وارا عنصر نظرانداز ڪيا ويندا۔
::; 2 3 4 5 6 …
::: وڌيڪ عنصر
: Lua مان:
::; args
::: ''Table (sequence)'' عنصرن جي فهرست
::; apply
::: عنصرن جي وچ ۾ جدا ڪندڙ؛ ڊفالٽ &lt;code&gt;|&lt;/code&gt;
::; adapt
::: اختياري فارميٽنگ جيڪا هر عنصر تي لاڳو ٿيندي؛ ان ۾ &lt;code&gt;%s&lt;/code&gt; هجڻ لازمي آهي۔

; containsCJK {{Anchor|containsCJK}}
: چيڪ ڪري ٿو ته متن ۾ ڪو [[CJK characters]] شامل آهن يا نه۔
:* جيڪڏهن CJK اکر نه هجن ته ڪجهه به واپس نه ڪندو۔

; removeDelimited
: ٻن نشانين (delimiters) جي وچ وارو سڄو متن ختم ڪري ٿو، نشانين سميت۔

; getPlain {{Anchor|getPlain}}
: وڪي مارڪ اپ ختم ڪري ٿو (سانچا ڇڏيندي): ڪمينٽس، ٽيگ، بولڊ، اٽيلڪ، nbsp

; isLatinRange {{Anchor|isLatinRange}}
: مواد واپس ڪري ٿو جيستائين متن ۾ اهڙو اکر نه هجي جيڪو عام طور لاطيني متن ۾ نه ملي۔
:* جيڪڏهن غير لاطيني اکر هجي ته ڪجهه به واپس نه ڪندو۔

; isQuote {{Anchor|isQuote}}
: جيڪڏهن ڏنل پيراميٽر هڪ اڪيلو اکر هجي ۽ اهو ڪوٽ هجي (جهڙوڪ &lt;code&gt;'&lt;/code&gt;) ته نتيجو ڏئي ٿو۔
:* گهڻن اکرن يا غير ڪوٽ لاءِ ڪجهه به واپس نه ڪندو۔

; listToText {{Anchor|listToText}}
: فهرست جي عنصرن کي اهڙي نموني ترتيب ڏئي ٿو جيئن [[:mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.text.listToText|mw.text.listToText()]]۔
: عنصرن جي وچ ۾ ڪاما ۽ اسپيس لڳندي؛ آخري ٻن عنصرن جي وچ ۾ &quot;۽&quot; ايندو۔
: غير نالي وارا پيراميٽر فهرست جا عنصر ٿيندا۔
: اختياري پيراميٽر:
:* &lt;code&gt;format&lt;/code&gt; – هر عنصر تي فارميٽ لاڳو ٿيندي؛ &lt;code&gt;%s&lt;/code&gt; هجڻ لازمي آهي۔
:* &lt;code&gt;template=1&lt;/code&gt; – عنصرن کي ڪال ڪندڙ سانچي مان وٺو۔
: نتيجي ۾ تيار ٿيل اسٽرنگ موٽائي ٿو۔

; quote {{Anchor|quote}}
: متن کي ڪوٽن ۾ بند ڪري ٿو؛ ٻولي مطابق ڪوٽ چونڊي سگهجن ٿا۔
::; 1
::: داخل ٿيل متن (خودڪار trim ٿيندو)؛ خالي به ٿي سگهي ٿو۔
::; 2
::: ''(اختياري)'' [[ISO 639]] ٻولي ڪوڊ
::; 3
::: ''(اختياري)'' &lt;code&gt;2&lt;/code&gt; ٻئي درجي جا ڪوٽ (nested quotes) لاءِ

; quoteUnquoted {{Anchor|quoteUnquoted}}
: متن کي ڪوٽن ۾ بند ڪري ٿو، پر جيڪڏهن اڳ يا پڇاڙي ۾ اڳ ۾ ڪوٽ هجي ته ٻيهر ڪوٽ نه ڪندو۔
::; 1
::: داخل ٿيل متن
::; 2
::: ٻولي ڪوڊ
::; 3
::: ٻئي درجي جا ڪوٽ

; removeDiacritics {{Anchor|removeDiacritics}}
: سڀ [[diacritical marks]] ختم ڪري ٿو۔
::; 1
::: داخل ٿيل متن

; sentenceTerminated {{Anchor|sentenceTerminated}}
: چيڪ ڪري ٿو ته جملو مڪمل ختم ٿيل آهي يا نه۔
:* جيڪڏهن جملو نامڪمل هجي ته ڪجهه به واپس نه ڪندو۔

; ucfirstAll {{Anchor|ucfirstAll}}
: هر لفظ جو پهريون اکر وڏو ڪري ٿو۔
: ڪجهه HTML اينٽٽيز محفوظ رهن ٿيون۔

; uprightNonlatin {{Anchor|uprightNonlatin}}
: غير لاطيني اکرن مان اٽيلڪ ختم ڪري ٿو (سواءِ هڪ اڪيلو يوناني اکر جي)۔

; zip {{Anchor|zip}}
: فهرستن کي گڏ ڪري ٿو (convolution)۔
: مثال:
&lt;code&gt;a,b,c&lt;/code&gt; ۽ &lt;code&gt;1,2,3&lt;/code&gt; → &lt;code&gt;a-1/b-2/c-3&lt;/code&gt;
:* sep – جدا ڪندڙ
:* isep – اندروني جدا ڪندڙ
:* osep – ٻاهرين جدا ڪندڙ

; split {{Anchor|split}}
: متن کي حصن ۾ ورهائي مخصوص حصو واپس ڪري ٿو۔
:* 1 – متن
:* 2 – pattern
:* 3 – plain
:* 4 – index

=== مثال ۽ ٽيسٽ صفحو ===
وڌيڪ مثالن لاءِ ڏسو:
[[:de:Wikipedia:Lua/Modul/Text/Test]] {{in lang|de}}

== {{Anchor|Lua}} ٻين Lua ماڊيولز ۾ استعمال ==

هي سڀئي فنڪشنز ٻين Lua ماڊيولز مان به سڏجي سگهن ٿا:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;lua&quot;&gt;
local lucky, Text = pcall( require, &quot;Module:Text&quot; )
if type( Text ) == &quot;table&quot; then
    Text = Text.Text()
else
    return &quot;&lt;span class=\&quot;error\&quot;&gt;&quot; .. Text .. &quot;&lt;/span&gt;&quot;
end
&lt;/syntaxhighlight&gt;

پوءِ استعمال:
* &lt;code&gt;Text.char()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.concatParams()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.containsCJK()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.removeDelimited()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.getPlain()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.isLatinRange()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.isQuote()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.listToText()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.quote()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.quoteUnquoted()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.removeDiacritics()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.sentenceTerminated()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.split()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.ucfirstAll()&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;Text.uprightNonlatin()&lt;/code&gt;

== استعمال ==
هي هڪ عام لائبريري آهي؛ ڪٿي به استعمال ڪري سگهجي ٿي۔

== دارومدار ==
* [[Module:Yesno]]
* [[Module:Text/data]]

== پڻ ڏسو ==
{{String-handling templates}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
[[زمرو:اسٽرنگ ترتيب ڏيڻ وارا ماڊيول]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>l270bjmoggbcdcen504nld0a6j7xsw8</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>